سیزده آبان ۱۳۵۷: تیراندازی در برابر دانشگاه تهران، آشوب چهارده آبان و دولت نظامی ازهاری

دولت جعفر شریف‌امامی، که در مرداد ۱۳۵۷ به نام «آشتی ملی» بر سر کار آمد، به نوشتهٔ میلانی برای جلب روحانیان گاه‌شمار را به تاریخ هجری بازگرداند، قمارخانه‌ها را بست و شماری از زندانیان سیاسی را آزاد کرد. در ۱۶ شهریور ۱۳۵۷، به روایت میلانی، هیئت دولت حکومت نظامی را در تهران اعلام کرد، و صبح ۱۷ شهریور (۸ سپتامبر) در میدان ژاله سربازان برای اجرای منع آمدوشد به روی جمعیت آتش گشودند. میلانی شمار جان‌باختگان آن روز را، به برآورد سفارت‌خانه‌های خارجی، از دوازده تا سیصد تن می‌آورد. این روز به «جمعهٔ سیاه» شهرت یافت. آیت‌الله سید روح‌الله خمینی، که از ۱۳۴۴ در نجف بود، در مهر ۱۳۵۷ به فرانسه رفت و در نوفل‌لوشاتو، در حومهٔ پاریس، ساکن شد. کوپر می‌نویسد که ابوالحسن بنی‌صدر، ابراهیم یزدی و صادق قطب‌زاده در ماه‌های اقامت پاریس چهرهٔ او را در مطبوعات خارجی به چهرهٔ فرزانه‌ای سالخورده بدل کردند که خیزشی را علیه پادشاهی فاسد رهبری می‌کند. میلانی نیز از «نمای دموکراتیک» این دوره سخن می‌گوید و می‌نویسد خمینی در همان حال گروهی از روحانیان مورد اعتماد را در تهران در «کمیتهٔ انقلاب» پنهانی سازمان داده بود.

شاهنشاه در این ماه‌ها با فشار فرماندهان ارتش برای سرکوب روبه‌رو بودند. کوپر می‌نویسد که در ۲۷ مهر ۱۳۵۷ (۱۹ اکتبر) ایشان در برابر شماری از نمایندگان ارشد مجلس اعلام فرمودند که بر آن‌اند راه را برای «انتقال طبیعی قدرت» به قوهٔ مقننه هموار کنند. رضا قطبی، که در نیاوران همراه ایشان بود، سخنی را از آن روزها به یاد می‌آورد.

من سوهارتو نیستم. پادشاه نمی‌تواند ملت خود را بکشد.

متن اصلیI’m not a Suharto. A king cannot kill his nation.

شاهنشاه در ۴ آبان، زادروز خود، به فرمودهٔ خود در «پاسخ به تاریخ» ۱۵۰۰ زندانی سیاسی دیگر را آزاد کردند. کوپر شمار آزادشدگان را ۱۴۵۱ تن می‌آورد. در ۷ آبان (۲۹ اکتبر) گروه‌هایی از جوانان در تهران خیابان‌ها را بستند و خودروها را واژگون کردند،. در ۹ آبان (۳۱ اکتبر) ارتش به آبادان رفت و پالایشگاه و تأسیسات نفتی کرانهٔ جنوبی را در دست گرفت.

در پایان مهر کارگران نفت دست از کار کشیدند. به نوشتهٔ کوپر، تولید نفت ایران در واپسین هفتهٔ اکتبر دو سوم کاهش یافت و به کمتر از دو میلیون بشکه در روز رسید، که زیانی روزانه نزدیک به شصت میلیون دلار به همراه داشت. در ۱۰ آبان (۱ نوامبر)، به روایت کوپر، اعتصاب کارکنان فرودگاه‌ها پروازهای داخلی را از کار انداخت. کوپر می‌نویسد که سیصد افسر ارشد طوماری به کاخ فرستاده بودند و از پادشاه خواسته بودند ارتش را به میدان آورد. ابوالفتح آتابای، معاون وزارت دربار، که بیست‌وپنج سال پیش‌تر همراه شاهنشاه و ملکه ثریا به تبعید رفته بود، به روایت کوپر فرماندهان را به کناری کشید و از آنان خواست خود دست به کار شوند: «رئیس من نمی‌تواند تصمیم بگیرد.» این پیشنهاد از آنِ آتابای است و کوپر نشانی از پذیرش آن به دست نمی‌دهد. در همان روز ۱۰ آبان، اردشیر زاهدی، سفیر ایران در واشینگتن، به شاهنشاه تلفن کرد. به نوشتهٔ کوپر، شایع بود که زاهدی در پس برخی حمله‌های هواداران سلطنت در کرمان و شهرهای دیگر است، و او به دوستانش در واشینگتن می‌گفت پادشاه را به آوردن هواداران دولت به خیابان، حتی به بهای جنگ داخلی، فرا خوانده است. شاهنشاه، به روایت سالیوان که با آنتونی پارسونز، سفیر بریتانیا، در اتاق بود، سخن او را کوتاه بریدند و فرمودند که اکنون ۱۳۳۲ نیست و حتی وضع دو هفته پیش، هنگامی که زاهدی در تهران بود، نیز نیست.

در واشینگتن، به نوشتهٔ کوپر، تیم امنیت ملی کارتر در شب ۱۱ آبان (۲ نوامبر) از شتاب و دامنهٔ ناآرامی‌ها شگفت‌زده بود. روز بعد، جمعه ۱۲ آبان، زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی، به کارتر گزارشی داد که بر ارزیابی سیا در مرداد ۱۳۵۷ تکیه داشت.

ایران در وضعی انقلابی، یا حتی «پیشاانقلابی»، نیست.

متن اصلیIran is not in a revolutionary or even a ‘pre-revolutionary’ situation.

شاهنشاه در همان دیدار ۱۰ آبان، به گزارش سالیوان، فرمودند می‌دانند که بسیاری، از جمله نظامیان، ایشان را برای نپیمودن راه نظامی ترسو یا دودل می‌دانند و از خود پرسیدند تاریخ در بارهٔ ایشان چگونه داوری خواهد کرد. به روایت کوپر، این نخستین بار بود که شاهنشاه به دو سفیر اشاره فرمودند که شاید کشور را ترک کنند، و افزودند که ترک کشور را بر پذیرش همه‌پرسی در بارهٔ آیندهٔ سلطنت، که شرط رهبران جبههٔ ملی بود، ترجیح می‌دهند. یک روز پیش از آن، در ۹ آبان، شاهنشاه به سالیوان و پارسونز فرموده بودند که دولت نظامی «در بهترین حالت چاره‌ای شتاب‌زده» است و در درازمدت راه حلی به دست نمی‌دهد، و نیز فرموده بودند که انتظار دارند امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر پیشین، و ارتشبد نعمت‌الله نصیری، رئیس پیشین ساواک، برای آرام کردن جمعیت به زندان بروند.

به روایت کوپر، در روز ۱۲ آبان نیز در برابر دانشگاه زد و خوردی با پلیس رخ داده بود. صبح ۱۳ آبان چند هزار دانشجو و جوان، که به گفتهٔ یک ناظر «دانشجویانی با کت‌های ورزشی غربی، زنانی جوان در جامه‌های سنتی و دسته‌ای از لات‌های بازار» بودند، در برابر در اصلی دانشگاه گرد آمدند. پانصد سرباز با سرنیزهٔ آخته روبه‌روی آنان ایستادند. جمعیت به سوی سربازان سنگ و بطری پرتاب کرد و شعارهای «مرگ بر شاه» و «نابود باد شاه» سر داد. فرماندهٔ نظامی، به روایت کوپر، نخست از جمعیت خواست به گروه‌های کوچک‌تر تقسیم شوند و، چون نپذیرفتند، ماشین آب‌پاش، گاز اشک‌آور و شلیک هوایی را به کار گرفت. دانشجویان با ریشخند پاسخ دادند.

فقط هوایی شلیک می‌کنند!

متن اصلیThey are only firing in the air!

معترضان خودروها را آتش زدند و از لاشهٔ سوزان آن‌ها سنگر ساختند. آنگاه گروهی از آنان کوشیدند تندیس شاهنشاه را پایین بکشند. به نوشتهٔ کوپر، در این لحظه سربازان شکیبایی از دست دادند و با جنگ‌افزار خودکار به سوی جمعیت آتش گشودند، و دست‌کم پنج دانشجو جان باختند. کوپر شمار دقیق‌تری به دست نمی‌دهد. شاهنشاه در گفت‌وگوی عصر همان روز با سفیران، به گزارش سالیوان، فرمودند که هنوز نمی‌دانند آیا کسی جان باخته است. کوپر تیراندازی را به ۱۳ آبان و آشوب فراگیر را به روز بعد نسبت می‌دهد. شهبانو فرح پهلوی و محمدرضا شاه پهلوی در خاطرات خود از تیراندازی دانشگاه یاد نمی‌کنند و روایت خود را از آشوب ۱۴ آبان آغاز می‌کنند.

دانشجویان، به روایت کوپر، به محوطهٔ دانشگاه بازگشتند و سپس با پیراهن‌های خون‌آلود به خیابان‌های شاهرضا و کاخ ریختند. بانک‌ها، رستوران‌ها، فروشگاه‌ها، مشروب‌فروشی‌ها و اتوبوس‌ها آتش گرفتند. در هتل اینترکنتیننتال، به گزارش ناظری که کوپر نقل می‌کند، جمعیت همهٔ شیشه‌های طبقهٔ همکف را شکست، به قهوه‌خانهٔ هتل یورش برد و فروشگاه‌های گذرگاه آن را ویران کرد، تا آنکه نگهبانان با شیلنگ‌های آب پرفشار آنان را بیرون راندند. در همان روز، به نوشتهٔ کوپر، صدها هزار ایرانی در شهرهای دیگر به خیابان آمدند و بازگشت خمینی و رفتن شاهنشاه را خواستند: دویست هزار تن در اصفهان، دویست هزار تن در قم، دویست هزار تن در اهواز، بیست هزار تن در دزفول و ده هزار تن در برازجان. در کوهدشت لرستان سربازان به سوی جمعیت شلیک کردند و دو تن جان باختند. کارکنان پست، تلفن و تلگراف دست به اعتصاب زدند، خلبانان هواپیمایی ملی ایران از پرواز سر باز زدند، اعتصاب بندرعباس را از کار انداخت و سی‌وشش نفتکش در آب‌های خارک بی‌بار ماندند.

اواخر عصر شنبه، شاهنشاه سالیوان و پارسونز را به نیاوران فراخواندند. سالیوان، به گزارش خود که کوپر نقل می‌کند، به ایشان گفت کاخ سفید آماده است از دولتی نظامی پشتیبانی کند. این پیام پس از گفت‌وگوی برژینسکی با شاهنشاه رسید؛ شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که برژینسکی در آغاز نوامبر به ایشان تلفن کرد و خواست نخست نظم را برقرار کنند و سپس برنامهٔ دموکراسی را دنبال کنند. شاهنشاه، به روایت سالیوان، در کارایی دولت نظامی تردید داشتند و رویدادهای همان روز را گواه آوردند: سربازان در برابر تظاهرکنندگان ایستاده بودند، اما سپس تظاهرات «بزن و در رو» در سراسر شهر، بیرون از توان سربازان، سر برآورده بود.

نمی‌دیدند که رئیس‌جمهور در عمل چه کار ملموسی انجام خواهد داد ... وضع با ۱۳۳۲، که کمک آمریکا سودمند افتاده بود، بسیار تفاوت داشت.

متن اصلیHe could not see what the President would actually do in tangible terms … the situation was vastly different from 1953 when US assistance had been helpful.

تنها امید واقعی شاهنشاه، به گزارش سالیوان، دولتی غیرنظامی بود که از یک سو قانون اساسی و سلطنت را بپذیرد و از سوی دیگر پشتیبانی آیت‌الله سید کاظم شریعتمداری و روحانیان میانه‌رو را داشته باشد. اما به فرمودهٔ ایشان، برای کامیابی چنین ائتلافی شریعتمداری و جبههٔ ملی می‌بایست آشکارا از خمینی جدا شوند. اگر میانه‌روها به خواست خمینی تن می‌دادند، او به احتمال زیاد فرمان جهاد می‌داد و خونریزی درمی‌گرفت.

حتی برخی از نظامیان تکلیف خود را در برابر اسلام بر تکلیف خود در برابر شاه مقدم خواهند داشت.

متن اصلیEven some of the military would take their obligations to Islam ahead of their obligations to the Shah.

یکشنبه ۱۴ آبان، به نوشتهٔ کوپر، با آسمانی ابری و نم‌نم باران آغاز شد و در آغاز نشانه‌ای از آنچه شامگاه رخ می‌داد به چشم نمی‌خورد. در هتل شرایتون کارکنان تالار را برای جشن سالانهٔ سنت اندرو آماده می‌کردند و فرهنگسرای نیاوران میزبان یک گروه نمایش سایه از چین بود. سالیوان روز را با دیدار شریف‌امامی آغاز کرد.

نظم به‌سرعت از میان می‌رود و او بر آن است که دولتی نظامی لازم است.

متن اصلیOrder was rapidly evaporating and that he felt a military government was needed.

شریف‌امامی، به نوشتهٔ کوپر، به سالیوان گفت که به کامیابی راهبرد شاهنشاه برای جدا کردن روحانیان و سیاستمداران میانه‌رو از جنبش خمینی امیدی ندارد، زیرا شریعتمداری و جبههٔ ملی «جرئت» آن را ندارند. هنگامی که سالیوان پرسید چرا ارتش برای بازگرداندن تولید نفت کار بیشتری نمی‌کند، نخست‌وزیر گناه را به گردن ساواک انداخت و اشاره کرد که این سازمان سر خود گرفته است. این داوری از آنِ شریف‌امامی است.

برای سومین روز پیاپی هزاران جوان در برابر در اصلی دانشگاه تهران گرد آمدند. این بار، به روایت کوپر، هنگامی که آنان پیش آمدند و به بانکی در آن سوی خیابان حمله کردند، سربازان کنار رفتند.

گویی شانه‌ای بالا انداختند، دستی به خداحافظی تکان دادند و رفتند.

متن اصلیsort of shrugged their shoulders, waved goodbye and were gone.

کوپر می‌نویسد که «گویی با نشانه‌ای از پیش تعیین‌شده» صحنه‌های همانند در جاهای دیگر پایتخت نیز رخ داد. کامیون‌های سربازان وظیفه به پادگان‌ها بازگشتند و کانون‌های آشوب را بی‌دفاع گذاشتند. دانشجویان با چوب و سنگ و بطری به سوی مرکز شهر روان شدند و جمعیت‌هایی از بازار به آنان پیوستند. به گزارشی که کوپر نقل می‌کند، کارکنان کاخ دادگستری و وزارت بازرگانی تصویرهای شاهنشاه را پاره کردند و از پنجره بیرون انداختند. همان مقاله می‌نویسد که ارتش و پلیس، سردرگم در بارهٔ دستورها و زیر فشار پادشاه برای پرهیز از آغاز خشونت، در عمل از کار کنار کشیدند.

آشوب، به نوشتهٔ کوپر، الگوی خیزش‌های پیشین تبریز و اصفهان را دنبال کرد. ساختمان‌هایی که با بیگانگان پیوند داشتند آماج ویرانی بودند و، به گزارش خبرنگار روزنامهٔ تایمز لندن، به فرش‌فروشی‌های یهودیان یورش بردند و فرش‌های گرانبها را به خیابان کشیدند و سوزاندند. برای نخستین بار دانشجویان سفارت‌خانه‌ها را نیز نشانه گرفتند. ده‌ها جوان از دروازهٔ سفارت بریتانیا بالا رفتند، نگهبانان را از پا درآوردند، اتاقک نگهبانی را ویران کردند، کارکنان را از ساختمان اصلی بیرون راندند و آن را آتش زدند. تنها حضور تانک‌ها و سربازان ارتش ایران، به نوشتهٔ کوپر، از یورش دوم به سفارت آمریکا جلو گرفت. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» روایت خود را از این روز چنین آغاز می‌فرمایند.

در ۵ نوامبر آشوب‌های تازه‌ای پایتخت را فراگرفت ... به ارتش و پلیس فرمان داده شد تظاهرات را مهار کنند، اما جز در نهایت ناچاری تیراندازی نکنند. بانک‌ها، سینماها، ساختمان‌های دولتی و هتل‌های بخش‌های غربی و مرکزی پایتخت غارت شدند و در آتش سوختند. سربازانی که از سفارت بریتانیا نگهبانی می‌کردند نتوانستند جلوی جمعیت مهاجم را بگیرند و ناچار سوختن ساختمان را، که بخشی از مجموعه را ویران کرد، تماشا کردند. وزارت اطلاعات به محاصره درآمد و غارت شد.

متن اصلیMore riots swept the capital on November 5. … Army and police were ordered to contain the demonstrations but to shoot only if absolutely necessary. Banks, cinemas, public buildings, and hotels in the capital’s western and central districts were sacked and burned. Soldiers guarding the British embassy could not stop an attacking mob and had to watch the building burn, destroying a part of the complex. The Information Ministry was besieged and sacked.

شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» همین روز را با واژه‌هایی نزدیک به «پاسخ به تاریخ» روایت می‌کند.

روز یکشنبه ۱۴ آبان هزاران نفر در خیابان‌های تهران به تظاهرات ... ضمن دستور جلوگیری از تظاهرات تأکید نمود که از تیراندازی مگر در نهایت لزوم خودداری شود. سربازان و پاسبانان از عهده جمعیت عظیمی که به خیابان‌ها سرازیر شده بود برنیامدند و تظاهرکنندگان در مسیر خود بانک‌ها، سینماها و سازمان‌های دولتی را غارت کردند. وزارت اطلاعات ویران و قسمتی از سفارت انگلیس به آتش کشیده شد. سفارت آمریکا که به وسیله ارتش محافظت می‌شد به زحمت از حمله آنان در امان ماند.

کوپر صحنه‌های روز را به تفصیل گرد آورده است. کودکان مدرسهٔ آمریکایی تهران، سه هزار و ششصد تن در دو پردیس، با مینی‌بوس به خانه بازگشتند و آموزگاران از آنان خواستند در کف اتوبوس دراز بکشند. ساختمان‌های پان‌امریکن، بی‌ام‌و و بانک ایران و انگلیس در آتش سوختند. در هتل والدورف، که جمعیت طبقهٔ همکفش را غارت کرد و آتش زد، هفتادوپنج مهمان به بام گریختند. دو مرد جوان که در کارگاه ساختمانی همسایه کار می‌کردند تخته‌ای را به بازوی جرثقیل بستند و مهمانان را پنج‌تن‌پنج‌تن به خیابان پایین آوردند. به برآورد کوپر، چهار سینما و نزدیک به چهارصد بانک در آن روز آتش گرفتند. خبرنگار لس‌آنجلس تایمز، به نقل کوپر، نوشت که هنگامی که تظاهرکنندگان از محله‌ای به محلهٔ دیگر می‌رفتند و بانک‌ها و ساختمان‌ها، از جمله وزارت اطلاعات، را آتش می‌زدند، پلیس، ارتش و آتش‌نشانی اغلب در هیچ جا به چشم نمی‌خوردند، و سربازان گاه نیم ساعت پس از ویرانی یک محله پدیدار می‌شدند.

آنتونی پارسونز، سفیر بریتانیا، که برای ناهار به سفارت آمریکا رفته بود، کوشید با پیکانی ایرانی که سالیوان در اختیارش گذاشت به سفارت خود بازگردد. او بعدها صحنهٔ خیابان را چنین نوشت.

همه جا آتش می‌سوخت؛ اثاثیه و وسایل اداری را در میانهٔ خیابان روی هم انباشته و آتش زده بودند و خودروها و اتوبوس‌های سوزان راه را پر کرده بودند. مردانی جوان دیوانه‌وار به گرد آتش می‌رقصیدند، بر شعله‌ها هیزم می‌ریختند و بر معدود خودروهای گذرنده برچسب‌های «مرگ بر شاه» می‌چسباندند.

متن اصلیFires were burning everywhere, furniture and office equipment had been piled in the middle of the street and set alight, burning cars and buses littered the roadway. Young men were dancing around in a frenzy, feeding the flames and plastering the few passing cars with stickers reading ‘Death to the Shah.’

در میدان فردوسی، به روایت کوپر، آشوبگران بی‌سیم خودروی پلیسی را که پشت سر پارسونز می‌آمد دیدند، درهای آن را گشودند و کوشیدند سرنشینان را بیرون بکشند. مردانی بر بام خودروی خود سفیر آویختند و پارسونز، برای رهایی، با جمعیت شعار «مرگ بر شاه» سر داد. او به سفارت فرانسه پناه برد و تا پایان عصر به سفارت نیمه‌سوختهٔ خود بازنگشت.

ستون‌های دود از نیاوران دیده می‌شدند. به روایت کوپر، در پایان عصر جمعیتی بزرگ از تپه به سوی کاخ بالا آمد و گارد شاهنشاهی تانک‌های چیفتن و یک آتشبار ضدهوایی را در جای خود نشاند و پیرامون کاخ سیم خاردار کشید. سپهبد منوچهر خسروداد، فرماندهٔ هوانیروز، با چند افسر ارشد با بالگرد بر فراز شهر پرواز کرد و از دامنهٔ ویرانی برآشفت: «این باید متوقف شود. باید سخت‌گیرانه عمل کنیم، وگرنه کار به‌راستی از دست خواهد رفت.»

فرماندهان به نیاوران بازگشتند و از امیراصلان افشار، رئیس کل تشریفات دربار، خواستند با پادشاه سخن گوید. افشار، به روایت کوپر، پاسخ داد که او رئیس تشریفات است و آنان فرماندهان‌اند و خود باید سخن گویند. سپس همه به کاخ جهان‌نما رفتند. افشار در پای پلکان، به رسم کهن، به خاک افتاد و کفش‌های پادشاه را گرفت و فرماندهان نیز زانو زدند. شاهنشاه، که از این صحنه شرمگین بودند، کوشیدند افشار را از زمین بلند کنند و پرسیدند چه پیش آمده است.

اعلیحضرتا، شهر در آتش است. بانک‌ها سوخته‌اند. دارایی شهروندان نابود شده است. اسناد مدنی به هر سو پراکنده‌اند. هیچ کس در امان نیست ... قربان، خواهش می‌کنم، باید کاری کرد.

متن اصلیYour Majesty, the city is on fire. The banks have been burned. The citizens’ possessions have been destroyed. Civil documents have been cast away. No one is safe. … Please, Sire, something must be done.

شاهنشاه، به روایت کوپر، فرمودند که ارتش به کار رسیدگی می‌کند. کوپر می‌نویسد که ایشان گویا آگاه نبودند که عقب‌نشینی ارتش در بامداد راه را برای موج ویرانی گشوده بود. آنگاه خسروداد برخاست و سلام نظامی داد و اشک بر گونه‌هایش روان شد.

اعلیحضرتا، ارتش شما آماج ریشخند و خواری و بی‌حرمتی است. بر سربازان شما تف می‌اندازند. برای نیروهای شاهنشاهی آبرویی نمانده است. اعلیحضرت باید به ما فرمان دهند که از شما، از کشور و از خود دفاع کنیم.

متن اصلیYour Majesty, your army has become an object of scorn, contempt, disrespect. They spit on your soldiers. No honor remains to the Imperial forces. Your Majesty must order us to defend you, the country, and ourselves.

شاهنشاه، که به نوشتهٔ کوپر «آشکارا تکان خورده» بودند، اطمینان دادند که «البته اقدام خواهیم کرد». ایشان به دفتر خود بازگشتند و از افشار خواستند ارتشبد اویسی را فراخواند. فرماندهان این را نشانهٔ آن دانستند که فرماندار نظامی تهران جانشین شریف‌امامی خواهد شد. شاهنشاه همچنین سفیران آمریکا و بریتانیا را به نیاوران فراخواندند تا تصمیم خود را به تعلیق دولت غیرنظامی برایشان بازگو کنند.

سالیوان نخستین کسی بود که رسید. به روایت او، که کوپر نقل می‌کند، نگهبانان و درباریانی که همیشه میهمانان را پیشواز می‌کردند در کاخ نبودند، و نخستین کسی که سفیر با او روبه‌رو شد شهبانو بود که از دری کوچک به تالار آمد. شهبانو سالیوان را به دفتر پادشاه راهنمایی کرد و شاهنشاه به او فرمودند که زمان و گزینه‌ها به پایان رسیده و دولت نظامی ناگزیر است. سالیوان در پاسخ گفت که شایعه‌ای در شهر می‌گردد که ماموران ساواک آتش‌سوزی‌ها را به عمد برپا کرده‌اند تا راه را برای به دست گرفتن قدرت به دست ارتش هموار کنند.

کسی چه می‌داند؟ این روزها آماده‌ام هر چیزی را باور کنم.

متن اصلیWho knows? These days I am prepared to believe anything.

پارسونز و همکارانش، به نوشتهٔ کوپر، برخلاف سالیوان شایعهٔ دست داشتن ساواک را باور نداشتند و دامنه و سازمان‌یافتگی خشونت را با الگوی ناآرامی‌های دیگر نقاط کشور سازگار و کار چریک‌های مجاهدین خلق می‌دانستند. در میانهٔ گفت‌وگو، تلفن ویژهٔ پادشاه زنگ زد. سالیوان، که به گفتهٔ خود آن اندازه فارسی می‌دانست که بفهمد، دریافت که شاهنشاه قصد خود را برای برپایی دولت نظامی با شهبانو در میان می‌گذارند و به تردیدهای او پاسخ می‌دهند. به نوشتهٔ کوپر، لیبرال‌های دربار اویسی را با رویداد میدان ژاله پیوند می‌دادند و بیم داشتند گماشتن او هر بخت سازش با روحانیان میانه‌رو را از میان ببرد. شهبانو ارتشبد غلامرضا ازهاری را ترجیح می‌داد، که به گفتهٔ کوپر مردی «اهل اندیشه و فرهیخته» و میانه‌رو به شمار می‌آمد و آمادهٔ گفت‌وگو بود. پس از آن تماس، شاهنشاه ازهاری را به کاخ فراخواندند و به سالیوان فرمودند که او را، و نه اویسی، برای ریاست دولت نظامی برگزیده‌اند. خاطرات شهبانو همین داستان را با تأکیدی دیگر روایت می‌کند: پادشاه در گزینش افسری که از عهدهٔ این کار برآید با اطرافیان رایزنی کردند، برخی اویسی را که به سخت‌گیری شهرت داشت پیشنهاد کردند، و شهبانو با این گزینش موافق نبود، «ولی به هر حال تصمیم با پادشاه بود که فرماندهان خود را می‌شناخت». میلانی روایت سومی دارد. او از قول امیراصلان افشار می‌نویسد که شاهنشاه دستور فراخواندن اویسی را دادند، سپس سفیران آمریکا و بریتانیا خواستار دیداری فوری شدند، و پس از آن دیدار پادشاهی «اندوهگین و دلشکسته» به افشار فرمودند فراخوانی اویسی را لغو کند. بر پایهٔ روایت کوپر، رایزنی تلفنی شهبانو در کنار دیدار سفیران رخ داد؛ بر پایهٔ روایت افشار در کتاب میلانی، دیدار سفیران سرنوشت گزینش را رقم زد. سالیوان، به نوشتهٔ کوپر، از گزینش ازهاری، که دانش‌آموختهٔ دانشکدهٔ فرماندهی و ستاد ارتش آمریکا بود، آسوده‌خاطر شد. پارسونز سوار بر خودروی زرهی و خشمگین از یورش به سفارتش به آنان پیوست. در طبقهٔ پایین، درباریان و فرماندهان به گمان گماشتن اویسی چای می‌نوشیدند. هنگامی که دو سفیر از پلکان پایین آمدند، کامبیز آتابای از پارسونز پرسید چه کسی نخست‌وزیر خواهد شد، و پیش از آنکه سفیر بریتانیا پاسخ دهد، سالیوان رو برگرداند و گفت: «یک ژنرال متمدن.»

وقتی این را شنیدیم دانستیم که ازهاری خواهد بود. او ژنرال خوبی برای سالن‌ها بود، اما مردی اهل تصمیم نبود. و این کار را نمی‌خواست. در آن لحظه دانستم که همه چیز تمام شده است. کار ما به پایان رسیده بود.

متن اصلیWhen we heard that we knew it would be Azhari. He was a good general for the salons but not a decisive man. And he did not want the job. In that moment I knew it was all over. We were finished.

ازهاری، به نوشتهٔ کوپر، هنگامی به کاخ رسید که سفیران در حال رفتن بودند، و هنگامی که از پلکان بالا می‌رفت به «مردی سپرده به چوبهٔ دار» می‌مانست. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» جایگاه شریف‌امامی را در این روز «تاب‌ناپذیر» می‌دانند.

در ۵ نوامبر جایگاه شریف‌امامی تاب‌ناپذیر شده بود و من استعفای او را خواستم. جز دولتی نظامی چارهٔ چندانی نمانده بود. هیچ یک از سیاستمداران مخالفی که با آنان تماس گرفته بودم به تشکیل کابینهٔ تازه علاقه‌ای نشان نداد ... پس به رئیس ستادم، ارتشبد غلامرضا ازهاری، روی آوردم؛ مردی درستکار و وفادار که همیشه از سیاست پرهیز کرده بود.

متن اصلیOn November 5 Sharif Emami’s position had become untenable and I asked for his resignation. There was little choice left but a military government. None of the opposition politicians I had contacted showed any interest in forming a new cabinet. … I therefore turned to my chief of staff, General Gholam Reza Azhari, an honest, loyal man who had always avoided politics.

بامداد دوشنبه ۱۵ آبان، به نوشتهٔ کوپر، ایرانیان با خبر دولت نظامی و منع آمدوشد از ساعت نه شب تا پنج بامداد بیدار شدند. برای نخستین بار از آغاز ناآرامی‌ها، فرماندهان دستور یافتند به سوی کسانی که مقررات حکومت نظامی را زیر پا می‌گذارند بی‌درنگ آتش گشایند. بیست تانک از غرب به پایتخت آمدند و ده‌ها هزار سرباز در کنار تأسیسات کلیدی جای گرفتند. سربازان برای پراکندن گروه‌های کوچک در نزدیکی تالار رودکی، دانشگاه تهران و سفارت بریتانیا هوایی شلیک کردند، اما خیابان‌ها آرام بود. کوپر می‌نویسد که تهرانیانی که هنوز از ویرانی یکشنبه گیج بودند این سخت‌گیری را پسندیدند. رهبران مخالف بازداشت شدند، سانسور بازگشت، مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها یک هفته بسته ماندند و گردهمایی بیش از دو تن در خیابان ممنوع شد. داستان نگارش پیام تلویزیونی پادشاه، به روایت کوپر، از شب ۱۴ آبان آغاز شد. شاهنشاه به رضا قطبی، مدیر عامل رادیو و تلویزیون ملی ایران و پسردایی شهبانو، تلفن کردند و از او خواستند در نگارش پیامی به ملت یاری کند. قطبی گفت که سخنرانی‌نویس نیست، اما سکوت آن سوی خط او را بر آن داشت که بپذیرد. شاهنشاه فرمودند که قصد دارند «دولتی ملی» بیاورند، اما به سبب آشوب نخست باید دولتی نظامی بیاورند، و سپس سخن خود را اصلاح کردند و فرمودند منظورشان «دموکراتیک» است. ایشان یادداشت‌هایی را که علی امینی و امیرعباس هویدا، دو نخست‌وزیر پیشین، برای این پیام نوشته بودند برای قطبی فرستادند. قطبی دید که یک جمله در یادداشت‌ها زیرخط‌دار و در دایره است: «من صدای انقلاب را شنیده‌ام.» شاهنشاه خواستند که قطبی با سید حسین نصر، رئیس دفتر شهبانو، همکاری کند. بامداد ۱۵ آبان، قطبی و نصر پیش‌نویس را نزد شهبانو بردند، اما او به روایت قطبی گفت که قرص خواب خورده و نمی‌تواند آن را بخواند. شهبانو بعدها گفت که پیام را تنها پس از پخش خواند و در آن ایرادی نیافت. شاهنشاه، به روایت افشار که کوپر نقل می‌کند، هنگامی که دریافتند پیش‌نویس به دفتر شهبانو رفته است خشمگین شدند و پرسیدند آیا شهبانو است که آن را در تلویزیون می‌خواند. ایشان پس از خواندن متن فرمودند که این متن ایشان را در جایگاه ضعف می‌نشاند. قطبی و نصر پاسخ دادند که اگر پادشاه چنین پیامی می‌دهد، بهتر است یکسره در کنار مردم بایستد و آنچه مردم می‌خواهند بگوید. شاهنشاه متن را روی میز انداختند و بیرون رفتند، سپس چند اصلاح کردند و، چون تا ساعت دو بعدازظهر فرصت تمرین نبود، پذیرفتند. قطبی بعدها گفت: «ایشان را نه وادار کردند و نه فریفتند.»

میلانی روایتی اندکی دیگر دارد: او پیام را «بنا بر همهٔ روایت‌ها» کار نصر و قطبی، دو تن از نزدیک‌ترین مشاوران شهبانو، می‌داند و می‌نویسد که شاهنشاه، پس از رایزنی با شهبانو و مشاورانش، به خواندن آن رضایت دادند. شجاع‌الدین شفا، سخنرانی‌نویس سال‌های دراز پادشاه، به نوشتهٔ میلانی در این هنگام ایران را ترک کرده بود و در نگارش پیام نقشی نداشت.

اگر در ایران بودم، هرگز نمی‌گذاشتم اعلیحضرت چنین سخنرانی نسنجیده‌ای ایراد فرمایند.

متن اصلیHad I been in Iran, I would have never allowed his Majesty to make such an ill-advised speech.

به جای خبر سراسری ساعت دو، به نوشتهٔ کوپر، ایرانیان پادشاه را دیدند که پشت میز خود نشسته بودند و، ناآرام و خسته و لاغر، کارت‌های نوشته را به دشواری می‌خواندند. میلانی می‌نویسد که ایشان جامهٔ غیرنظامی بر تن داشتند و برای نخستین بار جنبش مخالفان را «انقلاب» خواندند. به داوری همان مقاله، شاهنشاه در عمل می‌خواستند دولت نظامی را از سرکوبی فراگیر بازدارند. پیام، به نوشتهٔ کوپر، سرانجام با این جمله به پایان رسید که انقلاب ملت ایران نمی‌تواند از پشتیبانی پادشاه ایران بی‌بهره بماند.

واکنش‌ها در دربار دوگانه بود. به روایت کوپر، هواداران سلطنت لحن پوزش‌خواهانهٔ پیام را خواری می‌دانستند و برخی از آنان که هنوز در ایران مانده بودند بار سفر بستند. امیراصلان افشار داوری تندی داشت.

در این سخنرانی، به جای اشاره به همهٔ کارهای نیکی که در کشور انجام گرفته بود و همهٔ پیشرفت‌ها، تنها از ناکامی‌ها سخن گفتند. این سخنرانی شکستی تمام‌عیار بود.

متن اصلیIn this speech, instead of pointing to all the good things done in the country, and all the progress, he only spoke about the failures. The speech was a total failure.

لیبرال‌ها، به نوشتهٔ کوپر، امیدوارتر بودند که پیام روحانیان میانه‌رو را آرام کند و جبههٔ ملی و نهضت آزادی را به سازش با دربار برانگیزد. قطبی بعدها گفت که مردم به دربار تلفن کردند و گفتند پیام را پسندیده‌اند، و نیز گفت که شریعتمداری «اشک در چشم» داشت. شاهنشاه پس از پخش به نصر تلفن کردند و از او سپاس فرمودند. با این همه، به نوشتهٔ کوپر، ایشان بعدها این پیام را یکی از بزرگ‌ترین پشیمانی‌های خود دانستند و به افشار فرمودند که هرگز نمی‌بایست به ایراد آن رضایت می‌دادند. مجلهٔ تایم، به نقل کوپر، نوشت که لحن پیام پشیمانانه و واژه‌هایش آشتی‌جویانه بود و «تکبر کهن شاهانه» در آن به چشم نمی‌خورد. میلانی پیام را «میخ آخر بر تابوت گزینهٔ نظامی» می‌داند و می‌نویسد که این پیام نشانهٔ شکاف میان شهبانو و مشاورانش، که پیوسته از آشتی با مخالفان هواداری می‌کردند، و کسانی بود که از پادشاه می‌خواستند با ارتش نظم را بازگردانند. به داوری میلانی، نوسان میان این دو قطب تنها اشتهای مخالفان را برای قدرت تیزتر کرد. این داوری از آنِ میلانی است.

آیت‌الله خمینی در همان روز ۱۵ آبان، به روایت کوپر، در برابر گروه بزرگی از خبرنگاران در نوفل‌لوشاتو اعلام کرد که از پیکار برای برانداختن سلطنت دست نخواهد کشید.

شاه در یک دست توبه‌نامه‌ای برای جنایت‌هایش پیش آورده، اما در دست دیگر سرنیزه و تفنگ گرفته است ... تا روزی که جمهوری اسلامی برپا شود، پیکار مردم ما ادامه خواهد یافت.

متن اصلیIn one hand, the Shah held out a letter of repentance for his crimes, but in the other he held out a bayonet and a gun. … Until the day an Islamic republic is installed the struggle of our people will continue.

در همان کنفرانس، به نوشتهٔ کوپر، خمینی ادعا کرد که «دست‌کم ۴۵ هزار» مستشار نظامی آمریکایی در ایران هستند و ارتش ایران «یکسره در دست آنان» است. کوپر این را «گزافه‌ای دیگر» می‌داند و می‌نویسد که از نزدیک به ۵۲ هزار آمریکایی ساکن ایران تنها پنج هزار تن نظامی بودند. خمینی سربازان ارتش را نیز دوباره به پیوستن به مردم فراخواند.

ازهاری، به نوشتهٔ کوپر، در نخستین سخنرانی خود در مجلس به جای سخت‌گیری از آشتی سخن گفت و آیه‌هایی از قرآن خواند.

ما به‌طور موقت بر سر کاریم. همین که نظم بازگردد، قدرت را به دولتی به‌راستی ملی می‌سپاریم که انتخاباتی یکسره آزاد برگزار خواهد کرد و همهٔ آزادی‌ها را خواهد داد.

متن اصلیWe are in office temporarily. Once order is restored, we will hand over power to a truly national government which will organize entirely free elections and which will grant all liberties.

ازهاری روحانیان را به پیوستن به «کمیته‌های اضطراری» ارتش در شهرهای آشوب‌زده فراخواند، اما آنان نپذیرفتند. به نوشتهٔ کوپر، دربار به‌سرعت خواست ازهاری را برای بررسی دارایی همهٔ اعضای خاندان سلطنتی و برای بازداشت هویدا و دیگر مقام‌های پیشین، از جمله داریوش همایون و غلامرضا نیک‌پی، شهردار پیشین تهران، پذیرفت. شاهنشاه شهبانو و نزدیک‌ترین مشاوران را به دفتر خود فراخواندند و رأی آنان را خواستند. به روایت کوپر، علیقلی اردلان، وزیر سالخوردهٔ دربار، با بازداشت نخست‌وزیری که سیزده سال بر سر کار بود مخالفت کرد. در میانهٔ نشست تلفن پادشاه زنگ زد. شهبانو در «کهن دیارا» می‌نویسد که پادشاه بعدها به او گفتند چه کسی پشت خط بوده است.

اندکی بعد به من گفت آن کسی که در طول جلسه به وسیله تلفن با او تماس گرفته، تیمسار مقدم رئیس سازمان امنیت بود که به پادشاه گفته بود: «توقیف هویدا از نان شب هم واجب‌تر است.»

شهبانو در همان صفحه می‌نویسد که پادشاه «به هیچ‌وجه» با دستگیری هویدا موافق نبودند و این موضوع ایشان را عمیقاً رنج می‌داد، اما به اجماع حاضران تن دادند. او همچنین می‌نویسد که سیاستمداران و نظامیان بر آن بودند که هویدا می‌تواند به‌خوبی از خود دفاع کند و از دادگاه سرافراز بیرون آید، و امروز مرگ او در زندان جمهوری اسلامی را «فاجعه» می‌داند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که ازهاری دوازده مقام بلندپایه، از جمله هویدا، را بازداشت کرد و هویدا را در خانه‌ای زیر نظر نگاه داشت، و ایشان پیش‌تر به هویدا پیشنهاد سفارت بلژیک را داده بودند و او نپذیرفته بود. میلانی تاریخ بازداشت هویدا را ۷ نوامبر ۱۹۷۸ (۱۶ آبان) می‌آورد و می‌نویسد که این بازداشت برای بسیاری «آغاز پایان» کار پادشاه بود.

شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» رویدادهای این روزها را در فصلی با عنوان «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه» می‌آورند و آشوب ۱۴ آبان را بخشی از همدستی چپ‌گرایان و روحانیان تندرو می‌دانند. ایشان می‌فرمایند که بلندگوها در دانشگاه‌ها و دبیرستان‌ها پیام‌های کینه و خشم پخش می‌کردند و دانشجویان و دانش‌آموزان به فعالان «انقلاب اسلامی» در خیابان‌ها می‌پیوستند. ایشان بر فرمان خود به ارتش برای پرهیز از تیراندازی جز در نهایت ناچاری تأکید می‌فرمایند. در بارهٔ واشینگتن، شاهنشاه می‌فرمایند که پیام‌های آمریکا «گیج‌کننده و ناسازگار» بود: برژینسکی به برقراری نظم فرا می‌خواند، سایروس ونس از ادامهٔ آزادسازی پشتیبانی می‌کرد، و سالیوان در پاسخ درخواست تأیید همیشه می‌گفت دستوری دریافت نکرده است. ایشان می‌فرمایند که امروز روشن است که «آمریکایی‌ها می‌خواستند من بروم»، و گزارش‌های اردشیر زاهدی را از واشینگتن نادرست می‌دانند.

شهبانو در «کهن دیارا» روایت آشوب ۱۴ آبان را تقریباً با همان واژه‌های «پاسخ به تاریخ» می‌آورد و آشکارا می‌نویسد که با گزینش اویسی موافق نبود. او گماشتن ازهاری را فرصتی می‌داند که به پادشاه امکان می‌داد به راه حلی سیاسی برسد، و از «نتایج سودمند فوری» دولت نظامی یاد می‌کند: پالایشگاه آبادان کار خود را از سر گرفت، تظاهرات ناگهان قطع شد، خیابان‌های تهران چند روز چهرهٔ عادی یافت، و فراخوان خمینی به اعتصاب عمومی در ۲۱ آبان شکست خورد. در بارهٔ بازداشت هویدا، شهبانو بازی سرنوشت را «بی‌رحمانه و غیرقابل پیش‌بینی» می‌خواند. شهبانو همچنین می‌نویسد که رادیو بی‌بی‌سی در پاییز ۱۳۵۷ با آب و تاب از مخالفان سخن می‌گفت، و این را با تبلیغ هشت‌ماههٔ همان رادیو برای رفتن رضاشاه در ۱۳۲۰ می‌سنجد.

میلانی آزمون آشتی شریف‌امامی را پس از جمعهٔ سیاه «یکسره شکست‌خورده» می‌داند و بازداشت رهبران پیشین را مایهٔ ریشخند مخالفان و سستی هواداران سلطنت می‌شمارد. او می‌نویسد که ساواک پیش‌تر فهرستی از نزدیک به ۱۵۰۰ تن برای بازداشت فراهم کرده بود که پرویز ثابتی آن را پیشنهاد کرد، و شاهنشاه تنها با بازداشت ۱۵۰ تن از چهره‌های «بیشتر کم‌شناخته» موافقت فرمودند. به جای آن، به نوشتهٔ میلانی، در آبان شاهنشاه پاکسازی گسترده‌ای را در خود ساواک پذیرفتند و ثابتی نیز برکنار شد، و برای آگاهان سیاسی روشن شد که پادشاه آمادهٔ پذیرش شکست است. میلانی ازهاری را «یکسره بی‌بهره از گیرایی» و از هیبتی که فرماندار نظامی نیاز دارد می‌خواند، و از دشواری او در یافتن وزیر یاد می‌کند. به روایت او، حسین نجفی، حقوقدان سرشناس، نمی‌خواست در کابینهٔ نظامی وزیر دادگستری شود، اما شاهنشاه پافشاری فرمودند و او سرانجام پذیرفت.

کوپر سه روز ۱۳ تا ۱۵ آبان را لحظهٔ از دست رفتن ابتکار عمل می‌داند. او عقب‌نشینی ارتش در بامداد ۱۴ آبان را راه گشودن به ویرانی می‌شمارد و پیام تلویزیونی را جمله‌ای می‌داند که «با دلجویی و تسلیم هم‌معنا شد». کوپر پیام را به جای سنجش با سخنرانی دوگل در ۱۹۶۸، که الگوی پادشاه بود، یادآور سرنوشت لویی شانزدهم و نیکلای دوم می‌داند. این داوری‌ها از آنِ کوپر است. کوپر همچنین فصل پس از این رویدادها را با جمله‌ای از پادشاه آغاز می‌کند: «چه شتابان بر تابوت خود میخ می‌کوبیم.» او زمان و جای این سخن را نمی‌آورد.

کوپر سیاست سفارت آمریکا را در این روزها «خودفلج‌کننده» می‌خواند: سالیوان از پادشاه می‌خواست آزادسازی را ادامه دهد و ازهاری نرم‌خو را بگمارد، اما خودداری پادشاه از کاربرد زور او را در چشم سالیوان ناتوان می‌نمود. جورج لامبراکیس، دیپلمات سفارت، به گفتهٔ کوپر گفت که آمریکایی‌ها نمی‌خواستند مسئول خونریزی یا تکرار ۱۳۳۲ باشند. چارلز استمپل، دیپلمات دیگر سفارت، داوری دیگری داشت.

هنگامی که شاه پس از میدان ژاله و ۵ نوامبر واکنشی سخت نشان نداد، نتیجه گرفتیم که کارش تمام است ... آمریکا به حاشیه رانده شد.

متن اصلیWhen the Shah failed to react strongly after Jaleh Square and November 5, we concluded he was finished. … The U.S. was sidelined.

خمینی، به روایت کوپر، پیام پادشاه را توبه‌نامه‌ای همراه با سرنیزه خواند و هدف پیکار را برپایی جمهوری اسلامی اعلام کرد. به نوشتهٔ همان مقاله، سنجابی پس از بازگشت به ایران بازداشت شد.

دولت نظامی ازهاری در نخستین هفته‌ها، به فرمودهٔ شاهنشاه و به روایت شهبانو، آرامش نسبی آورد. شاهنشاه می‌فرمایند که تولید نفت دوباره به ۵/۳ میلیون بشکه در روز رسید و اعتصاب عمومی که از نوفل‌لوشاتو برای ۱۲ نوامبر (۲۱ آبان) فرمان داده بودند شکست خورد. کوپر اما می‌نویسد که در همان روزهای نخست، تولید نفت با گروه‌های اندک کارکنان تنها به ۱/۲ میلیون بشکه در روز می‌رسید، که برای مصرف داخلی بس بود اما از شش میلیون بشکهٔ صادراتی بسیار کمتر بود. این آرامش، به نوشتهٔ شهبانو، دیری نپایید. به نوشتهٔ او، از ۱۲ آذر ۱۳۵۷ نوارهای سخنرانی خمینی در سراسر کشور پخش می‌گردید و اعتصاب‌ها دوباره گسترش یافت. شاهنشاه می‌فرمایند که ازهاری برای دلجویی از مخالفان سخنرانی‌های خود را در مجلس با آیه‌های قرآن آغاز می‌کرد و مردم او را «آیت‌الله ازهاری» نامیدند، و سرانجام فشار کار به سکتهٔ قلبی او انجامید.

بازداشت هویدا و دیگر مقام‌های پیشین در روزهای پس از ۱۵ آبان، به داوری میلانی و شهبانو، برای آرام کردن افکار عمومی بود. هویدا پس از پیروزی انقلاب، به نوشتهٔ شهبانو، در زندان جمهوری اسلامی جان باخت. شهبانو مرگ او را «فاجعه» می‌داند و شاهنشاه از رفتار «شرم‌آور» با او پیش از اعدام سخن می‌فرمایند.

جملهٔ «صدای انقلاب شما را شنیدم» در روایت‌های پسین به نمادی برای عقب‌نشینی پادشاه بدل گردید. کوپر آن را با «دلجویی و تسلیم» هم‌معنا می‌داند، میلانی آن را میخ آخر بر تابوت گزینهٔ نظامی می‌خواند، و افشار آن را شکستی تمام‌عیار می‌نامد. قطبی، در برابر، تأکید می‌کند که پادشاه را نه وادار کردند و نه فریفتند، و شهبانو می‌گوید که در آن ایرادی نیافت.

درست یک سال پس از تیراندازی دانشگاه تهران، در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ (۴ نوامبر ۱۹۷۹)، گروهی که خود را «دانشجویان مسلمان پیرو خط امام» می‌خواندند سفارت آمریکا را در تهران گرفتند. شهبانو می‌نویسد که آنان «در واقع از مسلمانان تندرو و کمونیست‌ها بودند» و ۵۲ دیپلمات آمریکایی را ۴۴۴ روز به گروگان نگاه داشتند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» این کار را «تبهکاری» می‌خوانند و می‌فرمایند که بهانهٔ آن «تنبیه» آمریکا برای پذیرش ایشان برای درمان بود. سیا، شش روز پس از گروگان‌گیری، گزارشی تهیه کرد.

تصمیم به اشغال سفارت آمریکا در تهران را آیت‌الله روح‌الله خمینی شخصاً در حدود ۲۰ اکتبر ۱۹۷۹ گرفت. اجرای طرح به دانشجویانی از حوزهٔ دینی قم سپرده شد که نام «دانشجویان اسلامی پیرو خط امام» را بر خود نهاده‌اند.

متن اصلیThe decision to occupy the American Embassy in Tehran was made personally by the Ayatollah Ruhollah Khomeini on or about 20 October 1979. Implementation of the plan was assigned to students from the religious center at Qom who have taken the title “Islamic Students Following the Way of the Imam”.