بحرین و بازپس‌گیری تنب‌ها و ابوموسی

در ژانویهٔ ۱۹۶۸ بریتانیای کبیر اعلام کرد که نیروهایش را از خلیج فارس بیرون می‌برد. سه ماه پیش از آن، آقای گورونوی رابرتس، فرستادهٔ وزارت امور خارجهٔ بریتانیا، به ایران اطمینان داده بود که بریتانیایی‌ها در آیندهٔ قابل پیش‌بینی قصد ترک خلیج را ندارند. این چرخش مرا غافلگیر کرد.

متن اصلیHowever, in January 1968, Great Britain announced that it was withdrawing its troops from the Persian Gulf. Three months earlier Mr. Goronwy Roberts, sent by the British Foreign Office, had assured Iran that the British had no intention of leaving the Gulf in the foreseeable future. Their about-face took me by surprise...

از این رو امنیت ما تنها با تلاش خود ما تأمین‌شدنی بود. به همین سبب بود که در ۱۹۷۱، در آستانهٔ رفتن بریتانیایی‌ها، جزایر تنب و ابوموسی را به تصرف درآوردیم. در بحرین، که تنها یک‌ششم جمعیتش ایرانی بود، با حق تعیین سرنوشت موافقت کردیم. بحرین استقلال را برگزید.

متن اصلیThus, our security could be assured only through our own efforts. That is why in 1971, on the eve of the British departure, we occupied the islands of Tomb and Abu Musa. In Bahrain, where only one-sixth of the population was Iranian, we agreed to self-determination. Bahrain opted for independence.

سه جزیرهٔ تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی، که کوچک‌اند اما در قلب تنگهٔ هرمز، جایی که خلیج فارس به اقیانوس هند می‌پیوندد، جای دارند، برای برتری منطقه‌ای ایران کمتر از آن [بحرین] حیاتی نبودند. شاه می‌دانست که هر کس بر این جزایر چیره شود، بر مهم‌ترین آبراه جهان چیره است.

متن اصلیNo less strategically indispensable for Iran's regional hegemony were the three islands of Big Tomb, Small Tomb, and Abu-Musa—small but located at the heart of the Strait of Hormuz, where the Persian Gulf meets the Indian Ocean. Dominate the islands, the Shah knew, and you dominate the most important waterway in the world.

سرانجام شاه به راه‌حلی آبرومندانه تن داد: ایران پذیرفت که سازمان ملل در بحرین همه‌پرسی برگزار کند و وعده داد که اگر شهروندان استقلال را برگزینند، به خواست آنان گردن نهد. برای شاه، بخش مهم‌تر این توافق به رسمیت شناخته شدن عملی حقوق ایران بر سه جزیرهٔ راهبردی بود.

متن اصلیEventually, the Shah agreed to a face-saving solution: Iran agreed to have the UN hold a referendum in Bahrain and promised to abide by the wishes of the citizens, should they opt for independence. For the Shah, the more crucial part of this agreement was the de facto recognition of Iran's rights to the three strategic islands.

بامداد ۳۰ نوامبر نیروهای ایرانی در جزایر مورد مناقشهٔ ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک در خلیج فارس پیاده شدند. پیاده شدن در ابوموسی بر پایهٔ ترتیبی بود که بریتانیا میان ایران و حاکم شارجه فراهم آورده بود. مقام‌های شارجه از نیروهای ایرانی استقبال کردند.

متن اصلیOn the morning of November 30 Iranian forces landed on the disputed Persian Gulf islands of Abu Musa, Greater Tunb and Lesser Tunb. The Abu Musa landing was in accordance with the British-negotiated arrangement between Iran and the Ruler of Sharjah. The Iranian troops were welcomed by Sharjah officials...

به حاکم رأس‌الخیمه خبر داده شده بود که نیروهای ایرانی در تنب‌ها پیاده خواهند شد، اما او نیروی پلیس شش‌نفرهٔ خود در تنب بزرگ را آگاه نکرد و این نیرو به سوی نیروی اشغال سی‌نفرهٔ ایرانی آتش گشود. در این تبادل آتش سه ایرانی و چهار رأس‌الخیمه‌ای کشته شدند.

متن اصلیHe was notified the Iranian forces would land on the Tunbs but failed to advise his six-man police force on the Greater Tunb which opened fire on the 30-man Iranian occupying force. Three Iranians and four Ras al-Khaimans were killed in the exchange.

شاه ادعای همیشگی خود را تکرار کرد که بریتانیا ابوموسی را از ایران دزدید. ("حتی روی نقشه‌های روسی کنار آن جزیره نام ایران نوشته شده بود.")

متن اصلیShah reiterated his oft-repeated contention that Abu Musa was stolen from Iran by British. (\"Even on Russian charts Iran was written in next to that island.\")

سعودی‌ها می‌گویند فکر خوبی است، اما گمان می‌کنند ما باید از «جزایر عربی» در خلیج فارس دست بکشیم. از آنان پرسیدم: «کدام جزایر عربی؟» همهٔ این جزایر که اکنون در دست ایران است، در نقشه‌های نیروی دریایی بریتانیا و حتی در نقشه‌های شوروی ایرانی نشان داده شده‌اند. گویا بهانه‌ای می‌خواهند که شرکت نکنند.

متن اصلیSaudis say it is a good idea but feel that we will have to give up the "Arab Islands" in the Gulf. I asked them, "What 'Arab' Islands?" All of those islands now occupied by Iran are shown as Iranian on the British admiralty maps and even on the Soviet maps. They seem to want an excuse not to participate.

میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی به وزارت امور خارجه دستور داد دیپلماتی کارآزموده و آشنا با پژوهش در بایگانی‌ها را به لندن بفرستد تا در اسناد ادارهٔ اسناد عمومی بریتانیا مدارک حق ایران بر سه جزیره را بیابد. شاهنشاه همچنین دیپلمات باتجربه‌ای را فرستادهٔ شخصی خود کرد تا دربارهٔ سرنوشت بحرین و جزایر با سر دنیس رایت، فرستادهٔ بریتانیا، گفت‌وگو کند. به نوشتهٔ میلانی، بریتانیایی‌ها خرسند بودند که محمدرضا شاه پهلوی این گفت‌وگو را به اردشیر زاهدی، وزیر امور خارجه، نسپرده بود، زیرا زاهدی را ملی‌گرایی سرسخت و مخالف بریتانیا می‌دانستند که بر حاکمیت ایران بر بحرین پافشاری می‌کرد.

ایران سرانجام پذیرفت که سازمان ملل متحد نظر مردم بحرین را جویا شود و متعهد شد که اگر بحرینیان استقلال را برگزیدند، این خواست را بپذیرد. فرستادهٔ ویژهٔ دبیرکل سازمان ملل در فروردین ۱۳۴۹ (بهار ۱۹۷۰) نظر گروه‌ها و نهادهای بحرینی را گرد آورد و گزارش داد که اکثریت مردم بحرین خواهان کشوری مستقل‌اند. شورای امنیت سازمان ملل متحد در اردیبهشت ۱۳۴۹ (مه ۱۹۷۰) با قطعنامهٔ ۲۷۸ این نتیجه را تأیید کرد و بحرین در ۱۳۵۰ استقلال یافت. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» این تصمیم را چنین خلاصه می‌کند که ایران با حق تعیین سرنوشت مردم بحرین موافقت کرد و بحرین استقلال را برگزید. به نوشتهٔ میلانی، بخش مهم‌تر این توافق برای محمدرضا شاه پهلوی به رسمیت شناخته شدن عملی حق ایران بر سه جزیره بود.

بریتانیا میان دولت ایران و حاکم شارجه، تفاهم‌نامه‌ای دربارهٔ ابوموسی فراهم آورد. بر پایهٔ این تفاهم‌نامه، نیروهای ایرانی بخش تعیین‌شده‌ای از جزیره را بر پایهٔ نقشهٔ پیوست آن در اختیار می‌گرفتند و بخش دیگر زیر ادارهٔ مدنی شارجه می‌ماند. هیچ‌یک از دو طرف از ادعای حاکمیت خود چشم نپوشید. تئودور الیوت، دبیر اجرایی وزارت امور خارجهٔ آمریکا، در یادداشت ۱۰ آذر ۱۳۵۰ (۱ دسامبر ۱۹۷۱) خود به هنری کیسینجر می‌نویسد که حاکم شارجه پیش از پیاده شدن نیروهای ایرانی شرایط این توافق را اعلام کرده بود.

نیروهای ایرانی در بامداد ۹ آذر ۱۳۵۰ در هر سه جزیره فرود آمدند. به نوشتهٔ الیوت، مقام‌های شارجه در ابوموسی از نیروهای ایرانی استقبال کردند. به همین گزارش، پیاده شدن در تنب‌ها با رضایت ضمنی بریتانیا انجام شد و بخشی ناگفته از توافق ابوموسی به شمار می‌رفت. حاکم رأس‌الخیمه، با وجود اصرار بریتانیا پیشنهاد واگذاری تنب‌ها در برابر کمک مالی ایران را بارها رد کرده بود. الیوت می‌نویسد که بریتانیا حاکم رأس‌الخیمه را از فرود نیروهای ایرانی آگاه کرده بود، اما پاسگاه شش‌نفرهٔ پلیس خود در تنب بزرگ را باخبر نکرده بود و همین پلیس‌ها به سوی نیروی سی‌نفرهٔ ایرانی آتش گشودند.

در درگیری تنب بزرگ سه ایرانی و چهار پلیس رأس‌الخیمه جان باختند. سخنگوی وزارت امور خارجهٔ بریتانیا از این کشتار اظهار تأسف کرد.

دولت امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر، همان روز بازگشت تنب‌ها و پیاده شدن نیروها در ابوموسی را به مجلس شورای ملی اعلام کرد. به نوشتهٔ الیوت، دولت ایران در این اعلام بر خواست ایران برای همکاری با همهٔ شیخ‌نشین‌های کرانهٔ عربی خلیج فارس تأکید کرد. بریتانیا روز بعد، ۱۰ آذر ۱۳۵۰، پیمان‌های خود با شیخ‌نشین‌های متصالح را پایان داد و امارات متحدهٔ عربی در ۱۱ آذر ۱۳۵۰ (۲ دسامبر ۱۹۷۱) تشکیل شد.

دولت ایران و محمدرضا شاه پهلوی بازگشت جزایر را اعادهٔ حاکمیتی می‌دانستند که بریتانیا در آغاز سدهٔ بیستم از ایران گرفته بود. ریچارد هلمز، سفیر آمریکا در تهران، در تلگرام ۱۸ فروردین ۱۳۵۲ (۷ آوریل ۱۹۷۳) گزارش می‌دهد که محمدرضا شاه پهلوی در نخستین دیدارش با او بار دیگر تأکید کرد که بریتانیا ابوموسی را از ایران «دزدیده» بود. به گزارش هلمز، شاهنشاه ملک فیصل، پادشاه عربستان سعودی، را به پشتیبانی از حاکم رأس‌الخیمه در کارشکنی دربارهٔ ابوموسی متهم کرد. به گزارش هلمز، شاهنشاه برای استدلال خود افزود که «حتی در نقشه‌های روسی کنار آن جزیره نام ایران نوشته شده بود». در همین دیدار، که پس از تقدیم استوارنامهٔ هلمز در ۱۶ فروردین ۱۳۵۲ (۵ آوریل ۱۹۷۳) برگزار شد، محمدرضا شاه پهلوی گفت که به الکسی کاسیگین، نخست‌وزیر شوروی، گفته است هیچ خرابکاری‌ای را در خلیج فارس تحمل نخواهد کرد. به گزارش هلمز، هنگامی که کاسیگین پیشنهاد کرد که شاهنشاه با مردم «آن پایین» گفت‌وگو کند، محمدرضا شاه پهلوی پاسخ داده بود: «با چه کسی گفت‌وگو کنم؟ نمی‌توانم با جبههٔ خلق برای آزادی عمان و خلیج عربی گفت‌وگو کنم.» شاهنشاه همچنین به کاسیگین گفته بود که ایرانِ نیرومند قدرتی مسئول خواهد بود و نه ماجراجو. این گفته‌ها نشان می‌دهد که محمدرضا شاه پهلوی بازگشت جزایر را بخشی از طرحی گسترده‌تر برای پاسداری از خلیج فارس در برابر خرابکاری می‌دید. میلانی اهمیت راهبردی جزایر را چنین توضیح می‌دهد که هر کس بر این جزایر چیره باشد، بر مهم‌ترین آبراه جهان چیره است.

به نوشتهٔ الیوت، دولت‌های کویت، عراق و سوریه پیاده شدن نیروهای ایرانی را آشکارا محکوم کردند و عراق روابط دیپلماتیک خود را با بریتانیا قطع کرد. بریتانیا پیش از عملیات، مصر، عربستان سعودی و کویت را از توافق ابوموسی و برنامهٔ ایران برای تنب‌ها آگاه کرده بود و این سه کشور در آن هنگام موضع روشنی نگرفته بودند. امارات متحدهٔ عربی از آن زمان مدعی حاکمیت بر هر سه جزیره است.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» بازگشت جزایر را در چارچوب امنیت مرزهای ایران می‌گذارد. شاهنشاه می‌نویسد که در آن هنگام جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر، در منطقه تفرقه افکنده بود و معمر قذافی، رهبر لیبی، و یاسر عرفات، رهبر سازمان آزادی‌بخش فلسطین، همین راه را ادامه می‌دادند. به نوشتهٔ محمدرضا شاه پهلوی، او می‌دانست که ایرانِ رو به رشد هر روز طعمهٔ وسوسه‌انگیزتری برای «یغماگران بیگانه» خواهد شد.