قرارداد کنسرسیوم نفت

شرکتهای آمریکائی و انگلیسی و فرانسوی و هلندی بدین منظور کنسرسیومی تشکیل دادند و در شهریور ماه ۱۳۳۳ قرارداد قطعی اکتشاف و فروش نفت با کنسرسیوم مزبور بامضاء رسید و ماه بعد نیز مجلس شورای ملی قرارداد را تصویب کرد.

شرکت ملی نفت ایران، به‌عنوان مالک، کنسرسیوم را به‌عنوان پیمانکار خود برای بهره‌برداری از میدان‌ها و فروش نفت به کار گرفت.

متن اصلیOur National Iranian Oil Company, as owner, employed the Consortium as its contract agent for the operation of the fields and sale of the oil.

قصد نداشتم به قانون ملی شدن نفت ۱۹۵۱ دست بزنم. من و مصدق در اصل بر سر ملی شدن نفت هم‌رأی بودیم، اما در اجرای آن اختلاف داشتیم.

متن اصلیI had no intention of tampering with the 1951 oil nationalization law. Mossadegh and I had agreed in principle on the nationalization of oil, but had disagreed on its implementation.

شاه پافشاری می‌کرد که تنها در صورتی قرارداد را امضا خواهد کرد که کنسرسیوم حقوق حاکمیت ایران بر نفتش را به‌طور کامل بپذیرد و کارکرد خود را کارگزاری دولت ایران بشناسد.

متن اصلیThe Shah was insistent that he would only sign the agreement if the consortium fully accepted Iran’s sovereign rights over its oil and acknowledged its function to be the agent of the Iranian government.

او وانمود نکرد که این قرارداد همان است که همهٔ ایران می‌خواهد، اما نشان داد که بهترین قرارداد دست‌یافتنی است. سخنرانی‌اش شاهکاری از فروتنی شخصی آمیخته با میهن‌دوستی والا بود.

متن اصلیHe did not pretend agreement all Iran would like to have but indicated it was best obtainable. His speech was masterpiece of personal humility mingled with lofty patriotism

خبر این‌که پارلمان ایران امروز قرارداد نفت را تصویب کرد، به‌راستی خبری شگفت‌انگیز است و پیروزی چشمگیر نیروهایی را در ایران نشان می‌دهد که به این اصل پایبندند که ایران باید در همکاری دوستانه با دیگر ملت‌های جهان آزاد به سوی پیشرفت اجتماعی و اقتصادی گام بردارد.

متن اصلیThe news that the Iranian Parliament has today ratified the oil agreement is wonderful news indeed and marks a significant victory by those forces in Iran dedicated to the principle that Iran is to move forward toward social and economic development in friendly cooperation with other nations of the free world.

عقل سلیم و شهامت علی امینی سزاوار اعتبار کامل است، اما در نهایت موفقیت مذاکرات را شاه رقم زد.

متن اصلیcommon sense and courage of Ali Amini” deserved “full credit” ... “ultimately [the] success of negotiations was determined by the Shah.

بسیاری دیگر بر این گمان بودند که دولت امتیازهای بیش از اندازه‌ای به کنسرسیوم می‌دهد، یا خوش نداشتند ببینند ایران دوباره زیر نفوذ سیاسی و اقتصادی انگلیس و آمریکا می‌افتد.

متن اصلیmany others who considered that the Government was conceding to the Consortium too many advantages, or who disliked seeing Iran fall again under Anglo-American political and economic influence

علی امینی، وزیر دارایی، ریاست هیئت مذاکره‌کنندهٔ ایران را بر عهده داشت. بر پایهٔ اسناد «روابط خارجی ایالات متحده»، موافقت‌نامهٔ اصولی میان دولت ایران و کنسرسیوم بین‌المللی نفت در ۱۴ مرداد ۱۳۳۳ (۵ اوت ۱۹۵۴) امضا شد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که قرارداد قطعی اکتشاف و فروش نفت در شهریور ۱۳۳۳ به امضا رسید. میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی تنها به این شرط حاضر به امضای قرارداد بود که کنسرسیوم حقوق حاکمیت ایران بر نفت را به‌طور کامل بپذیرد و نقش خود را کارگزار دولت ایران بشناسد.

بر پایهٔ تلگرام سفارت آمریکا در تهران، لایحهٔ یک‌ماده‌ای که امینی به مجلس برد، قراردادی دوبخشی را تصویب می‌کرد. بخش نخست، شامل ۵۱ ماده و دو پیوست دربارهٔ خرید و فروش نفت و گاز و شیوهٔ ادارهٔ عملیات، میان ایران و شرکت ملی نفت ایران از یک سو و هشت شرکت عضو کنسرسیوم از سوی دیگر امضا شده بود. بخش دوم پنج ماده دربارهٔ غرامت بود که ایران و شرکت ملی نفت با شرکت نفت ایران و انگلیس امضا کرده بودند. میلانی می‌نویسد که بر پایهٔ این بخش، ایران ۲۱ میلیون لیره غرامت درآمدهای ازدست‌رفتهٔ دوران مصدق را به شرکت نفت ایران و انگلیس پرداخت. به نوشتهٔ او، شرکت زیان واقعی خود را دو برابر این رقم می‌دانست و به‌عنوان نشانهٔ حسن نیت کمتر از نیمی از آن را پذیرفت.

عبدالرضا انصاری، که در آن سال‌ها در دستگاه «اصل چهار» کار می‌کرد، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که روزی وارن، از سرپرستان آمریکایی اصل چهار در ایران، او را به دفتر خود خواند و گفت که علی امینی از او خواسته است طرحی برای سازمان صنعت نفت و چگونگی پیوند آن با کنسرسیوم آماده کند. به گفتهٔ انصاری، او و کارشناس امور اداری اصل چهار تا بعدازظهر روز بعد طرحی مقدماتی و نموداری آماده کردند و انصاری آن را به خانهٔ امینی برد. انصاری می‌افزاید که این طرح چندان به شکلی که سرانجام از قرارداد کنسرسیوم بیرون آمد شباهت نداشت، زیرا کارشناس آمریکایی نیز نمی‌دانست چه باید آماده کند. به گفتهٔ انصاری، با گشایش مسئلهٔ نفت و مذاکره با کنسرسیوم، دولت اندک‌اندک صاحب درآمد شد و طرح‌های عمرانی شتاب بیشتری گرفت.

امینی در ۳۰ شهریور ۱۳۳۳ (۲۱ سپتامبر ۱۹۵۴) جزئیات قرارداد را به مجلس شورای ملی ارائه کرد. میلانی می‌نویسد که امینی پذیرفت که قرارداد «آنچه مردم می‌خواستند» نیست و قراردادی آرمانی تنها هنگامی ممکن خواهد بود که ایران بتواند با قدرت‌های بزرگ اقتصادی جهان رقابت کند. هندرسن در همان روز گزارش داد که سخنرانی امینی «موفقیتی بزرگ» بود. به نوشتهٔ او، امینی پیشاپیش به استدلال‌های اصلی مخالفان پاسخ داد و با نهایت ادب روشن کرد که دولت در صورت ناخرسندی مجلس آمادهٔ مذاکرهٔ دوباره نیست.

بر پایهٔ یادداشت ویراستاری مجموعهٔ «روابط خارجی ایالات متحده»، مجلس شورای ملی در ۲۹ مهر ۱۳۳۳ (۲۱ اکتبر ۱۹۵۴) لایحه را با ۱۱۳ رأی موافق، ۵ رأی مخالف و ۱ رأی ممتنع تصویب کرد. سفارت آمریکا گزارش داد که مجلس سنا در ۶ آبان ۱۳۳۳ (۲۸ اکتبر) لایحه را با ۴۱ رأی موافق، ۴ مخالف و ۳ ممتنع تصویب کرد. به گزارش همان سفارت، محمدرضا شاه پهلوی در ۷ آبان ۱۳۳۳ (۲۹ اکتبر) قانون را توشیح کرد. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که پس از توشیح، بهره‌برداری از نفت بی‌درنگ آغاز شد و نفتکش‌ها در بنادر جنوب به بارگیری نفت پالایشگاه آبادان پرداختند.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» بر این تأکید می‌کند که شرکت ملی نفت ایران «به‌عنوان مالک» کنسرسیوم را پیمانکار خود کرد. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه و امینی هر دو قرارداد را نه آرمانی، بلکه بهترین قراردادی می‌دانستند که ایران در آن زمان می‌توانست به دست آورد. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه استدلال می‌کرد که دولت مصدق کشور را چنان ناتوان رها کرده بود که دولت تازه چاره‌ای جز پذیرش قراردادی با کاستی نداشت. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌افزاید که آیزنهاور در نامه‌ای از تلاش‌های او برای حل مسائل نفتی بازمانده از دولت مصدق قدردانی کرد.

هربرت هوور، معاون وزیر خارجهٔ آمریکا، در پیامی به وزیر امور خارجهٔ ایران در ۶ آبان ۱۳۳۳ تصویب قرارداد را «پیروزی چشمگیر» نیروهایی خواند که به پیشرفت اجتماعی و اقتصادی ایران در همکاری دوستانه با جهان آزاد باور داشتند. میلانی از گزارش دولت بریتانیا نقل می‌کند که «عقل سلیم و شهامت علی امینی» سزاوار «اعتبار کامل» در تصویب قرارداد بود، اما موفقیت مذاکرات «در نهایت» به دست شاهنشاه رقم خورد.

علی امینی، وزیر دارایی دولت زاهدی و سرپرست هیئت مذاکره‌کنندهٔ ایران، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران از کار خود دفاع می‌کند. به گفتهٔ امینی، او هم در مجلس گفت و هم بر این باور ماند که قرارداد آرمانی نبود، اما بیش از آن نیز به دست نمی‌آمد، زیرا ایران از هیچ آغاز کرده بود. امینی یادآوری می‌کند که هنگام مذاکره ایران هیچ نفتی صادر نمی‌کرد، در حالی که کویت، که پیش‌تر نفت را از ایران وارد می‌کرد، اکنون صادرکننده‌ای بزرگ شده بود. امینی می‌گوید که از رئیس یکی از شرکت‌های بزرگ نفتی خواست تولید کویت را تا رسیدن ایران متوقف کند و او پاسخ داد که این کار بازرگانی است و بازار ایران به دست دیگران افتاده است. امینی همچنین نقل می‌کند که سپهبد فضل‌الله زاهدی هنگام خواندن متن فارسی و انگلیسی قرارداد در هیئت دولت، پس از خواندن چند ماده، خواندن را متوقف کرد و گفت که امینی ماه‌هاست شب و روز بر این کار است. امینی گلایه می‌کند که با وجود مسئولیت دولت، مجلسین و شاهنشاه، هواداران حزب توده و مصدق بار قرارداد را تنها بر دوش او گذاشتند، و می‌گوید که بی امضای قرارداد، کشور در بن‌بست می‌ماند و پس از چندی فرو می‌افتاد.

دکتر غلامرضا افخمی، معاون پیشین وزارت کشور، در گفت‌وگو با همین برنامه امینی را سیاستمداری کارکشته از خانواده‌ای سیاسی می‌خواند که با روحانیان و نیروهای گوناگون داخلی و نیز با بیگانگان پیوند داشت. به نظر افخمی، اگر امینی نبود، کس دیگری ناچار بود قرارداد کنسرسیوم را امضا کند. افخمی می‌گوید که دولت ایران پس از کنار گذاشتن نظریهٔ «اقتصاد بدون نفت» به درآمد نفت نیاز داشت، اما کشورهای دیگر، از جمله عراق، بازار نفت ایران را گرفته بودند، و فروش نفت ایران بدون همراهی آمریکایی‌ها ممکن نبود. به نظر او، کنسرسیوم آمریکا را که پیش‌تر نقشی در نفت ایران نداشت، به یکی از بازیگران اصلی آن بدل کرد. افخمی داوری می‌کند که ایران در جایگاهی نبود که بتواند چانه‌زنی بسیار کند، و مسئله یافتن فرمولی بود که هم ملی شدن نفت را نگه دارد و هم سهم پنجاه‌پنجاه را تأمین کند.

اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که آیزنهاور دولت زاهدی را زیر فشار گذاشت تا ترتیبی را بپذیرد که به شرکت‌های نفتی آمریکایی امکان می‌داد بر کنسرسیوم چیره شوند. سپهبد حسن ارفع در خاطرات خود، «در خدمت پنج شاه»، از ناخرسندی کسانی یاد می‌کند که گمان داشتند دولت امتیازهای زیادی به کنسرسیوم داده است یا نمی‌خواستند ایران دوباره زیر نفوذ سیاسی و اقتصادی انگلیس و آمریکا برود. میلانی می‌نویسد که حتی مجلس، که در دیگر موارد رام بود، از قرارداد انتقاد کرد. به نوشتهٔ او، کسانی شایعه‌هایی دربارهٔ رشوه به امینی پراکندند که او و پسرش آن را به‌شدت رد کرده‌اند. میلانی از زندگی‌نامه‌ای که پسر امینی نوشته است نقل می‌کند که چک مورد اشاره، نخستین قسط بستهٔ کمک ۴۵ میلیون دلاری دولت آیزنهاور به ایران بود.