سفر محمدرضا شاه پهلوی به ایالات متحده در ۱۳۳۳

در ۷ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۹ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی) شاهنشاه قرارداد کنسرسیوم نفت را توضیح فرمودند. درآمد نفت هنوز به سطح عادی نرسیده بود و دولت زاهدی همچنان به کمک مالی آمریکا تکیه داشت. در همین حال، شاهنشاه تقویت ارتش را شرط اعتمادبه‌نفس دولت و مردم در برابر فشار شوروی می‌دانستند. وزارت خارجهٔ آمریکا، پیش از سفر، در نامه‌ای به تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی (۱۳ آبان ۱۳۳۳) از وزارت دفاع خواست برنامهٔ کمک نظامی به ایران را دوباره بررسی کند. در حاشیهٔ همان نامه آمده است که پیشنهاد گروه مشورتی نظامی آمریکا در تهران بازسازی و گسترش ارتش ایران را در سه سال و با هزینه‌ای برآوردی معادل سیصد و شصت میلیون دلار در نظر گرفته بود. وزارت خارجه آن پیشنهاد را تنها طرحی توضیحی خواند و نوع و اندازهٔ برنامه را به داوری وزارت دفاع واگذاشت.

چاپ نشده است. پیشنهاد گروه مشورتی نظامی آمریکا در ایران بازسازی و گسترش ارتش ایران را در دوره‌ای سه‌ساله با هزینه‌ای برآوردی معادل سیصد و شصت میلیون دلار می‌طلبید.

متن اصلیNot printed. The proposal of the MAAG in Iran called for reorganizing and enlarging the Iranian Army over a 3-year period at an estimated cost of $360 million.

این نامه نشان می‌دهد که بحث کمک نظامی، پیش از ورود شاهنشاه به واشینگتن، در خودِ دولت آمریکا جریان داشت. مرگ شاهپور علیرضا، برادر شاهنشاه، در ۱۱ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی) نیز بر فضای سفر سایه انداخت. یادداشت توجیهی وزارت خارجه به رئیس‌جمهور سفارش کرد که از پیام‌های مبادله‌شده در روزهای بحران یاد کند. میلانی می‌نویسد که مرگ برادر ضرورت داشتن ولیعهد را در نظر شاهنشاه دوچندان کرد و یکی از انگیزه‌های شتاب برای سفر، به‌ویژه برای معاینات پزشکی ملکه ثریا در ایالات متحده، همین مسئله بود. این انگیزهٔ شخصی را میلانی از روایت‌ها و خاطرات برمی‌گیرد؛ اسناد رسمی سفر بر مسائل دفاع و نفت و اقتصاد انگشت می‌گذارند.

شاهنشاه پیش از این، از ۲۵ آبان تا ۹ دی ۱۳۲۸ خورشیدی (۱۶ نوامبر تا ۳۰ دسامبر ۱۹۴۹ میلادی)، به ایالات متحده سفر کرده بودند. مجموعهٔ «روابط خارجی ایالات متحده» در حاشیهٔ اسناد ۱۳۳۳ به مدارک همان سفر ارجاع می‌دهد. در خاطرهٔ سیاسی تهران، سفر ۱۳۲۸ گاه با دریافت کمک نظامی کمتر از انتظار به یاد مانده بود. سفر ۱۳۳۳ در شرایطی دیگر رخ داد: دولت زاهدی بر سر کار بود، قرارداد نفت توضیح شده بود، و دولت روابط با بریتانیا را از سر گرفته بود. با این حال، پرسش اصلی همان بود: ایالات متحده ایران را در دفاع خاورمیانه چه جایگاهی می‌دهد و تا چه اندازه حاضر است تا زمان به جریان افتادن درآمد نفت، بار مالی تقویت ارتش را تحمل کند.

جان جرنگان در ۹ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی (۱۸ آذر ۱۳۳۳) یادداشتی برای وزیر خارجه نوشت و برنامهٔ دوشنبه ۱۳ دسامبر را شرح داد.

شاهنشاه روز دوشنبه ۱۳ دسامبر ساعت دوازده و ربع برای گفت‌وگو به حضور رئیس‌جمهور خواهند رسید. رئیس‌جمهور انتظار دارد شما همراه معاون وزیر هوور و معاون موقت وزیر جرنگان حاضر باشید. سفیر انتظام شاهنشاه را همراهی خواهد کرد.

متن اصلیThe Shah will call upon the President on Monday, December 13 at 12:15 p.m. for a talk. The President expects that you will attend together with Under Secretary Hoover and Acting Assistant Secretary Jernegan. Ambassador Entezam will accompany the Shah.

جرنگان علاقهٔ اصلی شاهنشاه را چنین خلاصه کرد.

علاقهٔ اصلی شاهنشاه این است که بداند ما از ایران چه نقشی در دفاع خاورمیانه انتظار داریم و تا چه حد آماده‌ایم به ایران در پروراندن توان بازدارندهٔ دفاعی یاری رسانیم.

متن اصلیThe Shah’s main interest is to find out what role we expect Iran to play in Middle East defense and to what extent we are prepared to assist Iran to develop defensive delaying capabilities.

او نوشت که فرصت‌های پیشین برای تقویت نیروهای مسلح ایران، به سبب فضای سیاسی نامساعد، به تمامی به کار نرفته است و اگر فرصت کنونی از دست نرود می‌توان ایران را از «بار» به «سرمایهٔ مثبت» در منطقه بدل کرد. همچنین سفارش کرد که اگر شاهنشاه امیدوار باشند هندرسن فعلاً از تهران نرود، پاسخ این باشد که تصمیم انتقال او بر ملاحظات درازمدت و مسئولیت‌هایی استوار است که برای آن‌ها شایستگی ویژه دارد. هندرسن در ۹ دی ۱۳۳۳ (۳۰ دسامبر ۱۹۵۴) تهران را ترک کرد و در دی و بهمن به سمت معاونت وزارت خارجه در امور اداری منصوب شد.

میلانی می‌نویسد که شاهنشاه و ملکه ثریا سرانجام در ۵ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی سفر دیرپا را آغاز کردند. از سه ماه سفر، تنها چند روز به دیدارهای رسمی در ایالات متحده و بریتانیا و آلمان اختصاص یافت و باقی به سفری تفریحی و اجتماعی در آمریکا گذشت. همین طولانی بودن بخش غیررسمی، به نوشتهٔ میلانی، حتی در مطبوعات آمریکا مایهٔ طعن شد. او از مجلهٔ «نیوزویک» عبارتی طنزآمیز نقل می‌کند که از معاینات بیمارستانی در نیویورک، گردش در سان‌فرانسیسکو، رقص در هالیوود، و اسکی روی آب در میامی یاد کرده بود.

حتی شاهنشاه (شاه شاهان)، نایب خدا، سایهٔ قادر مطلق، و مرکز عالم نیز سزاوار تعطیلات است. [زوج سلطنتی] این زمستان را در سفری خصوصی در ایالات متحده گذرانده‌اند… معاینات جسمی در بیمارستان‌های نیویورک، گردش در سان‌فرانسیسکو، رقص در هالیوود، اسکی در سان‌ولی، اسکی روی آب در میامی‌بیچ.

متن اصلیeven the Shahanshah (King of Kings), Vice Regent of God, Shadow of the Almighty, and Center of the Universe deserves a vacation. [The royal couple have spent] this winter in a private visit to the US. . . physical check-ups in New York hospitals, sight-seeing in San Francisco, dancing the mambo in Hollywood, skiing in Sun Valley, waterskiing in Miami Beach.

بخش رسمی واشینگتن، که اسناد وزارت خارجه آن را ثبت کرده‌اند، همان سه روز میانهٔ آذر است. بقیه را باید از روایت میلانی و از خاطرات بعدی خواند، نه از صورت‌جلسهٔ کاخ سفید.

دالس همان شب به سفارت آمریکا در تهران تلگراف کرد که شاهنشاه و همراهان بامداد به سلامت به واشینگتن رسیده‌اند.

شاهنشاه و همراهان بامداد امروز طبق برنامه به سلامت به واشینگتن رسیدند. پیش از ناهار کاخ سفید، شاهنشاه گفت‌وگوی کوتاه و ماهوی با رئیس‌جمهور، معاون رئیس‌جمهور، وزیر، معاون وزیر و جرنگان داشت. شاهنشاه از پشتیبانی و تشویق ایالات متحده سپاس فرمودند که نه فقط ایران بلکه خاورمیانه را از فاجعه رهانیده بود.

متن اصلیShah and party arrived safely Washington this morning as scheduled. Prior lunch at White House, Shah had short substantive talk with President, Vice President, Secretary, Under Secretary and Jernegan. Shah expressed gratitude for US support and encouragement which had saved not only Iran but Middle East from disaster.

شاهنشاه بر ضرورت ایران پایدار و طرفدار اصول دموکراتیک برای امنیت منطقه تأکید فرمودند. رئیس‌جمهور با اهمیت راهبردی ایران موافقت کرد.

رئیس‌جمهور با اهمیت راهبردی ایران و ضرورت تقویت قدرت و ثبات در آنجا موافقت کرد. به شاهنشاه اطمینان داد که مقام‌های دولت ایالات متحده به بحث تفصیلی بعدی دربارهٔ کارهای مشخصی که باید برای ایران کرد با حسن نظر گوش خواهند داد. بر اهمیت استفادهٔ کامل ایران از سرمایهٔ خصوصی خارجی تأکید کرد. شاهنشاه فرمودند به‌زودی قانونی برای دعوت و حمایت از چنین سرمایه‌گذاری به تصویب خواهد رسید.

متن اصلیPresident concurred strategic significance Iran and importance build up strength and stability there. Assured Shah US Government officers would give sympathetic hearing further detailed discussion of specific things to be done for Iran. Stressed importance that Iran make full use foreign private capital. Shah stated law would soon be passed inviting and protecting such investment.

در همان گفت‌وگو از قاطعیت دولت ایران در برابر کمونیسم ستایش شد. شاهنشاه پاسخ فرمودند که هر روز خود و مقام‌های دولت اقدامی ضدکمونیستی می‌کنند که شجاعت می‌خواهد، و در معامله با شوروی قاطعیت ضروری است. همین را دلیل ضرورت بهبود نیروهای مسلح دانستند تا دولت و مردم اعتماد بیشتری داشته باشند و بتوانند در برابر فشار شوروی و نفوذ کمونیسم بایستند. در عین حال، به گزارش دالس، شاهنشاه اهمیت توازن میان توسعهٔ نظامی و اقتصادی را می‌شناختند. رئیس‌جمهور پیشنهاد کرد شاهنشاه در پایان اقامت واشینگتن یادداشتی کتبی از برداشت‌ها و پرسش‌های باقی‌مانده برای او بفرستند. ناهار کاخ سفید و شام وزیر خارجه در همان شب، شاهنشاه را با شمار بیشتری از مقام‌های آمریکایی روبه‌رو کرد. دالس نوشت که گفت‌وگوی ماهوی بعد، بامداد فردا در وزارت دفاع خواهد بود.

جرنگان در سند ۵۰۴ خلاصهٔ هندرسن از یادداشتی را آورده است که شاهنشاه می‌بایست در آغاز دیدار به رئیس‌جمهور بدهند. حاشیهٔ سند می‌گوید آیزنهاور فردای دیدار متن کامل را برای دالس فرستاد و خلاصهٔ هندرسن با متن اصلی نزدیک بود.

در پانزده ماه گذشته ایران عزم خود را برای ماندن به صورت ملتی مستقل و به کار گرفتن منابع خویش به سود خود و دیگر ملل آزاد نشان داده است. قرارداد نفت نقطهٔ عطفی روانی برای ایران و نیز آغاز دوره‌ای تازه و نویدبخش در اقتصاد است.

متن اصلیDuring the last 15 months Iran has demonstrated a determination to remain an independent nation and to utilize its resources to the advantage of itself and other free nations. The oil agreement marks a psychological turning point for Iran as well as a beginning of a new and promising economic period.

در ادامه، یادداشت می‌گوید امید است ایران سرانجام درآمد نفت را برای برنامهٔ عمرانی و بهبود زندگی به کار گیرد، اما چند سال طول می‌کشد تا بتواند نیازهای فوری توسعه را بی‌یاری دوستان خارجی برآورد. سپس به مسئله‌ای می‌رسد که به نوشتهٔ خلاصه «سنگین‌ترین بار» بر ذهن شاهنشاه است: امنیت ایران.

با این همه، مسئله‌ای که اینک سنگین‌ترین بار را بر ذهن من نهاده امنیت ایران است. ما بیش از هزار و ششصد مایل مرز با روسیه داریم. هرچند روابط اکنون با همسایهٔ شمالی دست‌کم در ظاهر درست است، هیچ دلیلی نداریم باور کنیم کمونیسم بین‌المللی از هدف درازمدت خود برای بدل کردن ایران به دالان کمونیستی به سوی خلیج فارس و خاورمیانه و آسیای جنوبی دست کشیده باشد.

متن اصلیThe problem weighing most heavily upon my mind at present, however, is that of the security of Iran. We have over 1,600 miles of border with Russia. Although relations now with our northern neighbor are at least formally correct, we have no reason to believe that international communism has abandoned its long-range objectives of converting Iran into a Communist corridor to the Persian Gulf, the Middle East and South Asia.

یادداشت سیاست «بی‌طرفی» دولت وقت ایران در آن سال‌ها را مسئول اصلی افت روحیه در بخشی از نیروهای مسلح می‌داند. هدف اعلام‌شده، به روایت جرنگان، پروراندن توان «مقاومت بازدارنده» در برابر تجاوز خارجی و تقویت اعتمادبه‌نفس دولت بود، نه گرفتن تعهد فوری به پیوستن به اتحادی خاص در همان سه روز.

هوور در ۱۵ دسامبر به تهران تلگراف کرد که گفت‌وگوی بامداد ۱۴ دسامبر در وزارت دفاع بسیار دوستانه بود و شاهنشاه بعداً از روند بحث اظهار خرسندی کردند.

گفت‌وگوی شاهنشاه در وزارت دفاع بامداد ۱۴ دسامبر بسیار دوستانه بود و شاهنشاه بعداً نشان دادند که از روند بحث‌ها خرسندند. همه توافق داشتند که ایران یکی از کلیدهای واقعی دفاع خاورمیانه است و نباید آن را جدا از دیگر کشورهای غیرکمونیست در نظر گرفت.

متن اصلیShah’s talk at Pentagon morning Dec 14 very friendly and Shah later indicated he was pleased with course discussions. All agreed Iran one of real keys to defenses Middle East and that Iran should not be considered separately from other non-Communist countries.

شاهنشاه از تیم‌ها و برنامه‌های آموزشی آمریکا قدردانی فرمودند اما اصرار داشتند که باید طرح یا هدفی کلی نیز باشد تا نیروها به سوی آن کار کنند. اندرسن این را مطلوب دانست و گفت به سوی آن خواهند کوشید. رقم دقیقی از برنامه‌ها به میان نیامد، اما شاهنشاه بر نیاز به سلاح‌هایی چون توپخانهٔ سنگین صحرایی و تانک تأکید فرمودند تا سرباز ایرانی به توانایی دفاع از خود در برابر مهاجم اعتماد کند. اندرسن گفت کارشناسان دو طرف باید طرح‌های تفصیلی بسازند و بر مانورهای آموزشی بهار بعد انگشت گذاشت که مبنای بهتری برای ارزیابی نیازها و ظرفیت جذب تجهیزات به دست می‌دهد. او اطمینان داد که آمریکا برای تأمین هزینهٔ این مانورها آمادهٔ کمک خواهد بود. ظهر همان روز، به روایت یادداشت رابرت مورفی، معاون وزیر خارجه، گفت‌وگویی پس از ناهار در خانهٔ ژنرال ریجوی، با حضور شاهنشاه، سفیر انتظام، خود ریجوی و مورفی، برگزار شد.

شاهنشاه به تفصیل دربارهٔ در معرض تهاجم احتمالی شوروی بودن کشور خود و اهمیت این‌که نیروهایش عملیاتی نگهدارنده انجام دهند سخن فرمودند. بر ارزش راهبردی منطقهٔ کرمانشاه انگشت گذاشتند، جایی که مهم‌ترین عناصر مقاومت مستقر می‌شدند، زیرا این منطقه به عراق و ترکیه می‌پیوندد.

متن اصلیThe Shah spoke at considerable length regarding the exposure of his country to eventual Soviet invasion and the importance of his forces providing a holding operation. He emphasized the strategic value of the Kermanshah area where the most important resistant elements would be located, as this area joins Iraq and Turkey.

دربارهٔ پیوستن ایران به اتحاد ترکیه و پاکستان، شاهنشاه فرمودند این اتحاد در محدودهٔ کنونی‌اش، چون طرفین را دو هزار مایل فاصله است، معنا ندارد و تنها با مشارکت ایران و در نهایت عراق کارآمد می‌شود؛ اما ایران در وضع ناآماده و بی‌تجهیز کنونی در موقعیت چانه‌زنی ضعیفی است و تا افزایش قدرت نظامی نباید به پیوستن اندیشید.

دربارهٔ مشارکت ایران در اتحاد ترکیه و پاکستان، شاهنشاه فرمودند این اتحاد در محدودهٔ محدود کنونی‌اش واقعاً بی‌معناست، زیرا طرفین را دو هزار مایل از هم جدا می‌کند. تنها با مشارکت ایران و در نهایت عراق می‌توان آن را به رابطه‌ای کارآمد بدل کرد. اما ایران در وضع ناآماده و بی‌تجهیز کنونی در موقعیت چانه‌زنی بسیار ضعیفی است و تا افزایش قدرت نظامی، اندیشیدن به پیوستن ایران به اتحاد صلاح نیست.

متن اصلیOn the question of Iranian participation in the Turkish-Pakistan alliance, the Shah said this alliance in its present limited scope really made no sense as the parties were separated by 2,000 miles. It could only be made an effective working relation with Iranian and eventually Iraqi participation. Iran, however, in its present unprepared and unequipped state is in a very poor bargaining position and until its military strength has been increased, it is inadvisable to think of Iranian adherence to the alliance.

ریجوی چند بار تأکید کرد که تنها مجاز است در امور فنی نظامی سخن بگوید و کار مالیه و تخصیص با بخش غیرنظامی دولت است. شاهنشاه فرمودند این را به تمامی درمی‌یابند. مورفی می‌نویسد ریجوی ماهرانه از هرگونه تعهد پرهیخت. مورفی همچنین از بهبود روابط عرب و اسرائیل یاد کرد و امیدوار بود شاهنشاه نفوذ خود را به کار گیرند؛ شاهنشاه به نشانهٔ درک سر جنباندند. دربارهٔ پرسنل آموزش رزمی که وزارت دفاع به ایران می‌فرستاد، ریجوی گفت نخستین عناصر احتمالاً در ژانویه می‌رسند و کل گروه تا ژوئن کامل نمی‌شود. شاهنشاه این را «به طرزی تأسف‌بار کند» خواندند و امیدوار بودند برنامه تسریع شود.

شاهنشاه فرمودند این به طرزی تأسف‌بار کند است و امیدوارند زمان‌بندی تسریع شود.

متن اصلیThe Shah said this was deplorably slow and he hoped that the schedule might be expedited.

در ۲۱ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی (۳۰ آذر ۱۳۳۳) هوور یادداشتی برای رئیس‌جمهور نوشت و گفت شاهنشاه در پایان دیدار از او خواسته‌اند این مطالب را شفاهاً گزارش کند. اطلاعات از گفت‌وگوی هوور و شاهنشاه در ۱۵ دسامبر آمده است.

ایشان از علاقه و ادب و مهمان‌نوازی شما بسیار سپاسگزار بودند و از درکی که در واشینگتن نسبت به مسائل ایران یافتند سخت تحت تأثیر قرار گرفتند. حس همکاری‌ای که در همه جا احساس کردند بسیار امیدوارکننده بود.

متن اصلیHe very greatly appreciated your interest, courtesy and hospitality, and was deeply impressed by the understanding of Iran’s problems which he found in Washington. The sense of cooperation which he felt everywhere was most encouraging.

(۱) ایالات متحده باید به تصمیمی نهایی برسد که «توازن قوا» میان ترکیه و ایران و پاکستان را بپذیرد. (۲) اگر تصمیم مثبت باشد، چنان‌که ایشان دلیل داشتند امیدوار باشند که چنین است، ایالات متحده باید در سه سال آینده، تا رسیدن درآمد نفت به سطح عادی، افزون بر تجهیزات نظامی، کمک مالی نیز برای برنامهٔ نظامی بدهد. (۳) بودجهٔ نظامی و طرح‌های نظام وظیفه باید تا فوریه، که آغاز سال مالی ایران است، تدوین شود.

متن اصلی(1) A final decision would have to be reached by the United States to see a “balance of power” between Turkey, Iran and Pakistan. (2) If the decision was affirmative, as he had reason to hope was the case, the United States would have to give financial help for the military program, in addition to military hardware, over the next three years until oil revenues had reached their normal levels. (3) The military budget and plans for conscription had to be formulated by February, which was the beginning of the Iranian fiscal year.

بدین سان بخش رسمی واشینگتن با سه پرسش باز به پایان رسید، نه با امضای قراردادی تازه. تعهد فنی آموزشی داده شد، اهمیت راهبردی ایران تأیید شد، اما رقم برنامه و تصمیم «توازن قوا» به کار بعدی دستگاه‌های نظامی و مالی آمریکا موکول ماند.

پس از واشینگتن، به روایت میلانی، زوج سلطنتی سفر غیررسمی درازی در ایالات متحده داشتند که معاینات بیمارستان نیویورک بخشی مهم از آن بود. میلانی می‌نویسد به روایت ثریا پزشکان گفتند ایرادی در کار او نیست و با فرو نشستن «شوک‌ها و ناآرامی‌های دو سال گذشته» همه به حال عادی بازمی‌گردد؛ و می‌افزاید که ثریا به دیدار بوستون، جایی که به گفتهٔ میلانی به او گفته بودند هرگز فرزند نخواهد آورد، اشاره‌ای نمی‌کند. میلانی همچنین از حاشیه‌هایی یاد می‌کند که بعدها هزینهٔ سیاسی داشت: انتشار عکس ملکه در لباس شنا در مطبوعات آمریکا، و ادعای زنی در یکی از شهرها که از شاهنشاه فرزندی دارد. او می‌نویسد اسدالله علم بعدها به دنیس رایت گفت که برخی روحانیون از جمله آیت‌الله بروجردی و محمدتقی فلسفی از این مطالب برای فشار بر شاهنشاه در کار حمله به مراکز بهائیان بهره بردند. دربارهٔ تاریخ ترک ایالات متحده، فهرست دیدارهای وزارت خارجهٔ آمریکا خروج را ۱۱ فوریهٔ ۱۹۵۵ میلادی (۲۲ بهمن ۱۳۳۳) نوشته است و میلانی ۱۲ فوریه (۲۳ بهمن) را ذکر می‌کند. تفاوت یک روزه در منابع باقی است. میلانی می‌نویسد شاهنشاه با کشتی «کوئین مری» به انگلستان رفتند، در ۱۶ فوریه (۲۷ بهمن) رسیدند و حدود یک هفته ماندند. اوج این توقف را شام کاخ باکینگهام می‌داند که وینستون چرچیل و آنتونی ایدن از میهمانان بودند. سپس در ۲۳ فوریه (۴ اسفند) به آلمان رفتند و دو هفته ماندند؛ میلانی این بخش را برای ثریا نوعی بازگشت به خانه می‌خواند. در همین سفر، دیدار عاطفی شاهنشاه با دخترشان شهناز، که در بلژیک تحصیل می‌کرد، پیش آمد. میلانی می‌نویسد ثریا در شب آن دیدار به سبب حسادت صحنه‌ای شرم‌آور به پا کرد. این فقره از زندگی خصوصی است و تنها از آن روی آمده که میلانی آن را در پیوست سفر ثبت کرده است؛ اسناد رسمی وزارت خارجه به آن نمی‌پردازند.

شاهنشاه در ۱۲ مارس ۱۹۵۵ میلادی (۲۱ اسفند ۱۳۳۳ خورشیدی، ۲۵۱۳ شاهنشاهی) به تهران بازگشتند. میلانی می‌نویسد باران می‌بارید و هزاران تن در همان باران به گرمی استقبال کردند. زاهدی در فرودگاه بود اما به سبب حملهٔ نقرس ناچار در کوشک سلطنتی انتظار می‌کشید.

شاهنشاه در ۱۲ مارس ۱۹۵۵ به تهران بازگشت. باران می‌بارید و هزاران تن که باران را تحمل کرده بودند از او و همسرش استقبالی گرم کردند. ژنرال زاهدی در فرودگاه بود اما به حملهٔ نقرس دچار بود و ناچار در کوشک سلطنتی می‌آسود تا هواپیمای سلطنتی برسد.

متن اصلیThe Shah returned to Tehran on March 12, 1955. It was raining, and he and his wife were afforded a warm welcome by thousands of people who had weathered the rain. General Zahedi was at the airport but was suffering from an attack of gout and was forced to rest in the royal pavilion as he awaited the arrival of the royal plane.

میلانی می‌افزاید که شاهنشاه چند هفته پس از بازگشت، کار برکناری زاهدی را به جد آغاز کردند و حتی پیش از سفر کمیته‌ای غیررسمی از علاء و علم و علی امینی برای آماده‌سازی زمینه در مجلس و مطبوعات تشکیل داده بودند. شرح برکناری در مدخل فروردین ۱۳۳۴ آمده است. سه روز واشینگتن را باید از بقیهٔ سفر جدا خواند. در آن سه روز، دستورکار روشن بود: نقش ایران در دفاع منطقه، زمان‌بندی آموزش، نوع سلاح، و پول تا رسیدن درآمد نفت. بقیهٔ هفته‌ها و ماه‌ها لایهٔ دیگری است: سفر غیررسمی، مطبوعات، بیمارستان، دربار انگلستان و آلمان، و بازگشت بارانی. این لایه را میلانی روایت کرده است و اسناد رسمی دربارهٔ آن خاموش‌اند. درآمیختن دو لایه بدون نشان دادن مرزشان، این گمان را پیش می‌آورد که رقص و اسکی و شام باکینگهام نیز بخشی از مذاکرهٔ دفاعی بوده است. چنین نبود؛ اما هر دو در یک سفر رخ داد و پیامد سیاسی هر یک جدا بود. از حیث محتوای دفاعی، شاهنشاه خط روشنی پیش بردند: ایران کلید دفاع خاورمیانه است؛ نمی‌توان آن را جدا از ترکیه و پاکستان دید؛ اما الحاق به اتحاد موجود، پیش از تجهیز، ایران را در موضع ضعف می‌گذارد. منطقهٔ کرمانشاه را حلقهٔ اتصال با عراق و ترکیه دانستند و عملیات نگهدارنده را مأموریت ارتش در برابر تهاجم احتمالی شوروی خواندند. طرف آمریکایی اصل اهمیت ایران را پذیرفت، بر آموزش انگشت گذاشت، و از تعهد مالی فوری پرهیز کرد. این معاملهٔ نانوشته — تأیید سیاسی در برابر تعویق تعهد عددی — چکیدهٔ سه روز واشینگتن است. یادداشت تقدیمی به رئیس‌جمهور نیز دو کار می‌کرد: کارنامهٔ پانزده ماه پس از مرداد را به زبان استقلال و قرارداد نفت می‌نوشت، و هشدار می‌داد که کمونیسم بین‌المللی از هدف درازمدت خود دست نکشیده است. اشاره به نفوذ در نیروهای مسلح در سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲، همان مضمونی است که شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» نیز با رقم یکصد و ده و ششصد و چهل افسر آورده‌اند. در سند سفر، این مضمون به درخواست کمک دفاعی گره می‌خورد، نه به پروندهٔ کیفری همکاران دولت پیشین. پرسش ضرب‌الاجل فوریه نیز از واقعیت تقویم مالی ایران برمی‌خاست. اگر واشینگتن تا آغاز سال مالی تصمیم نمی‌گرفت، دولت ایران نمی‌توانست بودجهٔ نظامی و طرح نظام وظیفه را با اطمینان بنویسد. هوور این نگرانی را عین عبارت به آیزنهاور رساند. سفر ۱۳۲۸ در پس‌زمینه ماند. شاهنشاه این بار با قرارداد نفت در دست و با دولتی که واشینگتن و لندن تا حل نفت از آن پشتیبانی کرده بودند به واشینگتن رفتند. انتظارشان از «توازن قوا» بیش از آن بود که در ۱۹۴۹ شنیده بودند. پاسخ آمریکا، دست‌کم در صورت‌جلسه‌ها، گرم‌تر و در تعهد مالی همچنان محتاط بود. این تفاوت را می‌توان هم نشانهٔ تغییر شرایط ایران دانست و هم نشانهٔ احتیاط پایدار کنگره و وزارت دفاع در هزینه کردن. در داخل ایران، سفر دو معنا یافت. برای هواداران دربار، دیدار با آیزنهاور نشان پذیرش ایران در حلقهٔ کشورهای آزاد و تأیید راه پس از مرداد بود. برای مخالفان، طولانی بودن بخش غیررسمی و عکس‌های مطبوعاتی دستاویز طعن شد، و پیوند بعدی ایران با آرایش امنیتی غرب را برخی ادامهٔ همان سفر دانستند. هیچ‌یک از این خوانش‌ها به تنهایی از اسناد سه روز واشینگتن بیرون نمی‌آید؛ هر یک سفر را در روایتی بزرگ‌تر می‌نشانند. از حیث نهادها، ترک تهران از سوی هندرسن در پایان آذر، پایان دوره‌ای از میانجی‌گری فشردهٔ سفارت آمریکا بود که از مرداد ۱۳۳۲ تا قرارداد نفت و ازسرگیری روابط با بریتانیا کشیده بود. جانشینان او با شاهنشاهی روبه‌رو بودند که تازه از واشینگتن برگشته بود و انتظار داشت بحث «توازن قوا» و کمک مالی را دنبال کنند. این انتظار، در بهار ۱۳۳۴، با تغییر دولت در تهران همزمان شد. بازگشت بارانی ۲۱ اسفند تصویر عمومی سفر را ساخت: استقبال مردم، حضور نخست‌وزیر بیمار در فرودگاه، و فاصلهٔ کوتاه تا تصمیم شاهنشاه برای تعویض او. میلانی این تصویر را با کمیتهٔ غیررسمی پیش از سفر و با نامهٔ ابتهاج پس از بازگشت کامل می‌کند. خواه نقرس زاهدی بهانه بوده باشد یا نه، توالی سفر و برکناری در تقویم روشن است و مدخل بعد این توالی را پی می‌گیرد. از نگاه برنامهٔ دفاعی آمریکا در خاورمیانه، ایران حلقهٔ میان ترکیه و پاکستان بود. همین حلقه را شاهنشاه در گفت‌وگوی خانهٔ ریجوی با فاصلهٔ دو هزار مایلی توضیح فرمودند که اتحاد بدون ایران کارآمد نیست. واشینگتن این هندسه را می‌پذیرفت، اما نمی‌خواست پیش از اطمینان از ظرفیت جذب سلاح و از استحکام آموزش، تعهد سنگینی بدهد. مانور بهار بعد، در این منطق، آزمون ظرفیت بود. اگر آن مانور خوب پیش می‌رفت، راه برای تجهیزات سنگین‌تر بازتر می‌شد؛ اگر نه، استدلال احتیاط آمریکایی تقویت می‌شد. اسناد همین دیدار این شرط را به زبان کارشناسی می‌گویند، نه به زبان رد سیاسی ایران. در جانب اقتصادی، تأکید آیزنهاور بر سرمایهٔ خصوصی خارجی و پاسخ شاهنشاه که قانونی برای دعوت و حمایت از آن سرمایه‌گذاری به‌زودی به تصویب می‌رسد، نشان می‌دهد که بحث تنها نظامی نبود. دولت آمریکا می‌خواست ایران پس از قرارداد نفت، فضای کسب‌وکار را نیز برای سرمایهٔ خارجی امن کند. این خواسته با برنامهٔ عمرانی که شاهنشاه در یادداشت خود وعده داده بودند هم‌خوان بود، اما اجرای آن به نهادهای داخلی و به مجلس بازمی‌گشت. سفر انگلستان، هرچند کوتاه، از حیث نمادین اهمیت داشت. شام کاخ باکینگهام با حضور چرچیل و ایدن، به روایت میلانی، پس از تنها یک سال از ازسرگیری روابط، تصویر آشتی دربار ایران و دولت بریتانیا را می‌ساخت. این تصویر را نباید با فراموشی بحران نفت یکی گرفت؛ همان سال قرارداد کنسرسیوم سهم بریتانیا را به چهل درصد کاهش داده بود. با این حال، حضور در کاخ، پس از سال‌های قطع رابطه، معنای سیاسی داشت که از صورت‌جلسهٔ نظامی واشینگتن جداست. آلمان برای ملکه ثریا، به نوشتهٔ میلانی، بازگشت به فضایی آشنا بود. دو هفته اقامت، در کنار دیدار شهناز، لایهٔ خانوادگی سفر را کامل کرد. تنش میان وظایف پدری شاهنشاه و حساسیت ملکه را میلانی تا پس از بازگشت شهناز به ایران ادامه می‌دهد. این تنش به مذاکرات دفاعی مربوط نیست، اما بخشی از بستر دربار در سال‌هایی است که مسئلهٔ ولیعهد نیز بر آن سنگینی می‌کرد. در مجموع، سفر ۱۳۳۳ را می‌توان حلقهٔ وصل سه پرونده دانست: پروندهٔ نفت که تازه توضیح شده بود؛ پروندهٔ دفاع که در واشینگتن گشوده ماند؛ و پروندهٔ تغییر دولت که پس از فرود آمدن هواپیما در باران تهران جدی شد. هیچ‌یک از این سه را این سفر به تنهایی نساخت، اما هر سه را شتاب یا جهت داد. اسناد ۵۰۴ تا ۵۰۸ لایهٔ دفاعی را ثبت می‌کنند و روایت میلانی لایهٔ دربار و بازگشت را.

از زبان اسناد آمریکایی، شاهنشاه در این سفر سه خواسته را پیش بردند: به رسمیت شناختن ایران به عنوان رکن توازن قوا در کنار ترکیه و پاکستان؛ کمک مالی، نه فقط تجهیزات، تا عادی شدن درآمد نفت؛ و تدوین به‌موقع بودجه و نظام وظیفه. از الحاق شتاب‌زده به اتحاد ترکیه و پاکستان، تا تقویت بنیۀ نظامی، پرهیز فرمودند. در یادداشت تقدیمی، قرارداد نفت را نقطهٔ عطف و سیاست بی‌طرفی سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ را مایهٔ افت روحیه در بخشی از ارتش خواندند. سپاس از آیزنهاور و از حس همکاری در واشینگتن، در پیام هوور، لایهٔ دیگری از همین روایت است.

یادداشت‌های جرنگان، دالس، هوور و مورفی خط واشینگتن را چنین نشان می‌دهند: ایران را باید در دفاع منطقه جدی گرفت؛ آموزش بر تجهیز مقدم است؛ نباید در سه روز سفر تعهد مالی بزرگی داد؛ و باید روحیهٔ شاهنشاه و دولتش را در ایستادگی در برابر شوروی تقویت کرد. اندرسن و ریجوی از تعهد رقمی پرهیختند و به مانور بهار و کار مشترک کارشناسی ارجاع دادند. پیشنهاد گروه مشورتی نظامی مبنی بر برنامه‌ای سیصد و شصت میلیون دلاری، پیش از سفر، در خود وزارت خارجه تنها «طرحی توضیحی» خوانده بودند. نتیجهٔ فوری سفر، به گواه همین اسناد، تأیید اهمیت ایران و ادامهٔ مذاکره بود، نه امضای پیمان دفاعی دوجانبه.

میلانی سفر را در بستری وسیع‌تر می‌بیند: ضرورت ولیعهد پس از مرگ شاهپور علیرضا، معاینات پزشکی ثریا، طولانی بودن بخش غیررسمی، طعن مطبوعات آمریکا، حواشی عکس و ادعاها، و پیوند این سفر با شتاب بعدی برای کنار گذاشتن زاهدی. او همچنین می‌نویسد که شاهنشاه از همین سفر به‌بعد برای پیمان امنیتی دوجانبه با آمریکا تلاش کردند و به جای آن، آمریکا به عنوان ناظر به آنچه پیمان بغداد ۱۹۵۵ شد پیوست، و ایران چندی پس از بازگشت از سنت دیرین بی‌طرفی فاصله گرفت. این داوری میلانی است و باید آن را با مدخل‌های بعدی پیمان بغداد سنجید، نه به عنوان نتیجهٔ مستقیم سه روز واشینگتن. از زاویهٔ دیگر، میلانی سیاست آمریکا را در همین سفر چنین خلاصه می‌کند که واشینگتن شاهنشاه را از ساختن نیروی نظامی‌ای که بار سنگینی بر اقتصاد ایران بگذارد برحذر می‌داشت و در همان حال آیزنهاور تعهد آمریکا به امنیت ایران را تأیید می‌کرد و کوه‌های زاگرس را «خط اول دفاع در خاورمیانه» در برابر تجاوز شوروی می‌خواند. از همین سفر به بعد، به نوشتهٔ او، بحث اندازهٔ بودجهٔ نظامی در نسبت با برنامه‌های اجتماعی، جز در دورهٔ نیکسون، موضوعی دیرپا میان دربار و واشینگتن ماند. مسئلهٔ ولیعهد نیز در لایهٔ غیررسمی سفر جای دارد. میلانی می‌نویسد مرگ شاهپور علیرضا در ۱۱ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی) سفر را ضروری‌تر کرد، زیرا نیاز به فرزند و جانشین دوچندان شد. به روایت او، ثریا اسفندیاری، پس از معاینات بیمارستان نیویورک، از پزشکان شنید که پس از «شوک‌ها و ناراحتی‌های دو سال گذشته» همه چیز به حال عادی بازمی‌گردد؛ در روایت ثریا اشاره‌ای به سفر بوستون و خبر ناامیدی از فرزند نیست. در اسناد رسمی واشینگتن، این موضوع جایی ندارد و نباید آن را با گفت‌وگوی کاخ سفید درآمیخت.

از حیث مالی، اسناد رسمی رقم نهایی کمک را در هفتهٔ سفر قفل نکردند. نامهٔ پیشین دالس نشان می‌داد که افزایش کمک نظامی پیش از سفر در دستور بررسی وزارت دفاع بود و پیشنهاد گروه مشورتی نظامی تنها طرحی توضیحی به شمار می‌رفت. شاهنشاه می‌خواستند کمک، تا عادی شدن درآمد نفت، هم مالی باشد و هم تجهیزاتی، و بودجه و نظام وظیفه را تا فوریه روشن کنند. طرف آمریکایی اهمیت راهبردی ایران و کوه‌های زاگرس را می‌پذیرفت، اما از تعهدی که بار اقتصادی سنگینی بر ایران بگذارد پرهیز می‌کرد. این دو خط — درخواست سقف بالاتر و توصیه به تناسب با توان اقتصاد — پس از سفر نیز ادامه یافت و میلانی آن را تا سال‌های بعد امتداد می‌دهد. زمان‌بندی تیم آموزشی که ریجوی گفت — عناصر نخست در ژانویه و گروه کامل نه پیش از ژوئن — اگر اجرا شده باشد، نخستین اثر عملی گفت‌وگوهای ۱۴ و ۱۵ آذر است. «بطئی تأسف‌بار» بودن روند اعزام، در صورت‌جلسهٔ مورفی، هشداری بود که خود آمریکایی‌ها ثبت کردند. شاهنشاه نیز از کندی آموزش گلایه داشتند. این گلایه را نباید به معنای رد اصل آموزش خواند؛ ایشان طرح کلی و توپخانه و تانک سنگین را هم می‌خواستند، اما می‌دانستند که بدون آموزش، سلاح در میدان کار نمی‌کند. مانور بهار، در این منطق، آزمون ظرفیت جذب کمک بود. در سیاست خارجی، سفر نه پیمان دوجانبه ساخت و نه الحاق فوری به اتحاد ترکیه و پاکستان. آنچه ساخت، زبانی مشترک دربارهٔ «توازن قوا» از ترکیه تا پاکستان و جای ایران در این زنجیره بود. میلانی می‌نویسد شاهنشاه از همین هنگام برای پیمان امنیتی دوجانبه با آمریکا می‌کوشیدند و آمریکا به جای آن، به عنوان ناظر به پیمان بغداد پیوست. ایران چندی پس از بازگشت از سنت دیرین بی‌طرفی فاصله گرفت و این چرخش خشم شوروی و بخشی از مخالفان داخلی را برانگیخت. تاریخ دقیق الحاق و متن پیمان در مدخل جداگانه می‌آید؛ اینجا تنها مسیر را از زبان همان روایت و از موضع احتیاطی ۱۵ آذر نشان می‌دهیم. بازگشت ۲۱ اسفند، به روایت میلانی، صحنه را برای تصمیم بهار آماده کرد: استقبال مردمی در باران، حضور زاهدی با نقرس در کوشک فرودگاه، و فاصلهٔ کوتاه تا حرکت جدی برای گرفتن استعفا. میلانی می‌افزاید که شاهنشاه حتی پیش از سفر کمیته‌ای غیررسمی با حضور حسین علاء، اسدالله علم و علی امینی ساخته بودند تا زمینهٔ برکناری را در مجلس و مطبوعات آماده کنند. پس از بازگشت، شکایت از ناتوانی دولت در اصلاحات، از دلبستگی زاهدی به برخی همکاران، و از شهرت فساد برخی اطرافیان، در گفت‌وگو با سفارت‌های آمریکا و بریتانیا تکرار شد. آمریکایی‌ها این شکایت را جدی گرفتند؛ بریتانیایی‌ها، به نوشتهٔ میلانی، آن را بهانه‌ای دانستند و یادآور شدند که دربار خود نیز از چنین اطرافیانی خالی نیست. نامهٔ «یا ابتهاج برود یا من می‌روم» و روایت مخالف اردشیر زاهدی در مدخل استعفا می‌آید. لایهٔ اجتماعی سفر دیرتر نمایان شد. میلانی به نقل از علم و دنیس رایت می‌نویسد عکس ملکه در لباس شنا و ادعای پدری در مطبوعات آمریکا به دست آیت‌الله بروجردی و خطیبی به نام فلسفی رسید و در فشار بعدی بر مراکز بهائی در تهران و شهرستان‌ها به کار رفت. آنچه مسلم است این است که بخش غیررسمی سفر، برخلاف سه روز واشینگتن، در حافظهٔ عمومی ایران بیشتر با تصویر و طعن ماند تا با صورت‌جلسهٔ وزارت دفاع. بدین ترتیب، سفر ۱۳۳۳ هم پروندهٔ دفاع را باز گذاشت و هم تقویم سیاست داخلی را فشرده کرد. سه روز واشینگتن زبان «توازن قوا» و ضرب‌الاجل فوریه را ثبت کرد؛ هفته‌ها و ماه‌های بعد، از لندن و آلمان تا فرودگاه بارانی مهرآباد، صحنه را برای تغییر دولت در فروردین آماده ساخت. این دو زمان از هم جداست: آنچه در اسناد ۵۰۴ تا ۵۰۸ آمده مذاکره است، و آنچه میلانی از دربار و مطبوعات و بازگشت روایت کرده بستر تصمیم‌های بعدی است. از حیث نهادهای آمریکایی در تهران، رفتن هندرسن در پایان آذر ۱۳۳۳ نقطهٔ عطفی در سفارت بود. او میانجی سال‌های نفت و ازسرگیری رابطه با بریتانیا بود و خلاصهٔ یادداشت شاهنشاه را برای واشینگتن آماده کرده بود. جانشینان او با شاهنشاهی روبه‌رو بودند که تازه از دیدار آیزنهاور برگشته بودند و انتظار داشتند بحث توازن قوا و کمک تا فوریه پاسخ بگیرد. این انتظار، در فروردین ۱۳۳۴، با دولتی تازه در تهران همزمان شد که علاء در رأس آن ایستاد و سه وزیر اصلی دولت زاهدی برجای ماندند.

سه پرسش هوور برای آیزنهاور — توازن قوا، کمک مالی تا عادی شدن نفت، و ضرب‌الاجل فوریه — دستورکار ماه‌های بعد سفارت و وزارت دفاع شد. اسناد همین جلد نشان می‌دهند که پیش از سفر نیز نامهٔ دالس به وزارت دفاع در کار بررسی افزایش کمک بود. سفر این بررسی را سیاسی‌تر و فوری‌تر کرد، اما رقم نهایی را در همان هفته تعیین نکرد. رسیدن نخستین عناصر آموزشی در اوایل ۱۹۵۵، اگر زمان‌بندی ریجوی رعایت شده باشد، نخستین میوهٔ ملموس همان بحث است.

موضع شاهنشاه در ۱۵ آذر، یعنی پرهیز از الحاق پیش از تقویت نیرو، با پیوستن بعدی ایران به پیمان بغداد در تضاد ظاهری نیست اگر آن پیوستن را نتیجهٔ ماه‌ها مذاکره پس از سفر بدانیم، نه امضای همان هفته. میلانی می‌نویسد نارضایی شوروی و بخشی از مخالفان داخلی از ترک بی‌طرفی، از پیامدهای همان چرخش است. تفصیل پیمان در مدخل جداگانه می‌آید.

فضای بازگشت — استقبال بارانی، نقرس زاهدی در فرودگاه، نامهٔ بعدی دربارهٔ ابتهاج، و شکایت از اطرافیان — زمینهٔ برکناری ۱۸ فروردین ۱۳۳۴ را ساخت. بدین سان سفر واشینگتن هم در سیاست خارجی ایران اثر گذاشت و هم، به روایت میلانی، در محاسبهٔ شاهنشاه دربارهٔ ماندن یا رفتن نخست‌وزیر.

حواشی مطبوعاتی سفر، به روایت میلانی، ماه‌ها بعد در جدال با برخی روحانیون و در کار بهائیان بازتاب یافت. این بازتاب را نباید با خودِ مذاکرات کاخ سفید و وزارت دفاع یکی گرفت؛ اما نشان می‌دهد سفر دو لایه داشت: لایهٔ رسمی اسناد، و لایهٔ اجتماعی و درباری که مطبوعات و خاطرات آن را نگاه داشته‌اند.