تأسیس حزب رستاخیز ملت ایران

باور داشتم که نمایندگان همهٔ لایه‌های اجتماعی و همهٔ دیدگاه‌ها را می‌توان در یک حزب گرد آورد. می‌اندیشیدم که با حذف حزب مخالف می‌توانم از همهٔ شخصیت‌های سیاسی کاردان، بی‌توجه به سیاست‌بازی حزبی، یاری بخواهم.

متن اصلیI believed that representatives of all social levels and all opinions could be gathered together in one party. I thought that through eliminating an opposition party, I could solicit the aid of all capable political personalities without concern for party politics.

اما تجربه نشان داد که تأسیس این حزب اشتباه بود. پرزیدنت سادات ناگزیر شد حزب واحد را در مصر برچیند و به چندگانگی بازگردد. به گمانم او حق داشت، زیرا حزب رستاخیز به هدف‌های خود نرسید و مجرای اندیشه‌ها، نیازها و خواسته‌ها میان ملت و دولت نشد.

متن اصلیHowever, experience was to show that the creation of this party was an error. President Sadat had to suppress the single party in Egypt and return to pluralism. I believe that he was right for the Resurgence Party did not succeed in achieving its objectives — it did not become the conduit of ideas, needs and wishes between the nation and the government.

تأسیس حزب رستاخیز ایران، که شاه در ۲ مارس اعلام کرد، حرکتی برای جلب پشتیبانی گسترده‌تر از سلطنت و انقلاب شاه و مردم است. از همهٔ ایرانیان دارای سن رأی دادن انتظار می‌رود که وفاداری خود را به حزب تازه ابراز کنند، وگرنه ممکن است مخالف شاه و حتی خائنانی شمرده شوند که باید ایران را ترک کنند یا به زندان روند.

متن اصلیCreation of Iranian Resurgence Party announced by Shah March 2 is move to seek broader support for Monarchy and the Shah–People Revolution. All Iranians of voting age are expected to express allegiance to new party or risk being viewed as opponents of Shah and even traitors who should leave Iran or go to prison.

در عمل چیز زیادی دگرگون نشده است، زیرا با وجود نمای احزاب مخالفِ هم‌آوا، همیشه شاه آهنگ را تعیین کرده و تنها حزب حاکم ایران نوین اهمیتی داشته است.

متن اصلیIn operational terms little has changed, for despite facade of “me-too” opposition parties Shah has always called the tune and only ruling Iran Novin Party had any importance.

جایگزینی این ساختار با یک حزب واحد در مارس گذشته هیچ دگرگونی‌ای در سازوکار بنیادی تصمیم‌گیری سیاسی پدید نمی‌آورد. تأسیس حزب رستاخیز ملی ایران نشان می‌دهد که شاه دیگر به نمای رقابت سیاسی علاقه‌ای ندارد.

متن اصلیThe replacement of this structure by a single party last March represents no change in the basic machinery of political decision-making. The creation of the Iranian National Resurgence Party shows that the Shah has lost interest in the facade of competitive politics.

حزب رستاخیز ۱۹۷۵ هیولایی مرده‌زاده و سرچشمهٔ فوری ناخرسندی و حتی ریشخند بود.

متن اصلیThe Resurgence Party of 1975 was a stillborn monster and an immediate source of discontent, even ridicule.

بر روی کاغذ، «حزب پادشاه» قرار بود تاج و تخت را در برابر خطر ناآرامی‌های اجتماعی آینده مصون کند، سلطنت را به مردم نزدیک‌تر سازد و ملت ایران را برای نظامی سیاسی گشوده‌تر و دموکراتیک‌تر آماده کند.

متن اصلیIn theory, the “King’s Party” was supposed to inoculate the throne from the threat of future social unrest, bring the crown closer to the people, and prepare the Iranian nation for a more open, democratic political system.

باور داشتم که نمایندگان همهٔ لایه‌های اجتماعی و همهٔ دیدگاه‌ها را می‌توان در یک حزب گرد آورد. می‌اندیشیدم که با حذف حزب مخالف، می‌توانم یاری همهٔ شخصیت‌های سیاسی کاردان را، بی‌نگرانی از سیاست‌بازی حزبی، به دست آورم.

متن اصلیI believed that representatives of all social levels and all opinions could be gathered together in one party. I thought that through eliminating an opposition party, I could solicit the aid of all capable political personalities without concern for party politics.

با این همه، تجربه نشان داد که تأسیس این حزب اشتباه بود.... حزب رستاخیز به اهداف خود نرسید؛ مجرای اندیشه‌ها، نیازها و خواسته‌ها میان ملت و دولت نشد.

متن اصلیHowever, experience was to show that the creation of this party was an error. ... the Resurgence Party did not succeed in achieving its objectives — it did not become the conduit of ideas, needs and wishes between the nation and the government.

سخنانی به‌راستی شرم‌آور شنیده‌ام که به هیچ روی از یک ایرانی انتظار نمی‌رود. این صحنه البته همیشه، هرگاه ایران در برهه‌ای تاریخی به دفاع از حقوق خود برخاسته، تکرار شده است. این وضع تحمل‌ناپذیر است.

متن اصلیsome really shameful utterances, which in no way should be expected from an Iranian. This scene, of course, has always recurred when Iran has been engaged in the defence of its rights at a historic juncture. This situation is intolerable.

تصمیم شاهنشاه به برپایی دولت تک‌حزبی چرخشی ۱۸۰ درجه‌ای در سیاست است که وعده‌های پیشین دربارهٔ انتخاباتی آزادتر در اواخر امسال را نیز نفی می‌کند.

متن اصلیImperial decision to institute one-party state represents 180-degree shift in policy which also appears to negate earlier promises of freer elections later this year.

حزب رستاخیز ۱۹۷۵ هیولایی مرده‌زاده و سرچشمهٔ فوری ناخرسندی و حتی ریشخند بود.... حتی هویدا، نخستین دبیرکل منصوب حزب، در خلوت اغلب آن را ریشخند می‌کرد و در جمع به اندیشهٔ حزب و به شاه وفاداری نشان می‌داد.

متن اصلیThe Resurgence Party of 1975 was a stillborn monster and an immediate source of discontent, even ridicule. ... Even Hoveyda, the first appointed secretary-general of the party, often ridiculed it in private while in public professing fealty to the idea and to the Shah.

بر روی کاغذ، "حزب شاه" قرار بود تاج و تخت را در برابر خطر ناآرامی‌های اجتماعی آینده مصون دارد، سلطنت را به مردم نزدیک‌تر کند و ملت ایران را برای نظام سیاسی گشاده‌تر و دموکراتیک‌تری آماده سازد. اما شاه به‌کلی نتوانست این چشم‌انداز را به مردمش بشناساند.

متن اصلیIn theory, the "King's Party" was supposed to inoculate the throne from the threat of future social unrest, bring the crown closer to the people, and prepare the Iranian nation for a more open, democratic political system. But the Shah utterly failed to communicate that vision to his people.

غلامرضا افخمی، معاون وزارت کشور، در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران می‌گوید که اندیشهٔ رستاخیز پیشینه‌ای چهار تا چهارونیم‌ساله داشت. به گفتهٔ افخمی، گروهی از پژوهشگران، که پژوهش‌هایی در زمینه‌هایی مانند وضع جنوب شهر را برای شهبانو فرح پهلوی انجام می‌دادند، درست به سبب ناخرسندی از وضع حزب ایران نوین گرد هم آمدند. افخمی می‌گوید که حزب ایران نوین در دوران نخست‌وزیری امیرعباس هویدا به حزبی «استخوانی» بدل شده بود که دیگر توان بسیج مردم را نداشت، و هر کس دیدگاه سیاسی دیگری نشان می‌داد گرفتار این اتهام می‌شد که با سیاست‌های اعلیحضرت مخالفت می‌کند. امین عالیمرد، که در آن زمان معاون پارلمانی وزارت کشور بود، در همان مجموعه روایت می‌کند که این گروه، بیرون از دستگاه دولت، به این نتیجه رسیده بود که ایران به «نهضت تجهیزی» نیاز دارد که از دل مردم و شهرها بجوشد و دستگاه اداری و سیاسی را از پایین به بالا زیر نظارت بگیرد. به روایت عالیمرد، چکیدهٔ این بحث‌ها از راه دوستان به شهبانو و سپس به محمدرضا شاه پهلوی گزارش شد.

به روایت عالیمرد، پس از چند ماه گروه گمان کرد این اندیشه فراموش شده است، تا آنکه یک روز حدود ساعت ده یا یازده بامداد از رادیو شنید که حزب رستاخیز پدید آمده و نظام تک‌حزبی خواهد بود. عالیمرد این را «درست ۱۸۰ درجه به عکس» اندیشهٔ گروه می‌داند: گروه می‌خواست مردم دستگاه سیاسی را زیر نظارت بگیرند، اما حزب تازه دستگاهی سیاسی بود که از بالا مردم را زیر نظارت می‌گرفت. به گفتهٔ افخمی، برای بسیاری از اعضای گروه رستاخیز تنها هنگامی معنا پیدا می‌کرد که به صورت یک نهضت درآید و در درون آن شرایطی پدید آید که گروه‌های گوناگون بتوانند گروه‌بندی سیاسی خود را داشته باشند.

به نوشتهٔ میلانی، محمدرضا شاه پهلوی بی‌آنکه با نخست‌وزیر، ساواک، اسدالله علم یا شهبانو فرح پهلوی رایزنی کند، تصمیم خود را گرفت. شاهنشاه چند روز پیش از اعلام، هنگامی که در سن‌موریتس سوئیس به تعطیلات رفته بود، عبدالمجید مجیدی، رئیس سازمان برنامه، را از تصمیم خود آگاه کرد. مجیدی از تلفن همگانی هتل سوورتا به هویدا خبر داد که روزهای حزب ایران نوین به شمار افتاده است.

محمدرضا شاه پهلوی در ۱۱ اسفند ۱۳۵۳ تأسیس حزب رستاخیز ملت ایران را اعلام کرد. خبرنگاران رسانه‌های خارجی به این کنفرانس راه نیافتند. سفارت آمریکا مفاد سخنان شاهنشاه را چنین گزارش کرد: - ایران در نیمهٔ نخست سدهٔ بیستم ناتوان بود و اکنون به خودکفایی و استقلال اقتصادی رسیده است. - احزاب اقلیت به خواست خود شاهنشاه پدید آمده بودند، اما از انجام نقش شایستهٔ خود بازماندند. - برخی ایرانیان «سخنان شرم‌آوری» گفته بودند که نشان می‌داد اهداف ایران را درنیافته‌اند. - شرط عضویت تنها وفاداری به نظام شاهنشاهی، قانون اساسی و انقلاب ششم بهمن است. - حزب تازه انتقاد سازنده را پرورش خواهد داد و جناح‌های سیاسی در درون آن پدید خواهند آمد. - همهٔ ایرانیان واجد شرایط رأی دادن باید به ساختار سیاسی تازه بپیوندند یا موضع خود را روشن کنند.

به گزارش سفارت، شاهنشاه گفت کسانی که سه اصل را نمی‌پذیرند و ضد ملی‌اند، یا باید از ایران بروند یا در شمار خائنان به زندان افتند. اما کسی که مخالفتش ایدئولوژیک باشد و آن را آشکارا بگوید، در ایران آزاد خواهد ماند، هرچند «نباید انتظاری داشته باشد». شاهنشاه انتظار داشت کارگران، کشاورزان و آموزگاران نخستین گروه‌هایی باشند که وفاداری خود را به حزب اعلام کنند.

محمدرضا شاه پهلوی امیرعباس هویدا را، که به گفتهٔ میلانی از این انتصاب شگفت‌زده شد، دست‌کم برای دو سال به دبیرکلی حزب گماشت. شاهنشاه اعلام کرد که بعدها رئیس هیئت اجرایی و رئیس دفتر سیاسی حزب را پیشنهاد خواهد کرد. قرار شد کنگرهٔ حزب، شاید در دو ماه، برگزار شود و انتخابات عمومی تابستان ۱۳۵۴ زیر نظر حزب تازه انجام گیرد. حیدرقلی برومند، از کادرهای حزب ایران نوین در اصفهان، در مصاحبه با بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که رهبران حزب تمام تشکیلات و اموال حزب ایران نوین را در اختیار حزب رستاخیز گذاشتند.

امین عالیمرد روایت می‌کند که یک هفته پس از اعلام، دفتر نخست‌وزیری او و گروهی دیگر از دوستانش، از جمله داریوش همایون، را از درون و بیرون دستگاه دولت به نشستی دربارهٔ حزب رستاخیز دعوت کرد. عالیمرد از اعضای حزب ایران نوین در آن روزها نشانه‌ای از نگرانی به یاد نمی‌آورد، اما می‌گوید که آنان می‌دیدند قدرتی که برای خود ساخته بودند از هم می‌پاشد.

سفارت آمریکا گزارش داد که پیامد فوری اعلام، «سیلی از اعلام وفاداری» گروه‌ها و افراد به نظام شاهنشاهی، قانون اساسی و انقلاب بود. پری اباصلتی، از فعالان زن، در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی به یاد می‌آورد که در روز تشکیل حزب، بی‌آنکه بداند چه در پیش است، همراه حدود هفتاد تن، از جمله چند وزیر و دبیرکلان احزاب، به دفتر نخست‌وزیر دعوت شد. به روایت او، یکی از دبیرکلان بی‌درنگ انحلال حزب خود و پیوستن به رستاخیز را اعلام کرد. سفارت آمریکا بر آن بود که سخنرانی شاهنشاه نشانه‌هایی از شتاب در تهیه، پیش از سفر او به الجزایر، دارد.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که باور داشت نمایندگان همهٔ لایه‌های اجتماعی و همهٔ دیدگاه‌ها را می‌توان در یک حزب گرد آورد. به نوشتهٔ او، با حذف حزب مخالف می‌توانست از همهٔ شخصیت‌های سیاسی کاردان، بی‌توجه به رقابت حزبی، یاری بگیرد. شاهنشاه این سازمان را «مدرسهٔ بزرگ سیاسی و ایدئولوژیک» آینده می‌دید که روحیهٔ مدنی لازم برای اصلاح اداری را می‌پرورد. او در همان کتاب می‌پذیرد که «تجربه نشان داد که تأسیس این حزب اشتباه بود». به نوشتهٔ او، حزب نتوانست «مجرای اندیشه‌ها، نیازها و خواسته‌ها میان ملت و دولت» شود. محمدرضا شاه پهلوی کار انور سادات را، که نظام تک‌حزبی مصر را برچید و به چندحزبی بازگشت، درست می‌داند.

سفارت آمریکا تصمیم را «چرخشی ۱۸۰ درجه‌ای» در سیاست شاهنشاه خواند که وعدهٔ انتخابات آزادتر را نیز نفی می‌کرد. به ارزیابی سفارت، این حزب نظام سیاسی ایران را «انعطاف‌ناپذیرتر» می‌کرد و واکنش جهانی میان «بی‌اعتنایی» و اتهام «توتالیتاریسم فزاینده» در نوسان خواهد بود. سفارت بر آن بود که «در عمل چیز زیادی دگرگون نشده است»، زیرا تنها ایران نوین اهمیت داشت. برآورد اطلاعات ملی آمریکا در ۱۳۵۴ نیز نوشت که جایگزینی نظام دوحزبی با حزب واحد دگرگونی‌ای در «سازوکار بنیادی تصمیم‌گیری سیاسی» پدید نیاورد. به ارزیابی این برآورد، تأسیس حزب نشان داد که شاهنشاه به «نمای رقابت سیاسی» دیگر علاقه‌ای ندارد. سفارت آمریکا در نقد همین برآورد نوشت که یکی از دلایل تأسیس حزب برانگیختن مشارکت گسترده‌تر بود و هنوز باید دید که حزب چه اندازه در این کار کامیاب خواهد شد.

میلانی حزب رستاخیز را «هیولایی مرده‌زاده» و سرچشمهٔ فوری ناخرسندی و حتی ریشخند می‌خواند. به نوشتهٔ او، نظریه‌پردازان اصلی حزب بیشتر از «استالینیست‌های پیشین» بودند. میلانی می‌افزاید که حتی هویدا در خلوت حزب را ریشخند می‌کرد و در جمع به آن و به شاهنشاه وفاداری نشان می‌داد. به نوشتهٔ میلانی، رقابت هویدا و علم بر سر چیرگی بر حزب به فلج بیشتر انجامید. میلانی محدود کردن فعالیت سیاسی به یک حزب را مغایر «نص و روح» قانون اساسی می‌داند. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که حزب بر روی کاغذ قرار بود تاج و تخت را از ناآرامی‌های آینده مصون دارد، سلطنت را به مردم نزدیک کند و ایران را برای نظامی گشاده‌تر و دموکراتیک‌تر آماده سازد. به نوشتهٔ کوپر، محمدرضا شاه پهلوی نتوانست این چشم‌انداز را به مردم بشناساند و مردم تأسیس رستاخیز را تلاشی بی‌پروا برای به خاک سپردن قانون اساسی مشروطه دیدند.

احمد بنی‌احمد، نمایندهٔ مجلس شورای ملی از تبریز، در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی می‌گوید که هرگز فرم عضویت حزب را امضا نکرد، اما به ادعای آن زمان، همهٔ «۲۶ میلیون ایرانی» عضو حزب شمرده می‌شدند. محمد باهری در همان مجموعه یادآوری می‌کند که نیازی به پر کردن فرم و کارت عضویت نبود. به روایت باهری، هر ایرانی که به اصول سه‌گانه باور داشت، عضو شمرده می‌شد، مگر آنکه آشکارا می‌گفت عضو نیست. نیره ابتهاج سمیعی، نمایندهٔ مجلس از گیلان، می‌گوید که از ۲۶۸ نمایندهٔ عضو ایران نوین، رأی‌دهندگان تنها بیست‌ودو تن را در انتخابات دورهٔ رستاخیز دوباره برگزیدند.