پهلوی نخست
رویداد مسجد گوهرشاد
شاهنشاهی
۲۱ تیر ۲۴۹۴
میلادی
۱۳ ژوئیه ۱۹۳۵
این ورقه بخشی از کشف حجاب، ۱۷ دی ۱۳۱۴ است. رویداد مسجد گوهرشاد در ۲۱ تیر ۱۳۱۴، چند ماه پیش از کشف حجاب، در مشهد رخ داد.
خلاصه
در روزهای میانی تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی، مسجد گوهرشاد و صحنهای حرم امام رضا در مشهد صحنهٔ گردهمایی، درگیری و دخالت نیروی نظامی شد. محمدتقی گنابادی، معروف به شیخ بهلول، واعظ و روضهخوان، روز پنجشنبه ۱۹ تیر به مشهد آمد. پس از کوشش پلیس برای بردن او از صحن، جمعی از مردم او را به مسجد گوهرشاد بردند. او در آنجا از منبر مردم را به ایستادگی در برابر دولت فراخواند. در روزهای بعد میان مردم و نیروهای نظمیه و قشون خراسان زد و خورد درگرفت. فتحالله پاکروان، استاندار خراسان، و تیمسار ایرج مطبوعی، فرمانده قشون خراسان، و محمدولی اسدی، نایبالتولیۀ آستان قدس رضوی، از مقامهای مسئول شهر بودند. رضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، از راه تلگراف وضع را زیر نظر داشت و دستور میفرمود.
منابع در علت، شمار جانباختگان و حتی روز اوج درگیری یکسان سخن نمیگویند. عباس میلانی در کتاب «در جستجوی رضاشاه» تاریخ واقعهٔ خونین را ۲۱ تیر ۱۳۱۴ نوشته و آن را از اعلام کشف حجاب در ۱۷ دی همان سال جدا کرده است. او این گمان را که گوهرشاد اعتراض به کشف حجاب اجباری بود نادرست میخواند. دانشنامهٔ ایرانیکا، حسن ارفع و یحیی دولتآبادی واقعه را به فرمان کلاه اروپایی پیوند میدهند. مهدیقلی هدایت آن را غوغایی «بر سر بیحجابی» خوانده است. شرح کشف حجاب در هفده دی آمده است.
پس از پایان درگیری، دادگاه نظامی اسدی را محاکمه کرد و حکم اعدام او را صادر نمود. محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، رئیسالوزرا، که با اسدی پیوند خویشاوندی داشت، در ۱۳ آذر از کار کنار رفت و محمود جم جای او را گرفت. بهلول از مشهد گریخت و به افغانستان رفت. روایت رسمی دورهٔ پهلوی این رویداد را «بلوای مشهد» و «غائلهٔ گوهرشاد» میخواند. روحانیان مخالف رضا شاه پهلوی همان رویداد را «جنگ» و «قیام» و «جهاد» گوهرشاد نامیدهاند.
زمینه
قانون لباس مردان و کلاه اروپایی
دولت رضا شاه پهلوی پوشش مردان را در دو مرحله دگرگون کرد. سعید نفیسی در «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی» مینویسد که قانون متحدالشکل کردن لباس اتباع ایران در داخل مملکت در دی ۱۳۰۷ خورشیدی (۲۴۸۷ شاهنشاهی)، برابر با ژانویهٔ ۱۹۲۹ میلادی، به تصویب رسید و از اول فروردین ۱۳۰۸ خورشیدی به اجرا درآمد. به نوشتهٔ نفیسی، کمترین فایدهٔ این قانون یکسان کردن ظاهر ایرانیان و کاستن از اختلاف صوری بود که به گمان او نفاق میآورد.
چند سال بعد دولت کلاه لبهدار اروپایی را جایگزین کلاه پهلوی کرد. احسان یارشاطر در گاهشمار دانشنامهٔ ایرانیکا، ذیل سال ۱۹۳۵ میلادی، مینویسد که دولت پوشیدن لباس متحدالشکل غربی و کلاه لبهدار اروپایی را فرمان داد و پوشیدن عبا و عمامه را، جز با تصویب مقامها، ممنوع کرد. یحیی دولتآبادی در جلد چهارم «حیات یحیی» همین دگرگونی را «تبدیل کلاه پهلوی به کلاه تماملبه، یعنی کلاه فرنگیان» میخواند و مینویسد که اگر این کار در تهران طرفدار داشته باشد، در ولایتهای مذهبی آسان نیست.
مهدیقلی هدایت، رئیسالوزرای پیشین، در «خاطرات و خطرات» دیداری را با رضا شاه پهلوی دربارهٔ همین کلاه روایت میکند. به نوشتهٔ او، رضا شاه پهلوی روزی کلاه او را برداشت و پرسید که این کلاه چگونه است. هدایت پاسخ داد که این کلاه تا اندازهای سر را از آفتاب و باران میپوشاند، اما کلاهی که پیشتر داشتند نامش بهتر بود. سپس رضا شاه پهلوی چند قدمی راه رفت و مراد خود را از این تغییر فرمود.
آخر من میخواهم همرنگ شویم که ما را مسخره نکنند.
عباس میلانی در کتاب «شاه» مینویسد که برخی آیتاللهها بر ضد کلاه تازه و کراوات فتوا دادند و آنها را به صلیب مانند کردند. نوّاب احتشام رضوی، سرکشیک آستان قدس رضوی، به روایت بهلول که میلانی نقل کرده است، یک ماه پیش از رویداد گوهرشاد هنوز معمم بود و سپس امر آمد که خدام حرم باید کلاه بر سر گذارند یا اخراج گردند.
روحانیت، خدمت نظام و حریم اماکن مقدس
در سالهای پیش از ۱۳۱۴، دولت و بخشی از روحانیان چند بار بر سر حدود قانون و نفوذ شریعت رودررو شدند. یکی از این موارد اجرای قانون خدمت نظام اجباری بود. هدایت که در آن هنگام رئیسالوزرا بود در خاطرات خود مینویسد که حاجآقا نورالله فشارکی سیدالعراقین و جماعتی از علمای اصفهان در قم گرد آمدند و از اطراف تلگرافهای مستقیم به رضا شاه پهلوی میرسید. رضا شاه پهلوی حد وسط را گرفت و هیأتی از جمله هدایت و عبدالحسین تیمورتاش را به قم فرستاد. به روایت هدایت، اعتراض آن زمان بر سر نظام وظیفه بود، نه بر سر اعلامیهای دربارهٔ امر به معروف، آنچنان که بهلول بعدها ادعا کرد.
سنت بست در اماکن مقدس نیز پیش از گوهرشاد سست شده بود. میلانی مینویسد که دولت رضا شاه پهلوی رسم بستنشینی در سفارتها و اماکن مقدس را از مدتها پیش برانداخته بود. او یادآوری میکند که در اروپا از سدهٔ هفدهم و در ترکیه از ۱۹۱۱ میلادی، برابر با ۱۲۹۰ خورشیدی، اماکن مقدس دیگر برای مجرمان مصونیت قانونی نمیآوردند. برخورد رضا شاه پهلوی با شیخ محمدتقی بافقی در قم، در نوروز ۱۳۰۶ خورشیدی (۲۴۸۶ شاهنشاهی)، نشان داده بود که حرم را بیرون از دسترس دولت نمیشمارد. ملکه عصمتالملوک بعدها روایت کرد که پس از اعتراض به پوشش او در حرم حضرت معصومه، رضا شاه پهلوی به قم رفت و شیخ را با عصا زد. این پیشینه را میلانی در زمینهٔ آماده شدن بهلول برای رویارویی میآورد، نه به جای شرح روزهای تیر ۱۳۱۴.
بهلول از سبزوار تا آستانهٔ مشهد
نام رهبر رویداد، به روایت میلانی، محمدتقی گنابادی و شهرتش بهلول بود. او از کودکی قرآن و بخشهایی از نهجالبلاغه و صحیفهٔ سجادیه را از بر داشت و از نوجوانی روضه میخواند. به نوشتهٔ میلانی، وقتی به دیدن آیتالله محمدحسین نایینی رفت و خواست درس خارج بخواند و مجتهد شود، نایینی او را از این کار بازداشت و گفت برای اجتهاد کوشش کردن بر او حرام است و همان روضهخوان بماند. نایینی به او سفارش کرد که جنگ را او آغاز نکند و زنان و مردان را به بهانهٔ پوشش یا تراشیدن ریش نیازارد.
بهلول خاطرات خود را پس از انقلاب، در سال ۱۳۷۶ خورشیدی، به چاپ رساند. میلانی روایت او را منبع اصلی بازسازی روزهای مشهد میداند، اما مینویسد که باید هر ادعای او را با اسناد دیگر سنجید. به روایت همین خاطرات، بهلول در سبزوار هنگام سفر اماناللهخان، پادشاه افغانستان، و همسرش در خرداد ۱۳۰۷ خورشیدی (۲۴۸۷ شاهنشاهی) کوشید جشنی را در باغ ملی برچیند؛ پیشنمازهای شهر از دخالت در کار سیاسی دولت پرهیز کردند. بعدها در قم نیز با ساختن باغ ملی به جای گورستان درافتاد و به گفتهٔ خودش پنج ماه با رئیس شهربانی قم «جنگ تخریبی» داشت. در تهران پس از منبری در مسجد شاه او را بازداشت کردند و به سبزوار بازگرداندند. پدرش از ضمانت او سر باز زد و گفت این پسر دیوانه است و در ایران به شیخ بهلول مشهور شده است. بهلول خود به شهربانی التزام داد که با دولت پهلوی مخالفت نکند، سپس سبزوار را به قصد کربلا و مکه ترک گفت.
میلانی مینویسد که بهلول پس از بازگشت، در شهرهای گوناگون بر ضد تبدیل نامهای عربی به فارسی، سینما، شرابفروشی و قانون تازهٔ ازدواج و طلاق منبر میرفت و سن پانزده سال را برای ازدواج نمیپذیرفت. به گفتهٔ خود بهلول، قصد پنهان این سفرها آن بود که خود را به مردم شهرها بشناساند و سپس به «قیام رسمی» برخیزد.
سفر آیتالله قمی به تهران
به روایت بهلول، خبر رسید که آیتالله حاجآقا حسین قمی از مشهد ناپدید شده است؛ بعضی میگفتند به تهران رفته و بعضی میگفتند او را گرفتهاند. بهلول میگوید از سالها پیش انتظار چنین خبری را داشت و در دوازده ساعت خود را به مشهد رساند. میلانی مینویسد که جز رفتن آیتالله قمی به تهران، این شایعات درست نبود. به روایت او، آیتالله قمی به میل خود و همراه دو فرزندش از مشهد رفت، در باغی در تهران با خانواده نشست و گاه درس هم میگفت. هدف او دیدار با رضا شاه پهلوی و برحذر داشتن شاهنشاه از سیاست «کلاه پهلوی اجباری» و از شایعات روزافزون دربارهٔ کشف حجاب بود. رضا شاه پهلوی این دیدار را نپذیرفت. آیتالله قمی تهدید کرده بود که اگر دیدار به جایی نرسد به نجف خواهد رفت. میلانی مینویسد که به یک روایت همین لحن تهدیدآمیز رضا شاه پهلوی را به خشم آورد. شاهنشاه پیام داد که خرج سفر آیتالله را خواهد پرداخت و بعداً برای پیوستن خویشان او به عراق نیز راه و ارز فراهم کرد.
این گاهشماری با روایتی که عباس میلانی در کتاب پیشین خود، «شاه»، آورده است تفاوت دارد. در آن کتاب، آیتالله قمی پس از حمله به بستنشینان حرم، مشهد را به اعتراض ترک میکند و به تهران میآید تا با رضا شاه پهلوی دیدار کند و چون شاهنشاه او را نمیپذیرد از ایران بیرون میرود. در «در جستجوی رضاشاه»، رفتن آیتالله قمی به تهران پیش از ورود بهلول در ۱۹ تیر است و بهلول با شنیدن همین خبر به مشهد میآید. این اختلاف در دو کتاب میلانی مانده است.
چه رخ داد
ورود بهلول در ۱۹ تیر و کوشش برای جلب او
بهلول روز پنجشنبه ۱۹ تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی، به مشهد رسید. خروج او از سبزوار خلاف التزامی بود که به گفتهٔ خودش به شهربانی آن شهر داده بود. تازه وارد صحن حرم شده بود که پلیسی مخفی با لباس شخصی نزد او آمد و آهسته گفت که شهربانی او را خواسته است. بهلول میگوید در آغاز به فکر مخالفت نیفتاد. چند تن از مشهدیها مأمور را شناختند و به اعتراض برخاستند که حق ندارد کسی را از صحن جلب کند. میگفتند صحن و حرم برای هرکس، حتی مجرم، امن است. به روایت بهلول نزدیک بود جنگ برپا شود. او پیشنهاد کرد که خود در شهربانی حاضر شود، اما بعداً اذعان کرد که این پیشنهاد را به قصد فریب و فرار به میان آورده بود. یکی از دلایل احضار، نادیده گرفتن همان التزام سبزوار بود.
پیش از آنکه کار به زد و خورد بکشد، چند تن از خدام حرم میانجی شدند: بهلول به شهربانی نرود و آزاد هم نگردد، در حجرهای بماند تا رئیس شهربانی بیاید و کار را همانجا فیصله دهد. پلیس این راه را پذیرفت. چهار پلیس در حجره نشستند. اسدی در آن ساعت نایبالتولیۀ آستان قدس رضوی بود، پاکروان استاندار خراسان بود و مطبوعی فرمانده قشون خراسان. میلانی مینویسد که رضا شاه پهلوی از مدتی پیش یکی از معتمدان خود را به عنوان خفیهنویس ویژه به مشهد فرستاده بود و خاطرات این خفیهنویس، که او را شوشتری مینامد، تنش میان این سه مقام را شرح میدهد. اسدی پدر داماد فروغی، رئیسالوزرای وقت، بود. او پیش از این رویداد در مشهد بیمارستان و کارخانهٔ برق و نخستین دبیرستان را برپا کرده بود و با پاکروان، از جمله بر سر چند و چون اجرای سیاست لباس و حجاب، اختلاف آشکار داشت. میلانی مینویسد که در آغاز درگیریها اسدی در شهر نبود و همین غیبت برای او دردسر ساخت؛ برخی شایعه کردند که او خود در به راه انداختن ماجرا دست داشته و غیبتش عمدی بوده است.
بهلول به ماندن در حجره تن نداد. نگران بود اگر مردم او را گم کنند کارش به تهران بکشد و به اعدام یا حبس دائم محکومش کنند. خود را به پشت شیشه رساند تا مردم او را ببینند. اذعان میکند که از به کار بردن زور از سوی پلیس چندان بیم نداشت، چون میدانست فریاد خواهد زد و هیجان مردم بیشتر خواهد شد. مردم دستهدسته میآمدند و تماشا میکردند و پلیس گاه با تشر و گاه با آبپاش آنان را پراکنده میکرد.
نوّاب احتشام رضوی و انتقال به مسجد گوهرشاد
با فرارسیدن شب و کاسته شدن گرما، شمار زائران در صحن و مسجد فزونی گرفت. در یک روایت، شمار زائران افغانی بهویژه فراوان بود و بخشی از تبار بهلول نیز افغانی بود. چند زن که بهلول را از پیش میشناختند بر سر و روی خود زدند و هایوهویی برپا کردند. بهلول، به گفتهٔ خودش، آستین پیش چشم گرفت و خود را در حال گریه نشان داد و این کار مؤثر افتاد و فریاد گریه از مردم بلند شد.
سپس مردی با لباس پهلوی و کلاهی که بهلول آن را «کلاه شاپور» خوانده و میلانی آن را همان شاپو، یعنی کلاه لبهدار اروپایی، دانسته است، پا به حجره گذاشت. چون پلیس خواست او را بازدارد، اعتنا نکرد و بانگ زد که تمام اختیارات حرم به دست اوست. نامش نوّاب احتشام رضوی و شغلش سرکشیک آستان قدس رضوی بود. به بهلول گفت تا یک ماه پیش معمم بوده و امر آمده که خدام حرم باید کلاه بر سر گذارند یا اخراج شوند، و اکنون میخواهد گناه گذشته را تلافی کند. آنگاه به میان صحن رفت، کلاه از سر برداشت و مردم را به حمله فراخواند.
ای مردم بیغیرت چهار هزار نفر هستید. چرا از چهار پلیس میترسید. حمله کنید و شیخ را آزاد سازید... نابود باد آن کس که این کلاه بیغیرتی را سر ما گذاشت.
او کلاه را بر زمین زد و زیر پا مالید، فریاد «یا حسین» برآورد و بر حجره حمله کرد و مردم همراه او هجوم آوردند. میلانی نخستین توسل به خشونت را همین حملهٔ جمعی به چهار پلیس میداند. چهار پلیس به سلامت گریختند. مردم بهلول را روی دست گرفتند و با سلام و صلوات به مسجد گوهرشاد بردند و در ایوان مقصوره بر منبر صاحبالزمانی نشاندند.
یکی از حاضران آن روز، به نقل میلانی، این منبر را منبری چوبی، بسیار بلند و مجلل وصف کرده است که در دورهٔ تیمور ساخته بودند و پلۀ آخرش را خاص ولیعصر میدانستند، چنانکه هیچ واعظی از نیمهٔ آن بالاتر نمیرفت. همان روز بهلول بر پلۀ آخر نشست. همان راوی ظاهر او را چنین وصف کرده است: مردی کوتاه و لاغر و بیریش، با پیراهن بلند و تنبان کرباس گشاد، عمامهٔ سفید درهمریخته، عبای نازک، عصای ساده و نعلین زرد، که در حال باد زدن خود از منبر بالا رفت.
نخستین روضه و فراخوان به ایستادگی
بهلول در همان روضهٔ نخست نسبت خود و آیتالله قمی و رضا شاه پهلوی را با مردم در قالبی کوتاه بیان کرد.
مردم شما گلّهاید، حاج آقا حسین قمی شبان؛ من هم سگ گلّه؛ پهلوی هم گرگ گلّه.
او در آغاز گفت برادرها خوب نکردند که نظم را بر هم زدند و میبایست عاقلانه و به آرامی نزد استاندار یا رئیس شهربانی میرفتند و آزادی او را میخواستند؛ اگر چنین میکردند خواهش آنان را میپذیرفتند. سپس گفت اکنون اگر عجز نشان دهند دولت از آنان دست برنمیدارد و باید برای «جهاد دینی» آماده شوند: یا همه کشته شوند یا دولت موجود را براندازند. از مردم خواست به خانه بازگردند، توشهٔ دستکم یک هفته را برای خانواده فراهم کنند و فردا هر که مرد میدان است با هر سلاحی که دارد به مسجد بازگردد.
در گفتوگویی پس از انقلاب، به نقل میلانی، بهلول افزود که همان شب شناسنامهٔ پهلوی خود را بیرون آورد، آن را خرد کرد و به هوا پاشید و گفت پس از این میان او و پهلوی اعلان جنگ است. به نوشتهٔ او، آن شب بعضی جوانان رفتند و مسلح بازگشتند: پنجاهوهفت تن، با قمه و شمشیر و چوب و تبر، و هفت تن از آنان تفنگچه آورده بودند. بهلول آن شب را به شب عاشورا مانند کرد. در روایت برخی حاضران، او در تمام ساعات بر پلۀ صدر منبر نشست و جای خود را ترک نکرد.
بهلول در خاطرات خود تاریخ «جنگ مسجد گوهرشاد» را نوزدهم سرطان سال ۱۳۱۴ شمسی، موافق دهم تا دوازدهم ماه قمری، نوشته است. سرطان همان تیر است. میلانی یادآوری میکند که بهلول تاریخ رسمی ماههای ایرانی را برنمیتابد. نوزدهم تیر با پنجشنبه ۱۱ ژوئیه برابر است، و دهم تا دوازدهم آن ماه قمری با حدود ۲۰ تا ۲۲ تیر، یعنی ۱۲ تا ۱۴ ژوئیه، راست میآید.
جنگ مسجد گوهرشاد که در ۱۹ سرطان سنهٔ ۱۳۱۴ شمسی موافق ۱۰ الی دوازدهم ماه ربیعالثانی واقع شد.
روز جمعه: نخستین زد و خورد و کشتگان
صبح روز بعد، بهلول مسجد را مرکز خود قرار داد، به این دلیل که سایه داشت و از گرما مناسبتر بود. نمایندهای از سوی استاندار آمد و پیام آورد که متفرق شوند و اگر خواستههایی از دولت دارند به حیاط مجاور بیایند و با خود استاندار گفتگو کنند. بهلول پیشنهاد ملاقات با پاکروان را رد کرد و به نماینده گفت جمع نشدهاند که به حرف استاندار پراکنده شوند. حتی او را تهدید کرد که زود برود، وگرنه به سرنوشت رئیس اطلاعات شهربانی دچار خواهد شد. اشارهٔ او به فرستادهٔ پیشین دولت بود که با پیام آشتی آمده بود و هواداران به هیجانآمدهٔ بهلول او را تا آستانهٔ مرگ کتک زده بودند.
پس از رد این پیشنهاد، به گفتهٔ بهلول میان سربازها و مردم جنگ جاری شد. سربازها با سرنیزه و قنداق تفنگ میجنگیدند و مردم با هرچه در دست داشتند. اهالی شهر، بهویژه درشکهچیها، از صحرا سنگ آوردند و به مردم دادند. در گزارش کنسول بریتانیا، به نقل میلانی، به نارضایتیهای اقتصادی اهالی شهر اشاره کرده و نوشته است که همین نارضایتیها زمینه را برای آشوبگری چون بهلول فراهم کرد.
تا آن هنگام، به گفتهٔ بهلول، سربازها هنوز دستور تیر نداشتند. پس از مغلوبه شدن کار، سربازها به تفنگ دست بردند و امر شلیک دادند. نخستین جانباخته، به روایت بهلول، افسری نظامی بود که نمیخواست با مردم بجنگد. افسر دیگری نیز به دست یک سرباز جان باخت.
میلانی مینویسد که رضا شاه پهلوی اندکی پس از آغاز بحران با تلگراف تحولات را به دقت زیر نظر داشت و دستورهای لازم را خود صادر میفرمود. از دفاعیات مطبوعی، که بعدها دادگاه انقلاب او را اعدام کرد، برمیآید که او و استاندار و رئیس نظمیه جداگانه با دفتر رضا شاه پهلوی در تماس بودند. متن کامل این تلگرافها در روایت میلانی نیامده است.
در گزارش سفارت آمریکا، به نقل میلانی، رضا شاه پهلوی فرمود که به مردم فرصت دهند متفرق شوند و اگر سرپیچی کردند همهٔ نیروی ارتش را برای پراکنده کردن مردم به کار بندند و در صورت لزوم حرم را هم به توپ ببندند. بر اساس همین گزارش، در کل دو هزار سرباز در ماجرا درگیر شدند و در آغاز تیر هوایی شلیک میکردند. گزارش میافزاید که اگر هواداران بهلول سرکوب نمیشدند، کار به غارت کامل مشهد و مرگ اروپاییها میانجامید.
در کل دو هزار سرباز در ماجرا درگیر شدند و در آغاز تیر هوایی شلیک میکردند. اگر طرفداران بهلول سرکوب نمیشدند، حتماً به غارت کامل مشهد و مرگ اروپاییها میانجامید.
به گفتهٔ بهلول، فرمانده لشکر از بیم انقلاب نظامی دست از جنگ برداشت و سربازها را به پادگان بازگرداند. هواداران بهلول در حال برگشت به سربازان حملهور شدند. حتی یک سرباز که خود را تسلیم کرده بود زیر مشت و لگد نزدیک بود جان ببازد و بهلول او را نجات داد. بهلول سرمست از این لحظه گمان برد که اگر در همان ساعت سربازها را تعقیب میکردند و بر مرکز حمله میبردند شاید غالب میشدند.
مطبوعی در دفاعیات خود در دادگاه انقلاب، به نقل میلانی، گفت که مدتی از آغاز واقعه گذشته بود و او بیخبر در منزل بود که پاکروان و رئیس نظمیه او را از بحرانی شدن فضای شهر آگاه کردند و خواستند واحدهایی از ارتش را برای جلوگیری از بسط تشنج به مسجد گوهرشاد بفرستد. او احتراز کرد و گفت با کمک روحانیان پرنفوذ شهر میتوان مردم را به خانهها بازگرداند. در همین حال هر سه مقام گزارشی به رضا شاه پهلوی نوشتند و تعیین تکلیف خواستند. پس از ظهر، تلگرافی از شاهنشاه رسید که مطبوعی را به زبان تند قزاقی، یعنی با ناسزاهایی تند، به خاطر تعلل سرزنش کرد و فرمود هرچه زودتر واحدهای لازم را به گوهرشاد بفرستد. به زبانی آمیخته به ناسزا گفته بود تعلل در این کار جان مطبوعی و تاج پهلوی را به خطر خواهد انداخت.
هیأت هشتنفری و صلح موقت
پس از حملهٔ نخست و عقبنشینی نیروهای دولتی، احتشام رضوی به بهلول خبر داد که هیأتی هشتنفری از دولت آمدهاند تا برای اصلاح گفتگو کنند و امان میخواهند که اطرافیان به آنان حمله نکنند. بهلول این بار پیشنهاد مذاکره را پذیرفت. به اتاقی رفت که چهار معمم و چهار کلاهی در آن بودند. از معممان، یکی آقازاده، پسر بزرگ آخوند ملامحمد کاظمی خراسانی، بود و دوم شیخ مرتضی آشتیانی. بهلول دو تن دیگر را نمیشناخت و احتمال میداد از علما و طرفداران شاهنشاه در تهران باشند. او نیک میدانست که آقازاده و آشتیانی از روحانیان بلندپایهٔ آن زمان مشهدند. از یادداشتهای سلیمان بهبودی برمیآید که همین آقازاده در دورهٔ وزارت و رئیسالوزرایی رضا خان با او تماس نزدیک داشت. از کلاهیها، یکی اسدی، متولی آستانه، بود و دوم پاکروان، استاندار. بهلول دو تن دیگر را معرفی نمیکند. حضور اسدی در این هیأت نشان میدهد که اگر در آغاز درگیری در شهر نبوده، تا زمان این گفتگو به مشهد بازگشته است.
آقازاده که در میان معممان از همه بلندمرتبهتر بود آغاز سخن کرد و بهلول را سرزنش نمود.
آخوند احمق چه فسادی راه انداختی. تو میخواستی به اسلام خدمت کنی. به کفر خدمت کردی.
آقازاده افزود که اگر کوچکترین سستی در قوای دولتی پدید آید، پنجاه هزار سرباز روس و انگلیس از مرز سرخس و زاهدان به ایران میتازند. تصریح کرد که آیتالله قمی زندانی نیست. پرسید از صبح تا آن ساعت چند تن کشته و زخمی شدهاند و گناه همه را به گردن بهلول انداخت. گفت رضا شاه پهلوی قول عفو عمومی داده و شخص بهلول نیز در امان خواهد بود. از او خواست جمعیت را پراکنده کند و اسلحهای را که از سربازها گرفتهاند به مأموران دولت بسپارد. به روایت بهلول، بقیهٔ معممان و کلاهیها حرفهای آقازاده را تصدیق میکردند.
بهلول گفت جنگ را ختم نمیکند و اگر این علما نبودند همان ساعت بر پادگان حمله میکردند. شعار داد که برای خدا میجنگند و خدا یار آنان است. سرانجام پذیرفت که چون اینان علمای بزرگ شهرند و صلاح میدانند، از آن ساعت تا صبح یکشنبه دست به جنگ و خونریزی نزنند؛ اما اگر تا آن وقت آیتالله قمی به مشهد بازنگردد، جنگ از سر گرفته خواهد شد. او این توافق را «صلح موقت» نامید. در این فرصت به دفن مردهها و رسیدگی به زخمیها پرداختند.
بهلول شمار جانباختگان و زخمیان روز جمعه را جداگانه نوشته است.
جنگ روز جمعه ۲۲ کشته و شصتوهفت زخمی بهجا گذاشت. چهارده نفر از کشتهها طرفدار بنده و هشت نفر نظامی بودند. شش سرباز آنها به دست طرفداران ما کشته شده بود.
واپسین کوشش اسدی و آماده شدن برای حمله
تلاش برای فیصلهٔ مسالمتآمیز با هیأت هشتنفری پایان نگرفت. اسدی به نوبهٔ خود عدهای از خدام را با لباس سیادت و روحانیت، در حالی که قرآن به گردن و تسبیح به دست داشتند، فرستاد تا به گفتهٔ بهلول انقلاب را بدون جنگ و خونریزی تمام کنند. آشکارا عدهای از جمعیت نیز خواستار حل مسالمتآمیز کار بودند. بهلول با این راه مخالف بود و بر منبر رفت و گفت اگر بخواهند گول اسدی را بخورند، خود را به شهربانی تسلیم میکند. ناگهان جوانی حدود سیساله، تفنگچه در دست، داد سخن داد و گفت برادرش در جنگ دیروز جان باخته و خود نیز آمادهٔ جان باختن است. ادعا کرد حتی اگر خود آیتالله قمی به طرفداری دولت برخلاف بهلول کار کند، بر او تیر میزند و بهلول را واگذار نمیکند. بدینسان واپسین طرح اسدی نیز به جایی نرسید.
بهلول میگوید خبردار شد که کنسولگریهای خارجه از حملهٔ مردم به آنها نگراناند و فوراً به آنها اطمینان داد که اگر پیروز شوند همهٔ قراردادهایی را که با پهلوی دارند محترم خواهند شمرد. میلانی مینویسد که از گزارش سفارت آمریکا برمیآید آمریکاییها و انگلیسیها نگران جان خود بودند، اما او در این اسناد نشانی از آن پیام بهلول نیافته است.
اندکی دیرتر به بهلول خبر رسید که دولتیها برای جنگی بزرگ کاملاً تدارک دیدهاند. در روایت او، دولت سربازان شیعه و متدین را از صحنه بیرون برد و سربازان سنی و یهودی و بهائی و زرتشتی و شیعیان بیعلاقه به مذهب را آماده کرد. گزارش سفارت آمریکا، به نقل میلانی، به این نکته اشاره دارد که برخی سربازان از شلیک مستقیم به مردم در گوهرشاد ابا داشتند و از اجرای فرمان افسران سرپیچی میکردند. همان گزارش از آوردن واحدهایی از شهرهای دیگر جز مشهد نیز یاد میکند.
بهلول به گفتهٔ خودش به فراهم کردن مقدمات دفاع پرداخت: برای هر یک از درهای مسجد دستهای از هواداران برگزید و سه تفنگ و تفنگچه و چند قطار فشنگ در اختیار هر دسته گذاشت. شگفت آنکه خود اذعان میکند این ترتیبات در برابر قوای دولتی به قدر پر کاهی اهمیت ندارد. میگوید چارهای جز جنگ نداشت، چون مصالحه برای او شکستی بزرگ میشد و میخواست با مقاومت برای خود و برای شیعه و اسلام آبرو بخرد. در سالهای پس از انقلاب، وقتی پرسشکنندهای از او پرسید چرا پس از توصیهٔ مجتهدان طراز اول شهر دست از جنگ نکشید، بهلول ادعا کرد که از یکی از آیات فتوای جهاد گرفته است. میلانی مینویسد که حتی این توضیح پرسشکنندهٔ همدل را قانع نکرد.
حتی در روایت خود بهلول شواهدی هست که شماری از مردم پیش از آغاز حمله قصد خروج از مسجد داشتند و بیهودگی جنگ را دریافته بودند، اما بهلول و «فرماندهان سه جبهه» مانع خروج آنان شدند. یکی از کسانی که آن روز در مسجد بود در خاطرات خود نوشته است که چون به قصد خروج به طرف در رفتند، دیدند در بسته است و چند پهلوان با چوب و چماق در دالان قدم میزنند و به کسانی که از آن سوی در تهدید میکنند پاسخ میدهند. از هر در که خواستند بیرون روند با همین صحنه روبهرو شدند و ناچار بازگشتند. پدر راوی تسبیح میگرداند و صلوات میفرستاد و میگفت اینها جواناند و کمتجربه، خدا به خیر بگذراند.
حملهٔ پیش از اذان صبح و گریز بهلول
حملهٔ بزرگ دولتیها، به روایت بهلول، نیم ساعت پیش از اذان صبح با تفنگ و توپ و مسلسل آغاز شد. برخی شاهدان عینی از وجود مسلسل و توپهای سنگین در نزدیکی مسجد خبر دادند. بهلول میگوید هوادارانش با اسلحههای ناقص مقاومتی کمسابقه نشان دادند و با فریاد اللهاکبر به محاربه پرداختند و گاه با دندان و مشت و سنگ بر نظامیان مسلح حمله کردند.
به گفتهٔ بهلول، نظامیان تنها از همان دروازهای که دفاعش با احتشام رضوی بود به راحتی داخل مسجد شدند. احتشام رضوی به افراد زیردست خود گفت شیخ و یارانش دیوانهاند، او میرود و شما هم بروید، و اکثر اطرافیانش نیز برفتند. بهلول گرچه احتشام رضوی را به خیانت متهم میکند، خود نیز اندکی پس از او ماندن در مسجد تا طلوع آفتاب را ناممکن دانست، عزم خروج از شهر کرد و به رهبران سه جبههٔ دیگر خبر داد که از مسجد بیرون رفته است و آنان نیز خود را نجات دهند. اندکی پس از ورود سربازان، بهلول با بیست تن از همراهان از مسجد گریخت. عدهای نظامی تعقیبشان کردند. بهلول به صراحت میگوید نظامیان در عقب آنان به تیراندازی شروع کردند، اما تیرها را هوایی میزدند و مقصدشان آدمکشی نبود، بلکه آن بود که دست از فرار بردارند. هفت تن از همراهان که تفنگ و تفنگچه داشتند به طرف عقب برگشتند و چند شلیک کردند.
تازه از تعقیب سربازان پشت سر آسوده خاطر بودند که شش سرباز مسلح و یک سرجوخه از روبهرو پدیدار شدند. این بار حتی تیر هوایی هم نزدند. سرجوخه آنان را ناسزا گفت و بانگ زد که برگردند و به زندان روند. بهلول به تقیه گفت اهل جنگ نیستند، زائران بیگناهاند، به آبروی ابوالفضل آنان را ببخشاید. به ادعای بهلول سرجوخه سنی بود و به حضرت عباس بیحرمتی کرد. جوانی تنومند که خود را سپر بهلول کرده بود با چوب کلفتی بر سرجوخه حمله کرد، او را بر زمین افکند، گلویش را زیر پا مالید و کارش را تمام کرد و تفنگش را گرفت. سپس به شش سرباز حمله کرد و دو تنشان را کشت. بهلول میگوید اگر منع نمیکرد چهار تن دیگر نیز جان میباختند. بدینسان از هفت سربازی که قصد بازداشت این گروه بیستوچند نفری را داشتند، سه تن به دست همراه بهلول جان باختند. بهلول جان سالم به در برد.
گریز او از مشهد و ایران چندان در هالهٔ ابهام ماند که به شایعاتی دربارهٔ همدستی او و اسدی دامن زد. بهلول بارها هرگونه همکاری با اسدی یا یاری اسدی در گریزش را انکار میکند. میلانی مینویسد که رواج همین شایعات یکی از علتهایی بود که پس از ختم غائله، دادگاه نظامی به دستور رضا شاه پهلوی اسدی را اعدام کرد. کتاب «واقعهٔ گوهرشاد به روایت دیگر»، که بر اساس یادداشتهای اسماعیل رایین و پس از مرگ او به چاپ رسید، به هیچ سند مشخصی از دادگاه اشاره نمیکند. اسناد دادگاه هنوز در دسترس عموم نیست.
در زمان غائله در شهر شایع بود که بهلول مدتی در کنسولگری شوروی پناه جسته است. عدهای دیگر میگفتند تمام ماجرا به تحریک انگلیس بوده است. سفارت آمریکا که راوی این شایعات است، به نقل میلانی، هر دو را نادرست میخواند. بهلول به افغانستان گریخت و دو سه سال پیش از انقلاب، با موافقت و شاید عفو محمدرضا شاه پهلوی، به ایران بازگشت.
نشست دربار و بازخواست مسئولان مشهد
پس از پایان ماجرا، به گفتهٔ سفارت آمریکا که میلانی نقل کرده است، رضا شاه پهلوی نمایندگان مجلس را به دربار فراخواند و شمهای از آنچه رخ داده بود به زبانی تند و گزنده و پرخشم بیان فرمود. میفرمود حرم و مسجد محل زیارت است نه شرارت. بیش از هرکس به آخوندی که ریاست بلوا را داشت ناسزا گفت. سپس مسئولان مشهد را که به گمانش بیکفایت و بزدل بودند آماج حمله قرار داد. مشخصاً لبهٔ تیز حملات متوجه اسدی بود، در حالی که پسر اسدی به عنوان نمایندهٔ مجلس در همان جمع حضور داشت. دولت همچنین نگران بود که رخدادهای مشهد به قم سرایت کند و نیروهای اضافه به آنجا فرستاد.
اگر حتی در خود حرم هم شورش میکردند و راه مصالحه را نمیپذیرفتند، آنجا را به توپ میبایست بست. اگر درست عمل میکردند حتماً میشد جماعت را بیخونریزی متفرق کرد.
محاکمه و اعدام اسدی و کنارهگیری فروغی
مهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات» پایان کار اسدی و فروغی را در یک بند آورده و تاریخ کنارهگیری رئیسالوزرا را ثبت کرده است.
در خراسان بر سر بیحجابی غوغائی شد که به تحصن در اطراف بقعهٔ متبرکه کشید و از استعمال حربۀ آتش مضایقه نشد جمعی مقتول شدند اسدی متولیباشی برسر آن کار بردار رفت و فروغی که رئیسالوزراء و با او منسوب بود شاید در نتیجهٔ توسطی معزول شد ۱۳ آذر ۱۳۱۴ جم به جای او آمد.
سیزدهم آذر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی) برابر با ۵ دسامبر ۱۹۳۵ میلادی است. محمود جم جای فروغی را گرفت. حبیب بهار در گفتوگوی تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، در ۱۹۸۸ میلادی، روایت خانوادگی خود را از پیوند اسدی و فروغی بازمیگوید. به گفتهٔ او، دو پسر محمدولی اسدی، علیاکبر اسدی و علینقی اسدی، با دو دختر ذکاءالملک فروغی ازدواج کرده بودند. بهار میگوید به فروغی متوسل شدند که پدر بیگناه است و گزارش استاندار خلاف است، و فروغی تلگرافی فرستاد با این مضمون که در کف شیر نر خونخواره جز به تسلیم و رضا چه چارهای است. هدایت نیز از همین نامه به پسر اسدی یاد کرده است. به روایت بهار، برخی میگفتند این تلگراف پس از اجرای حکم رسید. بهار همچنین میگوید در آن زمان سمت نیابت تولیت و سمت استانداری یکی نبود و همواره میان این دو مقام اختلاف بود؛ استاندار وقت پاکروان بود و از استانداری به شاهنشاه گزارش دادند که نایبالتولیه در جریان دست داشته است. پدر بهار را نیز در شمار متدینین بازداشت کردند و مدتی در زندان پاسداران لشکر و سپس شهربانی مشهد نگاه داشتند، تا آنکه روشن شد در جریان دخالتی نداشته است.
یحیی دولتآبادی زمان و شیوهٔ اعدام را به گونهای دیگر نوشته است. او میگوید پس از چند ماه تحقیق، محمدولی اسدی، که تولیت آستانهٔ قدس رضوی را به نیابت از پادشاه که متولی حقیقی آستانه است داشت، مورد سوءظن واقع شد که مسبب واقعی انقلاب بوده است، و در دی ۱۳۱۴ خورشیدی دادگاه نظامی در مشهد او را به اعدام محکوم کرد و تیرباران نمود. دولتآبادی میافزاید که قانونی از مجلس شورای ملی گذشته بود که اگر کسی مخل نظم و آسایش شود محاکمهاش در محاکم نظامی باشد؛ میگویند اسدی خود اعتراف کرده و البته این اعتراف در محکمهٔ نظامی بوده است؛ و اگر به راستی این شخص باعث تلف شدن جانها شده، به سزای رفتار خود رسیده است.
پس از چند ماه تحقیق محمدولی اسدی که تولیت آستانه قدس رضوی را بنیابت از شاه که متولی حقیقی آستانه است داراست مورد سوء ظن واقع گشت که مسبب واقعی انقلاب بوده است و در همین دیماه یکهزار و سیصد و چهارده (۱۳۱۴) او را در مشهد محکمهٔ نظامی محکوم به اعدام کرده تیرباران نمودند.
شیوهٔ اعدام در منابع یکسان نیست. هدایت نوشته است اسدی «بردار رفت». حسن ارفع نیز مینویسد که اسدی را به دار آویختند. دولتآبادی از تیرباران در مشهد سخن میگوید. یارشاطر تنها مینویسد که دولت او را به سبب کوتاهی در انجام وظیفه اعدام کرد.
دیدگاهها
عباس میلانی و مسألهٔ تاریخ و علت
عباس میلانی در «در جستجوی رضاشاه» تأکید میکند که گمان ربط دادن گوهرشاد به کشف حجاب اجباری رواجی گسترده دارد و به نظر او نادرست است. او تاریخ واقعهٔ خونین را ۲۱ تیر ۱۳۱۴ خورشیدی نوشته و آن را برابر با ۱۲ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی دانسته است، و تاریخ اعلام و اجرای قانون کشف حجاب را ۱۷ دی ۱۳۱۴، برابر با ۷ ژانویهٔ ۱۹۳۶ میلادی، آورده است. تبدیل رایج این دو روز شمسی، ۲۱ تیر را برابر با ۱۳ ژوئیه و ۱۷ دی را برابر با ۸ ژانویه مینهد. میلانی حتی مینویسد که میتوان با تکیه به منابعی متعدد گفت چند و چون اجرای قانون کشف حجاب و شدت عملی که در آن نشان دادند، واکنش خشمآلود رضا شاه پهلوی به رخدادهای مسجد گوهرشاد بود، و پیش از گوهرشاد رضا شاه پهلوی و مسئولانی چون علیاصغر حکمت و فروغی و تیمورتاش و علیاکبر داور در پی راهحلی تدریجی برای مسألهٔ حجاب و «تجدد نسوان» بودند.
این گمانِ نادرست رواجی گسترده دارد که ماجرای گوهرشاد در اعتراض به «کشف حجاب اجباری» بود. اما واقعۀ خونین مسجد گوهرشاد در ۲۱ تیر ۱۳۱۴ (۱۲ ژوئیۀ ۱۹۳۵) رخ داد. قانون کشف حجاب در ۱۷ دی ۱۳۱۴ (۷ ژانویۀ ۱۹۳۶) اعلام و اجرا شد.
او اصطلاحهای رایج را نیز از هم جدا میکند: در روایت رضاشاهی «بلوای مشهد» و «غائلهٔ گوهرشاد»؛ نزد روحانیان مخالف «جنگ» و «قیام» و «جهاد» گوهرشاد. خوانش او که گوهرشاد را نخستین «سیاهمشق ملایان برای تسخیر قدرت» و پیشپردهٔ ۱۳۵۷ میخواند، از آنِ میلانی است.
در کتاب پیشین همان مؤلف، «شاه»، تاریخ اعتراض مشهد ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی آمده است، که برابر با ۲۵ تیر ۱۳۱۴ است. آن کتاب شمار کشتگان را از شصت تن تا چند هزار تن آورده و رفتن آیتالله قمی را پس از حمله به حرم نهاده است. این اختلافها میان دو اثر یک مؤلف باقی است.
ایرانیکا، ارفع و دولتآبادی: اعتراض به کلاه اروپایی
احسان یارشاطر در گاهشمار ایرانیکا رویداد را شورش مسجد گوهرشاد مشهد در اعتراض به قانون لباس متحدالشکل غربی میداند، که پس از تیراندازی نیروهای دولتی به عناصر روحانی و مردم عادی در حرم امام هشتم به تلفات سنگین انجامید و محمدولی اسدی، متولی حرم، را به عنوان مقصر و به اتهام کوتاهی در وظیفه اعدام کردند.
شورش در مسجد گوهرشاد مشهد در اعتراض به قانون لباس متحدالشکل غربی به تلفات سنگین میانجامد، پس از آنکه نیروهای دولتی به عناصر روحانی و مردم عادی در حرم امام هشتم تیر میگشایند؛ محمدولی اسدی، متولی حرم، را به عنوان مقصر و به سبب کوتاهی در انجام وظیفه اعدام میکنند.
متن اصلیUprising in the Gowharšād Mosque of Mashad against the Western-style uniform dress code results in heavy casualties after government troops fire on clerical elements and the general public in the shrine of the eighth Imam; Moḥammad-Wali Asadi, the superintendent of the Shrine, is executed as the culprit, for dereliction of duty.
حسن ارفع، افسر ارتش، در «زیر فرمان پنج پادشاه» مینویسد که سال پیش از شورش، در سفر به بیرجند، اسدی را دیده بود. اسدی پیشتر مدیر شوکتالملک، حاکم موروثی قائنات و سیستان، بود. به نوشتهٔ ارفع، سال بعد اسدی را به اتهام برانگیختن مردم مشهد به شورش در اعتراض به پذیرش کلاه اروپایی، که ذهنهای متعصب آن را با اسلام ناسازگار میدانستند، به دار آویختند، در حالی که سردستهٔ شورش، ملایی به نام شیخ بهلول، به افغانستان گریخت.
در آن هنگام مردم مشهد در اعتراض به حرم امام رضا ریختند، اما رضا شاه به ژنرال مطبوعی فرمان داد آنان را با نیروی نظامی بیرون کند. این کار به رضا شاه امکان داد که فرمان کشف حجاب زنان را در سراسر ایران صادر کند، بیآنکه مردم ناخرسندی آشکاری نشان دهند.
متن اصلیOn that occasion people in Mashad poured into the Imam Reza Shrine as a protest, but the Shah ordered General Matbui to drive them out by military force. This act allowed the Shah to order the unveiling of the women all over Iran, without any open expression of discontent on the part of the population.
دولتآبادی نیز ایستادگی مشهد را بر سر «کلاه فرنگی به سر نگرفتن» میداند و مینویسد کار به تحصن در صحن و حرم کشید، مردم با نظامیان و نظمیه طرف شدند، جمعی از دو طرف حتی در صحن و حرم امام رضا جان باختند، و عاقبت دولتیان فائق آمدند و حکم تبدیل کلاه را جاری کردند.
مهدیقلی هدایت: غوغا بر سر بیحجابی
هدایت، برخلاف ایرانیکا و ارفع و دولتآبادی، غوغای خراسان را «بر سر بیحجابی» میخواند که به تحصن در اطراف بقعهٔ متبرکه انجامید و در آن از به کار بردن جنگافزار آتشین دریغ نکردند. او خود با بسیاری از سیاستهای پوشش رضا شاه پهلوی، از جمله کشف حجاب و یکسان کردن لباس و کلاه مردان، مخالف بود. روایت او علت را به بیحجابی پیوند میدهد، در حالی که اعلام رسمی کشف حجاب چند ماه پس از تیر ۱۳۱۴ است. میلانی این پیوند را نمیپذیرد.
گزارش سالانهٔ سفارت بریتانیا
کنسولگری بریتانیا در مشهد اوضاع را به دقت دنبال میکرد. در گزارش امنیتی سالانهٔ سفارت در پایان همان سال، به نقل میلانی، این جمعبندی آمده است که شورش مشهد دستکم در ظاهر به خاطر اجبار کلاه اروپایی رخ داد و ریشهٔ واقعی را شاید باید در نارضایتی عمومی سراغ گرفت. گزارش میگوید اغتشاشات در سالگرد به توپ بستن حرم به دست نیروهای روسیه آغاز شد؛ آنگاه در حرم زندانیای به نام شیخ بهلول روضهای تند خواند و دادرسی به شکایات مردم و کمتر شدن مالیات را خواستار شد؛ پلیس نتوانست مردم را پراکنده کند؛ صبح روز بعد ارتش وارد ماجرا شد و دستور آتش دادند؛ دستپاچگی بر افسر فرمانده چیره آمد و سربازها را وارد صحن کرد اما دم در نگهبان نگذاشت و جمعیت زیادی به صحن درآمدند؛ سه روز بعد بیرون راندن مردم دشوارتر شد.
شورش مشهد دستکم در ظاهر بهخاطر اجبار کلاه اروپایی رخ داد. ریشهٔ واقعی را شاید باید در نارضایتی عمومی سراغ گرفت... سه روز بعد بیرون راندن مردم دشوارتر شد. آن هم به بهای گویا ۱۳۰ کشته و سیصد نفر زخمی. ۸۰۰ نفر هم بازداشت شدند اما خود شیخ بهلول فرار کرد.
همین گزارش، به نقل میلانی، به شرایط سخت زندان و این واقعیت که هر روز شماری از زندانیان را شلاق میزدند نیز اشاره کرده است. گزارش از «سالگرد به توپ بستن حرم توسط نیروهای روسیه» یاد کرده است. بمباران حرم امام رضا به دست قوای روسیه در اوایل بهار ۱۲۹۱ خورشیدی، برابر با مارس ۱۹۱۲ میلادی، رخ داد.
روایت بهلول و ارقام جانباختگان
بهلول رویداد را «جنگ» و «جهاد» و «قیام» و حتی «براندازی» میخواند. به نوشتهٔ میلانی، او شکی باقی نمیگذارد که هیچیک از آیات عظام در آن زمان حکم جهاد نداده بودند، اما خود بیآنکه مجتهد باشد به خود حق اعلام جهاد داد، چون «جهاد تهاجمی» را در برابر کفر واجب میدانست. در جایی نیز ادعا کرد که یکی از آیات نجف به شکلی مخفیانه به او حکم جهاد داده بود.
ارقام جانباختگان در منابع سخت با یکدیگر فرق دارند.
بهلول برای روز جمعه ۲۲ کشته، شامل ۱۴ تن از هواداران خود و ۸ نظامی، و ۶۷ زخمی نوشته است. میلانی میگوید در منابع مختلف شمار کشتگان از ۲۲ تن تا پنج هزار تن آمده است. گزارش سالانهٔ سفارت بریتانیا رقم «گویا ۱۳۰ کشته و سیصد زخمی» و ۸۰۰ بازداشتی را آورده است. میلانی در کتاب «شاه» بازهٔ شصت تن تا چند هزار تن را نقل کرده است. یارشاطر تنها از «تلفات سنگین» سخن میگوید، بیآنکه رقمی بدهد. هدایت به «جمعی مقتول» بسنده کرده است. ارفع رقم نیاورده است. در روایتهای دورهٔ جمهوری اسلامی، به نقل میلانی، ادعا شده که نزدیک به چند هزار تن در آن ماجرا جان باختند و به دستور رضا شاه پهلوی آنان را در گوری دستهجمعی دفن کردند و برخی «شاهدان عینی» نشانی آن گور را گفتهاند. میلانی یافتن چنین گوری را اگر وجود میداشت آسان میداند و مینویسد که رژیم پس از دههها دسترسی به اسناد، جز تکرار شایعهها و شنیدههای گذشته کاری نکرده است. این خوانش از آنِ میلانی است.
پیامدها
فروغی، جم و اسدی
کنارهگیری فروغی در ۱۳ آذر ۱۳۱۴ و آمدن محمود جم به ریاست وزرا، به روایت هدایت، مستقیم به این رویداد و به خویشاوندی فروغی با اسدی پیوند خورده است. میلانی مینویسد فروغی تا آغاز حملهٔ متفقین به ایران در شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی) مقام تازهای نیافت، خانهنشین شد و در همین سالها معتبرترین ویرایش آثار سعدی را به انجام رساند. اعدام اسدی، چنانکه آمد، پس از تحقیق چندماهه و با حکم دادگاه نظامی بود؛ دولتآبادی آن را در دی ۱۳۱۴ در مشهد نهاده است. اختلاف منابع در دار یا تیرباران باقی است. دنبالهٔ سیاست پوشش زنان در هفده دی آمده است.
گریز بهلول و بازگشت او
بهلول به افغانستان گریخت. ارفع نیز فرار سردسته به افغانستان را نوشته است. او دو سه سال پیش از انقلاب، با موافقت و شاید عفو محمدرضا شاه پهلوی به ایران بازگشت. میلانی مینویسد که یکی از دلایل بازگشت، پایان کار او با رادیو مصر و سپس نپذیرفتن همکاری با رادیو عراق در آستانهٔ تیرگی روابط ایران و عراق بود. پس از انقلاب به بافت قدرت نپیوست. در ۱۰۶ سالگی درگذشت. علی خامنهای در پیامی، به نقل میلانی، او را زبان گویای ستمدیدگان در ماجرای خونین مسجد گوهرشاد خواند. این خوانش از آنِ گوینده است.
تیمسار ایرج مطبوعی، فرمانده قشون خراسان در روزهای رویداد، سالها بعد او را در دادگاه انقلاب محاکمه کردند و حکم اعدامش را صادر نمودند. دفاعیات او، به نقل میلانی، یکی از منابع بازسازی نقش ارتش و تلگرافهای رضا شاه پهلوی است.
نسبت با کشف حجاب ۱۷ دی
فاصلهٔ زمانی میان تیر و دی ۱۳۱۴ در همهٔ روایتها محفوظ است، اما تفسیر این فاصله یکی نیست. میلانی شدت اجرای کشف حجاب را واکنش خشمآلود به گوهرشاد میداند و میگوید پیش از آن راه تدریجی در میان بود. ارفع مینویسد بیرون راندن مردم از حرم به رضا شاه پهلوی امکان داد فرمان کشف حجاب را بیناخرسندی آشکار مردم صادر کند. محسن صدر (صدرالاشراف) سالها بعد، در ۴ مهر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی، در نشست ۱۴۳ دورهٔ چهاردهم مجلس شورای ملی گفت که پس از وقایع مشهد هیچکس قدرت مخالفت با کشف حجاب نداشت، با این همه او مخالفت کرد و سپس، چون همه توافق کردند، او نیز توافق کرد. این سخن را صدر در مقام نخستوزیر آن هنگام بر زبان آورد و ناظر به اثر سیاسی رویداد مشهد بر فضای پس از آن است، نه به علت روزهای تیر. شرح کامل در هفده دی آمده است.
اما راجع به کشف حجاب یک کلمه کافی است عرض کنم که با وقایع مشهد هیچکس قدرت نداشت مخالفت بکند معذلک بنده کردم در هر حال به هر جهتی و به هر وسیله بود همه توافق کردند بنده هم کردم و اگر خطا هم هست بنده این خطا را کردهام.
بیم از سرایت به قم
رضا شاه پهلوی پس از غائله، به روایت سفارت آمریکا، نگران سرایت رخدادهای مشهد به قم بود و نیروهای اضافه به آنجا فرستاد. این تدبیر نشان میدهد که دولت پایان درگیری مشهد را پایان همهٔ خطرها نمیشمرد. در خود مشهد نیز، به روایت گزارش بریتانیا، صدها تن را بازداشت کردند و شرایط زندان سخت بود.
منابع
میلانی روایت بهلول، گاهشماری ۱۹ تا ۲۱ تیر، و جدایی این رویداد از کشف حجاب را مینویسد و گزارشهای سفارت را میآورد.
میلانی در «شاه» تاریخ ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ و بازهٔ تلفات از شصت تن تا چند هزار تن را آورده و سفر آیتالله قمی را پس از حمله به حرم نهاده است.
هدایت گفتوگوی کلاه با رضا شاه پهلوی، غوغای خراسان بر سر بیحجابی، و کنارهگیری فروغی در ۱۳ آذر را ثبت کرده است.
ارفع اعتراض مشهد را به کلاه اروپایی پیوند میدهد، فرمان به مطبوعی را مینویسد و از گریز بهلول به افغانستان یاد میکند.
دولتآبادی ایستادگی مشهد را بر سر کلاه فرنگی میداند و تیرباران اسدی را در دی ۱۳۱۴ مینویسد.
یارشاطر شورش مسجد گوهرشاد را در اعتراض به لباس متحدالشکل غربی ثبت کرده و از اعدام اسدی یاد میکند.
نفیسی قانون متحدالشکل کردن لباس در دی ۱۳۰۷ و رفع حجاب در ۱۷ دی ۱۳۱۴ را آورده است.
حبیب بهار بازداشت متدینین، اختلاف پاکروان و اسدی، و تلگراف فروغی به خاندان اسدی را باز میگوید.
محسن صدر در ۴ مهر ۱۳۲۴ کشف حجاب را با فضای پس از وقایع مشهد پیوند میزند.
دوره
پادشاه
کسان
- رضا شاه پهلویشاهنشاه ایران
از راه تلگراف وضع مشهد را زیر نظر داشت و به مطبوعی دستور فرستادن نیرو فرمود.
- محمدعلی فروغیرئیسالوزرا
به سبب خویشاوندی با اسدی، در ۱۳ آذر ۱۳۱۴ از ریاست وزرایی کنار رفت.