برو به محتوا
شیر و خورشید

گاهنامهٔ مشروطه

عصر ناصری

اجتماع بدشت و اعلان نسخ شریعت اسلام
هجری شمسی

تیر ۱۲۲۷

شاهنشاهی

تیر ۲۴۰۷

میلادی

۱۸۴۸

رویداد فرعی و زمینه‌ایمذهبی و فکری

این ورقه بخشی از ظهور مکتب شیخی و نظریهٔ رکن رابع است. اجتماع بدشت همان دعوی مهدویت را از حلقهٔ حروف حی به اعلان نسخ شریعت کشاند.

خلاصه

گردهمایی هشتاد و یک تن از سران بابی در بدشت شاهرود، مناظره کلامی میان قدوس و طاهره قرة‌العین، اعلام نسخ فرایض شریعت اسلام و کشف حجاب نمادین طاهره در اعلان عهد رستاخیز.

زمینه

با اسارت باب در آذربایجان، سران بابی از خراسان و مازندران در بدشت شاهرود گرد آمدند تا برای رهایی او چاره‌ کنند. خبر ارتقای دعوی از بابیت به قائمیت بحث را از نقشه نظامی به نسخ شرع برد.

چه رخ داد

۱. مناظره تبریز و اعلان قائمیت

ناصرالدین‌میرزا ولیعهد در تبریز محاکمه علنی باب را ترتیب داد تا مدارک ارتداد فراهم شود. علما او را در دقایق فقه و نحو عربی پیچاندند. باب کمتر از یک سال درس کربلا دیده بود و متون عربی‌اش غلط داشت. پاسخ او این بود که الهام چون وحی بر پیامبر امی است و او امی عجم است؛ مسائل جزئی دون شأن قائم است. مردم عادی که فقه اصولی نمی‌دانستند، سکوت او را تقدس دیدند. پس از فلک دوباره به چهریقش بردند. زمان دقیق نخستین عبارت قائمیت در کتاب‌ها مبهم است؛ اعلان علنی در همین مناظره بود. در ماه‌های آخر عمر دعوی به الوهیت نیز کشید.

۲. استدلال طاهره در نسخ تکلیف

فاطمه زرین‌تاج، زاده ۱۱۹۲ خورشیدی در خاندان مجتهد قزوین، برادرزاده محمدتقی برغانی، نزد پدر فقه آموخت، به عقد پسر عمو درآمد و در کربلا برخلاف شوهر به درس رشتی رفت. رساله‌اش در دفاع از شیخیه چنان بود که رشتی او را قرةالعین نامید. پس از مرگ رشتی در خانه بیوه او زیست و به باب پیوست؛ باب لقب طاهره داد. در بدشت گفت با پایان غیبت، قرآن و سنت تا ظهور معتبر بوده و اکنون وحی و شرع باید نو شود. قیوم الاسماء وحی جدید است؛ تا امام تکلیف تازه ننهد نماز و روزه و حجاب ساقط است. کشف حجاب او را برخی برداشتن روبند دانسته‌اند و برخی گشودن موی سر؛ اندازه دقیق روشن نیست.

۳. قدوس، بطلان نماز و انشقاق از اسلام

ملا محمدعلی بارفروشی ملقب به قدوس بر حفظ ظاهر شرع ایستاد. جدل تا آنجا رفت که طاهره بر سر نماز او آمد و نماز عصر ظهور را باطل خواند. گروهی از بابیان به اسلام متعارف بازگشتند. بدنه باقی‌مانده از بدعت شیعی به لب خروج از اسلام رسید. طاهره در دانش فقه از حروف حی بالاتر بود و همین دانش جنبش را تندتر کرد. خوانش امروزی کشف حجاب به عنوان حقوق زن، ظرف تاریخی بدشت را عوض می‌کند. مخالفت او با پوشش از سقوط تکلیف در قیامت بود، نه از برابری شهروندی.

پیامد

بدشت بابیه را دین جدا با احکام معلق ساخت. کاروان قدوس به مازندران رفت و از نزاع محلی به قلعه شیخ طبرسی رسید.

داوری منابع

امیر خادم — ماجرای مشروطه
ماجرای مشروطه؛ گفتار اول

طاهره در بدشت نه از موضع فمینیسم مدرن، بلکه بر اساس اجتهاد کلامی در باب نسخ تکالیف شرعیه در عصر قیامت سخن راند.

دوره

پادشاه

کسان