سوءقصد کاخ مرمر: تیراندازی سرباز گارد به محمدرضا شاه پهلوی و پروندهٔ «توطئهٔ کاخ مرمر»

کاخ مرمر در خیابان کاخ، در مرکز تهران، در دوران رضا شاه بزرگ ساختمانش پایان یافت و در دوران محمدرضا شاه پهلوی دفتر رسمی پادشاه و جای پذیرایی‌های رسمی بود. خانوادهٔ پادشاهی در نیمهٔ نخست دههٔ ۱۳۴۰ در کاخ اختصاصی، در همان نزدیکی، می‌زیستند. به روایت کوپر، شاهنشاه هر بامداد دست در دست ولیعهد خردسال، رضا پهلوی، از کاخ اختصاصی تا کاخ مرمر پیاده می‌رفتند و از آنجا پرستاری ولیعهد را به کودکستان کاخ می‌برد. شهبانو فرح پهلوی نیز در خاطرات خود همین روال را شرح داده‌اند و می‌نویسند که پدر و پسر عادت داشتند این راه را دست در دست پیاده بپیمایند. این روال، که نشانهٔ آسودگی نسبی پادشاه در قلب پایتخت بود، در همان حال نقطهٔ آسیب‌پذیری به شمار می‌رفت. محافظت از کاخ‌ها بر عهدهٔ گارد شاهنشاهی بود و بخشی از نگهبانان را سربازان وظیفه تشکیل می‌دادند. میلانی می‌نویسد که ضارب، با وجود پیشینه‌اش، به یگان برگزیده‌ای راه یافت که با مسلسل‌های پر از کاخ‌های سلطنتی پاسداری می‌کرد.

سوءقصد کاخ مرمر نخستین تهدید جدی به جان محمدرضا شاه پهلوی نبود. ایشان در «پاسخ به تاریخ» از چهار حادثه یاد می‌فرمایند که باورشان را به حفظ الهی استوار کرد: فرود اضطراری هواپیمای کوچک ایشان در دره‌ای سنگلاخ نزدیک اصفهان در ۱۳۲۷، حادثهٔ پروازی دیگری در گذرگاهی کوهستانی، سوءقصد ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ (۴ فوریهٔ ۱۹۴۹) در دانشگاه تهران به دست ناصر فخرآرایی، و سرانجام تیراندازی کاخ مرمر. در سوءقصد دانشگاه، به روایت شهبانو، ضارب با سلاحی که در دوربین عکاسی پنهان کرده بود از فاصلهٔ سه متری چند گلوله شلیک کرد و چهار گلوله به شاهنشاه اصابت کرد، و ضارب به دست رئیس پلیس و رئیس دژبان از پای درآمد. ترور سیاسی در ایران آن سال‌ها پدیده‌ای تازه نبود. شاهنشاه در فصل «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه» فهرستی از این رویدادها را برمی‌شمرند: سوءقصد ۱۳۲۷، قتل سپهبد حاجعلی رزم‌آرا در ۱۳۲۹، زخمی کردن حسین علاء، نخست‌وزیر، در پاییز ۱۳۳۴، سوءقصد کاخ مرمر، و قتل حسنعلی منصور در بهمن ۱۳۴۳.

تروریسم دیری است که جزئی از زندگی سیاسی ایران بوده است. هر اندازه کوشیدم، و خدا می‌داند که کوشیدم، کشورم هرگز به‌تمامی از آن رها نشد.

متن اصلیTerrorism has been a feature of Iranian political life for a long time. No matter how hard I tried, and God knows I tried, my country was never quite rid of it.

دو سال پیش از سوءقصد، کشور آشوب‌های ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ (۵ ژوئن ۱۹۶۳) را از سر گذرانده بود. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه پس از آن رویداد بر آن شدند که دیگر به هیچ شخصیت نیرومندی، در میان روحانیان یا نظامیان یا سیاستمداران، اجازهٔ رشد در برابر خاندان سلطنتی ندهند. اردشیر زاهدی، که در آن هنگام سفیر ایران در لندن بود، به روایت کوپر در نامه‌ای بلند از پدرزن خود خواست که سلطنت کند و نه حکومت، تا در روز ناکامی سرزنش متوجه پادشاه نشود. در ۱۳۴۳، دولت حسنعلی منصور لایحه‌ای را به مجلس برد که به مستشاران نظامی آمریکایی و خانواده‌هایشان مصونیت قضایی می‌داد. کوپر می‌نویسد که این لایحه، که دولت جانسون بر آن پافشاری می‌کرد و همراه آن وامی دویست میلیون دلاری برای خرید جنگ‌افزار پیشنهاد می‌داد، در افکار عمومی به «کاپیتولاسیون» تعبیر شد. آیت‌الله سید روح‌الله خمینی در ۵ آبان ۱۳۴۳ (۲۷ اکتبر ۱۹۶۴)، به روایت کوپر، در قم سخنرانی تندی علیه پادشاه و دولت ایراد کرد، و کمتر از یک هفته بعد دولت او را با هواپیمای نیروی هوایی به ترکیه تبعید کرد. او یازده ماه در خانهٔ سرهنگ علی چتینر، افسر اطلاعات ترکیه، ماند و در پاییز ۱۳۴۴ به نجف رفت.

در ۱ بهمن ۱۳۴۳ (۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۵)، محمد بخارایی، که کوپر او را نوجوانی می‌خواند که نسخه‌ای از قرآن و تصویری از آیت‌الله خمینی همراه داشت، حسنعلی منصور را هدف گلوله قرار داد. منصور در ۶ بهمن درگذشت. کوپر می‌نویسد که بازجویی پلیس نشان داد بخارایی از سوی هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی، گروهی که نمایندهٔ منافع آیت‌الله خمینی در داخل کشور بود، مأموریت یافته بود. کوپر همچنین ادعا می‌کند که حکم این قتل را «دادگاهی» پنهانی از هواداران خمینی صادر کرد که سید محمدحسین بهشتی یکی از اعضای آن بود، و اکبر هاشمی رفسنجانی سلاح را به ضارب سپرد. به نوشتهٔ کوپر، نام شاهنشاه در صدر فهرست سیزده‌نفرهٔ هدف‌های ترور آن گروه قرار داشت. شاهنشاه امیرعباس هویدا را به نخست‌وزیری برگزیدند. میلانی می‌نویسد که بسیاری انتظار داشتند او نخست‌وزیری موقت باشد، اما هویدا نزدیک به سیزده سال در این مقام ماند. فهرست مصوبات مجلس شورای ملی آغاز دولت هویدا را ۱۱ بهمن ۱۳۴۳ ثبت کرده است. این دگرگونی‌ها در میانهٔ زمستان ۱۳۴۳ رخ داد، و تنها دو ماه و نیم بعد گلوله‌ها در کاخ مرمر به صدا درآمد.

سوءقصد در روزهایی رخ داد که دولت آمریکا ایران را یکی از باثبات‌ترین کشورهای خاورمیانه می‌شمرد. دین راسک، وزیر خارجهٔ آمریکا، سه روز پیش از رویداد، در ۱۸ فروردین ۱۳۴۴ (۷ آوریل)، در تهران به حضور شاهنشاه رسیده بود. به گزارش تلگراف او، بخش عمدهٔ گفت‌وگو به روابط ایران و کشورهای عرب، نگرانی شاهنشاه از سیاست‌های جمهوری متحد عربی و ادعاهای آن بر خوزستان، و پیوندهای ایران با عربستان و اسرائیل گذشت، و شاهنشاه از سفر آیندهٔ خود به مراکش سخن فرمودند. یادداشت سیا در اردیبهشت همان سال ایران را کشوری وصف کرد که، به رهبری پادشاهی هوادار غرب، در همهٔ زمینه‌ها پیشرفتی اندک اما آشکار داشت، بی آن‌که تکان‌های انقلابی بسیاری از کشورهای خاورمیانه در آن رخ دهد. همان یادداشت از اصلاحات ارضی، سپاه دانش و سپاه بهداشت به‌عنوان روندی یاد کرد که «احتمالاً هرگز بازگشت‌پذیر نیست»، و هم‌زمان یادآوری کرد که لایحهٔ مصونیت مستشاران آمریکایی و اعتبار نظامی دویست میلیون دلاری، که چند روز پس از آن به مجلس رفت، خاطرهٔ «کاپیتولاسیون» را زنده کرده بود. کومر نیز در یادداشت ۲۶ فروردین خود به جانسون نوشت که شاهنشاه اکنون اصلاحات را اندیشهٔ خود می‌شمرند، و درآمد نفت ایران را در سال پیش هفتصد و پنجاه میلیون دلار برآورد کرد.

در میان دانشجویان ایرانی اروپا، از اواخر دههٔ ۱۳۳۰، گرایش‌های چپ تازه‌ای پدید آمده بود که برخی از آن‌ها به اندیشه‌های چین کمونیست نظر داشتند. ارزیابی سفارت آمریکا در مهر ۱۳۴۵، که در مجموعهٔ اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا آمده، از نگرانی ساواک دربارهٔ تبلیغات چین در میان دانشجویان ایرانی اروپا و ضرورت بررسی دقیق دانشجویان بازگشته خبر می‌دهد. فرج‌الله اردلان، از فعالان سازمان‌های دانشجویی خارج از کشور، در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران یاد می‌کند که با پرویز نیک‌خواه و گروه او مکاتبه داشته است و برخی از اعضای فدراسیون‌های آلمان و انگلستان به ایران بازگشتند. به گفتهٔ او، یکی از ایشان، منصوری، پس از حادثهٔ تیراندازی به شاهنشاه همراه نیک‌خواه بازداشت شد.

بامداد شنبه ۲۱ فروردین ۱۳۴۴، به روایت کوپر، ولیعهد زودتر از همیشه از خانه بیرون رفت تا به همشاگردی تازه‌ای در مدرسهٔ کاخ خوشامد بگوید. شهبانو فرح پهلوی نیز در خاطرات خود همین را آورده‌اند: رضا آن روز به خواست مربی خود برای پیشواز از شاگرد تازه‌ای رفت و پدرش را همراهی نکرد. شاهنشاه، چون تنها بودند، به جای پیاده‌روی با اتومبیل به کاخ مرمر رفتند. میلانی نیز می‌نویسد که ایشان آن بامداد خود رانندگی کردند. کوپر و شهبانو هر دو بر این نکته تکیه دارند که همین تغییر کوچک در روال، جان پدر و پسر را نگاه داشت. در سن ولیعهد در آن روز میان منابع تفاوتی هست. شهبانو در خاطرات خود او را سه سال و نیمه می‌خوانند و کوپر او را چهارساله وصف می‌کند. زادروز ولیعهد ۹ آبان ۱۳۳۹ است.

هنگامی که شاهنشاه از اتومبیل بیرون آمدند و به سوی در اصلی کاخ رفتند، رضا شمس‌آبادی، سرباز وظیفهٔ گارد جاویدان که در نوبت نگهبانی بود، با مسلسل دستی سازمانی خود به سوی ایشان آتش گشود. کوپر سلاح را مسلسل سبک «ام‌تری» آمریکایی وصف می‌کند. به روایت او و شهبانو، دو نگهبانی که در دو سوی در ورودی ایستاده بودند با نخستین گلوله‌ها پست خود را رها کردند. پیشخدمت مخصوص کوشید پس از ورود شاهنشاه در را ببندد، اما گلوله‌ای به دستش خورد. شاهنشاه، به نوشتهٔ میلانی، با چابکی چشمگیر و اندکی بخت از پله‌ها بالا رفتند، به دفتر خود رسیدند، در را بستند و پشت میز پناه گرفتند. ضارب به ساختمان راه یافت و در سرسرا و راهرو تیراندازی را ادامه داد. سرهنگ کیومرث جهانبینی، رئیس محافظان شخصی شاهنشاه، که خبر حمله را از بی‌سیم شنید و به سوی صحنه دوید، سال‌ها بعد ماجرا را برای کوپر بازگفت.

همین که [ضارب] تیراندازی را آغاز کرد، دو مأمور من پاسخ آتش دادند. او را زدند اما نکشتند. افراد من تنها هفت‌تیر داشتند.

متن اصلیAs soon as [the gunman] started shooting, my two agents shot back. They hit him but didn’t kill him. My people were armed only with revolvers.

در واپسین لحظه‌های درگیری، به روایت کوپر، گلوله‌ای از در دفتر گذشت، از بالای میزی که شاهنشاه پشت آن پناه گرفته بودند عبور کرد و در صندلی‌ای نشست که ایشان معمولاً برای کارهای اداری بر آن می‌نشستند. شهبانو نیز در خاطرات خود می‌نویسند که گلوله از در دفتر به پشت صندلی همیشگی شاهنشاه اصابت کرد. میلانی جای گلوله‌ها را بر در دفتر نشانهٔ نزدیکی ضارب به هدف خود می‌خواند.

محمدرضا شاه پهلوی پانزده سال بعد، در «پاسخ به تاریخ»، لحظه‌های تیراندازی را از درون دفتر خود چنین وصف فرمودند.

هنگامی که تیراندازی آغاز شد، در اتاق کارم در طبقهٔ اول سرگرم کار بودم. از پژواک آن مسلسل در سرسرا گمان کردم شاید هزار تفنگ به خانه حمله کرده است. چون در آن روزها در اتاق کارم سلاحی نداشتم، همان‌جا ایستادم و نمی‌دانستم چه کنم. گلوله‌ای از درِ اتاق کارم گذشت و اندکی از کنارم رد شد.

متن اصلیI was working in my study on the first floor at the time the shooting started. I thought that maybe a thousand rifles were attacking the house, because of the echo of that machine gun in the hall. Since I had no arms in my study in those days, I just stood there, not knowing what to do. One bullet came right through the door of my study barely missing me.

روایت شاهنشاه در یک نکته با روایت میلانی و کوپر تفاوت دارد: میلانی و کوپر شاهنشاه را در حال ورود به کاخ و بالا رفتن از پله‌ها زیر آتش وصف می‌کنند، و «پاسخ به تاریخ» ایشان را هنگام آغاز تیراندازی در اتاق کار نشان می‌دهد. شمارش خود شاهنشاه نیز در دو جای «پاسخ به تاریخ» یکسان نیست. در فصل «پدرم» این رویداد «چهارمین حادثه» در زنجیرهٔ رویدادهایی است که دو حادثهٔ پروازی را هم در بر می‌گیرد، و در فصل «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه» ایشان آن را «دومین سوءقصد» به جان خود می‌خوانند، پس از سوءقصد ۱۵ بهمن ۱۳۲۷. این دو شمارش با هم ناسازگار نیستند، زیرا یکی همهٔ خطرهای جانی را می‌شمرد و دیگری تنها سوءقصدها را. کوپر سخن «چهار بار» تهدید جدی را به گفت‌وگویی پیش از این رویداد نسبت می‌دهد؛ پس شمارش آن سخن نمی‌تواند سوءقصد کاخ مرمر را در بر گرفته باشد.

تیراندازی ناگهان پایان یافت. شاهنشاه در را گشودند و، به فرمودهٔ خود ایشان، دو تن از محافظان غیرنظامی و ضارب را بر زمین دیدند. کوپر می‌نویسد که یکی از دو محافظ، با آن‌که خود زخم کشنده برداشته بود، با گلوله‌ای ضارب را از پای درآورد و سپس جان سپرد. شهبانو نام یکی از دو مأمور امنیتی جان‌باخته را گروهبان آیت لشگری آورده‌اند؛ نام دومی در نسخهٔ موجود خاطرات ایشان خوانا نیست.

هنگامی که در را گشودم، دو تن از محافظان غیرنظامی‌ام و ضارب را بی‌جان بر زمین دیدم. یک باغبان و یک پیشخدمت نیز در این درگیری زخم برداشته بودند.

متن اصلیWhen I opened the door, I saw two of my civilian guards and the would-be assassin dead on the floor. A gardener and a valet had also been wounded in the fracas.

در همان دقیقه‌ها شهبانو فرح پهلوی در کاخ اختصاصی خود را برای نشستی آماده می‌کردند که ده دقیقه بعد آغاز می‌شد. ملکه تاج‌الملوک، مادر شاهنشاه، که در محوطهٔ کاخ مرمر می‌زیست، تلفن کرد. شهبانو گفت‌وگو را در خاطرات خود چنین آورده‌اند.

فرح جون. خدا رحم کند!» «مگه چی شده؟» «به پادشاه تیراندازی کرده‌اند.» … «خود او چطور؟» «خدا رحم کرده. زنده است.

شهبانو می‌نویسند که گوشی را «مانند یک آدمک خودکار» گذاشتند، سر و وضع خود را مرتب کردند و به سوی کاخ مرمر دویدند. کوپر روایت انگلیسی همین خاطره را آورده است و می‌افزاید که شهبانو، پس از گذشتن هراس نخست، دریافتند که تنها تغییر روال ولیعهد جان شوهر و پسرشان را نگاه داشته است.

پادشاه کاملا آرام بود و مشغول دادن دستوراتی به افسران نگهبان. خطر بزرگی از سرمان گذشته بود.

شاهنشاه، برای پیشگیری از هراس عمومی و نگاه داشتن فضای عادی، برنامهٔ کامل آن روز را دنبال فرمودند. کوپر می‌نویسد درباریان، خویشان و دوستان که گرد پیکرها ایستاده بودند، با شگفتی دیدند که پادشاه با همان خونسردی همیشگی در بحران‌ها به کار بازگشتند. میلانی می‌افزاید که ایشان در اوایل بعدازظهر، تنها و بی‌اسکورت و بی‌محافظ، با اتومبیل به خانهٔ داماد خود، اردشیر زاهدی، رفتند.

دزد در یک شب دو بار به یک خانه نمی‌زند.

متن اصلیthe same house won’t be hit by thieves twice in the same night.

دربار همان روز اعلامیه‌ای کوتاه دربارهٔ سوءقصد نافرجام منتشر کرد. یادداشتی که جان جرنیگن، معاون وزیر خارجهٔ آمریکا در امور خاور نزدیک، همان روز برای دین راسک فرستاد، از نخستین روایت رسمی ایران و از آرامش تهران خبر می‌دهد.

دولت در اعلام این رویداد تیراندازی را به نزاع میان یک سرباز وظیفه و یکی از اعضای کادر گارد کاخ نسبت داده است. از جای تیراندازی سخنی به میان نیامده است. تهران آرام مانده است و گفته‌اند شاهنشاه، که ظاهراً در سراسر ماجرا در دفتر خود بوده‌اند، دیدارهای عادی آن روز را ادامه داده‌اند.

متن اصلیIn announcing the incident the Government has attributed the shooting to a quarrel between a conscript soldier and a regular member of the palace guard. No mention was made of the location where the shooting took place. Tehran has remained quiet and the Shah, who was apparently in his office throughout the episode, is said to have continued with his regular appointments for the day.

همین یادداشت در بخش «تفسیر» خود می‌افزاید که بنا بر گزارشی محرمانه، سوابق امنیتی هیچ اطلاع منفی پیشینی دربارهٔ ضارب نشان نمی‌داد و هنوز روشن نبود که سوءقصد طرحی سازمان‌یافته بوده است یا نه. نویسنده از سفر ضارب به مشهد در ۱۳۴۱ یاد می‌کند و آن را به احتمال زیارت حرم امام رضا تعبیر می‌کند، و احتمال می‌دهد که انگیزهٔ او با سرخوردگی گروه‌هایی از مخالفان اصلاحات پیوند داشته باشد که به قتل منصور انجامیده بود. میلانی، در برابر، می‌نویسد که ضارب سابقهٔ حمله به یک نخست‌وزیر را داشت.

ضارب در واقع سابقهٔ حمله به یک نخست‌وزیر (علی امینی) و نیز رفت‌وآمد با محافل تندروی اسلام‌گرا را داشت. با این همه، برای عضویت در یگان برگزیده‌ای انتخاب شده بود که مسلسل‌های پر حمل می‌کرد و پاسداری از کاخ‌های سلطنتی را بر عهده داشت.

متن اصلیThe assailant in fact had a record of both assaulting a prime minister (Ali Amini) and consorting with radical Islamist circles. Nevertheless, he had been picked to be part of the elite unit carrying loaded machine guns and entrusted with protecting the royal palaces.

بازجویی‌های پس از سوءقصد، به روایت «پاسخ به تاریخ»، نشان داد که دو تن از اهل دانش و همان سرباز پشت طرح بودند. شاهنشاه در فصلی دیگر از همان کتاب نتیجه را چنین خلاصه فرموده‌اند. شهبانو فرح پهلوی در خاطرات خود می‌نویسند که جوانان شرکت‌کننده در این سوءقصد از سوی یک گروه چپ افراطی رهبری می‌شدند و پرویز نیک‌خواه، مغز متفکر سوءقصد، به ده سال زندان محکوم شد. اسناد آمریکایی نشان می‌دهد که شاهنشاه در هفته‌های پس از رویداد این برداشت را با دیپلمات‌های آمریکایی نیز در میان نهادند. به گزارش جولیوس هومز، سفیر آمریکا، در تلگراف ۷ اردیبهشت ۱۳۴۴ (۲۷ آوریل ۱۹۶۵)، شاهنشاه سخنی را که پیش‌تر به دیگران فرموده بودند برای او تکرار کردند: سوءقصد ۲۱ فروردین بخشی از توطئه‌ای بود که دانشجویان ایرانی هوادار کمونیسم، با کانونی در لندن، الهام‌بخش آن بودند.

شاهنشاه فرمودند که شواهدی در دست دارند که سوءقصد اخیر به جانشان را دانشجویانی طراحی کرده‌اند که به‌تازگی از انگلستان بازگشته‌اند. آقای جرنیگن به گروه اطلاع داد که اطلاعات شاهنشاه از منبعی ایرانی است، اما ما نیز می‌پذیریم که دانشجویان در کار بوده‌اند. سفیر هومز یادآور شد که نشانه‌هایی از نفوذ کمونیست‌های چینی در میان دانشجویان ایران به چشم می‌خورد.

متن اصلیThe Shah said that he had evidence that the recent attempt on his life was planned by students recently returned from England. Mr. Jernegan informed the Group that the Shah’s information is from an Iranian source, but we do agree that students are involved. Ambassador Holmes pointed out that there are indications of Chinese Communist influence among the students in Iran.

چند روز پس از سوءقصد، به روایت کوپر، شهبانو شبی صداهایی بیرون از اتاق خود شنیدند و از بالای پله‌ها دیدند که مردی جوان را، دست‌بسته از پشت، به سرسرای پایین آوردند و رو به دیوار نگاه داشتند. او یکی از همدستان ضارب بود. شاهنشاه پایین آمدند، با او سخن فرمودند، او را به دفتر خود بردند و یک ساعت با او گفت‌وگو کردند. به نوشتهٔ کوپر، متهم پس از آن عفو و آزاد شد.

سرشار از اندوه شدم و دلم سخت به حالش سوخت.

متن اصلیI was filled with sadness and felt deeply sorry for him.

روایت خود شهبانو در «کهن دیارا» جزئیات دیگری می‌افزاید: شاهنشاه، بی‌اعتنا به اعتراض مأموران، فرمان دادند دستان متهم را باز کنند؛ او مردی جوان و ساکت بود با حالتی آشفته و شرمسار؛ و شهبانو، به نوشتهٔ خود، به حال او تأسف می‌خوردند و بر کسانی که او را به این کار واداشته بودند خشم می‌گرفتند. روایت شهبانو در یک نکته با روایت کوپر تفاوت دارد: کوپر از عفو و رهایی همان شب سخن می‌گوید، و شهبانو از محکومیت نیک‌خواه به زندان و عفو بعدی او یاد می‌کنند. روشن نیست که این دو روایت دربارهٔ یک تن است یا دو تن.

پادشاه غالباً می‌گفت که می‌تواند کسانی را که علیه زندگی او اقدام کرده‌اند ببخشد. اما نه آنهایی را که برخلاف امنیت و تمامیت ارضی ایران اقدام کنند.

شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» عفو را سیاست همیشگی خود دربارهٔ سوءقصدکنندگان به جانشان می‌خوانند. ایشان می‌فرمایند که اختیار تخفیف مجازات را تا جای ممکن به کار می‌بردند و همهٔ درخواست‌های عفو را که دادرسان پیش می‌آوردند امضا می‌کردند.

اما کسانی را که به جان من سوءقصد کردند همیشه بخشیدم، حتی برخلاف نظر دادستان.

متن اصلیAs for those who made attempts on my life, I always pardoned them, even against the advice of the Public Prosecutor.

دربارهٔ یکی از دو «روشنفکر» پرونده، شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» روایتی کوتاه آورده‌اند که با روایت شهبانو همخوان است.

در بازجویی این سوءقصد معلوم شد که دو روشنفکر و همین سرباز پشت توطئه بودند. روشنفکران عفو شدند. در نتیجه، یکی از آنان از هواداران وفادار من شد و بعدها در بخش تلویزیون دولت من به کاری شایسته گماشته شد. دریغ که در ۱۹۷۹ به دست آقای خمینی اعدام شد.

متن اصلیUpon investigation of this assassination attempt, it was learned that two intellectuals and this soldier were behind the plot. The intellectuals were pardoned. As a result, one of them became a loyal supporter of mine, who later was gainfully employed in the television division of my government. It is sad to say that in 1979 he was executed by Mr. Khomeini.

شهبانو نیز می‌نویسند که نیک‌خواه پس از آزادی از زندان به هواداران سلطنت پیوست، در تلویزیون ملی ایران به کار پرداخت و به همین علت در آغاز انقلاب اسلامی به اعدام محکوم شد. میلانی جای دیگری از کتاب خود یادآوری می‌کند که نیک‌خواه، که در جوانی از نظریه‌پردازان چپ نو ایران بود، بعدها مسئول پژوهش در رادیو و تلویزیون ملی ایران شد و در پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد خود افزایش شمار طلاب علوم دینی را در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ پدیده‌ای ناهمخوان با روند نوسازی خواند؛ و به گفتهٔ میلانی، به یافته‌های او اعتنایی نشد.

کوپر روایتی متفاوت پیش می‌نهد. او سوءقصد کاخ مرمر را در دنبالهٔ قتل منصور و فهرست هدف‌های هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی می‌گذارد و می‌نویسد که هدف هواداران خمینی از میان برداشتن سراسر رهبری کشور و برانگیختن قیامی دینی دیگر بود.

سربازی که سه ماه پس از مرگ منصور کاخ مرمر را به گلوله بست، در افکار عمومی به وابستگی کمونیستی متهم شد، اما بعدها آشکار شد که او نیز بخشی از شبکهٔ پنهانی ترور بهشتی بود.

متن اصلیThe soldier who shot up the Marble Palace three months after Mansur’s death was publicly accused of Communist affiliations, but he, too, was later revealed to be part of Beheshti’s underground terror network.

روایت کوپر با روایت «پاسخ به تاریخ» و خاطرات شهبانو، که از گروهی چپ افراطی سخن می‌گویند، همخوان نیست.

محافظان شاهنشاه، به نوشتهٔ کوپر، نمی‌توانستند به معجزه‌ای دیگر دل ببندند. آنان می‌دانستند که بخت، و نه چیز دیگری، از کشتاری در کاخ جلوگیری کرده بود.

پس از آن، سامانه دگرگون شد.

متن اصلیAfter that the system was changed.

کوپر دگرگونی‌ها را برمی‌شمرد. واحد ویژهٔ حفاظت، که از سیصد داوطلب لشکر برگزیدهٔ جاویدان در گارد شاهنشاهی تشکیل می‌یافت، مسئولیت امنیت خاندان پادشاهی را بر عهده گرفت. از آن پس هیچ سرباز عادی ارتش اجازهٔ ورود به محوطهٔ کاخ‌ها را نداشت. هفت‌تیرهای افراد جهانبینی جای خود را به جنگ‌افزار خودکار دادند، و آنان برای آموزش نزد سرویس مخفی آمریکا رفتند و گوشی‌های ارتباطی به کار گرفتند. حلقهٔ امنیتی پیرامون پادشاه، شهبانو و فرزندانشان چنان تنگ شد که رویارویی‌های بی‌تکلف با مردم کمیاب گشت. یادداشت رابرت کومر، از کارکنان شورای امنیت ملی آمریکا، به لیندون جانسون در ۲۶ فروردین ۱۳۴۴ (۱۵ آوریل) نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور آمریکا در ۲۲ فروردین پیامی شخصی برای شاهنشاه فرستاده بود و پاسخی «بسیار سپاسگزارانه» دریافت کرده بود. کومر از جانسون خواست به آرمین مایر، سفیر تازهٔ آمریکا، بگوید که خرسندی رئیس‌جمهور را از جان به در بردن شاهنشاه به ایشان برساند. سفارت آمریکا در ۳۱ فروردین گزارش داد که کوشش‌هایی برای پر کردن شکاف‌های حفاظت شخصی شاهنشاه در جریان است، اما نشانه‌ای از سخت‌گیری گسترده‌تر دیده نمی‌شود.

آشکارترین پیامد سوءقصد، به نوشتهٔ کوپر، تصمیم به دور کردن خانوادهٔ پادشاهی از جمعیت و خیابان‌های شلوغ مرکز تهران بود. کاخ اختصاصی برای خانوادهٔ جوان پادشاهی کوچک بود و ساختمان مهمانسرای تازه‌ای برای میهمانان خارجی در نیاوران، در شمال شهر، در دست ساخت بود. اکنون تصمیم بر آن شد که این ساختمان اقامتگاه موقت خانوادهٔ پهلوی شود تا کاخی تازه و امن‌تر سر برآورد. کاخ نیاوران از آن پس تا دی ۱۳۵۷ اقامتگاه اصلی شاهنشاه و خانواده‌شان بود. شاهنشاه، به روایت کوپر، این محدودیت‌ها را بی‌گلایه پذیرفتند، هرچند پافشاری فرمودند که خود همچنان همه‌جا رانندگی کنند. کوپر خاطره‌ای از جهانبینی نقل می‌کند که در سال‌های بعد، در خیابانی باریک میان مرکز شهر و سعدآباد، شاهنشاه اتومبیل را ناگهان نگاه داشتند تا مردی را که دختری خردسال را دنبال می‌کرد بازدارند، و سپس مأموری فرستادند تا مطمئن شوند پدر به قول خود دربارهٔ دخترش وفا می‌کند. به نوشتهٔ کوپر، این گونه رفتارها محافظان را نگران می‌کرد.

سوءقصد کاخ مرمر در گفتار خود شاهنشاه جایی ویژه یافت. کوپر سخنی را نقل می‌کند که ایشان اندکی پیش از آن به میهمانی فرموده بودند و، به نوشتهٔ کوپر، با همین رویداد معنایی تازه یافت.

چهار بار در دوران پادشاهی‌ام به‌جد تهدید شده‌ام و چهار بار جانم به در رفته است. باید اعتراف کنم که به کارم حسی عرفانی پیدا می‌کنم. به هر روی، به این باور می‌رسم که باید برای کاری اینجا باشم!

متن اصلیFour times in my reign I have been threatened seriously, and four times my life has been spared. I must confess that I am beginning to have a mystical sense about my job. I am reaching the conviction, anyway, that I must be here for something!

شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» نیز همین برداشت را پس از شرح سوءقصد آورده‌اند.

ناکامی معجزه‌آسای این سوءقصدها بار دیگر به من ثابت کرد که جانم در پناه است. همواره احساس کرده‌ام که تنها «آنچه نوشته شده» می‌تواند روی دهد.

متن اصلیThe miraculous failure of these assassination attempts once again proved to me that my life was protected. I have always had the feeling that only “that which is written” can come to pass.

در روایت شاهنشاه، سوءقصد کاخ مرمر سه معنا دارد. نخست، نشانه‌ای دیگر از حفظ الهی است، در کنار سوءقصد ۱۳۲۷ و دو حادثهٔ پروازی. دوم، حلقه‌ای از زنجیرهٔ تروریسمی است که به گفتهٔ ایشان از دیرباز در زندگی سیاسی ایران جا داشت و هرگز به‌تمامی ریشه‌کن نشد. سوم، نمونه‌ای از سیاست عفو ایشان است: شاهنشاه سوءقصدکنندگان را بخشیدند و یکی از آنان به خدمت دولت درآمد. در این روایت، سرچشمهٔ طرح چپ افراطی و اهل دانشگاه است. ایشان در سال ۱۳۴۴ نیز، چنان‌که اسناد آمریکایی نشان می‌دهد، همین برداشت را با دیپلمات‌های آمریکایی در میان نهادند. یادداشت سیا در اردیبهشت ۱۳۴۴ نیز می‌نویسد که شاهنشاه بارها این باور را بیان می‌فرمودند که تا انجام مأموریت خود در پناه الهی‌اند، و به پشتیبانی گستردهٔ مردم از «انقلاب سفید» اطمینان دارند، چنان‌که مخالفت را آزارنده اما نه خطرناک می‌شمرند.

روایت شهبانو در «کهن دیارا» بر جنبهٔ خانوادگی و انسانی رویداد تکیه دارد: پیاده‌روی همیشگی پدر و پسر، تغییر تصادفی روال آن روز، تلفن ملکه مادر، آرامش شاهنشاه، و صحنهٔ گفت‌وگوی ایشان با متهم دست‌بسته. شهبانو نیز گروه پشت سوءقصد را چپ افراطی می‌خوانند و از سرنوشت نیک‌خواه یاد می‌کنند. به نوشتهٔ کوپر، شهبانو چند روز پس از سوءقصد از فرسودگی عصبی از پای افتادند.

میلانی رویداد را در بستر بحث گسترده‌تری دربارهٔ انزوای شاهنشاه می‌گذارد. او یادآوری می‌کند که گزارشی از سیا شاهنشاه را چهره‌ای منزوی در فضای رسمی دربار وصف کرده بود. دربارهٔ خود سوءقصد، میلانی بر کوتاهی امنیتی تکیه دارد: ضارب، با پیشینهٔ حمله به امینی و رفت‌وآمد با محافل تندروی اسلام‌گرا، می‌بایست پیش از آن شناسایی می‌شد، و ساواک و گارد شاهنشاهی پس از رویداد هر یک دیگری را مقصر شمردند. این داوری از آنِ میلانی است.

کوپر سوءقصد را در کنار قتل منصور و در چارچوب کوشش سازمان‌یافتهٔ هواداران آیت‌الله خمینی برای از میان برداشتن رهبری کشور می‌گذارد و ادعا می‌کند که ضارب به شبکهٔ بهشتی تعلق داشت.

اسناد وزارت خارجه و سیا در بهار ۱۳۴۴ رویداد را در ارزیابی ثبات ایران سنجیدند. سفارت آمریکا در تهران تأکید کرد که سوءقصد وضع امنیتی را به‌طور چشمگیری دگرگون نکرده است، اما واقعیتی را برجسته ساخته است که دیرزمانی آشکار بود.

برآورد پایه از وضع امنیتی با سوءقصد اخیر تغییر چشمگیری نکرده است. با این همه، این سوءقصد واقعیتی را برجسته کرد که دیرزمانی آشکار بوده است: ثبات ایران بیش از اندازه به جان یک تن وابسته است.

متن اصلیBasic estimate security situation not significantly altered by recent assassination attempt. That attempt highlighted, however, the fact, which has long been apparent, that stability in Iran is unduly dependent on the life of one man.

یادداشت اطلاعات جاری سیا در ۳ اردیبهشت ۱۳۴۴ (۲۳ آوریل) همین نکته را از زاویه‌ای دیگر بیان کرد: هم هواداران و هم مخالفان شاهنشاه از رویداد سخت نگران شدند؛ هواداران چون پادشاه را جایگزین‌ناپذیر می‌دانستند، و مخالفان چون به گمان آنان پادشاه اجازهٔ رشد به کسان یا نهادهایی نداده بود که در صورت غیاب ناگهانی ایشان بتوانند حکومتی منظم را ادامه دهند. همین یادداشت واکنش شاهنشاه را ملایم ارزیابی کرد.

واکنش شاهنشاه به این رویداد، با توجه به این‌که کمتر از شش ماه پس از قتل نخست‌وزیر منصور روی داد، ملایم بوده است. هیچ سرکوب گسترده و بی‌تمایزی علیه همهٔ عناصر مخالف، چنان‌که چند سال پیش ممکن بود، صورت نگرفته است.

متن اصلیThe Shah’s reaction to the incident has been mild, considering that it came less than six months after the assassination of Prime Minister Mansur. There has been no widespread and indiscriminate crackdown on all opposition elements as would have been the case a few years ago.

گفتار رسمی ایران در هفته‌های پس از سوءقصد بیشتر بر ادامهٔ برنامه‌های «انقلاب شاه و مردم» تکیه داشت تا بر خود رویداد. امیرعباس هویدا در نخستین نشست سال ۱۳۴۴ مجلس شورای ملی، در ۲۲ فروردین، از نمایندگان همکاری و ارشاد خواست تا برنامه‌های «سنگین» دولت را «بهتر و سریع‌تر» از سال پیش به ثمر برساند، و امید داشت هم شاهنشاه و هم ملت ایران از خدمت دولت خرسند باشند. نمایندگان در همان نشست از حسنعلی منصور با عنوان «نخست وزیر شهید» یاد کردند.

سوءقصد کاخ مرمر هم‌زمان با دگرگونی در رأس دستگاه امنیتی کشور بود. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه در ۱۳۴۴ سرلشکر حسن پاکروان را از ریاست ساواک کنار گذاشتند و سرلشکر نعمت‌الله نصیری را به جای او برگزیدند. به گفتهٔ میلانی، شاهنشاه از هفته‌های پس از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ به یک مقام آمریکایی فرموده بودند که قصد برکناری پاکروان را دارند، زیرا بر این باور بودند که اگر او کار خود را درست انجام داده بود از آشوب خرداد می‌شد پیشگیری کرد. میلانی دوران پاکروان را دوره‌ای می‌خواند که در آن شکنجه ممنوع بود و گروهی از پژوهشگران در حکم اتاق فکر ساواک کار می‌کردند، و دوران نصیری را دوره‌ای که ساواک بیش از پیش به خشونت شهرت یافت. این داوری از آنِ میلانی است. در همان دوره، امیرعباس هویدا، که پس از قتل منصور نخست‌وزیر شده بود، جایگاه خود را استوار کرد. میلانی می‌نویسد که هویدا با آمیزه‌ای از کارآمدی، چاپلوسی و سیاست سخت در برابر رقیبان، و با پیوندی راهبردی با پرویز ثابتی، چهرهٔ نوخاستهٔ ساواک، بیش از سیزده سال در قدرت ماند. هویدا و نصیری، به تعبیر میلانی، دو مردی بودند که در این دهه به اوج قدرت رسیدند و نزدیک به چهارده سال در جایگاه خود ماندند.

سوءقصد پرسشی را پیش کشید که ناظران خارجی پیش‌تر نیز بر آن انگشت نهاده بودند: اگر پادشاه ناگهان از میان برود، چه خواهد شد؟ یادداشت سیا در ۳ اردیبهشت ۱۳۴۴ پاسخی بدبینانه داد.

در این مرحله، مرگ شاهنشاه احتمالاً دوره‌ای از هرج‌ومرج پدید می‌آورد که از دل آن احتمالاً دیکتاتوری نظامی سر برمی‌آورد.

متن اصلیAt this juncture the death of the Shah would probably produce a period of chaos from which a military dictatorship would be likely to arise.

ولیعهد در آن هنگام چهارساله بود. دو سال و نیم بعد، در شهریور ۱۳۴۶ (سپتامبر ۱۹۶۷)، به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه اعلام فرمودند که از مجلس مؤسسان خواهند خواست شهبانو را برای نیابت سلطنت، در صورت درگذشت پادشاه پیش از رسیدن ولیعهد به سن قانونی، برگزینند. کوپر این گام را در داخل و خارج نشانه‌ای از پیشرفت حقوق زنان در جهان اسلام می‌خواند و از مخالفت محافظه‌کاران دربار و اردشیر زاهدی با آن یاد می‌کند. مجلس مؤسسان سرانجام این تغییر را پذیرفت، اما بندی افزود که به پادشاه اجازه می‌داد در صورت تغییر نظر نایب‌السلطنهٔ دیگری برگزیند، و شهبانو را در صورت رسیدن به نیابت به همکاری با شورایی مشورتی ملزم کرد.

حلقهٔ امنیتی تازه چهرهٔ دربار را دگرگون کرد. به نوشتهٔ کوپر، رویارویی‌های بی‌تکلف خاندان پادشاهی با مردم کمیاب گشت و خانواده از مرکز شهر به نیاوران رفتند. کاخ مرمر همچنان جای مراسم رسمی بود. کوپر نیز می‌نویسد که در جشن تاجگذاری ۴ آبان ۱۳۴۶، پادشاه و شهبانوی تاجدار از کاخ گلستان با کالسکه به کاخ مرمر بازگشتند.

نیک‌خواه، که به روایت شهبانو مغز متفکر سوءقصد بود، پس از عفو به یکی از چهره‌های فرهنگی و رسانه‌ای دولت بدل شد. شاهنشاه او را «هوادار وفادار» خود خواندند، و میلانی از او به‌عنوان مسئول پژوهش رادیو و تلویزیون ملی ایران یاد می‌کند. به نوشتهٔ «پاسخ به تاریخ»، نیک‌خواه در ۱۹۷۹ اعدام شد؛ شهبانو علت محکومیت او را همکاری با تلویزیون ملی ایران می‌دانند و می‌نویسند شایع بود رفقای قدیمی توده‌ای‌اش در این کار نقش داشتند. سرنوشت او، از متهم سوءقصد به جان پادشاه تا قربانی دادگاه‌های انقلاب، در روایت شاهنشاه و شهبانو نمونه‌ای از بخشش پادشاه و ناسپاسی دوران پس از ایشان است.

سوءقصد برنامهٔ سفرهای خارجی شاهنشاه را بر هم نزد. به گزارش دین راسک به جانسون، شاهنشاه و شهبانو در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۴ (۲ مه ۱۹۶۵)، سه هفته پس از رویداد، برای دیدارهای رسمی از برزیل، آرژانتین و کانادا تهران را ترک کردند و در راه بازگشت از بوینس‌آیرس به اتاوا یک روز در نیویورک ماندند. راسک از جانسون خواست در ۲۸ اردیبهشت (۱۸ مه) به شاهنشاه تلفن کند و یادداشتی بر سند نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور این تماس را برقرار کرد. کومر، در یادداشت خود برای جانسون، نخستین نکتهٔ پیشنهادی گفت‌وگو را خرسندی رئیس‌جمهور از جان به در بردن شاهنشاه قرار داد و افزود که جانسون، از تجربهٔ خود در روز قتل کندی، می‌داند چنین رویدادی چه تکانی پدید می‌آورد. اورل هریمن نیز در همان روز در هتل والدورف با شاهنشاه دیدار کرد، و گزارش همین دیدار بود که دو روز بعد در نشست گروه ویژهٔ ضدشورش از نقش دانشجویان بازگشته از انگلستان سخن گفت.

مقایسهٔ دو سوءقصد در گفتار خود شاهنشاه آموزنده است. ایشان در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که سوءقصد ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ از نظر سیاسی نتیجه‌هایی مثبت داشت: حزب توده غیرقانونی اعلام شد، پشتیبانی از سلطنت اوج گرفت، و حتی جامعهٔ روحانی به پشتیبانی از ایشان برخاست. به فرمودهٔ ایشان، ایرانیان دریافتند که مرگ پادشاه کشور را به هرج‌ومرجی خونین فرومی‌برد. دولت آن را با اعلامیه‌ای کوتاه و برنامهٔ عادی روز پاسخ داد، و پیامدهایش بیشتر در حوزهٔ حفاظت و امنیت ماند تا در صحنهٔ سیاست.

سوءقصد کاخ مرمر در روایت‌های تاریخی جایی کمتر از قتل منصور یا سوءقصد ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ یافته است. شاید یک دلیل آن ابهام دربارهٔ انگیزهٔ ضارب باشد: اعلامیهٔ نخست دولت از نزاع میان دو نگهبان سخن گفت، بازجویی‌ها به گروهی چپ‌گرا رسید، و دست‌کم یک تاریخ‌نگار، کوپر، ضارب را به شبکه‌ای اسلام‌گرا نسبت داد. آنچه منابع گوناگون بر آن همداستان‌اند خود رویداد است: سربازی از گارد شاهنشاهی، که برای حفاظت از پادشاه گماشته بود، تا چند گام دفتر ایشان پیش رفت، و دو محافظ جان خود را در برابر او از دست دادند. ارزیابی‌های آمریکایی بهار ۱۳۴۴، که ثبات ایران را به جان یک تن بسته می‌دانستند و از واکنش ملایم پادشاه یاد می‌کردند، یک دهه بعد معنایی تازه یافتند. باور شاهنشاه به حفظ الهی، که در «پاسخ به تاریخ» با یاد همین رویداد آمده، در گفتار ایشان تا پایان پادشاهی پابرجا ماند.