دولت جمشید آموزگار

در اوت ۱۹۷۷ جمشید آموزگار را به نخست‌وزیری گماشتم. در آن زمان مسائل سیاست خارجی بیشتر توجه مرا به خود مشغول می‌کرد و آموزگار را برای رسیدگی به آن‌ها شایسته می‌دانستم.

متن اصلیIn August 1977, I appointed Jamshid Amouzegar Prime Minister. At the time foreign policy issues occupied most of my attention and I thought Amouzegar well suited to handle them.

این امکان را با نخست‌وزیر آموزگار در میان گذاشتم و او بی‌درنگ استعفای خود را پیشنهاد کرد. پذیرفتم؛ خطایی بزرگ از سوی من. هرگز نباید اجازه می‌دادم این مشاور خردمند و بی‌طرف کنار برود.

متن اصلیI discussed this possibility with Prime Minister Amouzegar and he promptly offered me his resignation. I accepted a great mistake on my part. I never should have allowed this wise and unbiased counselor to withdraw.

در ۱۹۷۷ به سبب ضرورت‌های اقتصادمان، نخست‌وزیر آموزگار ناچار شد این پرداخت‌ها را قطع کند... اکنون که می‌نگرم، از اقدام‌های آموزگار در این زمینه‌ها پشیمانم. اما نمی‌توانم این فرض‌های غربی را بپذیرم که آن‌ها عامل اصلی براندازی دولت من بودند.

متن اصلیIn 1977 due to the exigencies of our economy, Prime Minister Amouzegar was forced to eliminate these payments... In retrospect, I regret Amouzegar's actions in these areas. But I cannot subscribe to these Western postulates that they were prime factors in the overthrow of my government.

آموزگار، که اقتصاددانی کاردان شناخته می‌شد و گفته می‌شد با مقام‌های ارشد آمریکا رابطهٔ گرمی دارد، از آن نرمی مردمی که ایرانیان از سیاستمداران خود انتظار داشتند بی‌بهره بود.

متن اصلیKnown as a talented economist, and reputed to be on warm terms with senior U.S. officials, Amuzegar lacked the common touch that Iranians expected from their politicians.

او با این همه در آغاز در مدیریت اقتصادی کشور به‌گونه‌ای چشمگیر کامیاب بود و تورم داخلی را از بیش از سی درصد در سال به حدود ده درصد رساند.

متن اصلیHe was nevertheless initially remarkably successful in the economic management of the country, reducing internal inflation from over 30 percent a year to about 10 percent.

دولت اجازه خواهد داد گروه‌های مخالف همچنان گردهمایی عمومی برپا کنند، نامه امضا کنند و از جهات دیگر فعال بمانند.

متن اصلیwould permit dissenting groups to continue having public meetings, signing letters, and otherwise remaining active.

ریاضت در دوران فضای باز فاجعه بود. کاستن از کسری بودجه فاجعه بود. آموزگار کمک‌ها را قطع کرد، اما مبلغ آن هرگز زیاد نبود... او اعتبار و وام بازاریان را نیز کاهش داد.

متن اصلیAusterity during liberalization was a disaster. Cutting the deficit was a disaster. Amuzegar cut the subsidies but the amount [for each mullah] was never much, around 300 tomens. He also cut credit and loans to the bazaaris.

مشکلات ما از آن‌جا برمی‌خیزد که به سوی فضای باز به‌سرعت پیش رفته‌ایم، بی‌آن‌که نهادهای لازم برای جامعه‌ای دموکراتیک را داشته باشیم.

متن اصلیOur problems stem from the fact that we have been making rapid progress toward liberalization without having the institutions necessary for a democratic society.

برای آنکه نشان دهد دوران تغییرات فرا رسیده است، در وسط تابستان... جمشید آموزگار را که مردی درستکار، درخشان و بافرهنگ بود به جای هویدا به نخست‌وزیری برگزید.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از مجلهٔ تایم نقل می‌کند که آموزگار سانسور مطبوعات را برداشت، نظارت‌ها را سست کرد و چند صد زندانی سیاسی را آزاد کرد. کوپر می‌نویسد که ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، در ۱۶ آذر ۱۳۵۶ با آموزگار دیدار کرد. به نوشتهٔ کوپر، آموزگار به سالیوان اطمینان داد که دولت برای سرکوب تظاهرات آرام زور به کار نخواهد برد و گروه‌های مخالف می‌توانند گردهمایی کنند و نامه امضا کنند.

میلانی می‌نویسد که داریوش همایون، وزیر اطلاعات، مقاله‌ای بر ضد خمینی را از دربار دریافت کرد و روزنامهٔ اطلاعات آن را در ۱۸ دی ۱۳۵۶ منتشر کرد. به نوشتهٔ میلانی، سردبیر و ناشر روزنامه از آموزگار نظر خواستند و او، بی‌آن‌که مقاله را بخواند، به انتشارش فرمان داد. کوپر روایت دیگری می‌آورد و از اردشیر زاهدی، سفیر ایران در واشنگتن، نقل می‌کند که هویدا مقاله را برای اثبات وفاداری نوشت و گناهش را به گردن آموزگار انداخت. کوپر می‌نویسد که آموزگار پس از کشتار قم یک گردهمایی بزرگ هواداران دولت را در حومهٔ قم برپا کرد و این کار را «واکنشی ناشیانه» می‌خواند.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که چند هفته پس از سفر او به مشهد، آموزگار به استان‌ها رفت و در تبریز سیصد هزار تن به استقبال او آمدند. کوپر می‌نویسد که پرویز ثابتی، از مدیران ساواک، از آموزگار خواست اجازهٔ بازداشت هزار و پانصد تن را بدهد و آموزگار نپذیرفت. به نوشتهٔ کوپر، ثابتی سپس فهرست را به هویدا داد و هویدا آن را نزد شاهنشاه برد.

به روایت احرار، آموزگار پس از چند ماه دریافت که اوضاع از توان او بیرون است و از محمدرضا شاه پهلوی خواست که او را از این کار معاف کند، به‌ویژه پس از آشوب تبریز در بهمن ۱۳۵۶. به روایت احرار، در تبریز برخی سربازان از فرمان افسران خود سر باز زدند، زیرا تا آن روز هرگز در برابر روحانیان قرار نگرفته بودند. احرار گفتهٔ وزیر مشاور دولت آموزگار را در مجلس، که آشوب تبریز را کار کسانی از بیرون استان شمرد، خطایی بزرگ می‌داند. احرار به یاد می‌آورد که در همان روزها به آموزگار هشدار داد که کشور به سوی انقلابی خیابانی می‌رود.

کوپر می‌نویسد که آموزگار در اواخر مرداد ۱۳۵۷ به تیمسار ناصر مقدم، رئیس ساواک، گفت: «اگر مردم این‌قدر ناسپاس‌اند، اعلیحضرت ممکن است برود.» محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که پس از آتش‌سوزی سینما رکس امکان تشکیل دولتی تازه را با آموزگار در میان گذاشت و آموزگار بی‌درنگ استعفا داد. کوپر می‌نویسد که کاخ در ۵ شهریور ۱۳۵۷ جانشینی شریف‌امامی را اعلام کرد.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» آموزگار را «مشاوری خردمند و بی‌طرف» می‌خواند و پذیرفتن استعفای او را خطا می‌داند. شاهنشاه دربارهٔ قطع کمک به روحانیان و کنترل نرخ‌ها می‌نویسد که از این اقدام‌ها پشیمان است، اما نظریه‌های غربی را که این اقدام‌ها را عامل اصلی سقوط می‌دانند نمی‌پذیرد. به نوشتهٔ شاهنشاه، آموزگار پس از کناره‌گیری نیز مشاور مورد اعتماد او ماند و دیدار با شاپور بختیار را فراهم کرد.

میلانی از گزارش‌های بریتانیایی نقل می‌کند که آموزگار «تک‌رو» بود و هرگز رابطهٔ کاری آسانی با شاهنشاه برقرار نکرد. به نوشتهٔ این گزارش‌ها، برخورد او با رهبران مذهبی «کمتر از فاجعه نبود». میلانی می‌نویسد که آموزگار در ۱۳۷۳ در نامه‌ای در مجلهٔ ره‌آورد گفت که پول از ۱۳۳۲ مستقیماً از کاخ سفید به روحانیان پرداخت می‌شد و کارتر، نه او، آن را قطع کرد. میلانی خود می‌نویسد که این کمک‌ها ناچیز بود و بیشتر از راه دربار یا ساواک پرداخت می‌شد.

کوپر از ثابتی نقل می‌کند که «ریاضت در دوران فضای باز فاجعه بود». به نوشتهٔ کوپر، کمک سالانه به روحانیان حدود سی‌وپنج میلیون دلار برآورد می‌شد.

شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که بازاریان از بالا رفتن بهای نفت و رشد اقتصادی کشور سود بسیار برده بودند، اما پس از آن‌که دولت آموزگار سخت‌گیری اقتصادی و مبارزه با رشوه را در پیش گرفت، به هواداران خمینی پیوستند و برخی از آنان با کمک مالی چشمگیر او را یاری دادند. دکتر غلامرضا افخمی، معاون پیشین وزارت کشور، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران می‌گوید که در میان وزیران دولت آموزگار کسی را نمی‌یافت که بتوان او را فاسد خواند. مهشید امیرشاهی، نویسنده، در گفت‌وگو با همین برنامه داوری می‌کند که آموزگار حسن نیت و گشاده‌دلی داشت، اما به تنهایی از پس آن همه دشواری برنمی‌آمد. علی امینی، نخست‌وزیر پیشین، در گفت‌وگو با همین برنامه آموزگار را شاید مردی نیک، اما نه درخور نخست‌وزیری می‌خواند.