{"name":"گاهنامهٔ مشروطه","about":"The public encyclopedia of the Iranian Constitutional Revolution (Mashruteh): events, people, decrees, the 1906 constitution, and the years that followed.","aboutFa":"دانشنامهٔ همگانی انقلاب مشروطهٔ ایران. رویدادها، رجال، فرمان‌ها و قانون اساسی این جنبش، و سال‌هایی که از پی آن آمد.","calendars":{"primary":"hijri-shamsi","also":["imperial-shahanshahi (shamsi + 1180)","gregorian"]},"endpoints":{"catalog":"https://mashrooteh.org/api/catalog","full":"https://mashrooteh.org/api/full","llms":"https://mashrooteh.org/llms.txt","fullMarkdown":"https://mashrooteh.org/llms-full.txt","feed":"https://mashrooteh.org/feed.xml","entry":"https://mashrooteh.org/api/entries/{person|event|monarch|period}/{id}","entryMarkdown":"https://mashrooteh.org/api/entries/{kind}/{id}?format=md"},"counts":{"people":243,"events":193,"monarchs":14,"periods":13,"sources":143},"people":[{"id":"mozaffar-person","name":"مظفرالدین شاه قاجار","titles":["پادشاه ایران"],"aliases":["مظفر الدین","مظفرالدین شاه","مظفرالدین‌شاه","مظفرالدین شاه قاجار"],"died":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":18,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":8},"summary":"مظفرالدین شاه قاجار بیمار و سفرکننده بود. فرمان را امضا کرد چون بست و مهاجرت او را در تنگنا گذاشت، نه چون مشروطه‌خواه بود. با مجلس سر ستیز نداشت. پسرش عکس اوست.","role":"پادشاه فرمان مشروطه و قانون اساسی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"فرمان مشروطه و مرگ مظفرالدین شاه قاجار","text":"کسروی او را با مجلس سازگار می‌بیند. سستی اراده را عیب می‌داند، کینه‌توزی با قانون را نه."},{"sourceId":"nazem","locus":"صدور فرمان","text":"ناظم‌الاسلام فرمان را محصول فشار می‌نویسد. مظفرالدین شاه قاجار را نقطهٔ ضعف دربار می‌داند، نه معمار آزادی."}],"eventIds":["farman","constitution-signed","shabnameh-arrests-1319","forged-najaf-takfir-atabak","killing-of-seyyed-abdolhamid","qom-migration","dismissal-of-ayn-al-dowleh","mohammad-ali-coronation-boycott","bast-abdolazim","bast-in-british-embassy","majlis-opened","darcy-oil-concession","national-bank-charter","tabatabai-letter-to-ayn-al-dowleh"],"relatedPersonIds":["ain-al-dowleh","mohammad-ali-person"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1232,"gregorianYear":1853},"origin":"دارالخلافه تهران؛ فرزند چهارم ناصرالدین‌شاه قاجار از شکوه‌السلطنه.","family":"دودمان قاجاریه؛ نزدیک به چهار دهه در تبریز ولیعهد بود و پس از او فرزندش محمدعلی میرزا به تخت نشست.","socialClass":"پادشاهی مطلقه قاجار؛ پادشاهی علیل، اهل تسامح و مقروض به بانک‌های خارجی.","importance":"صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ و توشیح قانون اساسی ۵۱ ماده‌ای در واپسین روزهای حیات به نام او در تاریخ ثبت شده است.","life":[{"title":"دوران ولیعهدی و صدارت‌های متزلزل","body":"مظفرالدین‌شاه نزدیک به چهل سال در دارالسلطنه تبریز در انتظار سلطنت به سر برد و در این مدت با خوی گشاده‌دستانه و بدهی‌های سنگین به تجار آذربایجان زیست. با ترور ناصرالدین‌شاه در اردیبهشت ۱۲۷۵ به تخت نشست. در دوره ده ساله پادشاهی او، صدارت میان چهره‌های رقیب چون امین‌الدوله، امین‌السلطان و عین‌الدوله دست به دست شد و کشور برای تأمین مخارج دربار و سه سفر پرهزینه اروپایی، در باتلاق وام‌های سنگین روسیه و بریتانیا و تعرفه‌های گمرکی مستشاران بلژیکی فرو رفت."},{"title":"بحران‌های مدنی و صدور فرمان مشروطیت","body":"با اوج‌گیری خشم عمومی از استبداد صدارت عین‌الدوله و فاجعه اسارت دختران قوچان، حوادث فلک تجار قند و هجرت صغری و کبری رقم خورد. مظفرالدین‌شاه برخلاف فرزندش محمدعلی میرزا، فاقد قساوت خونریزانه بود؛ وی در برابر تحصن ۱۴ هزار نفری مردم در باغ سفارت انگلیس و هجرت مراجع به قم تسلیم شد و در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ دستخط تاریخی تأسیس مجلس شورای ملی را امضا کرد. سرانجام در ۹ دی همان سال در بستر احتضار متن ۵۱ اصل قانون اساسی را توشیح نمود و پنج روز بعد درگذشت."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1275,"solarMonth":2,"gregorianYear":1896,"gregorianMonth":5},"title":"جلوس بر تخت سلطنت","text":"آغاز پادشاهی در پی قتل ناصرالدین‌شاه قاجار."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":14,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":5},"title":"صدور فرمان مشروطه","text":"امضای دستخط تأسیس مجلس شورای ملی."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":9,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":30},"title":"توشیح قانون اساسی","text":"امضای ۵۱ اصل نظام‌نامه اساسی در بستر مرگ."}]},{"id":"mohammad-ali-person","name":"محمدعلی شاه قاجار","titles":["پادشاه ایران","ولیعهد تبریز"],"aliases":["محمد علی شاه","محمدعلی میرزا","محمد علی میرزا"],"died":{"solarYear":1304,"solarMonth":1,"solarDay":16,"gregorianYear":1925,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":5},"summary":"ولیعهدی‌اش در تبریز با بدنامی نزد آزادیخواهان گذشت. شاهی‌اش با بی‌اعتنایی به مجلس آغاز شد و با توپ لیاخوف به استبداد صغیر رسید. خلع شد، به روسیه رفت، و یک‌بار برای بازگشتن کوشید و شکست خورد.","role":"پادشاه استبداد صغیر","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"بدیهای محمدعلی میرزای ولیعهد؛ گفتار یازدهم","text":"کسروی دشمنی او با مشروطه را از تبریز پیش از تاجگذاری می‌نویسد. تاجگذاری را نمایش بی‌پروایی می‌داند، نه تغییر کیش."},{"sourceId":"browne","locus":"سلطنت ۱۹۰۷–۱۹۰۹","text":"براون محمدعلی شاه قاجار را وابسته به روس می‌بیند. کودتا را با چراغ سبز سفارت‌ها می‌نویسد، به‌ویژه پس از قرارداد ۱۹۰۷."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"باغشاه","text":"ملک‌زاده او را قاتل پدر می‌داند. قتل در باغشاه را دیگران هم نوشته‌اند."}],"eventIds":["majlis-bombarded","tabriz-siege","tehran-opened","ahmad-enthroned","tabriz-prim-riot-1282","swedish-gendarmerie","qom-migration","supplementary-law","nuri-executed","dismissal-of-ayn-al-dowleh","mohammad-ali-coronation-boycott","bast-abdolazim","zell-e-soltan-dismissal-isfahan","farman","majlis-opened","atabak-killed","constitution-signed","russian-ultimatum","sheikh-fazlollah-bast-shah-abdolazim","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["liakhov","sheikh-fazlollah","amir-bahador"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1251,"gregorianYear":1872},"origin":"دارالسلطنه تبریز؛ پرورش‌یافته در دربار ولیعهدی آذربایجان و مستشاران روسی.","family":"فرزند مظفرالدین‌شاه از تاج‌الملوک (دختر امیرکبیر)؛ پدر سلطان احمدشاه قاجار.","socialClass":"پادشاهی مستبد قاجار؛ چهره شاخص استبداد نظامی و روس‌گرایی دربار.","importance":"عامل اصلی کودتای ۲ تیر ۱۲۸۷، به توپ بستن مجلس شورای ملی و آغاز دوران خونین استبداد صغیر.","life":[{"title":"حکومت آذربایجان و خوی خودکامه","body":"محمدعلی میرزا در دوران طولانی ولایتعهدی در تبریز، با تشکیل قشون ایلی و اتکا به آموزگاران روسی چون سرگی شابشال، روحیه‌ای سرکوبگر و خودرأی یافت. او از نخستین روزهای برپایی انجمن تبریز با آن به مخالفت برخاست و در ایام تاجگذاری در تهران، با دعوت نکردن نمایندگان مجلس به دربار، دشمنی بنیادین خود را با حکومت قانون آشکار ساخت."},{"title":"کودتای بهارستان و استبداد صغیر","body":"پس از ترور اتابک و سوءقصد نافرجام دوشان‌تپه، محمدعلی‌شاه به باغشاه رفت و با صدور مانیفست «راه نجات و امیدواری»، بریگاد قزاق را به فرماندهی کلنل لیاخوف مأمور به توپ بستن مجلس و ویرانی بهارستان نمود. او در باغشاه آزادی‌خواهانی چون ملک‌المتکلمین و میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل را به دار آویخت و تبریز را به مدت یازده ماه به محاصره و قحطی کشاند."},{"title":"خلع و فرجام در تبعید","body":"با ورود مجاهدان شمال و سواران بختیاری به پایتخت در تیر ۱۲۸۸، محمدعلی‌شاه به سفارت روسیه در زرگنده پناهنده شد. مجلس عالی بهارستان او را از سلطنت خلع کرد. وی به روسیه تبعید شد و سال‌ها بعد تلاشی نافرجام برای تجاوز نظامی و بازپس‌گیری تاج‌وتخت از طریق گمیشان و استرآباد انجام داد که با شکست قوایش درهم شکست و سرانجام در سان‌رموی ایتالیا درگذشت."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1},"title":"تاجگذاری در دارالخلافه","text":"آغاز پادشاهی بدون دعوت از نمایندگان مجلس شورای ملی."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":2,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":23},"title":"به توپ بستن بهارستان","text":"آغاز دوران استبداد صغیر با فرماندهی کلنل لیاخوف."},{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":4,"solarDay":25,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":16},"title":"خلع رسمی از سلطنت","text":"تصویب خلع محمدعلی‌شاه در مجلس عالی پس از فتح تهران."}]},{"id":"ahmad-person","name":"احمد شاه قاجار","titles":["پادشاه ایران"],"aliases":["احمد شاه","سلطان احمدشاه","احمدشاه قاجار"],"died":{"solarYear":1308,"solarMonth":12,"solarDay":9,"gregorianYear":1930,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":28},"summary":"کودک دوازده‌ساله بر تخت. کارها با نایب‌السلطنه و سپس با سرداران گذشت. خودش به فرنگ دل بست و به نگاهداری تاج دل نداد؛ تا آنکه با رأی مجلس مؤسسان در آبان ۱۳۰۴ انتقال سلطنت به رضاشاه بزرگ به تصویب رسید.","role":"پادشاه خردسال پس از فتح تهران","judgments":[{"sourceId":"hedayat","locus":"ایام احمدشاه","text":"مخبرالسلطنه او را نرم و بی‌علاقه به رنج سلطنت می‌نویسد. این از درون دربار است."},{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"سال‌های پس از ۱۲۸۸","text":"کسروی میدان را از آن مجاهدان و سپس آشوب ایالات می‌داند. احمد شاه قاجار در حاشیه است."}],"eventIds":["ahmad-enthroned","nuri-executed","russian-ultimatum","south-persia-rifles","famine-1296","jangal-movement","khiabani-rising-1299","staroselsky-dismissal-1299","khazal-and-simko","coup-3-esfand-1299","qajar-deposition-1304","constituent-assembly-pahlavi-1304","tehran-opened","mohammad-ali-coronation-boycott","park-atabak"],"relatedPersonIds":["naser-al-molk"],"monarchId":"ahmad-shah","born":{"solarYear":1276,"gregorianYear":1898},"origin":"دارالخلافه تهران؛ پادشاه خردسال در دوران احیای مشروطیت.","family":"فرزند ارشد محمدعلی‌شاه قاجار؛ آخرین پادشاه سلسله قاجاریه.","socialClass":"پادشاه خردسال و نمادین قاجار؛ دور از اراده حکمرانی مقتدر.","importance":"آخرین پادشاه سلسله قاجار که دوران سلطنتش مقارن با مجلس دوم، اولتیماتوم روسیه، جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ بود.","life":[{"title":"سلطنت خردسالی و نیابت سلطنت","body":"پس از فتح تهران و خلع پدرش، سلطان احمد میرزای دوازده‌ساله با گریه و زاری بر تخت سلطنت مشروطه نشانده شد. اداره امور کشور در سال‌های نخست بر عهده نایب‌السلطنه‌ها (علیرضا خان عضدالملک و سپس ابوالقاسم خان ناصرالملک) قرار گرفت. دوران نوجوانی او با بحران‌های سهمگینی چون واقعه پارک اتابک، استخدام شوستر و اولتیماتوم ویرانگر روسیه تزاری در آذر ۱۲۹۰ همراه بود."},{"title":"جنگ جهانی اول و زوال سلسله قاجار","body":"با رسیدن به سن قانونی تاج‌گذاری کرد، اما با آغاز جنگ جهانی اول، خاک ایران به اشغال متفقین و عثمانی درآمد. احمدشاه به دلیل بی‌علاقگی به پذیرش مسئولیت‌های دشوار مملکت‌داری و ترجیح اقامت در اروپا، در برابر بحران قرارداد ۱۹۱۹ و اقدامات نجات‌بخش ملی سردار سپه منفعل ماند و سرانجام در آبان ۱۳۰۴ با مصوبه مجلس پنجم رسماً از سلطنت خلع و پادشاهی به رضاشاه بزرگ انتقال یافت."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":4,"solarDay":25,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":16},"title":"انتخاب به پادشاهی","text":"برگزیده شدن به سلطنت در ۱۲ سالگی توسط مجلس عالی بهارستان."},{"date":{"solarYear":1293,"solarMonth":4,"gregorianYear":1914,"gregorianMonth":7},"title":"تاج‌گذاری رسمی","text":"رسیدن به سن بلوغ قانونی در آستانه وقوع جنگ جهانی اول."},{"date":{"solarYear":1304,"solarMonth":8,"solarDay":9,"gregorianYear":1925,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":31},"title":"انقراض سلطنت قاجار","text":"تصویب ماده‌واحده خلع قاجاریه در مجلس شورای ملی."}]},{"id":"ain-al-dowleh","name":"عبدالمجید میرزا عین‌الدوله","titles":["عین‌الدوله","شاهزادهٔ قاجار","صدراعظم"],"aliases":["عین الدوله","عین‌الدوله","عبدالمجید میرزا","عین الدوله قاجار"],"died":{"solarYear":1306,"solarMonth":8,"solarDay":7,"gregorianYear":1927,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":30},"summary":"نوهٔ عباس میرزا و یکی از مقتدرترین رجال دربار مظفرالدین‌شاه. صدارت او با بست‌نشینی‌ها و صدور فرمان همزمان است. پس از خلع محمدعلی‌شاه نیز نامش در محاصرهٔ تبریز دوباره در میان است. نه هیولا است نه مصلح؛ مرد دستگاه است.","role":"صدراعظم آغاز جنبش؛ سپس فرماندهٔ سپاه دولتی بر تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ «بداندیشیهای عین‌الدوله»","text":"کسروی او را اصلاحگر نمی‌بیند. بداندیشی‌اش را آتش‌زنهٔ خیزش می‌شمارد و در استبداد صغیر نیز او را بر سر سپاه دولتی می‌گذارد. عنوان گفتار، خود داوری است."},{"sourceId":"nazem","locus":"رویدادهای از ۶ اسفند ۱۲۸۴ تا ۲۳ بهمن ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۴ تا ۲۴۶۵)","text":"ناظم‌الاسلام عین‌الدوله را در برابر علما و بازرگانان بست‌نشین سرسخت می‌نگارد. گفتگو با او را بی‌حاصل می‌داند و گشایش را از جانب مظفرالدین شاه قاجار می‌جوید، نه از صدراعظم."},{"sourceId":"hedayat","locus":"خاطرات رجال قاجار","text":"مخبرالسلطنه او را از تبار شاهزادگان مقتدر می‌نویسد؛ تکبر و خشونت زبانی‌اش را اهل دربار می‌شناختند. این خوی دربار است، نه کشف متأخر."}],"eventIds":["bast-abdolazim","farman","tabriz-siege","famine-1296","khiabani-rising-1299","killing-of-seyyed-abdolhamid","qom-migration","dismissal-of-ayn-al-dowleh","bast-in-british-embassy","tabatabai-letter-to-ayn-al-dowleh"],"relatedPersonIds":["mozaffar-person","tabatabai","behbahani"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1224,"gregorianYear":1845},"origin":"شاهزاده مقتدر قاجار؛ نوه عباس میرزا نایب‌السلطنه.","family":"سلطان عبدالمجید میرزا عین‌الدوله؛ فرزند احمد میرزا عضدالدوله و داماد مظفرالدین‌شاه.","socialClass":"اشرافیت سنتی دربار؛ دیوان‌سالار خودکامه و زمین‌دار بزرگ.","importance":"صدراعظم سرسخت عهد مظفری که استبداد و انضباط مالی او جرقه مهاجرت صغری و کبری را زد و بعدها فرماندهی محاصره تبریز را بر عهده گرفت.","life":[{"title":"صدارت استبدادی و رویارویی با مشروطه","body":"عین‌الدوله با اتکا به خویشاوندی با شاه، پس از امین‌السلطان به صدارت رسید. او برای مهار کسری بودجه، برنامه‌های انقباضی ژوزف نوز بلژیکی را پیاده کرد و دست به تبعید طلاب و آزادی‌خواهان زد. در پی فلک بستن تجار قند و هجرت علما به شاه‌عبدالعظیم و قم، سرسختانه در برابر خواست عدالتخانه ایستادگی کرد تا آنکه در آستانه صدور فرمان مشروطه در مرداد ۱۲۸۵ عزل گردید."},{"title":"فرماندهی سپاه دولتی در محاصره تبریز","body":"در دوره استبداد صغیر، محمدعلی‌شاه او را در رأس سپاه دولتی برای سرکوب مقاومت تبریز گسیل داشت. عین‌الدوله ماه‌ها شهر را به محاصره درآورد اما در برابر دلاوری ستارخان و مجاهدان امیرخیز ناکام ماند و با ورود ارتش روس عقب نشست."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1282,"solarMonth":7,"gregorianYear":1903,"gregorianMonth":10},"title":"انتصاب به صدارت عظمی","text":"آغاز صدارت مقتدرانه در پی عزل امین‌السلطان."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":7,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":29},"title":"عزل از صدارت","text":"برکناری در اوج بحران مهاجرت کبری و تحصن سفارت انگلیس."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":5,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":8},"title":"محاصره تبریز","text":"فرماندهی قوای دولتی در رویارویی با ستارخان و باقرخان."}]},{"id":"amin-al-soltan","name":"میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان","titles":["اتابک اعظم","امین‌السلطان","صدراعظم"],"aliases":["اتابک","امین السلطان","امین‌السلطان","علی اصغر خان","اتابک اعظم"],"died":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":8,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"summary":"چندبار صدراعظم ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه. مرد وام روس و تعرفه‌های گمرکی. پس از سفر فرنگ به صدارت محمدعلی‌شاه برگشت و همان سال به تیر عباس‌آقا تبریزی افتاد. کسروی او را دشمن در جامهٔ دوستی می‌خواند.","role":"صدراعظم سه‌پادشاه قاجار؛ کشتهٔ بهارستان","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ کشته شدن اتابک","text":"کسروی او را دشمن در جامهٔ دوستی می‌خواند. می‌نویسد با مجلس آشتی می‌جست اما در دل هوای استبداد داشت. کشته‌شدنش را پایان یک دوره از سیاست‌ورزی قاجار می‌داند."},{"sourceId":"nazem","locus":"کشته شدن اتابک","text":"ناظم‌الاسلام ترور اتابک را ضربه به محمدعلی شاه قاجار می‌داند. تیر عباس‌آقا را نتیجهٔ بی‌صبری تندروها می‌نویسد."},{"sourceId":"browne","locus":"اتابک اعظم","text":"براون اتابک را زیرک و پرپیچ‌وخم می‌بیند. گزارشش از او در لندن، مردی است که برای بازگشت به قدرت همه‌جا لابی می‌کرد."}],"eventIds":["atabak-killed","tobacco-export-monopoly","shabnameh-arrests-1319","forged-najaf-takfir-atabak","supplementary-law","sheikh-fazlollah-bast-shah-abdolazim","darcy-oil-concession","imperial-bank-silver-monopoly"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person","mozaffar-person"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1237,"gregorianYear":1858},"origin":"دارالخلافه تهران؛ خاندان ابراهیم خان امین‌السلطان (گرجی‌تبار).","family":"میرزا علی‌اصغر خان اتابک اعظم؛ فرزند پیشکار ارشد ناصرالدین‌شاه.","socialClass":"اشرافیت دیوانی و صدارت‌عظمای متأخر قاجار.","importance":"صدراعظم سه پادشاه قاجار، معمار وام‌های سنگین روسیه و امتیازات بزرگ اقتصادی، و مقتول ترور بهارستان.","life":[{"title":"صدارت‌های سه‌گانه و دیپلماسی وام","body":"در ۳۰ سالگی به صدارت ناصرالدین‌شاه رسید و لقب اتابک اعظم یافت. او در عهد ناصری و مظفری با مانور میان سفارتخانه‌های روس و انگلیس، امتیازات کشتیرانی کارون، بانک شاهنشاهی، انحصار تنباکوی رژی و وام‌های ۲۲.۵ و ۱۰ میلیون روبلی را منعقد ساخت. پس از عزل در ۱۲۸۲ ش، عازم سفر دور دنیا شد و از ژاپن و اروپا بازدید کرد."},{"title":"بازگشت به قدرت و ترور در بهارستان","body":"محمدعلی‌شاه او را برای مهار بحران مجلس اول به صدارت بازگرداند. او کوشید راهی بینابینی میان دربار و بهارستان بگشاید، اما فداییان انقلابی به او بدگمان ماندند و در شامگاه ۸ شهریور ۱۲۸۶ هنگام خروج از مجلس به دست عباس‌آقا صراف تبریزی (با هدایت حیدرخان عمواوغلی) به قتل رسید."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1267,"gregorianYear":1888},"title":"صدارت عهد ناصری","text":"رسیدن به صدارت عظمی در ۳۰ سالگی و اخذ لقب اتابک اعظم."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5},"title":"صدارت محمدعلی‌شاه","text":"بازگشت از فرنگ و تشکیل کابینه در دوره مجلس اول."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":8,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"title":"ترور در بهارستان","text":"قتل در برابر صحن مجلس شورای ملی به دست عباس‌آقا تبریزی."}]},{"id":"amin-al-dowleh","name":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله","titles":["امین‌الدوله","صدراعظم"],"aliases":["امین الدوله","امین‌الدوله","میرزا علی خان","میرزا علی خان امین الدوله"],"died":{"solarYear":1283,"gregorianYear":1904},"summary":"صدراعظم اصلاح‌طلب دوران مظفرالدین‌شاه پیش از اوج‌گیری جنبش. حامی تأسیس مدارس نو و استخدام بلژیکی‌ها برای گمرک. پیش از صدور فرمان مشروطه درگذشت. کسروی او را با حسرت یاد می‌کند.","role":"صدراعظم اصلاح‌گر پیش از مشروطه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"مقدمات بیداری؛ صدارت امین‌الدوله","text":"کسروی او را یکی از اندک‌شمار رجال قاجار می‌داند که معنی اصلاح را می‌فهمیدند. افسوس می‌خورد که دولت او زود افتاد و جای به اتابک داد."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"فکر آزادی و صدارت امین‌الدوله","text":"آدمیت امین‌الدوله را در تبار رجال فراهانی و نوساز می‌گذارد. اصلاحات گمرک و پست را ابتکار او می‌شمارد، هرچند بعدها به دست نوز بلژیکی افتاد."}],"eventIds":[],"relatedPersonIds":["mozaffar-person","ain-al-dowleh"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1222,"gregorianYear":1844},"origin":"تهران؛ خاندان امینی و مجدالملک لواسانی.","family":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله؛ فرزند میرزا محمد مجدالملک (نویسنده رساله مجدیه).","socialClass":"دیوان‌سالاران اصلاح‌طلب و نخبگان متجدد قاجار.","importance":"صدراعظم نواندیش مظفرالدین‌شاه، حامی ورود میرزا حسن رشدیه به تهران، بانی مدارس نوین و استخدام مستشاران بلژیکی.","life":[{"title":"اصلاحات اداری و معارفی","body":"امین‌الدوله با تکیه بر تربیت نوین، اداره پستخانه و گمرک را اصلاح کرد. در دوران کوتاه صدارتش (۱۲۷۶–۱۲۷۷ ش)، با اختصاص ملک شخصی خویش مدرسه رشدیه تهران را بنیاد نهاد و هیئت گمرکی بلژیک به ریاست ژوزف نوز را به ایران فراخواند تا به فساد اجاره‌داری مالیاتی پایان دهد."},{"title":"سقوط صدارت و انزوا","body":"سیاست‌های اصلاحی او با مقاومت دربار، درباریان مواجب‌بگیر و مخالفت سفرای روس و انگلیس مواجه شد. پس از عزل به املاک خود در لشت‌نشای گیلان رفت و پیش از صدور فرمان مشروطیت درگذشت."}]},{"id":"amir-bahador","name":"حسین‌پاشاخان امیربهادر جنگ","titles":["امیربهادر جنگ","وزیر دربار"],"aliases":["امیر بهادر","امیربهادر","امیربهادر جنگ","پاشاخان قره‌باغی"],"summary":"وزیر دربار محمدعلی‌شاه و از سرسخت‌ترین حامیان استبداد. خانهٔ او کانون مشورت ضد مشروطه بود. کسروی او را به نام تندروی دربار و بی‌باکی در سرکوب می‌آورد.","role":"وزیر دربار و فرماندهٔ قشون ضد مشروطه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"روزهای پیش از توپ بستن مجلس","text":"کسروی امیربهادر را دست راست محمدعلی شاه قاجار در مخالفت با مجلس می‌نویسد. او را نماد جناح نظامی و مستبد دربار می‌داند که هر مصالحه‌ای را رد می‌کرد."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"دربار محمدعلی‌شاه","text":"ملک‌زاده او را محرک اصلی محمدعلی شاه قاجار برای بمباران بهارستان می‌داند. روایت حزب مشروطه‌خواه است."}],"eventIds":["majlis-bombarded","killing-of-seyyed-abdolhamid","qom-migration","tehran-opened","bast-in-british-embassy","constitution-signed","ahmad-enthroned","tabatabai-letter-to-ayn-al-dowleh"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person","liakhov"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1230,"gregorianYear":1851},"died":{"solarYear":1297,"gregorianYear":1918},"origin":"قره‌باغ قفقاز؛ نظامیان مهاجر دربار قاجار.","family":"حسین‌پاشاخان قره‌باغی؛ امیربهادر جنگ.","socialClass":"اشرافیت نظامی مستبد و کشیکچی‌باشی دربار.","importance":"وزیر دربار محمدعلی‌شاه و نماد جناح خشونت‌طلب و مستبد قاجار در جریان به توپ بستن مجلس.","life":[{"title":"سرکوبگری دربار","body":"امیربهادر جنگ فرماندهی قراولان خاصه محمدعلی شاه قاجار را در دست داشت. او در مجمع ۸ اردیبهشت ۱۲۸۵ صراحتاً از حکومت شمشیر و چکمه دفاع کرد و در واقعه باغشاه و کودتای ۲ تیر ۱۲۸۷ یکی از معماران اصلی ویرانی بهارستان بود."}]},{"id":"saad-al-dowleh","name":"میرزا جوادخان سعدالدوله","titles":["سعدالدوله","وزیر خارجه"],"aliases":["سعد الدوله","سعد‌الدوله","سعدالدوله","میرزا جواد خان سعدالدوله"],"summary":"دیپلمات باسابقهٔ قاجار و وزیر خارجه در دوران‌های بحرانی. در مجلس اول نمایندهٔ تهران بود و بعدها با دربار محمدعلی‌شاه سازش کرد. چهره‌ای خاکستری و اهل محاسبه.","role":"دیپلمات و وکیل مجلس اول؛ چهرهٔ میانه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"مجلس اول و رجال میانه","text":"کسروی او را مردی زیرک اما نااستوار در اصول می‌داند. می‌نویسد در روزگار مجلس اول تند بود و در روزگار محمدعلی شاه قاجار نرم."}],"eventIds":["mohammad-ali-coronation-boycott","bast-abdolazim","zell-e-soltan-dismissal-isfahan","atabak-killed","constitution-signed","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1235,"gregorianYear":1856},"died":{"solarYear":1309,"gregorianYear":1930},"origin":"خوی / تهران؛ دیپلمات‌های باسابقه وزارت خارجه.","family":"میرزا جواد خان سعدالدوله.","socialClass":"اشراف دیوانی متجدد و رجال سیاست خارجی.","importance":"وزیر تجارت کابینه عین‌الدوله، حامی بازرگانان در اعتراضات گمرکی، نماینده اول تهران در مجلس اول و رئیس‌الوزرای بعدی.","life":[{"title":"حمایت از تجار و تبعید به یزد","body":"در جریان مناقشات بازاریان با مسیو نوز از تجار پشتیبانی کرد که به خشم عین‌الدوله و تبعید تحقیرآمیز او به یزد انجامید. پس از صدور مشروطه، مردم تهران او را غیاباً به وکالت مجلس اول برگزیدند."}]},{"id":"naser-al-molk","name":"ابوالقاسم‌خان ناصرالملک","titles":["ناصرالملک","نایب‌السلطنه"],"aliases":["ناصر الملک","ناصرالملک","ابوالقاسم خان قراگوزلو","نایب السلطنه"],"summary":"دانش‌آموختهٔ آکسفورد، نخست‌وزیر و سپس نایب‌السلطنهٔ احمدشاه. اهل کتاب و ترجمه (مترجم اتللو و هملت)، اما در سیاست محتاط و متمایل به انگلستان. در انحلال مجلس دوم نقش اصلی را داشت.","role":"نایب‌السلطنهٔ احمد شاه قاجار","judgments":[{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"اولتیماتوم و بستن مجلس دوم","text":"کسروی او را مردی ترسو و تسلیم‌پذیر در برابر اولتیماتوم روس می‌داند که مجلس را بست تا پترزبورگ خشنود باشد."},{"sourceId":"browne","locus":"سیاست نایب‌السلطنه","text":"براون از تسلیم‌شدن ناصرالملک به خواسته‌های روس و انگلیس ابراز ناامیدی می‌کند، هرچند فرهنگ و دانش غربی او را می‌ستاید."}],"eventIds":["russian-ultimatum","supplementary-law","atabak-killed","constitution-signed","ahmad-enthroned","national-bank-charter","imperial-bank-silver-monopoly","tabatabai-letter-to-ayn-al-dowleh"],"relatedPersonIds":["shuster","ahmad-person"],"monarchId":"ahmad-shah","born":{"solarYear":1235,"gregorianYear":1856},"died":{"solarYear":1306,"gregorianYear":1927},"origin":"همدان؛ خاندان فئودال قراگوزلو.","family":"ابوالقاسم خان ناصرالملک؛ دانش‌آموخته دانشگاه آکسفورد انگلستان.","socialClass":"اشرافیت فئودال و دیپلمات‌های انگلوساکسون.","importance":"نایب‌السلطنه احمدشاه قاجار و مجری کودتای انحلال مجلس دوم در پی اولتیماتوم روسیه تزاری در ۱۲۹۰ ش.","life":[{"title":"نیابت سلطنت و بستن مجلس","body":"پس از مرگ عضدالملک به نیابت سلطنت رسید. وی که شخصیتی ادیب و مترجم آثار شکسپیر بود، در عرصه سیاست به شدت محافظه‌کار و تسلیم قدرت‌های بزرگ بود و در آذر ۱۲۹۰ با تعطیلی مجلس دوم، اولتیماتوم روسیه را پذیرفت."}]},{"id":"vosough-al-dowleh","name":"میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله","titles":["وثوق‌الدوله","وزیر امور خارجه"],"aliases":["وثوق الدوله","وثوق‌الدوله","حسن وثوق"],"summary":"در آذر ۱۲۹۰ وزیر امور خارجه بود. پوزش سوم آذر را به وزیرمختار روس داد، به واشینگتن تلگراف زد، و نامهٔ برکناری شوستر را امضا کرد.","role":"وزیر امور خارجه در بحران اولتیماتوم","judgments":[{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۶۳۱ تا ۶۴۵","text":"کاظم‌زاده کوشش او را برای تغییر لفظ بند دوم اولتیماتوم و تلگرافش به واشینگتن آورده است."}],"eventIds":["russian-ultimatum","ahmad-enthroned","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["naser-al-molk","shuster"],"monarchId":"ahmad-shah","importance":"وزیر امور خارجه در روزهای اولتیماتوم روسیه و برکناری شوستر.","life":[{"title":"آذر و دی ۱۲۹۰","body":"در ۳ آذر ۱۲۹۰ پوزش دولت را برای ماجرای شعاع‌السلطنه به وزیرمختار روس داد. به واشینگتن تلگراف زد و برای تغییر لفظ بند دوم اولتیماتوم کوشید. نامهٔ برکناری شوستر را امضا کرد."}]},{"id":"shapshal","name":"سرگی مارکویچ شابشال","titles":["شابشال","معلم روسی محمدعلی شاه قاجار"],"aliases":["شاپشال","شابشال","مسیو شابشال"],"summary":"معلم روسی و آجودان محمدعلی‌شاه از تاتارهای قره‌قویونلو یا قرائیم کریمه. در ترغیب محمدعلی شاه قاجار به سرکوب مجلس و تکیه بر قزاق‌ها دست داشت. پس از سقوط محمدعلی شاه قاجار به روسیه بازگشت.","role":"مشاور روسی و معلم محمدعلی شاه قاجار","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"دربار محمدعلی‌شاه و نفوذ روس","text":"کسروی شابشال را ابزار دست سفارت روس برای هدایت محمدعلی شاه قاجار به سوی خشونت و لغو مشروطه می‌نویسد."},{"sourceId":"browne","locus":"نفوذ روسیه در دربار","text":"براون حضور او را در کنار لیاخوف نشانهٔ تسلط غیرمستقیم پترزبورگ بر دربار تهران می‌داند."}],"eventIds":["majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person","liakhov"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1252,"gregorianYear":1873},"died":{"solarYear":1340,"gregorianYear":1961},"origin":"کریمه (امپراتوری روسیه)؛ تاتار قرائیم.","family":"سرگی مارکویچ شابشال؛ معلم روسی ولیعهد.","socialClass":"مستشاران و افسران امنیتی امپراتوری تزاری.","importance":"محرک اصلی محمدعلی‌شاه در انحلال مشروطه و سازماندهی کودتای لیاخوف در سال ۱۲۸۷ ش.","life":[{"title":"آموزگاری محمدعلی شاه قاجار و کودتا","body":"در تبریز به عنوان معلم روسی محمدعلی میرزا منصوب شد و نفوذ روانی عمیقی بر او یافت. در تهران کانون توطئه‌های ضد مجلس در دربار بود و پس از خلع محمدعلی شاه قاجار به روسیه بازگشت."}]},{"id":"zell-e-soltan","name":"مسعود میرزا ظل‌السلطان","titles":["ظل‌السلطان","حاکم اصفهان"],"aliases":["ظل السلطان","ظل‌السلطان","مسعود میرزا"],"summary":"پسر ارشد ناصرالدین‌شاه و حاکم دیرپای اصفهان. ولیعهد نشد چون مادرش از خاندان قاجار نبود. در اصفهان دولتی در دولت ساخت. خوانندهٔ کسروی او را بیشتر از حاشیهٔ اصفهان می‌شناسد تا از صحن مجلس.","role":"شاهزادهٔ مقتدر اصفهان؛ رقیب کنارگذاشته‌شدهٔ ولیعهدی","judgments":[{"sourceId":"hedayat","locus":"رجال ناصری","text":"مخبرالسلطنه او را سهمگین و مال‌اندوز می‌نویسد. هیبتش در اصفهان بیش از مهرش در تهران بود."}],"eventIds":["zell-e-soltan-dismissal-isfahan"],"relatedPersonIds":[],"monarchId":"naser-al-din","born":{"solarYear":1228,"gregorianYear":1850},"died":{"solarYear":1297,"gregorianYear":1918},"origin":"تهران / اصفهان؛ فرزند ارشد ناصرالدین‌شاه از عفت‌السلطنه.","family":"سلطان مسعود میرزا ظل‌السلطان؛ برادر بزرگتر مظفرالدین‌شاه.","socialClass":"شاهزادگان حاکم‌نشین و فئودال‌های بزرگ نظامی.","importance":"حاکم مقتدر و خودمختار اصفهان و ولایات جنوبی، آمر قتل حسینقلی خان ایلخانی و رقیب همیشگی صدارت در پایتخت.","life":[{"title":"حکمرانی بر نیمه جنوبی ایران","body":"نزدیک به سه دهه با قشون مجهز اختصاصی بر اصفهان و فارس فرمان راند. او برای تثبیت اقتدار خود حسینقلی خان بختیاری را در ۱۲۶۱ ش به قتل رساند و در غائله بهایی‌کشی ۱۲۸۲ برای تضعیف امین‌السلطان مسامحه نشان داد."}]},{"id":"sepahsalar","name":"میرزا حسین‌خان مشیرالدوله سپهسالار","titles":["مشیرالدوله","سپهسالار اعظم","صدراعظم"],"aliases":["میرزا حسین خان سپهسالار","سپهسالار","مشیرالدوله قزوینی"],"born":{"solarYear":1206,"gregorianYear":1827},"died":{"solarYear":1259,"solarMonth":6,"gregorianYear":1881},"summary":"صدراعظم نواندیش عهد ناصری، بنیان‌گذار دربار اعظم (هیئت وزرا)، مجالس عدلیه و طراح امتیاز رویتر. او کوشید با نهادسازی دیوانی موازنه امنیتی علیه روسیه ایجاد کند اما با تحریکات داخلی معزول شد.","role":"صدراعظم نوساز عهد ناصری؛ بنیان‌گذار کابینه هیئت وزرا","judgments":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"اندیشه ترقی و حکومت قانون","text":"آدمیت سپهسالار را از برجسته‌ترین دولتمردان اصلاح‌طلب ایران می‌داند که برای قانون‌مند ساختن قدرت کوشید."}],"eventIds":["darbar-azam","reuter-concession","first-european-tour"],"relatedPersonIds":["malkom","mostashar-al-dowleh","ain-al-dowleh"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"قزوین / تهران؛ فرزند میرزا محمدنبی خان قزوینی.","family":"میرزا حسین خان مشیرالدوله سپهسالار.","socialClass":"اشرافیت دیوانی متجدد؛ صدراعظم اصلاح‌گر عهد ناصری.","importance":"بنیان‌گذار دربار اعظم (کابینه هیئت وزرا)، مجالس شش‌گانه عدلیه و طراح موازنه اقتصادی از طریق امتیاز رویتر.","life":[{"title":"سفارت استانبول و صدارت نوساز","body":"دوازده سال سفیر ایران در عثمانی بود و اصلاحات تنظیمات را از نزدیک مشاهده کرد. در ۱۲۵۰ ش به صدارت رسید، ساختار وزارت‌خانه‌ها را متحول ساخت و مجالس تنظیمات ولایتی را به راه انداخت."},{"title":"امتیاز رویتر و عزل در انزلی","body":"برای جلب سرمایه بریتانیا و موازنه در برابر توسعه‌طلبی ارضی روسیه امتیازنامه ۱۸۷۲ رویتر را منعقد ساخت؛ اما در بازگشت از سفر اول فرنگ در بندر انزلی با شورش درباریان و علما معزول گردید."}]},{"id":"amin-al-zarb","name":"حاج محمدحسن امین‌الضرب","titles":["امین دارالضرب","امین‌الضرب","حاج کمپانی"],"aliases":["محمدحسن اصفهانی امین‌الضرب","امین الضرب","امین‌الضرب"],"born":{"solarYear":1216,"gregorianYear":1837},"died":{"solarYear":1277,"gregorianYear":1898},"summary":"بزرگ‌تاجر ایران، رئیس ضرابخانه شاهنشاهی، بنیان‌گذار مجلس وکلای تجار و احداث‌کننده نخستین خط‌آهن تجاری کشور (محمودآباد).","role":"بزرگ‌تاجر و رئیس ضرابخانه؛ بانی مجلس وکلای تجار","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار هفتم","text":"امین‌الضرب با درک نیاز اقتصاد بازار به امنیت و قانون، نخستین گام‌های تشکل صنفی تجار را برداشت."}],"eventIds":["majles-vokala-tojjar","bast-in-british-embassy","majlis-opened","atabak-killed","constitution-signed","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["amin-al-soltan","asadabadi"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"اصفهان؛ خاندان صرافان کهن اصفهانی.","family":"حاج محمدحسن امین‌الضرب؛ پدر حاج محمدحسین امین‌الضرب.","socialClass":"بورژوازی تجاری عالی‌رتبه و رئیس ضرابخانه دولتی.","importance":"نخستین سرمایه‌گذار مدرن صنعتی ایران، بانی مجلس وکلای تجار و احداث‌کننده نخستین خط‌آهن تجاری کشور در مازندران.","life":[{"title":"توسعه اقتصادی و دارالضرب","body":"ضرابخانه مرکزی پایتخت را مکانیزه کرد و در ۱۲۶۳ ش عریضه تأسیس مجلس وکلای تجار را به ناصرالدین شاه قاجار داد تا امنیت مالکیت و دادگاه‌های تجاری را تثبیت کند."}]},{"id":"ehtesham-al-saltaneh","name":"محمودخان احتشام‌السلطنه","titles":["احتشام‌السلطنه","امیر تومان","رئیس مجلس اول"],"aliases":["احتشام السلطنه","احتشام‌السلطنه","محمود علامیر"],"born":{"solarYear":1241,"gregorianYear":1862},"died":{"solarYear":1314,"gregorianYear":1935},"summary":"دیپلمات برجسته، عضو کمیسیون عدالتخانه و دومین رئیس مجلس اول شورای ملی. او در جلسه دربار شجاعانه از مشروطیت و تفکیک قوا دفاع کرد و استبداد را منشأ سقوط سلطنت خواند.","role":"دیپلمات تجددخواه؛ رئیس مجلس اول شورای ملی","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار هجدهم","text":"نطق احتشام‌السلطنه در ۸ اردیبهشت ۱۲۸۵ برای نخستین بار مفهوم مشروطیت و تفکیک قوا را درون دربار قاجار فریاد زد."}],"eventIds":["edalatkhaneh-commission","majlis-opened","supplementary-law","atabak-killed","tabatabai-letter-to-ayn-al-dowleh"],"relatedPersonIds":["ala-al-dowleh","ain-al-dowleh","tabatabai"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"تهران؛ ایل قاجار دولو.","family":"محمود خان علامیر؛ فرزند محمدرحیم خان علاءالدوله امیرنظام و برادر احمد خان علاءالدوله.","socialClass":"اشرافیت دیوانی تجددخواه و دیپلمات‌های برجسته قاجار.","importance":"مهم‌ترین چهره درون حاکمیت قاجار در تبیین تفکیک قوا و پادشاهی مشروطه و دومین رئیس مجلس شورای ملی اول.","life":[{"title":"نطق مشروطیت و ریاست مجلس","body":"در جلسه ۸ اردیبهشت ۱۲۸۵ در حضور عین‌الدوله از سلطنت مشروطه و تفکیک قوا دفاع کرد، امیربهادر را که حکم آخر را از آن مظفرالدین شاه قاجار می‌خواست رد کرد، و گفت امروز به رضا بدهید آنچه را فردا پنجاه هزار تن به زور می‌گیرند. مظفرالدین شاه قاجار او را به کمیتهٔ مرز عثمانی فرستاد. پس از صنیع‌الدوله به ریاست مجلس اول رسید."}]},{"id":"ala-al-dowleh","name":"احمدخان علاءالدوله","titles":["علاءالدوله","امیر تومان","حاکم تهران"],"aliases":["علاء الدوله","علاء‌الدوله","احمد خان قاجار دولو"],"born":{"solarYear":1237,"gregorianYear":1858},"died":{"solarYear":1290,"gregorianYear":1911},"summary":"حاکم مقتدر و سخت‌گیر تهران که فاحشه‌خانه‌ها را برچید و با فلک زدن سید هاشم قندی در دارالحکومه به تحریک رشدیه، جرقه‌ای شد برای اعتصاب بازار و هجرت صغری.","role":"حاکم مستبد و منضبط تهران؛ مجری فلک تجار قند","judgments":[{"sourceId":"nazem","locus":"چوب زدن تجار","text":"ناظم‌الاسلام او را حاکمی خشن اما ضدرشوه و از موجدان ناخواسته خیزش مشروطه می‌نویسد."}],"eventIds":["sugar-merchants-bastinado","bast-abdolazim"],"relatedPersonIds":["ehtesham-al-saltaneh","ain-al-dowleh","rushdiyeh"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"تهران؛ ایل قاجار دولو.","family":"احمد خان علاءالدوله؛ برادر بزرگتر احتشام‌السلطنه.","socialClass":"اشرافیت نظامی و حکام منضبط قاجار.","importance":"حاکم سخت‌گیر تهران که با فلک زدن بازرگانان قند در دارالحکومه به تحریک رشدیه، جرقه اعتصاب بازار و هجرت صغری را زد.","life":[{"title":"فلک تجار و آغاز جنبش","body":"در ۲۱ آذر ۱۲۸۴ به روایت رشدیه در واقعات اتفاقیه، با بهانهٔ گرانی قند چند تاجر آبرومند را فلک کرد تا بازار به علما بگرود و عین‌الدوله بیفتد. کارنامهٔ فارس او سفاک شهره نبود؛ این یک فقره استثنا شد و هجرت صغری را روشن کرد."}]},{"id":"joseph-naus","name":"مسیو ژوزف نوز","titles":["مسیو نوز","مدیرکل گمرکات","وزیر گمرکات"],"aliases":["مسیو نوز","نوز بلژیکی","ژوزف نوز"],"born":{"solarYear":1232,"gregorianYear":1853},"died":{"solarYear":1299,"gregorianYear":1920},"summary":"مستشار بلژیکی که عواید گمرک، پست و ضرابخانه را متمرکز کرد و به مقام وزارت رسید. تعرفه ۱۹۰۳ و عکس بالماسکه او در لباس روحانیت کانون خشم بازاریان و علما شد.","role":"وزیر بلژیکی گمرکات؛ نماد نفوذ اقتصادی بیگانگان","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"داستان نوز","text":"کسروی او را کارگزار بیگانگان و پایمال‌کننده منافع بازرگانان ایرانی می‌داند."}],"eventIds":["customs-tariff-1903","naus-masquerade-scandal","tabriz-prim-riot-1282","bast-abdolazim","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["ain-al-dowleh","amin-al-soltan","behbahani"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"بلژیک؛ مستشار ارشد مالیه.","family":"مسیو ژوزف نوز بلژیکی.","socialClass":"تکنوکرات‌های خارجی در خدمت دربار قاجار.","importance":"وزیر گمرکات و طراح تعرفه ۱۹۰۳ که عکس بالماسکه او در لباس روحانیت کانون خشم عمومی در آستانه مشروطه شد.","life":[{"title":"گمرکات و بحران مشروعیت","body":"عواید گمرکی، پست و ضرابخانه را متمرکز کرد اما به دلیل اعمال تعرفه‌های سنگین و انتشار عکس بالماسکه، فتوای تحریم و تقاضای اخراج او صادر گردید."}]},{"id":"arbab-jamshid","name":"ارباب جمشید جمشیدیان","titles":["ارباب جمشید","تاجر مخصوص"],"aliases":["ارباب جمشید","جمشید جمشیدیان","ارباب جمشید یزدی"],"born":{"solarYear":1230,"gregorianYear":1851},"died":{"solarYear":1312,"solarMonth":10,"solarDay":16,"gregorianYear":1933},"summary":"صراف و بانکدار بزرگ زرتشتی دربار و حامی مالی عمده بست‌نشینان شاه‌عبدالعظیم و سفارت انگلیس، و نخستین وکیل غیرمسلمان مجلس اول شورای ملی.","role":"بانکدار و حامی مالی مشروطه؛ نماینده زرتشتیان در مجلس اول","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار چهاردهم","text":"ارباب جمشید نماد گذار اقلیت‌های مذهبی از حاشیه به متن حاکمیت ملی و مدنی ایران بود."}],"eventIds":["bagh-mikadeh","majlis-opened","bast-in-british-embassy","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["ehtesham-al-saltaneh","yahya-dowlatabadi"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"یزد / تهران؛ جامعه زرتشتیان ایران.","family":"ارباب جمشید جمشیدیان.","socialClass":"بورژوازی صرافی و تجاری عالی‌رتبه.","importance":"پشتیبان مالی عمده مشروطه‌خواهان، عضو کمیته باغ میکده و نخستین وکیل غیرمسلمان مجلس شورای ملی اول.","life":[{"title":"صرافی و حمایت از مشروطه","body":"مخارج بست‌نشینان شاه‌عبدالعظیم و سفارت بریتانیا را تقبل کرد و به عنوان نماد ارتقای حقوق شهروندی اقلیت‌ها به مجلس اول راه یافت."}]},{"id":"zahir-al-dowleh","name":"علی‌خان قاجار ظهیرالدوله","titles":["ظهیرالدوله","صفاعلی"],"aliases":["علی خان ظهیرالدوله","ظهیرالدوله","صفاعلی"],"born":{"solarYear":1243,"gregorianYear":1864},"died":{"solarYear":1303,"gregorianYear":1924},"summary":"وزیر تشریفات دربار، داماد ناصرالدین‌شاه و سرسلسله دراویش صفی‌علیشاهی که انجمن اخوت را با تلفیق ساختار شبه‌ماسونی و برابری‌طلبی صوفیانه بنیاد نهاد.","role":"بنیان‌گذار انجمن اخوت؛ دولتمرد آزادی‌خواه","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار پنجم","text":"ظهیرالدوله با تأسیس انجمن اخوت، شاهزادگان و اصناف را بر سر یک سفره نشاند و فرهنگ مساوات مدنی را ترویج کرد."}],"eventIds":["anjoman-okhovvat","salar-al-dowleh-rebellion"],"relatedPersonIds":["ain-al-dowleh","salar-al-dowleh","amin-al-soltan"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"تهران؛ شاهزادگان قاجار.","family":"علی خان قاجار ظهیرالدوله؛ داماد ناصرالدین‌شاه و سرسلسله دراویش صفی‌علیشاهی.","socialClass":"اشرافیت متصوفه و دولتمردان آزادی‌خواه.","importance":"بنیان‌گذار انجمن اخوت و مروج برابری طبقاتی میان اعیان دربار و اصناف جامعه.","life":[{"title":"انجمن اخوت و مدنیت","body":"در ۱۲۷۸ ش انجمن اخوت را بنا نهاد و با تلفیق ساختار شبه‌ماسونی و درویشی، شاهزادگان و پیشه‌وران را بر سر یک سفره نشاند."}]},{"id":"moshir-al-dowleh","name":"میرزا نصرالله خان مشیرالدوله نایینی","titles":["مشیرالدوله","صدراعظم مشروطه","وزیر امور خارجه"],"aliases":["مشیرالدوله","میرزا نصرالله خان","میرزا نصرالله خان مشیرالدوله","نصرالله خان مشیرالدوله","مشیرالدوله نایینی"],"born":{"solarYear":1219,"gregorianYear":1840},"died":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":22,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":13},"summary":"نخستین صدراعظم حکومت مشروطه، وزیر امور خارجه کهنه‌کار و سرپرست تدوین اسناد اساسی مجلس اول و نظام‌نامه انتخابات.","role":"نخستین صدراعظم مشروطه و سازمان‌دهنده انتقال قانونی قدرت","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌ویکم","text":"مشیرالدوله نایینی دیوان‌سالاری اصلاح‌طلب بود که با جلب اعتماد توأمان دربار و متحصنان، گذار مسالمت‌آمیز به مشروطیت را ممکن ساخت."},{"sourceId":"nazem","locus":"تاریخ بیداری ایرانیان","text":"ناظم‌الاسلام صدارت او را آغاز گشایش کارها و پایان استبداد عین‌الدوله می‌داند."}],"eventIds":["dismissal-of-ayn-al-dowleh","farman","provisional-council-at-military-school","electoral-law-ratification","constitution-signed","qom-migration","mohammad-ali-coronation-boycott","bast-in-british-embassy","majlis-opened","atabak-killed","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["hassan-pirnia","hossein-pirnia","mozaffar-person","ain-al-dowleh"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"نائین / دارالخلافه تهران.","family":"میرزا نصرالله خان مشیرالدوله نایینی؛ پدر حسن پیرنیا (مشیرالملک) و حسین پیرنیا (مؤتمن‌الملک).","socialClass":"دیوان‌سالاران حرفه‌ای و رجال اصلاح‌طلب وزارت امور خارجه.","importance":"نخستین صدراعظم مشروطه، سرپرست تدوین اسناد اساسی مجلس اول و سازمان‌دهنده انتقال مسالمت‌آمیز قدرت.","life":[{"title":"صدارت مشروطه و پایه‌گذاری نهادهای قانون","body":"با عزل عین‌الدوله صدارت را پذیرفت و با اعتمادسازی میان دربار و متحصنان، فرامین مشروطیت را ابلاغ کرد. او مجلس موقت مدرسه نظامی را برپا داشت و فرزندان حقوق‌دان خود را مأمور نگارش نظام‌نامه انتخابات نمود."}]},{"id":"salar-al-dowleh","name":"ابوالفتح میرزا سالارالدوله","titles":["شاهزاده سالارالدوله","حاکم لرستان و کردستان"],"aliases":["سالارالدوله","سالار الدوله","ابوالفتح میرزا","شاهزاده ابوالفتح میرزا"],"born":{"solarYear":1260,"gregorianYear":1881},"died":{"solarYear":1338,"gregorianYear":1959},"summary":"شاهزاده قاجار و برادر محمدعلی‌شاه که با سوءاستفاده از نام مشروطه و اتکا به عشایر غرب ایران دست به شورش مسلحانه زد و مدعی سلطنت شد.","role":"شاهزاده مدعی تاج‌وتخت و سرکرده طغیان ایلی غرب کشور","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وششم","text":"سالارالدوله با توهم تکیه بر ایلات لر سودای سلطنت کرد؛ اما مجلس اول یکپارچه در برابر او ایستاد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"تاریخ مشروطه ایران","text":"کسروی او را شاهزاده‌ای سبک‌سر می‌داند که آشوب‌هایش حاصلی جز خرابی ولایات غرب نداشت."}],"eventIds":["salar-al-dowleh-rebellion","swedish-gendarmerie"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person","zahir-al-dowleh","amin-al-soltan","farmanfarma-person"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تبریز / تهران؛ شاهزادگان قاجار.","family":"ابوالفتح میرزا سالارالدوله؛ پسر سوم مظفرالدین‌شاه قاجار و برادر محمدعلی‌شاه.","socialClass":"شاهزادگان درباری صاحب تیول و مناصب ولایتی.","importance":"مدعی پادشاهی و سرکرده شورش‌های مسلحانه ایلیاتی در غرب ایران علیه نظام مشروطه.","life":[{"title":"طغیان زاگرس و نبرد نهاوند","body":"با اتکا به سواران ایلات لر سودای سلطنت کرد و به نهاوند تاخت؛ اما با پایداری مجلس و قشون دولتی شکست خورد و به کنسولگری بریتانیا در کرمانشاه پناه برد و سپس تسلیم دولت شد."}]},{"id":"farmanfarma-person","name":"عبدالحسین میرزا فرمانفرما","titles":["شاهزاده فرمانفرما","نصرت‌الدوله","وزیر عدلیه"],"aliases":["فرمانفرما","عبدالحسین میرزا","عبدالحسین میرزا فرمانفرما","شاهزاده فرمانفرما"],"born":{"solarYear":1236,"gregorianYear":1857},"died":{"solarYear":1318,"solarMonth":8,"gregorianYear":1939,"gregorianMonth":11},"summary":"شاهزاده مقتدر قاجار، نوه عباس میرزا، وزیر عدلیه و داخله در ادوار مشروطه و فرمانده مقتدر قشون غرب در بحران‌های ارومیه و سرکوب سالارالدوله.","role":"فرمانده نظامی و دولتمرد ارشد قاجار در ادوار مشروطه","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وهشتم","text":"فرمانفرما در غیاب ارتش منظم، تنها سرداری بود که توانایی سازماندهی سواران محلی برای مهار هجوم مرزی عثمانی در ارومیه را داشت."}],"eventIds":["salar-al-dowleh-rebellion","ottoman-incursion-urmia-1286","amin-al-soltan-atabak-return","kermanshah-provisional-1294","south-persia-rifles","famine-1296","ahmad-enthroned"],"relatedPersonIds":["amin-al-soltan","mohammad-ali-person","salar-al-dowleh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تبریز / تهران؛ شاهزادگان قاجار.","family":"شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما؛ نوه عباس میرزا نایب‌السلطنه.","socialClass":"اشرافیت مقتدر نظامی و دیوان‌سالاران ارشد قاجار.","importance":"وزیر عدلیه و داخله در ادوار مشروطه و فرمانده قشون غرب در مهار هجوم مرزی عثمانی به ارومیه و سرکوب طغیان سالارالدوله.","life":[{"title":"فرماندهی قشون غرب و وزارت عدلیه","body":"در بحران تجاوز عثمانی به ارومیه با سواران قزوینی و خمسه مرزهای غرب را حراست کرد و در کابینه اتابک و ادوار بعدی وزارت عدلیه و داخله را بر عهده داشت."}]},{"id":"moin-al-tojjar","name":"حاج محمدتقی معین‌التجار بوشهری","titles":["معین‌التجار","معین‌التجار بوشهری","وکیل‌التجار"],"aliases":["معین التجار","معین‌التجار","معین‌التجار بوشهری","حاج محمدتقی بوشهری"],"born":{"solarYear":1238,"gregorianYear":1859},"died":{"solarYear":1312,"gregorianYear":1933},"summary":"بازرگان برجسته جنوب، صاحب امتیاز خاک سرخ هرمز و کشتیرانی کارون، وکیل اول تجار تهران در مجلس اول و سخنور اصلی مبارزه با استقراض خارجی.","role":"سخنگوی اقتصادی تجار در مجلس اول و پیشگام تأسیس بانک ملی","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌ودوم","text":"معین‌التجار در صحن بهارستان صورت‌حساب‌های مالیاتی صدراعظم‌ها را افشا کرد و پرچمدار رد وام روس و انگلیس شد."}],"eventIds":["national-bank-initiative","majlis-opened","bast-in-british-embassy","qajar-deposition-1304","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["amin-al-zarb","sani-al-dowleh","naser-al-molk"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"بوشهر / تهران؛ بازرگانان جنوب و خلیج فارس.","family":"حاج محمدتقی معین‌التجار بوشهری؛ صاحب امتیاز خطوط کشتیرانی کارون و جزایر هرمز.","socialClass":"کلان‌سرمایه‌داران تجاری و نمایندگان متنفذ بازار در پارلمان.","importance":"سخنور برجسته اقتصادی مجلس اول، پرچمدار رد استقراض خارجی از روس و انگلیس و طراح ایجاد بانک ملی.","life":[{"title":"نطق تاریخی در رد وام خارجی و طرح بانک ملت","body":"در آبان ۱۲۸۵ با ایراد نطقی مستند در صحن بهارستان، کسری بودجه ادعایی دولت را افشا کرد و با پیشنهاد تأسیس بانک ملی با سرمایه مردم، راه استقراض خارجی را بست."}]},{"id":"sultan-ali-vazir-afkham","name":"سلطانعلی‌خان وزیر افخم","titles":["وزیر افخم","رئیس‌الوزرا"],"aliases":["وزیر افخم","سلطانعلی خان","سلطانعلی‌خان"],"born":{"solarYear":1241,"gregorianYear":1862},"died":{"solarYear":1293,"gregorianYear":1914},"summary":"نخستین وزیر در تاریخ اداری ایران که عنوان رسمی رئیس‌الوزرا بر او اطلاق شد و صدارت کابینه گذار میان مشیرالدوله و اتابک را بر عهده داشت.","role":"رئیس کابینه موقت پس از استعفای مشیرالدوله","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وپنجم","text":"وزیر افخم نماینده ساختار سنتی دیوان بود که در برابر نظارت پارلمانی بهارستان تاب نیاورد و پس از استیضاح کنار رفت."}],"eventIds":["ministerial-responsibility-dispute","amin-al-soltan-atabak-return"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person","naser-al-molk","amin-al-soltan","sani-al-dowleh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"دارالخلافه تهران؛ مستوفیان و رجال سنتی دیوان قاجار.","family":"سلطانعلی‌خان وزیر افخم؛ از کارگزاران کهنه‌کار دربار مظفری.","socialClass":"اشرافیت دیوانی و دولتمردان سنتی.","importance":"نخستین وزیر در تاریخ اداری ایران که رسماً عنوان رئیس‌الوزرا بر او اطلاق شد و صدارت کابینه گذار را پس از استعفای مشیرالدوله بر عهده داشت.","life":[{"title":"کابینه گذار و استیضاح بهارستان","body":"پس از کناره‌گیری مشیرالدوله دولت موقت را تشکیل داد اما به دلیل عدم پاسخگویی به مطالبات نمایندگان، هدف استیضاح قرار گرفت و راه را برای صدارت اتابک هموار ساخت."}]},{"id":"eqbal-al-saltaneh-maku","name":"مرتضی‌قلی اقبال‌السلطنه ماکوئی","titles":["اقبال‌السلطنه"],"aliases":["اقبال‌السلطنه ماکوئی","مرتضی‌قلی اقبال‌السلطنه","اقبال‌السلطنه ماکو"],"summary":"حکمران ماکو. با مجاهدان خوی جنگید، در سکمن‌آباد پیروز شد، و به فرمانفرما تلگراف دفاعی نوشت. کسروی سال بعد سپاه او را بر تبریز می‌آورد.","role":"حکمران ماکو؛ هماورد مجاهدان خوی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ جنگهای خوییان","text":"کسروی او را مدعی ماکو می‌نویسد که راه عریضه را بسته می‌دید و خوی را اجامر می‌خواند."}],"eventIds":["sokmanabad-khoy-1286","tabriz-resistance-rahim-khan-1286","tabriz-siege"],"relatedPersonIds":["farmanfarma-person","mohammad-ali-person"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"ماکو؛ خاندان حکمران سرحد.","socialClass":"خوانین سرحدی آذربایجان.","importance":"هماورد مجاهدان خوی و سپس سپاه بر تبریز به روایت کسروی.","life":[{"title":"سکمن‌آباد","body":"تلگراف او به فرمانفرما دفاع از ماکو است و خوی را اجامر می‌خواند. متن را در ورقهٔ سکمن‌آباد بخوان."}]},{"id":"william-knox-darcy","name":"ویلیام ناکس دارسی","titles":["صاحب امتیاز نفت"],"aliases":["ویلیام ناکس دارسی","دارسی","ناکس دارسی"],"born":{"solarYear":1228,"solarMonth":7,"solarDay":19,"gregorianYear":1849,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":11},"died":{"solarYear":1296,"solarMonth":2,"solarDay":11,"gregorianYear":1917,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":1},"summary":"سرمایه‌دار انگلیسی مقیم لندن بود. ثروتش از معادن طلای استرالیا بود و امتیاز نفت ایران در ۱۲۸۰ به نام او صادر شد.","role":"صاحب امتیاز نفت ایران","judgments":[],"eventIds":["darcy-oil-concession"],"relatedPersonIds":["amin-al-soltan","mozaffar-person"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"نیوتون آبوت در دوون‌شر انگلستان. خانواده به راکهمپتون استرالیا رفت.","importance":"امتیاز شصت‌سالهٔ نفت ایران در ۷ خرداد ۱۲۸۰ به نام او صادر شد.","life":[{"title":"از معدن طلا تا امتیاز نفت","body":"وکالت خواند و از احیای معدنی طلا در استرالیا ثروتی اندوخت. در ۱۸۸۶ به انگلستان بازگشت. در ۸ ژانویهٔ ۱۹۰۱ در پاریس با میرزا آنتوان‌خان کتابچی دیدار کرد و امتیاز جست‌وجوی نفت ایران را پذیرفت. هرگز به ایران نیامد. عملیات را به نمایندگانش سپرد و تا مرگ در ۱۱ اردیبهشت ۱۲۹۶ عضو هیئت مدیرهٔ شرکت نفت انگلیس و ایران ماند."}]},{"id":"antoine-kitabgi","name":"میرزا آنتوان‌خان کتابچی","titles":["کمیسر کل ایران در نمایشگاه پاریس"],"aliases":["کتابچی","کتابچی‌خان","آنتوان کتابچی","میرزا آنتوان‌خان کتابچی"],"summary":"رئیس پیشین گمرک ایران و کمیسر کل ایران در نمایشگاه پاریس بود. دارسی را به امتیاز نفت رساند و در مذاکرهٔ تهران همراهی کرد.","role":"کمیسر کل ایران در نمایشگاه پاریس","judgments":[],"eventIds":["darcy-oil-concession"],"relatedPersonIds":["amin-al-soltan","william-knox-darcy"],"monarchId":"mozaffar-al-din","importance":"واسطهٔ آشنایی دارسی با امتیاز نفت ایران و همراه مذاکره در تهران بود.","life":[{"title":"از گمرک تا پاریس","body":"ریاست گمرک ایران را داشت و در مذاکرات امتیازهای رویتر نیز دست داشت. در نمایشگاه پاریس سال ۱۹۰۰ کمیسر کل ایران بود. در مهر و آبان ۱۲۷۹ از سر هنری دراموند ولف خواست سرمایه‌گذار انگلیسی برای نفت ایران بیابد و در دی همان سال در پاریس با دارسی دیدار کرد. بهار ۱۲۸۰ همراه ماریوت و کوت به تهران آمد."}]},{"id":"azod-al-molk","name":"علی‌رضاخان عضدالملک","titles":["نایب‌السلطنه","ایلخان ایل قاجار"],"aliases":["عضدالملک","علی‌رضاخان عضدالملک","عضدالملک قاجار"],"died":{"solarYear":1289,"solarMonth":6,"gregorianYear":1910,"gregorianMonth":9},"summary":"ایلخان ایل قاجار بود. مجلس عالی در ۲۵ تیر ۱۲۸۸ نیابت سلطنت احمد شاه قاجار را موقتاً به او سپرد و مجلس دوم همان نیابت را قانوناً تأیید کرد.","role":"نایب‌السلطنهٔ احمد شاه قاجار","judgments":[],"eventIds":["ahmad-enthroned"],"relatedPersonIds":["ahmad-person","mohammad-ali-person"],"monarchId":"ahmad-shah","origin":"ایل قاجار. پسر موسی‌خان و پسرعموی مهدعلیا، مادر ناصرالدین شاه قاجار.","importance":"پس از خلع محمدعلی شاه قاجار، نیابت سلطنت احمد شاه قاجار به او سپرده شد.","life":[{"title":"نیابت موقت","body":"ایلخانی ایل قاجار بود و در دورهٔ مشروطه میان دربار و مشروطه‌خواهان میانجی می‌شد. مجلس عالی در ۲۵ تیر ۱۲۸۸ نیابت را موقتاً به او سپرد. او در همان نشست پذیرفت و در سلطنت‌آباد از پادشاه تازه پیشواز کرد. مجلس دوم در ۱ آذر ۱۲۸۸ این نیابت را با پنجاه و یک رأی قانوناً تأیید کرد. یک سال و سه ماه بعد، در شهریور ۱۲۸۹، درگذشت."}]},{"id":"cecil-spring-rice","name":"سسیل اسپرینگ-رایس","titles":["وزیر مختار بریتانیا"],"aliases":["اسپرینگ-رایس","سسیل اسپرینگ-رایس","اسپرینگ رایس"],"summary":"وزیر مختار بریتانیا در تهران بود. در اردیبهشت ۱۲۸۶ دو نامه به ناصرالملک نوشت و صدور مجوز واردات نقره برای بانک شاهنشاهی را خواست.","role":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","judgments":[],"eventIds":["imperial-bank-silver-monopoly"],"relatedPersonIds":["naser-al-molk","joseph-rabino"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","importance":"در اردیبهشت ۱۲۸۶ از وزیر مالیه مجوز واردات نقره برای بانک شاهنشاهی را خواست.","life":[{"title":"دو نامهٔ اردیبهشت","body":"وزیر مختار بریتانیا در تهران بود. در ۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۶ نامهٔ رابینو را برای ناصرالملک فرستاد و تأخیر در پاسخ به آزادی واردات نقره را ناخوشایند لندن خواند. در ۲۲ اردیبهشت نوشت اگر مجوز ظرف دو روز صادر نشود، دولت او در رفتار دوستانه با ایران تجدید نظر خواهد کرد. خادم می‌نویسد او صنیع‌الدوله را نیز دید و رئیس مجلس ایستاد."}]},{"id":"joseph-rabino","name":"ژوزف رابینو","titles":["رئیس بانک شاهنشاهی"],"aliases":["رابینو","ژوزف رابینو","جی. رابینو"],"summary":"رئیس بانک شاهنشاهی ایران در تهران بود. در ۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۶ از وزیر مالیه خواست کسی را برای مذاکرهٔ قرارداد ضرب سکه معرفی کند.","role":"رئیس بانک شاهنشاهی ایران در تهران","judgments":[],"eventIds":["imperial-bank-silver-monopoly"],"relatedPersonIds":["cecil-spring-rice","naser-al-molk"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","importance":"رئیس بانک شاهنشاهی در تهران بود و گشایش مذاکرهٔ قرارداد ضرب سکه را خواست.","life":[{"title":"تقاضای قرارداد ضرب","body":"کاظم‌زاده و کرزن او را از ۱۸۸۹ کارگزار رویتر و سپس از مدیران بانک می‌شناسند. در پیوست نامهٔ ۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۶، با استناد به تنگی بازار و نیاز دولت به نقد، از وزیر مالیه خواست کسی را برای مذاکرهٔ قرارداد ضرب سکه معرفی کند. نامهٔ ۲۲ اردیبهشت مجوز را به نام او خواست."}]},{"id":"ala-al-saltaneh","name":"میرزا محمدعلی‌خان علاءالسلطنه","titles":["علاءالسلطنه","وزیر امور خارجه"],"aliases":["علاءالسلطنه","محمدعلی‌خان علاءالسلطنه","میرزا محمدعلی‌خان علاءالسلطنه"],"summary":"در بهار ۱۲۸۶ وزیر امور خارجه بود. خادم او را از مخاطبان گفت‌وگوی سفارت دربارهٔ واردات نقره، و سپس از میانجی‌های تقاضای تعلیق بازپرداخت وام بانک شاهنشاهی می‌نویسد.","role":"وزیر امور خارجه در بهار ۱۲۸۶","judgments":[],"eventIds":["imperial-bank-silver-monopoly"],"relatedPersonIds":["amin-al-soltan","naser-al-molk"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","importance":"وزیر امور خارجهٔ کابینهٔ اتابک در بهار ۱۲۸۶ بود.","life":[{"title":"گفت‌وگوی نقره","body":"خادم می‌نویسد اسپرینگ-رایس از فروردین ۱۲۸۶ با او و با ناصرالملک دربارهٔ واردات نقره گفت‌وگو کرد. ایرانیکا نام او را در کابینهٔ ۱۴ اردیبهشت، کنار ناصرالملک و فرمانفرما، در شمار رجال متمایل به بریتانیا آورده است. در تابستان همان سال، به روایت خادم، با ناصرالملک تقاضای تعلیق بازپرداخت اصل وام بانک شاهنشاهی را پیش برد."}]},{"id":"tabatabai","name":"سید محمد طباطبایی","titles":["آیت‌الله","مجتهد تهران"],"aliases":["طباطبایی","طباطبائی","سید محمد طباطبایی","سیدمحمد طباطبایی","آقا سید محمد"],"died":{"solarYear":1299,"solarMonth":10,"solarDay":8,"gregorianYear":1920,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":29},"summary":"یکی از دو سید تهران. نامه به عین‌الدوله و به مظفرالدین شاه قاجار نوشت، به شاه عبدالعظیم و قم رفت، و مشروطه را از عدالتخانه به مجلس کشاند. کسروی او را صادق می‌خواند. این ستایش کسروی است، نه بی‌گناهی تاریخی.","role":"پیشوای روحانی مشروطه در تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم و بحث روحانیت","text":"«دو سید راستی را مشروطه و قانون می‌خواستند.» کسروی طباطبایی را از بهبهانی نرم‌تر و بی‌شائبه‌تر می‌بیند. در گفتار پنجم می‌گوید کارشان ارجدار است و لغزش این بود که پس از فرمان مردم را راه ننمودند."},{"sourceId":"nazem","locus":"بست‌ها و مهاجرت‌ها","text":"ناظم‌الاسلام طباطبایی را محور نامه‌ها و بست‌نشینی علما می‌نویسد. روایت او تهرانی است و دو سید را در مرکز صفحه می‌گذارد."},{"sourceId":"browne","locus":"علمای مشروطه‌خواه تهران","text":"براون طباطبایی را مجتهد قانون‌خواه می‌شناسد و برای فرنگ گزارش می‌دهد که جنبش فقط غوغای بازار نیست."}],"eventIds":["bast-abdolazim","qom-migration","farman","majlis-bombarded","masjid-shah-1323","tabatabai-letter-to-ayn-al-dowleh","kermanshah-provisional-1294","killing-of-seyyed-abdolhamid","supplementary-law","dismissal-of-ayn-al-dowleh","bast-in-british-embassy","majlis-opened","atabak-killed","park-atabak","constitution-signed","sheikh-fazlollah-bast-shah-abdolazim","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["behbahani","sheikh-fazlollah","ain-al-dowleh","seyyed-jamal-vaez"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1221,"gregorianYear":1842},"origin":"تهران؛ خاندان سادات طباطبایی سنگلجی.","family":"میرزا سید محمد طباطبایی؛ فرزند سید صادق طباطبایی و پدر سید محمدصادق طباطبایی.","socialClass":"علمای طراز اول و مجتهدان نواندیش دارالخلافه تهران.","importance":"رهبر فکری و اخلاقی جنبش مشروطیت، بنیان‌گذار مدرسه اسلام، و پیشوای هجرت صغری و کبری.","life":[{"title":"نواندیشی دینی و تأسیس مدرسه اسلام","body":"طباطبایی از نادر مجتهدانی بود که آموزش نوین و تأسیس مدارس ملی را از فرایض زمانه می‌دانست. او مدرسه اسلام را برپا کرد و در گفتگوهای شبانه با ناظم‌الاسلام کرمانی در بهمن ۱۲۸۳ ش، شرط رهایی کشور را نه در عزل و نصب وزرا، بلکه در استقرار حکومت مشروطه، حاکمیت قانون اساسی و آگاهی توده مردم دانست و بستر تأسیس انجمن مخفی را فراهم کرد."},{"title":"رهبری هجرت‌ها و دفاع از مجلس","body":"در هجرت صغری به شاه عبدالعظیم و هجرت کبری به قم دوشادوش بهبهانی پیشگام بود و تأسیس عدالتخانه و مجلس را مطالبه کرد. در مجلس اول به عنوان پیشوای روحانی ناظر بر قانون‌گذاری حضور داشت و از شمول حقوق ملت و برابری همگان در برابر قانون دفاع نمود. پس از به توپ بستن مجلس دستگیر و به خراسان تبعید شد و پس از فتح تهران با احترام بازگشت."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12},"title":"هجرت صغری","text":"رهبری متحصنان در حرم حضرت عبدالعظیم."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7},"title":"هجرت کبری به قم","text":"خروج علما به قم برای فشار نهایی جهت صدور فرمان مشروطه."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6},"title":"تبعید پس از کودتای باغشاه","text":"دستگیری توسط قزاق‌ها و نفی بلد به خراسان."}]},{"id":"behbahani","name":"سید عبدالله بهبهانی","titles":["آیت‌الله","مجتهد تهران"],"aliases":["بهبهانی","سید عبدالله بهبهانی","سیدعبدالله بهبهانی","آقا سید عبدالله"],"died":{"solarYear":1289,"solarMonth":4,"solarDay":24,"gregorianYear":1910,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":15},"summary":"سید دیگر تهران. سیاسی‌تر از طباطبایی، و در بازار و انجمن‌ها دستش بازتر. پس از فتح تهران ترور شد. کسروی هر دو سید را صادق می‌خواند، اما بهبهانی را بیشتر مرد میدان سیاست می‌بیند تا مرد نامه.","role":"پیشوای سیاسی‌تر روحانیان مشروطه‌خواه تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"همدستی دو سید","text":"کسروی جنبش را کار دو سید می‌داند و به کتابهایی می‌تازد که مشیرالدوله را بنیادگذار ستوده‌اند. بهبهانی را در این زوج، یال سیاست می‌گذارد."},{"sourceId":"nazem","locus":"انجمن‌ها و بست‌ها","text":"ناظم‌الاسلام آمدوشد بهبهانی با رجال و سفارت را بیشتر می‌نویسد. همین باعث شده برخی او را «سیاسی» بخوانند و برخی «آلوده»."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"سال‌های پس از فتح تهران","text":"ملک‌زاده قتل بهبهانی را ضربه به مشروطهٔ تهران می‌نگارد. قاتلان را در فضای تندروی انجمن‌ها می‌جوید."}],"eventIds":["bast-abdolazim","qom-migration","farman","tehran-opened","killing-of-seyyed-abdolhamid","supplementary-law","dismissal-of-ayn-al-dowleh","bast-in-british-embassy","majlis-opened","atabak-killed","park-atabak","constitution-signed","sheikh-fazlollah-bast-shah-abdolazim","ahmad-enthroned","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["tabatabai","sheikh-fazlollah"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1219,"gregorianYear":1840},"origin":"تهران / بهبهان؛ خاندان سادات آل غریفی.","family":"آیت‌الله سید عبدالله مجتهد بهبهانی؛ فرزند سید اسماعیل بهبهانی.","socialClass":"مجتهدان متنفذ و رهبران مذهبی با پایگاه وسیع در بازار و اصناف تهران.","importance":"رهبر سیاسی و عمل‌گرای جنبش مشروطه در پایتخت و عامل کلیدی بسیج بازاریان در برابر استبداد.","life":[{"title":"نطق‌های پرشور و رهبری میدانی","body":"بهبهانی دارای شبکه ارتباطی گسترده با تجار و اصناف بازار بود. او با نطق‌های تند علیه ژوزف نوز در فاصلهٔ ۱۷ اسفند ۱۲۸۳ تا ۱۷ فروردین ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۳ تا ۲۴۶۴) خیزش عمومی را کلید زد و در همراهی با طباطبایی هجرت‌های صغری و کبری را رهبری کرد. در جریان تدوین متمم قانون اساسی، با تدبیر فقهی مناقشه پیرامون اصل دوم (نظارت طراز اول مجتهدان) را حل‌وفصل نمود."},{"title":"دوران استبداد صغیر و ترور در منزل","body":"در واقعه باغشاه مورد ضرب و شتم قزاق‌ها قرار گرفت و به عتبات تبعید شد. پس از فتح تهران با شکوه به پایتخت بازگشت و رهبری جناح اعتدالیون را در مجلس دوم عهده‌دار شد. سرانجام در شامگاه ۲۴ تیر ۱۲۸۹ در منزلش در تهران به دست فداییان تندرو ترور شد؛ رویدادی که جامعه مشروطه را در شوک و تشنج عمیق فرو برد."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1283,"solarMonth":12,"solarDay":25,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":16},"title":"نطق تاسوعا علیه نوز","text":"اعلان جهاد بیانی و مطالبه عزل رئیس بلژیکی گمرکات."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6},"title":"دستگیری در باغشاه","text":"شکنجه و تبعید به عتبات پس از به توپ بستن مجلس."},{"date":{"solarYear":1289,"solarMonth":4,"solarDay":24,"gregorianYear":1910,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":15},"title":"کشته شدن در تهران","text":"ترور مسلحانه در منزل توسط عوامل افراطی."}]},{"id":"sheikh-fazlollah","name":"شیخ فضل‌الله نوری","titles":["حاج شیخ فضل‌الله","مجتهد تهران"],"aliases":["شیخ فضل الله","شیخ فضل‌الله","نوری","فضل‌الله نوری","شیخ فضل الله نوری"],"died":{"solarYear":1288,"solarMonth":5,"solarDay":11,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":31},"summary":"مجتهد متنفذ تهران. نخست با دو سید همراه بود، سپس مشروعه را در برابر مشروطه علم کرد و در استبداد صغیر کنار دربار ایستاد. پس از فتح تهران اعدام شد. کسروی جدایی را بر سر شریعت می‌نویسد، نه بر سر جاه.","role":"پیشوای شرعی مخالف مشروطهٔ عرفی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار ششم؛ اندیشه‌های حاجی شیخ فضل‌الله","text":"«حاجی شیخ فضل‌الله رواج شریعت را می‌طلبید و به یکبار از هم جدا می‌بودند.» کسروی نزاع را فقهی‌سیاسی می‌بیند. این با روایتی که شیخ را فقط مزدور دربار می‌کند یکی نیست."},{"sourceId":"nazem","locus":"جدایی علما و تحصن عبدالعظیم","text":"ناظم‌الاسلام همراهی نخستین و سپس جدایی را روزبه‌روز نوشته است. شیخ در این روایت از مدافع عدالتخانه به نقاد قانون عرفی بدل می‌شود."},{"sourceId":"browne","locus":"مشروعه در برابر مشروطه","text":"براون او را رأس مخالفان متمم قانون اساسی می‌شناسد. همدلی براون با مجلس است؛ با این حال وجود یک جبههٔ شرعی را جدی می‌گیرد."}],"eventIds":["supplementary-law","sheikh-fazlollah-bast-shah-abdolazim","nuri-letter-to-aqa-najafi-di-1285","ashub-meydan-tupkhaneh","majlis-bombarded","nuri-executed","killing-of-seyyed-abdolhamid","qom-migration","bast-abdolazim","farman","bast-in-british-embassy","atabak-killed"],"relatedPersonIds":["tabatabai","behbahani","mohammad-ali-person","akhund-khorasani","aqa-najafi","seyyed-kazem-yazdi"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1222,"gregorianYear":1843},"origin":"لاشت (نور مازندران)؛ مقیم دارالخلافه تهران.","family":"حاج شیخ فضل‌الله نوری؛ از شاگردان طراز اول میرزای شیرازی در سامرا.","socialClass":"فقهای عالی‌رتبه اصولی و مجتهدان صاحب فتوا در پایتخت.","importance":"بزرگ‌ترین نظریه‌پرداز اسلام سنتی و جریان «مشروطه مشروعه» در نفی قانون‌گذاری عرفی پارلمان.","life":[{"title":"از همراهی در مهاجرت تا علم کردن مشروعه","body":"در مهاجرت کبری به قم همراه علما شد، اما با گشایش مجلس اول و تدوین متمم قانون اساسی، اصل مساوات حقوقی و آزادی مطبوعات را بدعت و در تعارض با احکام شریعت خواند. او با خروج به حرم شاه عبدالعظیم و انتشار لوایح اعتراضی، کانون جریان مشروعه‌خواهی را پایه‌گذاری کرد و بر نظارت پنج فقیه طراز اول پای فشرد."},{"title":"استبداد صغیر و محاکمه در میدان توپخانه","body":"در دوره استبداد صغیر کنار دربار محمدعلی‌شاه ایستاد و مجلس را خلاف اسلام دانست. پس از فتح تهران از پناهندگی به سفارتخانه‌های روس و عثمانی امتناع ورزید. او در دادگاه انقلابی محاکمه و در غروب ۱۱ مرداد ۱۲۸۸ در میدان توپخانه به دار آویخته شد."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":4,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":6},"title":"تحصن مشروعه در شاه عبدالعظیم","text":"خروج اعتراضی علیه اصول متمم قانون اساسی مجلس اول."},{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":5,"solarDay":11,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":31},"title":"اعدام در میدان توپخانه","text":"اجرای حکم دار توسط دادگاه انقلابی مشروطه."}]},{"id":"akhund-khorasani","name":"ملا محمدکاظم آخوند خراسانی","titles":["آخوند خراسانی","مرجع نجف"],"aliases":["آخوند خراسانی","آخوند","محمدکاظم خراسانی","ملا محمد کاظم"],"died":{"solarYear":1290,"solarMonth":9,"solarDay":21,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":12},"summary":"مرجع بزرگ نجف و پشتیبان مشروطه از بیرون مرز. با مازندرانی فتوا و تلگراف به تبریز و تهران می‌فرستاد. کسروی اختلاف نجف و شیخ فضل‌الله را اختلاف در خواندن شریعت در غیبت امام می‌داند.","role":"پشتیبان نجفی مشروطه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"روحانیت و مشروطه","text":"کسروی از زبان آخوند و مازندرانی می‌نویسد: چون صاحب شریعت ناپیداست و حکام جور چیره‌اند، باری قانونی باشد و عقلای امت شورا کنند. «مشروطه را از شریعت جدا می‌گرفتند.»"},{"sourceId":"adamiyat","locus":"اندیشهٔ سیاسی نجف","text":"آدمیت حمایت نجف را سند آن می‌داند که مشروطه در ایران فقط فرنگ‌مآبی نبود؛ فقه هم برای مهار سلطان راه باز کرد."}],"eventIds":["tabriz-siege","farman","forged-najaf-takfir-atabak","nuri-executed","tehran-opened","bast-abdolazim","park-atabak","sheikh-fazlollah-bast-shah-abdolazim","ahmad-enthroned"],"relatedPersonIds":["mazandarani","sheikh-fazlollah","tabatabai"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1218,"gregorianYear":1839},"origin":"مشهد مقدس؛ حوزه علمیه نجف اشرف.","family":"ملا محمدکاظم خراسانی ملقب به «صاحب کفایه».","socialClass":"زعامت عالیه فقهی و مرجعیت تامه جهان تشیع در نجف.","importance":"رهبر معنوی و فتوایی انقلاب مشروطه و بزرگ‌ترین نظریه‌پرداز فقهی تحدید سلطنت در عصر غیبت.","life":[{"title":"زعامت حوزه نجف و صدور فتاوای مشروطیت","body":"آخوند خراسانی با تألیف کفایةالاصول استاد بلامنازع فقاهت شیعه بود. او همراه با شیخ عبدالله مازندرانی، مشروطیت و مجلس شورا را برای جلوگیری از تعدیات خودکامگان و مهار استبداد در عصر غیبت امری واجب شرعی اعلام کرد و با تلگراف‌های پیاپی از مجاهدان تبریز و فاتحان تهران پشتیبانی نمود."},{"title":"تصمیم به جهاد علیه روس و درگذشت ناگهانی","body":"در پی اولتیماتوم روسیه و اشغال آذربایجان در سال ۱۲۹۰ ش، تصمیم گرفت در رأس لشکری از علما و مجاهدان برای جهاد علیه ارتش تزاری عازم ایران شود، اما در بامداد روز حرکت در نجف به طرز مشکوک و ناگهانی درگذشت."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6},"title":"فتوای تکفیر استبداد صغیر","text":"صدور حکم جهاد دفاعی و نفی مشروعیت سلطنت محمدعلی‌شاه."},{"date":{"solarYear":1290,"solarMonth":9,"solarDay":21,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":12},"title":"رحلت در نجف اشرف","text":"درگذشت در آستانه حرکت برای نبرد با متجاوزان روس."}]},{"id":"mazandarani","name":"شیخ عبدالله مازندرانی","titles":["مرجع نجف"],"aliases":["مازندرانی","شیخ عبدالله مازندرانی","عبدالله مازندرانی"],"summary":"همراه آخوند خراسانی در حمایت از مشروطه. کسروی این دو را با هم می‌آورد. در برابر خوانش مشروعهٔ شیخ فضل‌الله، خوانش نجف این بود که قانون عرفی در غیبت، جلو خودکامگی را می‌گیرد.","role":"مرجع حامی مشروطه در نجف","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"پشتیبانی علمای نجف","text":"کسروی تلگراف‌ها و پاسخ‌های این دو مرجع را از جنس فقه سیاست می‌خواند، نه شعار. نام مازندرانی را همیشه کنار آخوند می‌آورد."}],"eventIds":["tabriz-siege","ahmad-enthroned"],"relatedPersonIds":["akhund-khorasani","sheikh-fazlollah"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"مازندران؛ حوزه علمیه نجف اشرف.","family":"آیت‌الله العظمی شیخ عبدالله مازندرانی.","socialClass":"مراجع عظام تقلید در نجف.","importance":"همراه و هم‌رزم فتوایی آخوند خراسانی در هدایت مرجعیت شیعه به سود جنبش مشروطه.","life":[{"title":"فتواهای مشترک نجف","body":"مازندرانی پای ثابت تمام بیانیه‌ها، تلگراف‌ها و فتاوای سرنوشت‌ساز نجف در عهد مشروطه بود. او همراه با آخوند، مجلس شورای ملی را سنگر عدالت و دفع ستم ملوک‌الطوایفی خواند و بر لزوم ایستادگی در برابر اولتیماتوم روس پای فشرد."}]},{"id":"seqat-al-islam","name":"میرزا علی ثقةالاسلام تبریزی","titles":["ثقةالاسلام"],"aliases":["ثقة الاسلام","ثقةالاسلام","ثقةالاسلام تبریزی"],"died":{"solarYear":1290,"solarMonth":10,"solarDay":10,"gregorianYear":1912,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":1},"summary":"روحانی مشروطه‌خواه تبریز. میان مجاهدان و محافظه‌کاران شهر می‌ایستاد. روس‌ها او را در عاشورا به دار آویختند. کسروی در هیجده‌ساله این قتل را داغ آذربایجان می‌نویسد.","role":"مجتهد تبریز؛ کشتهٔ اشغال روس","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار پنجم؛ جستجویی از حال مردم","text":"کسروی می‌نویسد ملایان بزرگ تبریز بیشتر از مشروطه رو گرداندند؛ ثقةالاسلام را استثنا می‌گذارد. این ثقةالاسلام تبریزی است، نه عالم اصفهان در نقل بلدیه."},{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"اشغال تبریز و اولتیماتوم","text":"کسروی دار زدن ثقةالاسلام را نشانهٔ آن می‌داند که مشروطهٔ تبریز را فقط محمدعلی‌شاه نکشت؛ پترزبورگ هم کشت."}],"eventIds":["provincial-councils-law","tabriz-resistance-rahim-khan-1286","russian-ultimatum"],"relatedPersonIds":["sattar-khan","baqer-khan","sheikh-mohammad-khiabani"],"monarchId":"ahmad-shah","born":{"solarYear":1240,"gregorianYear":1861},"origin":"تبریز؛ خاندان علمی ثقةالاسلامی.","family":"میرزا علی آقا ثقةالاسلام تبریزی؛ پیشوای شیخیان متجدد آذربایجان.","socialClass":"علمای طراز اول، مصلحان فرهنگی و آزادی‌خواهان آذربایجان.","importance":"مجتهد عالی‌قدر تبریز که در روز عاشورای از ۳۰ آذر ۱۲۹۰ تا ۱۹ آذر ۱۲۹۱ (شاهنشاهی ۲۴۷۰ تا ۲۴۷۱) به جرم امتناع از تأیید اشغالگری روس به دار آویخته شد.","life":[{"title":"میانجی‌گری در انجمن و دفاع از تمامیت ارضی","body":"ثقةالاسلام شخصیتی صلح‌جو و دانا بود که میان مجاهدان تندرو و نیروهای دولتی موازنه برقرار می‌کرد. با اشغال تبریز توسط سپاه تزاری در آذر ۱۲۹۰ ش، کنسول روس از او خواست متنی در محکومیت مجاهدان و مشروعیت ورود قشون روس امضا کند. او نپذیرفت و گفت: «من هرگز سندی را امضا نخواهم کرد که حریت و استقلال وطنم را نفی کند». روس‌ها در دهم دی ۱۲۹۰ (عاشورا) او را به دار آویختند."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1290,"solarMonth":10,"solarDay":10,"gregorianYear":1912,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":1},"title":"کشته شدن در عاشورای تبریز","text":"اعدام بر فراز دار توسط دژخیمان ارتش اشغالگر تزاری."}]},{"id":"mirzaye-shirazi","name":"آیت‌الله العظمی میرزا محمدحسن شیرازی","titles":["میرزای بزرگ","مجدد شیرازی","مرجع اعلا"],"aliases":["میرزای شیرازی","میرزا حسن شیرازی","مجدد شیرازی"],"born":{"solarYear":1193,"gregorianYear":1815},"died":{"solarYear":1273,"solarMonth":11,"solarDay":24,"gregorianYear":1895,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":20},"summary":"مرجع تقلید شیعیان در سامرا و صادرکننده فتوای تاریخی تحریم تنباکو. او با نفی انحصار رژی تالبوت، نفوذ سیاسی مرجعیت خارج از کشور را در سرنوشت ملی ایران تثبیت کرد.","role":"مرجع اعلای شیعه؛ صادرکننده فتوای تحریم تنباکو","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"نهضت تنباکو","text":"کسروی فتوای میرزا را نقطه عطف هماهنگی علما و بازار در برابر بیگانگان می‌داند."}],"eventIds":["tobacco","shirazi-tobacco-fatwa"],"relatedPersonIds":["tabatabai","behbahani","asadabadi"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"شیراز؛ حوزه علمیه نجف و سامرا.","family":"آیت‌الله العظمی میرزا محمدحسن حسینی شیرازی ملقب به «میرزای مجدد».","socialClass":"زعامت عامه و مرجعیت مطلق شیعیان جهان.","importance":"صادرکننده فتوای تحریم تنباکو و بنیان‌گذار قدرت سیاسی و فتوایی مراجع در تاریخ معاصر ایران.","life":[{"title":"تحریم رژی تالبوت و شکستن استبداد ناصری","body":"پس از استفتائات پیاپی تجار و ارسال نامه‌های اعتراضی از سوی علما و سید جمال‌الدین اسدآبادی، میرزای شیرازی در آذر ۱۲۷۰ ش فتوای تحریم استعمال توتون و تنباکو را صادر کرد. این فتوا نافرمانی مدنی بی‌سابقه‌ای در تمام ارکان جامعه و حتی کاخ ناصرالدین شاه قاجار پدید آورد و دربار قاجار را وادار به لغو کامل امتیازنامه نمود."}]},{"id":"aqa-najafi","name":"شیخ محمدتقی نجفی اصفهانی (آقانجفی)","titles":["آقانجفی","شیخ‌الاسلام اصفهان"],"aliases":["آقا نجفی","آقانجفی","محمدتقی نجفی"],"born":{"solarYear":1225,"gregorianYear":1846},"died":{"solarYear":1293,"solarMonth":4,"solarDay":13,"gregorianYear":1914,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":6},"summary":"مجتهد مقتدر اصفهان و نخستین صادرکننده حکم تحریم عملی تنباکو در اصفهان. او با نفوذ گسترده توده‌ای بارها با ظل‌السلطان و دولت مرکزی چالش داشت.","role":"مجتهد مقتدر اصفهان؛ پیشگام تحریم عملی تنباکو","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار هشتم و سیزدهم","text":"آقانجفی با ترکیب نفوذ شرعی و منافع اقتصادی بومی اصفهان، نخستین فتوای میدانی تحریم تنباکو را صادر کرد."}],"eventIds":["tobacco","shirazi-tobacco-fatwa","zell-e-soltan-dismissal-isfahan","nuri-letter-to-aqa-najafi-di-1285"],"relatedPersonIds":["zell-e-soltan","mirzaye-shirazi","aqa-nurullah-isfahani"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"اصفهان؛ خاندان مسجدشاهی اصفهان.","family":"شیخ محمدتقی نجفی اصفهانی؛ فرزند شیخ محمدباقر نجفی.","socialClass":"علمای مقتدر سنتی و زمین‌داران صاحب نفوذ توده‌ای.","importance":"نخستین صادرکننده حکم تحریم عملی تنباکو و مقتدرترین رهبر مذهبی اصفهان در عهد قاجار.","life":[{"title":"تحریم در اصفهان و منازعات قدرت","body":"در ۱ آذر ۱۲۷۰ ش با صدور فتوای تحریم، قلیان‌ها را در اصفهان شکست و قهوه‌خانه‌ها را بست. او دارای نفوذ فراوانی در بسیج توده‌ها بود و بارها مسعود میرزا ظل‌السلطان را در اصفهان به چالش کشید."}]},{"id":"sheikh-hadi-najmabadi","name":"آیت‌الله حاج شیخ هادی نجم‌آبادی","titles":["آقاشیخ هادی","مصلح آزاداندیش"],"aliases":["شیخ هادی نجم آبادی","شیخ هادی نجم‌آبادی","آقا شیخ هادی"],"born":{"solarYear":1213,"gregorianYear":1834},"died":{"solarYear":1281,"gregorianYear":1902},"summary":"مجتهد دگراندیش و مربی آزادی‌خواهان در محله حسن‌آباد تهران. محفل وی محل پرورش فکری میرزا رضا کرمانی، دهخدا، ملک‌المتکلمین و رشدیه بود.","role":"مجتهد نواندیش و مربی آزادی‌خواهان تهران","judgments":[{"sourceId":"nazem","locus":"مقدمات بیداری","text":"ناظم‌الاسلام شیخ هادی را مظهر خردورزی دینی و مأمن پناهندگان استبداد می‌ستاید."}],"eventIds":["naser-shah-assassinated","shabnameh-arrests-1319"],"relatedPersonIds":["mirza-reza-kermani","tabatabai","dehkhoda"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"نجم‌آباد ساوجبلاغ / تهران.","family":"آیت‌الله حاج شیخ هادی نجم‌آبادی؛ فرزند ملا مهدی نجم‌آبادی.","socialClass":"مجتهدان نواندیش، فقیهان آزاداندیش و مربیان طبقه روشنفکر.","importance":"مربی آزاداندیشی و آزادی‌خواهی در پایتخت و مأمن فکری میرزا رضا کرمانی، دهخدا و ملک‌المتکلمین.","life":[{"title":"حوزه درس حسن‌آباد و تربیت آزادی‌خواهان","body":"در محله حسن‌آباد تهران حوزه‌ای پیراسته از خرافات و تعصبات برپا کرد. او با تکیه بر عقل‌گرایی، نقد خرافه و دفاع از کرامت انسانی، نخبگان جوان را به تفکر واداشت و پس از ترور ناصرالدین‌شاه، میرزا رضا کرمانی در بازجویی‌ها از او با تجلیل فراوان یاد کرد."}]},{"id":"fal-asiri","name":"سید علی‌اکبر فال‌اسیری","titles":["حاجی سید علی‌اکبر","شریعتمآب"],"aliases":["فال اسیری","فال‌اسیری","سید علی اکبر فال اسیری"],"born":{"solarYear":1219,"gregorianYear":1840},"died":{"solarYear":1280,"gregorianYear":1901},"summary":"عالم پرنفوذ شیراز و داماد میرزای شیرازی که با سخنرانی‌های آتشین نهضت تنباکو را در فارس آغاز کرد و پس از تبعید به بصره، پیام‌آور اعتراضات به سامرا شد.","role":"پیشوای اعتراضات تنباکو در شیراز","judgments":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"شورش تنباکو در شیراز","text":"آدمیت تبعید فال‌اسیری را اشتباه راهبردی دربار در تحریک احساسات مذهبی سراسر کشور می‌داند."}],"eventIds":["tobacco"],"relatedPersonIds":["mirzaye-shirazi","asadabadi"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"فال (فارس) / شیراز.","family":"سید علی‌اکبر فال‌اسیری؛ داماد میرزای بزرگ شیرازی.","socialClass":"روحانیت متنفذ و خطبای مبارز فارس.","importance":"آغازگر خیزش تنباکو در شیراز که با سخنرانی‌هایش بازار فارس را بست و پس از تبعید، پیام‌آور نهضت به سامرا شد.","life":[{"title":"شورش شاهچراغ و تبعید به بصره","body":"در اردیبهشت ۱۲۷۰ در شیراز علیه کمپانی رژی منبر رفت. پس از سرکوب تحصن شاهچراغ به بصره تبعید شد؛ در آنجا با سید جمال‌الدین دیدار کرد و نامه وی و گزارش‌های تجار را به میرزای شیرازی رساند."}]},{"id":"mirza-javad-mojtahed","name":"حاج میرزا جواد آقا مجتهد تبریزی","titles":["مجتهد تبریز","حاج میرزا جواد مجتهد"],"aliases":["میرزا جواد مجتهد تبریزی","میرزا جواد تبریزی"],"born":{"solarYear":1214,"gregorianYear":1835},"died":{"solarYear":1274,"gregorianYear":1895},"summary":"پیشوای مقتدر مذهبی آذربایجان که با همراهی با طومار ۴۰۰۰ امضایی مردم، دفتر رژی تالبوت را در تبریز تعطیل ساخت و مانع ورود عمال فرنگی شد.","role":"مجتهد مقتدر آذربایجان در جنبش تنباکو","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"تنباکو در تبریز","text":"کسروی ایستادگی میرزا جواد را عامل ناکامی دربار در تحمیل رژی بر آذربایجان می‌نویسد."}],"eventIds":["tobacco","majles-vokala-tojjar"],"relatedPersonIds":["mirzaye-shirazi"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"تبریز؛ خاندان مجتهد تبریزی.","family":"حاج میرزا جواد آقا مجتهد تبریزی.","socialClass":"علمای طراز اول و مراجع پرنفوذ آذربایجان.","importance":"رهبر مذهبی پایداری تبریز در برابر امتیاز تنباکو که مانع ورود عمال کمپانی رژی به بازار آذربایجان شد.","life":[{"title":"طومار چهارهزار امضایی آذربایجان","body":"در فاصلهٔ ۱۶ مرداد ۱۲۷۰ تا ۱۴ شهریور ۱۲۷۰ (شاهنشاهی ۲۴۵۰) با همراهی تجار و مردم طوماری چهارهزار امضایی علیه رژی تنظیم کرد و پیشنهادهای مصالحه دربار را رد نمود و دفتر رژی را در تبریز تعطیل نگاه داشت."}]},{"id":"hadi-dowlatabadi","name":"حاج سید هادی دولت‌آبادی","titles":["اسم‌الله الودود","مجتهد اصفهان"],"aliases":["سید هادی دولت آبادی","سید هادی دولت‌آبادی"],"born":{"solarYear":1208,"gregorianYear":1829},"died":{"solarYear":1271,"gregorianYear":1892},"summary":"عالم دینی در اصفهان و جانشین پنهانی میرزا یحیی صبح‌ازل در ایران، پدر یحیی و علی‌محمد دولت‌آبادی و سازمان‌دهنده شبکه ازلیان پیشامشروطه.","role":"عالم دینی و رهبر پنهانی جامعه ازلیان ایران","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار دهم","text":"سید هادی دولت‌آبادی با شیوه تقیه دینی، ریاست جامعه بیانی را در اصفهان حفظ کرد و فرزندانش را در مسیر تحول آموزشی و سیاسی پرورش داد."}],"eventIds":[],"relatedPersonIds":["yahya-dowlatabadi"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"دولت‌آباد اصفهان.","family":"حاج سید هادی دولت‌آبادی؛ پدر میرزا یحیی و علی‌محمد دولت‌آبادی.","socialClass":"مجتهدان سرشناس سنتی با رهبری مخفی جامعه بابی ازلی.","importance":"جانشین پنهانی میرزا یحیی صبح‌ازل در ایران و حلقه اتصال جامعه ازلی با محافل مذهبی و مشروطه‌خواهان.","life":[{"title":"تقیه دینی و پرورش فرزندان","body":"با تسلط بر فقه و حکمت در اصفهان منبر می‌رفت و با روش تقیه مذهبی، ریاست جامعه بیانی را حفظ کرد و فرزندانش را در مسیر تحول فکری و تأسیس مدارس نوین تربیت نمود."}]},{"id":"sheikh-mohammad-vaez","name":"شیخ محمد واعظ اصفهانی","titles":["شیخ محمد واعظ","خطیب مشروطه"],"aliases":["شیخ محمد واعظ","محمد واعظ اصفهانی","شیخ محمد واعظ اصفهانی"],"born":{"solarYear":1245,"gregorianYear":1866},"died":{"solarYear":1302,"gregorianYear":1923},"summary":"خطیب پرشور و سخنور نامدار مشروطه‌خواه در تهران که بازداشت او توسط قزاقان عین‌الدوله جرقه واقعه مسجد جامع و کشته شدن سید عبدالحمید را زد.","role":"خطیب و واعظ پرشور مشروطه‌خواه","judgments":[{"sourceId":"nazem","locus":"تاریخ بیداری ایرانیان","text":"ناظم‌الاسلام نطق‌های شیخ محمد واعظ بر منبر را عامل شور انقلابی مردم در آستانه مهاجرت کبری می‌داند."}],"eventIds":["killing-of-seyyed-abdolhamid","qom-migration"],"relatedPersonIds":["tabatabai","behbahani","malek-al-motekallemin"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"اصفهان / تهران.","family":"شیخ محمد واعظ اصفهانی؛ از خطبای نامدار جنبش بیداری.","socialClass":"خطبا و وعاظ مذهبی حامی مشروطیت.","importance":"سخنور پرشور مشروطه که بازداشت او توسط قزاقان عین‌الدوله به واقعه مسجد جامع و کشته شدن سید عبدالحمید انجامید.","life":[{"title":"خطابه‌های روشنگرانه و بازداشت در بازار","body":"در منابر تهران شجاعانه به نقد استبداد و ستم عین‌الدوله پرداخت. در ۱۸ تیر ۱۲۸۵ توسط قزاقان دستگیر شد و هجوم طلاب برای نجات او منجر به واقعه خونین مسجد جامع گردید."}]},{"id":"seyyed-abdolhamid","name":"سید عبدالحمید","titles":["طلبهٔ آزادی‌خواه"],"aliases":["سید عبدالحمید","سید عبدالحمید طلبه"],"died":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"solarDay":20,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":11},"summary":"طلبهٔ جوان تهرانی که در کشمکش بر سر آزادی حاج شیخ محمد واعظ هدف گلوله قرار گرفت.","role":"طلبهٔ آزادی‌خواه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"تاریخ مشروطه ایران؛ گفتار دوم","text":"کسروی کشته شدن سید عبدالحمید و گرداندن پیراهن خونین او در بازار را نقطه جوش انقلاب و انفجار خشم همگانی می‌نویسد."}],"eventIds":["killing-of-seyyed-abdolhamid","qom-migration"],"relatedPersonIds":["sheikh-mohammad-vaez","tabatabai","behbahani"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"دارالخلافه تهران؛ طلاب حوزه علمیه.","family":"سید عبدالحمید؛ طلبه جوان تهرانی.","socialClass":"طلاب و محصلان علوم دینی.","importance":"طلبه‌ای که کشته شدنش در ۱۹ تیر ۱۲۸۵ بست مسجد جامع و سپس مهاجرت علما به قم را به حرکت درآورد.","life":[{"title":"کشته شدن در برابر قراول‌خانه","body":"در جریان تلاش طلاب برای رهایی شیخ محمد واعظ از دست قزاقان هدف گلوله قرار گرفت. گرداندن پیراهن خونین او در بازار تهران، خشم همگانی را علیه صدارت عین‌الدوله برانگیخت."}]},{"id":"mirza-fazl-ali-aqa","name":"حاج میرزا فضلعلی آقا تبریزی","titles":["میرزا فضلعلی آقا","نماینده تبریز"],"aliases":["میرزا فضلعلی آقا","میرزا فضل‌علی آقا","فضلعلی آقا تبریزی"],"born":{"solarYear":1239,"gregorianYear":1860},"died":{"solarYear":1317,"gregorianYear":1938},"summary":"عالم برجسته و حقوق‌دان و وکیل مقتدر تبریز در مجلس اول که با نطق‌های فقهی و نظری خود در دفاع از متمم قانون اساسی و انطباق قوانین پارلمانی با احکام ثانویه، راه را برای تفکیک قوا هموار کرد.","role":"فقیه نواندیش و نماینده برجسته تبریز در مجلس اول","judgments":[{"sourceId":"browne","locus":"انقلاب ایران","text":"براون نطق‌های میرزا فضلعلی آقا در مجلس را نشانه‌ای درخشان از بلوغ حقوقی و گذر شریعت به سوی نظم دموکراتیک ارزیابی می‌کند."},{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وششم","text":"میرزا فضلعلی آقا اثبات کرد که تقنین پارلمانی در قلمرو مصلحت عمومی و احکام ثانویه جای دارد و تعارضی با دیانت ندارد."}],"eventIds":["motammam-article-two-debate","motammam-bill-of-rights-mosavat"],"relatedPersonIds":["taqizadeh","tabatabai","mostashar-al-dowleh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تبریز؛ خاندان اهل علم آذربایجان.","family":"حاج میرزا فضلعلی آقا تبریزی؛ فرزند میرزا علی‌نقی مجتهد.","socialClass":"علمای نواندیش و نمایندگان برگزیده آذربایجان در مجلس شورای ملی.","importance":"تئوریسین حقوقی و فقهی مجلس اول که با تبیین قلمرو احکام ثانویه و امور مباحه، راه را برای تفکیک قوا و تقنین پارلمانی هموار ساخت.","life":[{"title":"نطق تاریخی در مناقشه اصل دوم متمم","body":"با تسلطی شگرف به دستگاه فقه اجتهادی اثبات کرد که قوانین پارلمان در قلمرو احکام ثانویه و مصالح عمومی قرار دارد و هیچ تعارضی با دین ندارد و نیازی به هیئت نظارت دائمی نیست."}]},{"id":"sheikh-mohammad-khiabani","name":"شیخ محمد خیابانی","titles":["شیخ محمد خیابانی"],"aliases":["خیابانی","شیخ محمد خیابانی","محمد خیابانی"],"born":{"solarYear":1256,"gregorianYear":1878},"died":{"solarYear":1299,"solarMonth":6,"solarDay":23,"gregorianYear":1920,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":14},"summary":"از ملایان خرد تبریز که کسروی در شمار پایدارماندگان مشروطه می‌آورد. در نه ماه نخست هنوز مجتهد بزرگ شهر نبود؛ واعظ و پیشوای محل بود. بعدها وکیل مجلس و سر انجمن ایالتی شد و در ۱۲۹۹ در تبریز کشته شد.","role":"واعظ تبریز؛ سپس وکیل و پیشوای انجمن ایالتی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار پنجم؛ جستجویی از حال مردم","text":"کسروی خیابانی را در ردیف نوبری و اهرابی می‌گذارد: ملای خرد که تا پایان با آزادی ماند، نه مجتهد بزرگ که از مشروطه رو گرداند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار پنجم؛ جستجویی از حال مردم","text":"کسروی در گفتار پنجم خیابانی را در تیرهٔ واعظان خرد تبریز می‌گذارد که پس از دشمنی ملایان بزرگ پایدار ماندند. داستان آزادیستان و مرگ او در تاریخ هیجده‌سالهٔ آذربایجان است، نه در این جلد."}],"eventIds":["provincial-councils-law","tabriz-resistance-rahim-khan-1286","khiabani-rising-1299"],"relatedPersonIds":["seqat-al-islam","mirza-esmail-nubari","taqizadeh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"خامنه و تبریز؛ واعظ محله‌ای که سپس سر انجمن ایالتی شد.","family":"شیخ محمد خیابانی؛ از ملایان خرد آذربایجان، نه از مجتهدان طراز اول شهر.","socialClass":"واعظان و پیشنمازان تبریز که کسروی آنان را پایدارماندگان مشروطه می‌خواند.","importance":"در گفتار پنجم کسروی نام او را در تیرهٔ ملای خرد می‌گذارد. فرجام سیاسی‌اش در هیجده‌ساله است، نه در این جلد.","life":[{"title":"نه ماه نخست مشروطه","body":"کسروی می‌نویسد تبریز به علمایی همپای دو سید تهران نازیدن نتواند؛ ملایان بزرگ جز ثقةالاسلام دشمن شدند. آنچه جبران کرد پیشنمازان و واعظان بود. خیابانی تازه به ملایی رسیده بود و تا پایان پایدار ماند. پیکرهٔ نشست آزادیخواهان او را کنار نوبری و اهرابی نشان می‌دهد."}]},{"id":"mirza-esmail-nubari","name":"میرزا اسماعیل نوبری","titles":["نوبری"],"aliases":["اسماعیل نوبری","میرزا اسماعیل نوبری"],"summary":"از همان تیرهٔ ملایان خرد تبریز که کسروی تا پایان پایدار می‌خواند. در پیکرهٔ نشست آزادیخواهان کنار خیابانی ایستاده است. بعدها وکیل تبریز در مجلس شد.","role":"واعظ تبریز؛ سپس وکیل آذربایجان","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار پنجم؛ جستجویی از حال مردم","text":"کسروی نام او را در فهرست کسانی می‌آورد که تازه به ملایی رسیده بودند و از مشروطه برنگشتند."}],"eventIds":["provincial-councils-law"],"relatedPersonIds":["sheikh-mohammad-khiabani","seqat-al-islam"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تبریز؛ از واعظان محله.","family":"میرزا اسماعیل نوبری.","socialClass":"ملایان خرد تبریز.","importance":"همتراز خیابانی در فهرست پایدارماندگان گفتار پنجم؛ سپس وکیل تبریز.","life":[{"title":"پایداری در نه ماه نخست","body":"کسروی او را در ردیف کسانی می‌آورد که تازه ملا شده بودند و از مشروطه برنگشتند. در پیکرهٔ پ ۷۶ دوم از راست ردهٔ یکم ایستاده است."}]},{"id":"aqa-nurullah-isfahani","name":"حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی","titles":["حاج آقا نورالله"],"aliases":["حاج آقا نورالله","آقا نورالله نجفی","نورالله اصفهانی"],"died":{"solarYear":1306,"gregorianYear":1927},"summary":"برادر آقانجفی و پیشوای انجمن اصفهان در عزل ظل‌السلطان. کسروی از روزنامهٔ بلدیه نقل می‌کند که در سده نشان «سرباز فدوی مجلس» به نام حکم او ساختند؛ این را نمایش ملایانه می‌خواند نه فتح نظامی.","role":"مجتهد اصفهان؛ پیشوای انجمن ولایتی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار پنجم؛ نقل بلدیه دربارهٔ سده","text":"کسروی خواب حجت و شعر روی نشان رئیس‌ها را هوسبازی ملایان می‌نویسد. این را با بست کنسولگری و گریختن ظل‌السلطان یکی نگیر."}],"eventIds":["zell-e-soltan-dismissal-isfahan"],"relatedPersonIds":["aqa-najafi","zell-e-soltan"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"اصفهان؛ خاندان نجفی مسجدشاهی.","family":"حاج آقا نورالله نجفی؛ برادر شیخ محمدتقی آقانجفی.","socialClass":"مجتهدان اصفهان و پیشوایان انجمن ولایتی.","importance":"خطیب عزل ظل‌السلطان و نام روی نشان سربازان نمایشی سده در نقل بلدیه.","life":[{"title":"انجمن اصفهان و سده","body":"در اسفند ۱۲۸۵ نطق او در مسجد دروازه نو بست کنسولگری را گرم کرد. کسروی جداگانه از روزنامهٔ بلدیه می‌آورد که با ثقةالاسلام اصفهان به سده رفت و جوانان نشان «سرباز فدوی مجلس مقدس» ساختند. این ثقةالاسلام اصفهانی است نه میرزا علی تبریزی."}]},{"id":"seyyed-jamal-vaez","name":"سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی","titles":["واعظ"],"aliases":["سید جمال واعظ","سید جمال‌الدین واعظ","سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی","جمال واعظ اصفهانی"],"died":{"solarYear":1287,"gregorianYear":1908},"summary":"واعظ اصفهان در تهران. منبر مسجد شاه فردای فلک تجار را او رفت. اسدآبادی نیست. کسروی جمله‌اش را دربارهٔ شرط مسلمانی مظفرالدین شاه قاجار می‌آورد. پس از به توپ بستن مجلس در بروجرد کشته شد.","role":"واعظ مشروطه‌خواه تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ پیش آمد مسجد شاه","text":"کسروی او را خطیب هنگامهٔ مسجد شاه می‌نویسد، نه سید جمال اسدآبادی. امام‌جمعه همان کسی بود که او را به منبر خواند و سپس بابی خواند."}],"eventIds":["masjid-shah-1323","sugar-merchants-bastinado","killing-of-seyyed-abdolhamid","qom-migration","atabak-killed"],"relatedPersonIds":["tabatabai","behbahani"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"اصفهان؛ واعظ در تهران.","family":"سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی؛ با سید جمال‌الدین اسدآبادی یکی نیست.","socialClass":"واعظان بازار و مسجد، نه مجتهد طراز اول.","importance":"منبر مسجد شاه پل میان فلک تجار و بست عبدالعظیم است.","life":[{"title":"مسجد شاه","body":"کسروی می‌نویسد امام‌جمعه او را به منبر خواند تا جمعیت را آرام کند، سپس همان امام‌جمعه فریاد بابی زد. دو سید دستور دادند دستی درنیاید. تبعید او به قم پس از بازگشت از عبدالعظیم در پروندهٔ بست صغری آمده است."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":22,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":13},"title":"منبر مسجد شاه","text":"جملهٔ شرط مسلمانی مظفرالدین شاه قاجار و فریاد امام‌جمعه."}]},{"id":"sultan-ol-ulama","name":"سلطان‌العلماء خراسانی","titles":["سلطان‌العلماء"],"aliases":["سلطان‌العلماء خراسانی","مدیر روح‌القدس"],"died":{"solarYear":1287,"gregorianYear":1908},"summary":"نویسندهٔ روح‌القدس. گفتار «نطق غیبی» را در آبان ۱۲۸۶ نوشت. کسروی سرانجام او را شکنجهٔ باغشاه پس از بمباران می‌داند.","role":"روزنامه‌نویس؛ مدیر روح‌القدس","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ گفتار روح‌القدس","text":"کسروی او را بی‌باک و گفتارش را برای مشروطه‌خواهان بی‌سود می‌خواند. بهای خون را باغشاه می‌گذارد."}],"eventIds":["ruh-ol-qods-notq-gheybi","atabak-killed","majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["abbas-aqa-tabrizi","mohammad-ali-person"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"خراسان؛ روزنامه‌نویس تهران.","socialClass":"اهل قلم و منبر، نه مجتهد طراز اول.","importance":"نویسندهٔ نطق غیبی روح‌القدس.","life":[{"title":"روح‌القدس","body":"کسروی گفتار ۱۴ آبان را بی‌سود می‌خواند. پس از بمباران گرفتار شد و در باغشاه شکنجه دید."}]},{"id":"seyyed-kazem-yazdi","name":"سید محمدکاظم طباطبایی یزدی","titles":["صاحب عروه","مرجع نجف"],"aliases":["سید کاظم یزدی","سید محمدکاظم یزدی","یزدی صاحب عروه"],"died":{"solarYear":1298,"gregorianYear":1919},"summary":"مرجع نجف، جدا از سید محمد طباطبایی تهران. در بست شیخ فضل‌الله به آملی نوشت حریت موهومه تجری مبتدعین است. کسروی این پاسخ را در برابر تلگراف خراسانی می‌گذارد.","role":"مرجع نجف؛ مخالف مشروطهٔ عرفی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ تلگراف یزدی به آملی","text":"کسروی پاسخ یزدی را در ردیف مخالفت با حریت موهومه می‌آورد، نه در ردیف وجوب مجلس که از آخوند خراسانی آمد."}],"eventIds":["sheikh-fazlollah-bast-shah-abdolazim"],"relatedPersonIds":["sheikh-fazlollah","akhund-khorasani"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"یزد؛ حوزهٔ نجف.","family":"سید محمدکاظم طباطبایی یزدی؛ با سید محمد طباطبایی سنگلجی تهران یکی نیست.","socialClass":"مراجع تقلید عتبات.","importance":"پاسخ او به آملی خط مخالف حریت موهومه را در برابر وجوب مجلس خراسانی می‌گذارد.","life":[{"title":"تلگراف به آملی","body":"کسروی متن پاسخ را در گفتار بست می‌آورد: تجری مبتدعین و اشاعه کفریات نتیجه حریت موهومه است. این همان موضعی است که بست‌نشینان عبدالعظیم به آن تکیه کردند."}]},{"id":"haj-mirza-hasan-mojtahed-tabriz","name":"حاج میرزا حسن مجتهد تبریزی","titles":["مجتهد تبریز"],"aliases":["حاج میرزا حسن مجتهد تبریز","میرزا حسن مجتهد تبریزی"],"summary":"مجتهد تبریز در بحران ۱۲۸۶. کسروی خروج او از شهر را سرآغاز مسلح شدن مجاهدان می‌نویسد. با شیخ فضل‌الله نوری یکی نیست.","role":"مجتهد تبریز در آستانهٔ قیام مسلحانه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"تاریخ مشروطه ایران؛ رویدادهای فروردین ۱۲۸۶","text":"کسروی اخراج میرزا حسن مجتهد را نقطهٔ برگشت تبریز از منبر به سلاح می‌داند."}],"eventIds":["tabriz-resistance-rahim-khan-1286","rasht-and-tabriz-bast-elections","tabriz-prim-riot-1282","sheikh-fazlollah-bast-shah-abdolazim"],"relatedPersonIds":["seqat-al-islam","sattar-khan"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تبریز.","socialClass":"مجتهدان شهر، نه مرجع نجف.","importance":"خروج او از تبریز در بحران ۱۲۸۶ همان نقطه‌ای است که کسروی مسلح شدن مجاهدان را از آن می‌شمارد.","life":[{"title":"تیر ۱۲۸۲ و پریم","body":"کسروی می‌نویسد طلبه‌ها او را به مسجد شاهزاده کشیدند. پس از تاراج، محمدعلی‌میرزا ناگزیرش کرد به تهران برود. با شیخ فضل‌الله نوری یکی نیست."},{"title":"خروج از تبریز","body":"در رویارویی انجمن و ملایان سال ۱۲۸۶، میرزا حسن مجتهد شهر را ترک کرد."}]},{"id":"mirza-hasan-ashtiani","name":"میرزا محمدحسن آشتیانی","titles":["مجتهد تهران"],"aliases":["میرزا حسن آشتیانی","آشتیانی مجتهد تهران","محمدحسن آشتیانی"],"died":{"solarYear":1281,"gregorianYear":1901},"summary":"مجتهد تهران در نهضت تنباکو. ناصرالدین شاه قاجار او را میان کشیدن غلیان در آشکار و خروج از شهر مخیر کرد. بیرون رفتن را پذیرفت؛ مردم نگذاشتند و ارگ را گرفتند. با میرزا مصطفی آشتیانی در داستان بانک استقراضی یکی نیست.","role":"مجتهد تهران در تحریم تنباکو","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ آغاز بیداری در توده ایران","text":"کسروی مسیر تهران را پس از تبریز و اصفهان به آشتیانی می‌رساند و اولتیماتوم ناصرالدین شاه قاجار را آستانهٔ شلیک ارگ می‌نویسد."}],"eventIds":["tobacco","shirazi-tobacco-fatwa"],"relatedPersonIds":["mirzaye-shirazi","sheikh-fazlollah"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"تهران؛ خاندان آشتیانی.","socialClass":"مجتهدان دارالخلافه در عهد ناصری.","importance":"اولتیماتوم ناصرالدین شاه قاجار به او مردم را به ارگ کشاند و لغو رژی را نزدیک کرد.","life":[{"title":"تنباکو","body":"کسروی می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار پیام داد یا در آشکار غلیان کشد یا از تهران بیرون رود. بیرون رفتن را پذیرفت. مردم نگذاشتند. شلیک شد. امتیاز لغو گردید."}]},{"id":"sattar-khan","name":"ستارخان","titles":["سردار ملی"],"aliases":["ستار خان","ستارخان سردار ملی","ستار"],"born":{"solarYear":1245,"gregorianYear":1866},"died":{"solarYear":1293,"solarMonth":8,"solarDay":25,"gregorianYear":1914,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":16},"summary":"از محلهٔ امیرخیز تبریز. در استبداد صغیر وقتی انجمن پاشید، پرچم را نگاه داشت. کسروی جملهٔ مشهور را برای او نوشته: از مشروطه تبریز مانده بود و از تبریز یک محله امیرخیز.","role":"فرماندهٔ مقاومت تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوازدهم؛ پافشاری گردان ستارخان","text":"کسروی ایستادگی او را شاهنامه‌وار می‌نویسد. در ویرایش کتابی، روایت‌هایی که او را کمتر از جنگجوی کامل نشان می‌داد کنار گذاشت. این را سیگل در مقابلهٔ نسخه‌ها نشان داده است."},{"sourceId":"browne","locus":"محاصرهٔ تبریز","text":"براون ستارخان را قهرمان مقاومت می‌شناساند و گزارش موور و باسکرویل را در همین قصه می‌آورد. نگاه او از بیرون است و حماسی."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"پس از فتح تهران","text":"دولت‌آبادی ستارخان را پس از ورود به تهران دیگر آن سردار محله نمی‌بیند؛ میان مجاهدان و دولت جدید ساییده شد و زخم پارک اتابک کار او را ساخت."}],"eventIds":["tabriz-siege","tehran-opened","park-atabak"],"relatedPersonIds":["baqer-khan","ali-monsieur","baskerville"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"آذربایجان؛ ارسباران (قره‌داغ) و مقیم محله امیرخیز تبریز.","family":"ستارخان قره‌داغی ملقب به «سردار ملی»؛ فرزند حاج حسن قره‌داغی از پیشه‌وران و بزازان ارسباران.","socialClass":"لوطیان و تفنگچیان مردمی محلات تبریز؛ پیشوای نظامی توده‌های شهری آذربایجان.","importance":"پرچمدار مقاومت یازده‌ماهه تبریز در برابر قوای استبداد صغیر و احیاگر حیات مشروطیت در سراسر ایران.","life":[{"title":"خیزش امیرخیز و شکستن پرچم‌های سفید","body":"در پی بمباران مجلس و تسلیم اولیه بسیاری از محلات تبریز به نیروهای دولتی رحیم‌خان چلبیانلو و عین‌الدوله، ستارخان در کوچه امیرخیز علم مقاومت برافراشت. او شخصاً سوار بر اسب در کوچه‌های شهر تاخت و پرچم‌های سفید تسلیم را سرنگون کرد و با شعار حراست از مشروطیت و ناموس وطن، مجاهدان را به میدان نبرد بازگرداند."},{"title":"محاصره یازده‌ماهه و قحطی هولناک","body":"ستارخان با همکاری باقرخان، علی مسیو و هدایت مرکز غیبی، یازده ماه محاصره سنگین، سرمای زمستان و قحطی مهلک تبریز را تاب آورد. در این نبردها هاوارد باسکرویل آمریکایی در کنار مجاهدان او به شهادت رسید. ورود ارتش روسیه تزاری به بهانه آذوقه‌رسانی اگرچه محاصره را شکست، اما ستارخان را ناگزیر به تحصن در کنسولگری عثمانی نمود."},{"title":"هجرت به تهران و تراژدی پارک اتابک","body":"پس از فتح تهران، ستارخان و باقرخان با استقبال بی‌مانند ملی وارد پایتخت شدند و لقب «سردار ملی» از سوی مجلس به وی اعطا شد. با این حال، در کشاکش نزاع احزاب دموکرات و اعتدالی و تصویب قانون خلع سلاح مجاهدین، در ۱۶ مرداد ۱۲۸۹ پارک اتابک توسط نظمیه یپرم‌خان و بختیاری‌ها محاصره شد. ستارخان از ناحیه پا هدف گلوله قرار گرفت و تا پایان عمر در انزوا و خانه‌نشینی در تهران زیست و در باغ طوطی شاه عبدالعظیم به خاک سپرده شد."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":7},"title":"آغاز مقاومت تبریز","text":"برافراشتن پرچم پایداری در محله امیرخیز پس از کودتای باغشاه."},{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":2,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":4},"title":"ورود قشون روس","text":"شکسته شدن محاصره تبریز با مداخله نظامی ارتش تزاری."},{"date":{"solarYear":1289,"solarMonth":5,"solarDay":16,"gregorianYear":1910,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":7},"title":"واقعه پارک اتابک","text":"اصابت گلوله به پا در جریان خلع سلاح مجاهدین در تهران."}]},{"id":"baqer-khan","name":"باقرخان","titles":["سالار ملی"],"aliases":["باقر خان","باقرخان سالار ملی","سالار ملی"],"died":{"solarYear":1295,"solarMonth":8,"gregorianYear":1916,"gregorianMonth":11},"summary":"همرزم ستارخان از محلهٔ خیابان. کسروی با او محتاط‌تر است تا با ستار. منابع آغاز جنگ تبریز از بیدق سفید و تسلیم موقت او یاد کرده‌اند؛ کسروی در کتاب نهایی این را کم‌رنگ کرده است.","role":"فرماندهٔ محلهٔ خیابان در مقاومت تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"جنگ‌های تبریز","text":"کسروی باقرخان را سالار می‌خواند و در کنار ستار می‌آورد. لحن ستایش هست، اما اوج حماسه برای امیرخیز است نه خیابان."},{"sourceId":"kasravi","locus":"مقابله با «بلوای تبریز»","text":"منبعی که کسروی از آن برداشته، تسلیم موقت باقرخان و گرفتن سلاح مجاهدان خیابان را نوشته است. کسروی این را به کتاب نهایی راه نداد."}],"eventIds":["tabriz-siege","tehran-opened","park-atabak"],"relatedPersonIds":["sattar-khan"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1240,"gregorianYear":1861},"origin":"تبریز؛ محله خیابان.","family":"باقرخان ملقب به «سالار ملی»؛ فرزند حاج رضا بنّا.","socialClass":"اصناف و پیشه‌وران شهری؛ کدخدای محله خیابان تبریز.","importance":"همرزم ارشد ستارخان و فرمانده جبهه جنوب و شرق تبریز در دوران مقاومت یازده‌ماهه.","life":[{"title":"فرماندهی محله خیابان","body":"باقرخان به عنوان کدخدای محله سنتی خیابان تبریز، سنگربندی‌های دفاعی این بخش از شهر را در برابر سواران دولتی و مستبدان محله دوه‌چی رهبری کرد. پایداری او دوشادوش ستارخان مانع از تسلیم شهر شد و مجلس شورای ملی به پاس این دلاوری لقب «سالار ملی» را به وی اعطا کرد."},{"title":"پارک اتابک و شهادت در غربت","body":"در ماجرای خلع سلاح پارک اتابک همراه ستارخان بود و پس از واقعه در تهران تحت نظر ماند. در جریان جنگ جهانی اول و تشکیل دولت مهاجرت ملی، به همراه مجاهدان عازم غرب کشور شد و در حوالی قصرشیرین به دست راهزنان محلی به شهادت رسید."}]},{"id":"ali-monsieur","name":"علی مسیو","titles":["مرکز غیبی تبریز"],"aliases":["علی موسیو","علی مسیو","علی‌مسیو"],"summary":"از سازمان‌دهندگان مخفی تبریز. کسروی بت نمی‌سازد اما نامش را در شمار کوشندگان شهر می‌آورد. میان مجاهدان کوچه و انجمن‌های مخفی، او حلقه است.","role":"سازمان‌دهندهٔ مخفی مشروطه در تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"کوشندگان تبریز","text":"کسروی از علی مسیو قهرمان تک‌چهره نمی‌سازد. کار او را در شبکه می‌بیند، نه در علم و اسب."}],"eventIds":["tabriz-siege"],"relatedPersonIds":["sattar-khan"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1224,"gregorianYear":1845},"died":{"solarYear":1286,"gregorianYear":1907},"origin":"تبریز؛ محله نوبر.","family":"میرزا علی نجار تبریزی ملقب به «علی مسیو».","socialClass":"بورژوازی تجاری و روشنفکران سازمان‌دهنده زیرزمینی.","importance":"رهبر و مغز متفکر تشکیلات مخفی «مرکز غیبی» تبریز و سازمانده لجستیک و عقیدتی مجاهدان آذربایجان.","life":[{"title":"مرکز غیبی و آموزش فداییان","body":"با تسلط بر زبان فرانسه و ارتباط با سوسیال‌دموکرات‌های باکو و تفلیس، مرکز غیبی تبریز را بنیاد نهاد و ستارخان و باقرخان را در سنگرهای نبرد تغذیه تسلیحاتی و اطلاعاتی کرد."}]},{"id":"sardar-asad","name":"علی‌قلی‌خان سردار اسعد بختیاری","titles":["سردار اسعد","ایلخان بختیاری"],"aliases":["سردار اسعد","سرداراسعد","علی قلی خان","علی‌قلی‌خان بختیاری"],"died":{"solarYear":1296,"solarMonth":8,"solarDay":1,"gregorianYear":1917,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":24},"summary":"از خوانین بختیاری و از تحصیل‌کردگان فرنگ. نیروی ایل را از اصفهان به سمت تهران آورد. فتح تهران بدون بختیاری و گیلان تمام نمی‌شد. بعدها در دولت‌های پس از مشروطه وزیر شد و با برادرش صمصام بر سر ایل کشید.","role":"فرماندهٔ ستون بختیاری در فتح تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"شهرگشایی مشروطه‌خواهان","text":"کسروی حرکت بختیاری را از جنس ایلی می‌بیند که به کار آزادی آمد. ستایش او از سردار اسعد کمتر از ستارخان است؛ کار را اما انکار نمی‌کند."},{"sourceId":"browne","locus":"حرکت اصفهان به تهران","text":"براون بختیاری را نیروی تعیین‌کنندهٔ جنوب می‌نویسد. سردار اسعد را مردی می‌شناسد که هم ایل را می‌فهمد هم زبان فرنگ را."},{"sourceId":"hedayat","locus":"دولت‌های پس از ۱۲۸۸","text":"مخبرالسلطنه خوانین بختیاری را پس از فتح، شریک قدرت می‌بیند نه زاهد مشروطه. این نگاه درباری است و به کار موازنه می‌آید."}],"eventIds":["tehran-opened","ahmad-enthroned","nuri-executed","park-atabak","russian-ultimatum"],"relatedPersonIds":["samsam","sepehdar","yeprem"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1236,"gregorianYear":1857},"origin":"چهارمحال و بختیاری؛ خاندان ایلخانی هفت‌لنگ.","family":"علیقلی خان سردار اسعد دوم؛ پسر سوم حسینقلی خان ایلخانی و برادر صمصام‌السلطنه.","socialClass":"اشرافیت ایلیاتی بختیاری و نخبگان دیپلماتیک متجدد.","importance":"استراتژیست و فرمانده عالی سواران بختیاری در فتح تهران و احیای حکومت مشروطه در تیر ۱۲۸۸.","life":[{"title":"سفرهای اروپایی و بینش پارلمانی","body":"پس از رهایی از زندان اصفهان به اروپا رفت و زبان فرانسوی آموخت. وی با عضویت در لژهای ماسونی و مطالعه نظام‌های دموکراتیک غرب، با دیپلمات‌های بریتانیایی در پاریس و لندن به چانه‌زنی پرداخت و زمینه بین‌المللی عدم مداخله در خیزش ایلیاتی را فراهم کرد."},{"title":"فتح پایتخت و صدارت","body":"سردار اسعد با هماهنگی برادرش صمصام‌السلطنه در اصفهان و مکاتبه با سپهدار تنکابنی در رشت، اردوی سواران بختیاری را به سوی تهران هدایت کرد و پس از سه روز نبرد پایتخت را فتح نمود. او در دولت‌های مشروطه به وزارت داخله و جنگ رسید و نقشی تعیین‌کننده در انضباط اداری کشور ایفا کرد."}]},{"id":"samsam","name":"نجف‌قلی‌خان صمصام‌السلطنه","titles":["صمصام‌السلطنه","ایلخان بختیاری"],"aliases":["صمصام السلطنه","صمصام‌السلطنه","نجفقلی خان"],"summary":"برادر بزرگ‌تر سردار اسعد و ایلخان. اصفهان را از دست ظل‌السلطان‌زادگان و حکام ناصرالدین شاه قاجار درآورد و راه ستون بختیاری را باز کرد. بعدتر چندبار رئیس‌الوزرا شد. مرد ایل است که ناگهان مرد دولت شد.","role":"گشایندهٔ اصفهان؛ رئیس‌الوزرای سال‌های بعد","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"حرکت از اصفهان","text":"کسروی کار اصفهان را به نام ایل می‌نویسد. صمصام را بیشتر در گشودن شهر می‌بیند تا در ایدئولوژی."}],"eventIds":["tehran-opened","famine-1296","park-atabak","russian-ultimatum"],"relatedPersonIds":["sardar-asad"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1229,"gregorianYear":1850},"died":{"solarYear":1309,"gregorianYear":1930},"origin":"چهارمحال و بختیاری؛ شاخه هفت‌لنگ.","family":"نجفقلی خان صمصام‌السلطنه؛ فرزند دوم حسینقلی خان ایلخانی.","socialClass":"اشرافیت نظامی و سیاسی ایلیاتی بختیاری.","importance":"تسخیرکننده اصفهان در دی ۱۲۸۷ و گشاینده جبهه جنوب مشروطه؛ دو دوره رئیس‌الوزرای ایران.","life":[{"title":"خیزش اصفهان و صدارت","body":"با تحریک برادرش سردار اسعد و فتوای علمای اصفهان (آقانجفی و نورالله)، اصفهان را فتح کرد و پایگاه جنوبی مشروطه را مستقر ساخت و بعدها در دولت‌های پس از فتح تهران به نخست‌وزیری رسید."}]},{"id":"sepehdar","name":"محمدولی‌خان تنکابنی","titles":["سپهدار","سپهسالار"],"aliases":["سپهدار","محمدولی‌خان تنکابنی","محمد ولی خان","محمدولی‌خان","سپهدار اعظم","نصرالسلطنه","محمدولی‌خان نصرالسلطنه","سپهدار تنکابنی"],"summary":"حاکم و زمین‌دار مازندران و گیلان. نخست در شمار سپاه دولتی بر تبریز بود، سپس برگشت و ستون شمال را با یپرم به تهران آورد. کسروی این برگشتن را به خلوص نمی‌ستاید؛ تغییر جبهه را روایت می‌کند.","role":"فرماندهٔ ستون گیلان در فتح تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار سیزدهم؛ عین‌الدوله و سپهسالار","text":"کسروی او را ابتدا در سپاه محاصره می‌آورد و بعد در سپاه گشایش. تغییر جبهه را روایت می‌کند. ستایش بی‌قید نیست."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"گیلان و راه قزوین","text":"دولت‌آبادی سپهدار را مرد محاسبه می‌نویسد: وقتی بخت محمدعلی شاه قاجار را باخت، بخت مجلس را خرید. این نگاه مشروطه‌خواه غیرتبریزی است."}],"eventIds":["tabriz-siege","tehran-opened","jangal-movement","khiabani-rising-1299","staroselsky-dismissal-1299","killing-of-seyyed-abdolhamid","nuri-executed","qom-migration","park-atabak","constitution-signed","ahmad-enthroned"],"relatedPersonIds":["yeprem","sardar-asad","ain-al-dowleh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1225,"gregorianYear":1846},"died":{"solarYear":1305,"solarMonth":6,"solarDay":26,"gregorianYear":1926,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":18},"origin":"تنکابن مازندران / گیلان.","family":"محمدولی خان خلعتبری ملقب به نصرالسلطنه، سپهدار اعظم و سپهسالار اعظم.","socialClass":"فئودال‌های بزرگ شمال و امرای ارشد نظامی قاجار.","importance":"فرمانده اردوی مجاهدان شمال در فتح تهران و نخستین رئیس دولت پس از خلع محمدعلی‌شاه.","life":[{"title":"گسست از استبداد و پیوستن به مشروطه","body":"سپهدار در ابتدا از فرماندهان اعزامی محمدعلی شاه قاجار برای سرکوب تبریز بود، اما پس از مشاهده مظالم دربار و فتوای علمای نجف، به املاک خود در تنکابن بازگشت و به دعوت کمیته ستار رشت رهبری اردوی شمال را در پیوند با یپرم‌خان بر عهده گرفت."},{"title":"فتح تهران و ریاست وزرا","body":"وی با هدایت مجاهدان گیلان و تسخیر قزوین وارد تهران شد و پس از خلع محمدعلی‌شاه به عنوان نخستین رئیس‌الوزرای دوره جدید مشروطیت برگزیده شد و بارها در ادوار پرآشوب زمام امور را در دست گرفت."}]},{"id":"yeprem","name":"یپرم‌خان داویدیان","titles":["یپرم‌خان","رئیس نظمیه"],"aliases":["یپرم","یپرم خان","یپرم‌خان","اپرم"],"died":{"solarYear":1291,"solarMonth":2,"solarDay":29,"gregorianYear":1912,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":19},"summary":"ارمنی اهل قفقاز، از داشناک‌ها. در گیلان و فتح تهران فرماندهٔ مجاهد بود و پس از پیروزی رئیس نظمیهٔ تهران شد. در نبرد با سالارالدوله کشته شد. مشروطه بدون قفقازی‌ها و ارامنه ناقص روایت می‌شود.","role":"فرماندهٔ مجاهد ارمنی؛ رئیس نظمیهٔ تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"یاوری دیگران و مجاهدان قفقاز","text":"کسروی از یاری قفقاز و ارامنه یاد می‌کند. یپرم را در شمار کسانی می‌آورد که کار را تمام کردند، نه در شمار «بیگانهٔ تحمیل‌شده»."},{"sourceId":"browne","locus":"مجاهدان گیلان","text":"براون نقش داشناک و گئورگیان قفقاز را در ستون شمال برجسته می‌کند. یپرم در این روایت حرفه‌ای‌ترین فرمانده است."}],"eventIds":["tehran-opened","nuri-executed","park-atabak","russian-ultimatum","ahmad-enthroned"],"relatedPersonIds":["sepehdar","sardar-asad"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1247,"gregorianYear":1868},"origin":"گنجه (قفقاز)؛ چریک حزب داشناکتسوتیون.","family":"یپرم خان داویدیان؛ ملقب به «سردار مجاهد».","socialClass":"چریک‌های حرفه‌ای انقلابی و فرماندهان نظامی قفقاز.","importance":"منضبط‌ترین و کارآمدترین فرمانده نظامی در تسخیر رشت، قزوین، تهران و برقراری امنیت پایتخت به عنوان رئیس نظمیه.","life":[{"title":"از تبعید ساخالین تا شبیخون رشت","body":"پس از فرار از ۲۴ سال تبعید در سیبری به ایران آمد. با تشکیل کمیته‌های مسلحانه در رشت و انزلی و تسلیح مجاهدان با تفنگ‌های موزر، داروغه‌خانه رشت را تسخیر کرد و در پیشانی اردوی شمال راهی تهران شد."},{"title":"ریاست نظمیه و شهادت در شورجه","body":"پس از فتح پایتخت، ریاست نظمیه تهران را سامان داد و شورش‌های استبدادی سالارالدوله و ارشدالدوله را در غرب سرکوب کرد. وی در ۲۹ اردیبهشت ۱۲۹۱ در جریان نبرد با قوای سالارالدوله در قلعه شورجه همدان به شهادت رسید."}]},{"id":"liakhov","name":"ولادیمیر لیاخوف","titles":["کلنل لیاخوف","فرمانده بریگاد قزاق"],"aliases":["لیاخوف","لیاخوف","کلنل لیاخوف","لیاخوف خان"],"summary":"افسر روس و فرمانده بریگاد قزاق ایران. مجلس را به توپ بست و حاکم نظامی تهران شد. پس از فتح تهران امان یافت و به روسیه برگشت. در روایت کسروی، دست مسلح پترزبورگ است.","role":"فرماندهٔ بمباران مجلس","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یازدهم؛ راپورت‌های لیاخوف","text":"کسروی راپورت‌های او را می‌آورد تا نشان دهد کودتا طراحی داشت، نه خشم یک‌روزه. عربدهٔ تفنگ به دست در کنار کالسکه، تصویر اوست."},{"sourceId":"browne","locus":"بمباران ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸","text":"براون لیاخوف را ابزار سفارت روس می‌نویسد. پس از خلع شاه، امان دادن به او را از بیم مداخلهٔ بیشتر روس می‌داند."}],"eventIds":["majlis-bombarded","tehran-opened","ahmad-enthroned"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person","shapshal"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1248,"gregorianYear":1869},"died":{"solarYear":1298,"gregorianYear":1919},"origin":"امپراتوری روسیه؛ افسر ارشد ارتش تزاری.","family":"ولادیمیر پلاتونوویچ لیاخوف؛ فرمانده بریگاد قزاق ایران.","socialClass":"صاحب‌منصبان نظامی استعماری روسیه تزاری.","importance":"فرمانده مستقیم آتش توپخانه بر عمارت بهارستان و حاکم نظامی دارالخلافه در کودتای ۲ تیر ۱۲۸۷.","life":[{"title":"کودتا و استبداد صغیر","body":"با هماهنگی سفارت روسیه و محمدعلی‌شاه، فرماندهی حمله به مجلس را در دست گرفت و پس از تخریب بهارستان به فرمانداری نظامی تهران منصوب شد. پس از فتح پایتخت توسط مجاهدین تسلیم گردید و با امان‌نامه به روسیه بازگشت."}]},{"id":"baskerville","name":"هاوارد باسکرویل","titles":["معلم آمریکایی تبریز"],"aliases":["باسکرویل","باسكرویل","هاوارد باسکرویل","مستر باسکرویل"],"died":{"solarYear":1288,"solarMonth":1,"solarDay":30,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":19},"summary":"معلم مدرسهٔ مموریل تبریز. در محاصره به مجاهدان پیوست و در جنگ عام‌غازان کشته شد. کسروی فصلی به نام او دارد. در حافظهٔ تبریز، خارجیِ هم‌صف است نه مستشار.","role":"کشتهٔ آمریکایی محاصرهٔ تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار پانزدهم؛ مستر باسکرویل","text":"کسروی مرگ او را در شمار جانفشانی‌های تبریز می‌آورد. لحن کتاب اینجا از بدگمانی به فرنگ خالی است."},{"sourceId":"browne","locus":"گزارش محاصره","text":"براون باسکرویل و خبرنگار موور را گواه آن می‌داند که ایستادگی تبریز در فرنگ هم دیده شد."}],"eventIds":["tabriz-siege"],"relatedPersonIds":["sattar-khan"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1264,"gregorianYear":1885},"origin":"ایالات متحده آمریکا (نبراسکا)؛ دانش‌آموخته دانشگاه پرینستون.","family":"هاوارد کانکلین باسکرویل؛ معلم تاریخ مدرسه مموریال تبریز.","socialClass":"مبلغان آموزشی و معلمان آزادی‌خواه بین‌المللی.","importance":"معلم آمریکایی که با نفی تابعیت دولتی به صفوف فداییان ستارخان پیوست و در نبرد شکستن محاصره تبریز شهید شد.","life":[{"title":"پیوستن به مجاهدان و شهادت در عام‌غازان","body":"در ایام محاصره و قحطی تبریز، تدریس را رها کرد و به آموزش نظامی جوانان پرداخت. او در ۳۰ فروردین ۱۲۸۸ در رأس گروهی از مجاهدان در حمله به خطوط محاصره در محله عام‌غازان هدف گلوله قرار گرفت و در گورستان ارامنه تبریز با تجلیل بی‌مانند ملی به خاک سپرده شد."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":1,"solarDay":30,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":19},"title":"شهادت در عام‌غازان","text":"اصابت گلوله به قلب هاوارد باسکرویل در نبرد شکستن قحطی تبریز."}]},{"id":"rahim-khan","name":"رحیم‌خان چلبیانلو","titles":["رئیس ایل چلبیانلو"],"aliases":["رحیم خان","رحیم‌خان","چلبیانلو","رحیم‌خان چلبیانلو"],"summary":"از سرکردگان ایلات ارسباران و از ابزارهای محمدعلی‌شاه بر تبریز. کسروی درآمدن او به شهر را آغاز تاراج و سختی می‌نویسد. در برابر ستارخان، او چهرهٔ سپاه دولتی است.","role":"فرماندهٔ ایلی سپاه محمدعلی شاه قاجار در تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوازدهم؛ رسیدن رحیم‌خان","text":"کسروی او را با دبدبه و تاراج می‌آورد. هیچ ستایشی در کار نیست. در کتاب، رحیم‌خان یعنی فشار ایلی دربار بر شهر."}],"eventIds":["tabriz-siege"],"relatedPersonIds":["sattar-khan","ain-al-dowleh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1235,"gregorianYear":1856},"died":{"solarYear":1290,"gregorianYear":1911},"origin":"ارسباران (قره‌داغ)؛ ایل چلبیانلو.","family":"رحیم‌خان چلبیانلو ملقب به نصرت‌الدوان و سردار نصرت.","socialClass":"خوانین مستبد ایلیاتی و سرکردگان سواران غارتگر.","importance":"مهم‌ترین بازوی نظامی ایلیاتی محمدعلی‌شاه در محاصره، غارت و ایجاد قحطی در شهر تبریز.","life":[{"title":"محاصره تبریز و فرجام","body":"به دستور دربار با سواران قره‌داغی راه‌های مواصلاتی تبریز را بست و دست به غارت و ویرانی زد. پس از فتح تهران دستگیر و در جریان بحران اولتیماتوم روسیه در ارگ تبریز اعدام شد."}]},{"id":"hossein-qoli-bakhtiari","name":"حسینقلی خان ایلخانی بختیاری","titles":["ایلخانی کل بختیاری","ناظم بختیاری"],"aliases":["حسینقلی خان بختیاری","ایلخانی بختیاری","حسینقلی خان"],"born":{"solarYear":1200,"gregorianYear":1821},"died":{"solarYear":1261,"solarMonth":3,"solarDay":24,"gregorianYear":1882,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":14},"summary":"ایلخان مقتدر بختیاری که طوایف زاگرس را متحد ساخت و انتظام راه‌های جنوب را برقرار کرد؛ اما اقتدار و مناسباتش با بریتانیا مایه هراس ناصرالدین شاه قاجار شد و در اصفهان به دست ظل‌السلطان به قتل رسید.","role":"نخستین ایلخان مقتدر بختیاری؛ پدر سردار اسعد","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار یازدهم","text":"قتل او توسط ظل‌السلطان، شکاف تاریخی میان خاندان ایلخانی بختیاری و سلطنت قاجار را پدید آورد."}],"eventIds":["hossein-qoli-khan-murder"],"relatedPersonIds":["sardar-asad","samsam","zell-e-soltan"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"چهارمحال و بختیاری؛ طوایف هفت‌لنگ.","family":"حسینقلی خان ایلخانی بختیاری؛ پدر اسفندیار خان سردار اسعد اول، صمصام‌السلطنه و سردار اسعد دوم.","socialClass":"ایلخان مقتدر زاگرس و کلان‌زمیندار جنوب غربی ایران.","importance":"یکپارچه‌ساز کنفدراسیون ایل بختیاری و حاکم غیررسمی خوزستان در عصر ناصری.","life":[{"title":"اقتدار ایلیاتی و قتل در اصفهان","body":"طوایف بختیاری را متحد ساخت، امنیت راه‌های کاروانی جنوب را برقرار کرد و خوزستان را در انقیاد خود درآورد؛ اما اقتدار فزاینده‌اش مایه هراس دربار شد و در ۲۴ خرداد ۱۲۶۱ در دارالحکومه اصفهان توسط مسعود میرزا ظل‌السلطان به قتل رسید."}]},{"id":"mirza-reza-kermani","name":"میرزا رضا کرمانی","titles":["میرزا رضا"],"aliases":["میرزا رضای کرمانی","میرزا رضا"],"born":{"solarYear":1226,"gregorianYear":1847},"died":{"solarYear":1275,"solarMonth":5,"solarDay":22,"gregorianYear":1896,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":12},"summary":"عامل ترور ناصرالدین‌شاه قاجار در حرم شاه عبدالعظیم. او از مریدان سید جمال‌الدین اسدآبادی بود که پس از سال‌ها حبس و شکنجه، با تئوری حذف رأس استبداد، ناصرالدین شاه قاجار را هدف گلوله قرار داد.","role":"عامل ترور ناصرالدین‌شاه؛ مرید سید جمال‌الدین","judgments":[{"sourceId":"nazem","locus":"محاکمات میرزا رضا","text":"ناظم‌الاسلام پاسخ‌های جسورانه میرزا رضا در استنطاق را سندی بر آگاهی ضدظلم او می‌داند."}],"eventIds":["naser-shah-assassinated"],"relatedPersonIds":["asadabadi","amin-al-zarb","sheikh-hadi-najmabadi"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"کرمان؛ اصناف و خرده‌مالکان روستایی.","family":"میرزا رضا کرمانی؛ مرید سرسخت سید جمال‌الدین اسدآبادی.","socialClass":"کسبه ستمدیده، مباشر املاک و فداییان انقلابی.","importance":"مجری ترور انقلابی ناصرالدین‌شاه قاجار در ۱۷ اردیبهشت ۱۲۷۵ در حرم حضرت عبدالعظیم.","life":[{"title":"حبس‌های طولانی و ترور ناصرالدین شاه قاجار","body":"در جریان بست‌نشینی سید جمال شکنجه شد و چهار سال در سیاه‌چال کامران میرزا حبس کشید. در استانبول با سید جمال دیدار کرد و مأمور قطع ریشه ظلم شد؛ در آستانه جشن پنجاهمین سال سلطنت ناصرالدین شاه قاجار را هدف قرار داد و در میدان مشق تهران اعدام شد."}]},{"id":"haydar-khan","name":"حیدرخان عمواوغلی","titles":["مهندس","عمواوغلی","حیدر بمبی"],"aliases":["حیدرخان عمواوغلی","حیدر عمواوغلی","حیدر تاری وردیوف"],"born":{"solarYear":1259,"gregorianYear":1880},"died":{"solarYear":1300,"gregorianYear":1921},"summary":"مهندس برق، انقلابی سوسیال‌دموکرات و طراح ترورهای سازمانی مشروطه اول (قتل اتابک اعظم و سوءقصد به محمدعلی‌شاه) که تکنیک‌های چریکی و ساخت بمب را از قفقاز به ایران وارد کرد.","role":"انقلابی سوسیال‌دموکرات؛ سازمان‌دهنده شاخهٔ ترور","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"کشته شدن اتابک","text":"کسروی مهارت و بی‌باکی حیدرخان را عامل ترس دربار و تسلیم محمدعلی شاه قاجار در برابر امضای متمم قانون اساسی می‌نویسد."}],"eventIds":["atabak-killed","shah-assassination-attempt","emergence-ejtemaiyyun-amiyyun","tabriz-siege","gilan-soviet-1299","park-atabak"],"relatedPersonIds":["amin-al-soltan","dehkhoda","yeprem","abbas-aqa-tabrizi"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"سلماس / ارومیه؛ پرورش‌یافته در تفلیس و باکو.","family":"حیدر تاری‌وردیوف؛ مهندس برق دانش‌آموخته پلی‌تکنیک تفلیس.","socialClass":"تکنوکرات‌های انقلابی و کادرهای سوسیال‌دموکرات قفقاز.","importance":"بنیان‌گذار شاخه ترور سازمان‌یافته و تکنیک‌های چریکی و ساخت بمب در انقلاب مشروطه.","life":[{"title":"ورود به ایران و مهندسی ترورها","body":"برای راه‌اندازی کارخانه برق آستان قدس به مشهد آمد؛ در تهران شاخه فداییان مخفی را تشکیل داد، بمب ساخت و ترور میرزا علی‌اصغر خان اتابک و سوءقصد به کالسکه محمدعلی‌شاه را فرماندهی کرد."}]},{"id":"abbas-aqa-tabrizi","name":"عباس‌آقا صراف تبریزی","titles":["فدایی شماره ۴۱"],"aliases":["عباس آقا تبریزی","عباس‌آقا تبریزی","عباس صراف","عباس‌آقا صراف"],"born":{"solarYear":1264,"gregorianYear":1885},"died":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":8,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"summary":"جوان صراف بیست‌ودوساله تبریزی و عضو هیئت مدهشه فداییان که با شلیک به میرزا علی‌اصغرخان اتابک اعظم در مدخل بهارستان و خودکشی در صحنه، توازن قدرت را به سود مجلس دگرگون ساخت.","role":"عامل ترور انقلابی اتابک اعظم","judgments":[{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"حیات یحیی؛ جلد دوم","text":"دولت‌آبادی عباس‌آقا را جوانی معقول و آرام با شوری بی‌پایان در سر توصیف می‌کند که جان خود را بر سر عهد نهاد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"تاریخ مشروطه ایران؛ گفتار هشتم","text":"کسروی جانفشانی عباس‌آقا را عامل خشکانیدن توطئه‌های پنهانی اتابک و مستبدان می‌داند."}],"eventIds":["atabak-killed"],"relatedPersonIds":["amin-al-soltan","haydar-khan","malek-al-motekallemin"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تبریز؛ بازار تهران.","family":"خاندان صرافان آذربایجانی مقیم پایتخت؛ برادر حسن‌آقا صراف.","socialClass":"اصناف و پیشه‌وران شهری پیوسته به انجمن‌های مخفی آزادی‌خواه.","importance":"عامل ترور انقلابی اتابک اعظم در مدخل بهارستان که توازن قوا را به سود مجلس دگرگون ساخت.","life":[{"title":"زیست اجتماعی و پیوند با سازمان‌های فدایی","body":"عباس‌آقا جوانی با سلوک آرام، وضع مالی آبرومند و دکانی معتبر در صرافی بود. وی به شاخه ترور حزب اجتماعیون عامیون پیوست و آموزش‌های تیراندازی با تپانچه رولور را مخفیانه به پایان رساند. در قرعه‌کشی فداییان برای اعدام انقلابی اتابک، نام او به عنوان مجری حکم برگزیده شد."},{"title":"عملیات بهارستان و شهادت در دم","body":"در شب شنبه ۸ شهریور ۱۲۸۶، با بلیت تماشاچیان وارد بهارستان شد و در تاریکی مدخل، با شلیک سه گلوله مرگبار کار صدراعظم را یکسره کرد و برای افشا نشدن اسرار تشکیلات، با گلوله‌ای در دهان خویش به زندگی‌اش پایان داد. مزار وی در گورستان مختارالسلطنه به زیارتگاه صدها تن از مردم و مجاهدان بدل گردید."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":8,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"title":"شلیک به اتابک و انتحار شجاعانه","text":"ترور میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان و خودکشی در دم با اسلحه کمری."}]},{"id":"taqizadeh","name":"سید حسن تقی‌زاده","titles":["نمایندهٔ تبریز","تقی‌زاده"],"aliases":["تقی زاده","تقی‌زاده","حسن تقی‌زاده","سید حسن تقی‌زاده"],"born":{"solarYear":1257,"gregorianYear":1878},"died":{"solarYear":1348,"gregorianYear":1970},"summary":"از تندروان مجلس اول و نمایندهٔ تبریز. پس از بمباران به سفارت انگلیس پناه برد و سال‌ها در فرنگ زیست. بعدتر دیپلمات و رئیس مجلس سنا شد. زندگی‌اش از رادیکال مشروطه تا رجل پهلوی کشیده است. کسروی پناه بردنش را می‌نویسد، بی‌ستایش.","role":"رادیکال مجلس اول؛ رجل بعدی دولت","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یازدهم؛ پناهیدن تقی‌زاده","text":"کسروی گریز به سفارت را واقعه می‌نویسد. تقی‌زاده قهرمان میدان نیست؛ مرد قلم و مجلس است که در روز توپ، جان به در برد."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"جناح تندرو مجلس","text":"آدمیت تقی‌زاده را از حاملان فکر تجدد در مجلس می‌داند. کارنامه‌اش را به یک روز باغشاه فرونمی‌کاهد."},{"sourceId":"browne","locus":"ارتباط با مشروطه‌خواهان در فرنگ","text":"براون با تقی‌زاده نامه داشت. او را از آگاهان تبریز برای خوانندهٔ انگلیسی می‌سازد. دوستی اینجا منبع است، نه عیب."}],"eventIds":["majlis-bombarded","supplementary-law","qajar-deposition-1304","zell-e-soltan-dismissal-isfahan","farman","bast-in-british-embassy","majlis-opened","atabak-killed","park-atabak","constitution-signed","ahmad-enthroned","national-bank-charter"],"relatedPersonIds":["dehkhoda","jahangir-khan"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تبریز؛ خاندان روحانیت آذربایجان (فرزند سید تقی اردوبادی).","family":"سید حسن تقی‌زاده؛ وکیل تبریز در ادوار اول و دوم مجلس، وزیر مالیه و بعدها رئیس مجلس سنای ایران.","socialClass":"نخبگان انقلابی رادیکال و رهبران جناح دموکرات مجلس اول.","importance":"پرچمدار جناح دموکرات و چپ مجلس اول، نظریه‌پرداز تجدد حقوقی و از چهره‌های محوری مناقشه بر سر متمم قانون اساسی.","life":[{"title":"نطق‌های پرشور در مجلس اول و پناهندگی به سفارت","body":"تقی‌زاده با تسلط بر زبان‌های فرانسه و انگلیسی و آشنایی عمیق با نظام‌های پارلمانی غرب، به نمایندگی از اصناف و مردم تبریز وارد مجلس اول شد. او لیدر جناح تندرو دموکرات بود و در برابر خواسته‌های دربار و مشروعه‌خواهان بر سر اصول آزادی بیان و مساوات حقوقی پافشاری کرد. پس از به توپ بستن مجلس، برای مصون ماندن از اعدام در باغشاه به سفارت بریتانیا پناهنده شد و سپس به اروپا هجرت نمود."},{"title":"مجلس دوم و دوران طولانی خدمات دولتی","body":"پس از فتح تهران به ایران بازگشت و در مجلس دوم رهبری حزب دموکرات را در برابر اعتدالیون به دست گرفت. او سال‌ها در برلین (مجله کاوه)، لندن و پاریس به پژوهش‌های ایران‌شناسی و خدمات دیپلماتیک پرداخت و در دوران پهلوی به وزارت مالیه و ریاست مجلس سنا رسید."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":7,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":10},"title":"ورود به مجلس اول","text":"انتخاب به وکالت دارالشورای ملی از سوی مردم تبریز."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":2,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":23},"title":"پناهندگی به سفارت انگلیس","text":"نجات از کشتار باغشاه در پی کودتای محمدعلی‌شاه."},{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":8,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":11},"title":"رهبری حزب دموکرات در مجلس دوم","text":"بازگشت به صحن پارلمان پس از اعاده مشروطیت."}]},{"id":"malek-al-motekallemin","name":"نصرالله بهشتی ملک‌المتکلمین","titles":["ملک‌المتکلمین","واعظ"],"aliases":["ملک المتکلمین","ملک‌المتکلمین","ملک المتکلمین","نصرالله بهشتی"],"died":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6},"summary":"واعظ پرشور تهران. مردم را به مجلس و مشروطه می‌خواند. فردای بمباران در باغشاه خفه شد. پسرش ملک‌زاده تاریخ انقلاب را نوشت؛ پس هر ستایش خانوادگی را باید جدا شنید.","role":"واعظ مشروطه؛ کشتهٔ باغشاه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"باغشاه و کشتگان","text":"کسروی او را از آزادیخواهان پاک‌دل می‌شمارد، ولی به واعظی‌اش بی‌اعتنا نیست؛ مرد سخن است، نه تدبیر سیاست."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"کشته شدن پدر","text":"ملک‌زاده مرگ پدر را حماسهٔ مشروطه می‌کند."}],"eventIds":["majlis-bombarded","killing-of-seyyed-abdolhamid","farman","atabak-killed"],"relatedPersonIds":["jahangir-khan","tabatabai","behbahani"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"اصفهان؛ خاندان بهشتی.","family":"حاج میرزا نصرالله بهشتی ملقب به «ملک‌المتکلمین»؛ پدر دکتر مهدی ملک‌زاده (مورخ مشروطیت).","socialClass":"وعاظ منورالفکر، خطبای انقلابی و رهبران مخفی بابی ازلی.","importance":"محبوب‌ترین و تأثیرگذارترین سخنور انقلاب مشروطه، عضو ارشد انجمن باغ میکده و شهید واقعه باغشاه.","life":[{"title":"خطابه بر فراز منبر و سازماندهی مخفی","body":"ملک‌المتکلمین با فن بیان مسحورکننده خویش مفاهیم آزادی، قانون و نفی استبداد را از فراز منابر به میان توده‌ها برد. او در کنار میرزا جهانگیرخان و یحیی دولت‌آبادی عضو هسته مرکزی کمیته انقلاب در باغ میکده بود و در هجرت صغری به شاه عبدالعظیم، منابع مالی متحصنان را از طریق سالارالدوله تأمین کرد و تعریف عدالتخانه به مثابه مجلس شورا را انشا نمود."},{"title":"فاجعه شهادت در باغشاه","body":"در جریان کودتای ۲ تیر ۱۲۸۷ دستگیر و به زنجیر کشیده شد. در ۴ تیرماه، به دستور مستقیم محمدعلی‌شاه در باغشاه با طناب دار خفه شد و پیکرش در نزدیکی دروازه قزوین به خاک سپرده شد."}]},{"id":"jahangir-khan","name":"میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل","titles":["مدیر صور اسرافیل"],"aliases":["جهانگیرخان صوراسرافیل","جهانگیر خان","میرزا جهانگیرخان شیرازی","صور اسرافیل","صوراسرافیل"],"died":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6},"summary":"مدیر روزنامهٔ صور اسرافیل. قلم تند و بی‌باک در برابر دربار و استبداد. فردای بمباران همراه ملک‌المتکلمین در باغشاه خفه شد. دهخدا شعر مشهور «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» را برای او سرود.","role":"مدیر روزنامهٔ صور اسرافیل","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"کشتگان باغشاه","text":"کسروی او را از جوانان پاک‌نهاد و پرشور می‌نویسد که جان خود را بر سر قلم نهاد."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"روزهای باغشاه","text":"ملک‌زاده ایستادگی او را در برابر محمدعلی شاه قاجار تا پای مرگ می‌ستاید."}],"eventIds":["majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["dehkhoda","malek-al-motekallemin"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"شیراز؛ خاندان سادات شیراز.","family":"میرزا جهانگیرخان شیرازی ملقب به «صور اسرافیل»؛ همکار نزدیک علی‌اکبر دهخدا.","socialClass":"روشنفکران طبقه متوسط، اهل قلم و روزنامه‌نگاران رادیکال.","importance":"بنیان‌گذار و مدیر روزنامه بی‌باک صور اسرافیل و از برجسته‌ترین شهدای راه آزادی در واقعه باغشاه.","life":[{"title":"صور اسرافیل و بیداری توده‌ها","body":"جهانگیرخان با راه‌اندازی نشریه صور اسرافیل و انتشار طنزهای سیاسی دهخدا (چرند و پرند)، استبداد قاجار و سالوس مذهبی را به چالش کشید. او در جلسات سرّی انجمن باغ میکده فعال بود و ساختار مقاومت مسلحانه را با همکاری حیدرخان عمواوغلی سامان داد."},{"title":"شهادت در باغشاه","body":"پس از به توپ بستن مجلس در ۲ تیر ۱۲۸۷ به همراه ملک‌المتکلمین در باغشاه محبوس و در ۴ تیرماه به شکلی فجیع به شهادت رسید؛ دهخدا در سوگ او شعر جاودان «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» را سرود."}]},{"id":"dehkhoda","name":"علی‌اکبر دهخدا","titles":["دخو","استاد دهخدا"],"aliases":["دهخدا","علی اکبر دهخدا","میرزا علی اکبر خان قزوینی"],"born":{"solarYear":1258,"gregorianYear":1879},"died":{"solarYear":1334,"solarMonth":12,"gregorianYear":1956,"gregorianMonth":3},"summary":"نویسندهٔ چرند و پرند در صور اسرافیل با امضای دخو. طنز سیاسی او استبداد را رسوا کرد. پس از بمباران به سوئیس گریخت و روزنامه را در ایوردون ادامه داد. بعدها مؤلف لغت‌نامه شد.","role":"طنزپرداز و نویسندهٔ صور اسرافیل","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"روزنامه‌های مشروطه","text":"کسروی قلم دهخدا را در صور اسرافیل بی‌مانند می‌خواند که با زبان توده سخن می‌گفت و خواب دربار را برآشفت."},{"sourceId":"browne","locus":"مطبوعات و شعر ایران نو","text":"براون چرند و پرند را شاهکار ادبیات انقلابی ایران می‌داند و شعر یاد آر را ترجمه و ستایش می‌کند."}],"eventIds":["majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["jahangir-khan","taqizadeh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تهران (قزوینی‌تبار)؛ خاندان خانباباخان.","family":"میرزا علی‌اکبر خان قزوینی ملقب به «دخو» و «استاد دهخدا».","socialClass":"روشنفکران، ادبا و دانش‌آموختگان نخستین دوره مدرسه علوم سیاسی.","importance":"بزرگ‌ترین طنزپرداز سیاسی عهد مشروطه در صور اسرافیل و مؤلف سترگ‌ترین فرهنگ لغت تاریخ زبان فارسی.","life":[{"title":"طنز انقلابی چرند و پرند","body":"دهخدا در مدرسه علوم سیاسی زبان فرانسه و حقوق آموخت. در روزنامه صور اسرافیل با امضای «خادم الفقرا دخو» به نگارش مقالات کوبنده چرند و پرند پرداخت که خرافات، فقر و استبداد را رسوا می‌ساخت. پس از بمباران مجلس به سوئیس گریخت و صور اسرافیل را در ایوردون منتشر کرد."},{"title":"لغت‌نامه و استادی دانشگاه","body":"پس از اعاده مشروطه به ایران بازگشت و به وکالت مجلس رسید و سپس تمام حیات خویش را وقف تألیف امثال و حکم و شاهکار لغت‌نامه دهخدا نمود."}]},{"id":"malkom","name":"میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله","titles":["پرنس ملکم خان","ناظم‌الدوله"],"aliases":["ملکم خان","ملکم‌خان","میرزا ملکم خان","پرنس ملکم"],"born":{"solarYear":1212,"gregorianYear":1833},"died":{"solarYear":1287,"gregorianYear":1908},"summary":"از پیشگامان فکر تجدد و قانون در ایران. ناشر روزنامهٔ قانون در لندن و بانی فراموشخانه. دیپلمات، اصلاح‌گر، و در عین حال اهل امتیاز و سوداگری مالی.","role":"نظریه‌پرداز قانون و ناشر روزنامهٔ قانون","judgments":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت","text":"آدمیت او را معمار اصطلاحات نوین سیاسی به زبان فارسی می‌شناسد، اما در اخلاق دیوانی و معاملات مالی سخت به او می‌تازد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"مقدمات بیداری؛ روزنامهٔ قانون","text":"کسروی اثر قانون را در برانگیختن اذهان می‌پذیرد، اما خود ملکم را مردی سودجو و چندچهره می‌داند."}],"eventIds":["tobacco","faramoshkhaneh-ban","daftar-tanzimat"],"relatedPersonIds":["asadabadi","sepasalar"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"جلفای اصفهان؛ خاندان میرزا یعقوب خان.","family":"میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله؛ ملقب به پرنس ملکم خان.","socialClass":"نخبگان دیپلماتیک فرنگ‌دیده، رساله‌نویسان و روزنامه‌نگاران عصر ناصری.","importance":"معمار اصطلاحات حقوقی مدرن به زبان فارسی، بانی فراموشخانه، ناشر روزنامه قانون و مؤلف رسائل دفتر تنظیمات و پلتیکای دولتی.","life":[{"title":"دفتر تنظیمات و فراموشخانه","body":"در پاریس مهندسی و علوم سیاسی آموخت. در ۱۲۳۷ ش رساله دفتر تنظیمات را در باب تفکیک قوا نگاشت و نخستین لژ فراموشخانه را برپا کرد که با فرمان ناصرالدین‌شاه در ۱۲۴۰ ش منحل شد."},{"title":"روزنامه قانون لندن و دیپلماسی","body":"سفیر ایران در لندن بود؛ پس از رسوایی امتیاز لاتاری عزل گردید و از ۱۲۶۸ ش روزنامه انقلابی قانون را در لندن منتشر ساخت که قانون‌خواهی و امتناع از پرداخت مالیات به دولت مستبد را ترویج می‌کرد."}]},{"id":"asadabadi","name":"سید جمال‌الدین اسدآبادی","titles":["سید جمال","الافغانی"],"aliases":["سید جمال الدین اسدآبادی","سید جمال","سید جمال الدین افغانی","جمال الدین حسینی"],"born":{"solarYear":1217,"gregorianYear":1838},"died":{"solarYear":1275,"solarMonth":12,"gregorianYear":1897,"gregorianMonth":3},"summary":"متفکر انقلابی و مروج اتحاد اسلام. در ایران، عثمانی، مصر و هند زیست و علیه استبداد و استعمار بریتانیا سخن گفت. در تحریم تنباکو به میرزای شیرازی نامه نوشت و میرزا رضا کرمانی شاگرد او بود.","role":"مروج اتحاد اسلام و محرک انقلاب فکری","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"مقدمات بیداری","text":"کسروی او را مردی پرشور اما بی‌برنامه و پراکنده‌کار می‌داند که جنبش پایداری در یک جا برپا نکرد."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"ایدئولوژی نهضت مشروطیت","text":"آدمیت اثر نامه‌های او را در پیوند دادن علما به مخالفت با استبداد مهم می‌شمارد."}],"eventIds":["tobacco","naser-shah-assassinated"],"relatedPersonIds":["malkom","mirzaye-shirazi","mirza-reza-kermani"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"اسدآباد همدان؛ حوزه علمیه نجف.","family":"سید جمال‌الدین حسینی اسدآبادی؛ فرزند سید صفدر.","socialClass":"روشنفکران انقلابی، متفکران فراملیتی و مروجان اتحاد اسلام.","importance":"نخستین متفکر سیاسی ایران مدرن که استراتژی حذف رأس استبداد و بیداری تمدنی را تئوریزه کرد.","life":[{"title":"سفرهای جهانی و رسائل فلسفی","body":"در ایران، عثمانی، مصر، هند و پاریس زیست؛ حلقه نواندیشان قاهره را پروراند، در پاریس پاسخ فلسفی به ارنست رنان نگاشت و در هند رساله تعلیم و تعلم و رد نیچریه را تدوین کرد."},{"title":"بست شاه عبدالعظیم و ترور ناصرالدین‌شاه","body":"در ۱۲۶۹ ش در حرم شاه عبدالعظیم بست نشست و خفت‌بار اخراج شد. او در جریان تحریم تنباکو به میرزای شیرازی نامه نوشت و در استانبول میرزا رضا کرمانی را به ترور ناصرالدین‌شاه تهییج نمود و در ۱۲۷۵ ش بر اثر سرطان فک درگذشت."}]},{"id":"sepasalar","name":"میرزا حسین‌خان سپهسالار","titles":["مشیرالدوله","سپهسالار"],"aliases":["سپهسالار","میرزا حسین خان سپهسالار","مشیرالدوله قزوینی"],"died":{"solarYear":1259,"solarMonth":6,"gregorianYear":1881},"summary":"صدراعظم اصلاح‌گر ناصرالدین‌شاه پس از امیرکبیر. تأسیس دارالشورای دولتی، نظام قضایی نو، و سفر اول فرنگ ناصرالدین شاه قاجار. قرارداد رویتر کارنامهٔ او را لکه‌دار کرد و به عزل او انجامید.","role":"صدراعظم اصلاح‌گر عهد ناصری","judgments":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"اندیشه ترقی و حکومت قانون","text":"آدمیت سپهسالار را از برجسته‌ترین دولتمردان عهد قاجار می‌داند که کوشید حکومت را قانون‌مند کند."}],"eventIds":["darbar-azam","reuter-concession"],"relatedPersonIds":["malkom","mostashar-al-dowleh"],"monarchId":"naser-al-din","born":{"solarYear":1206,"gregorianYear":1827},"origin":"قزوین / تهران؛ فرزند میرزا محمدنبی خان قزوینی.","family":"میرزا حسین‌خان مشیرالدوله سپهسالار اعظم.","socialClass":"اشرافیت دیوانی اصلاح‌طلب؛ صدراعظم نوساز عصر ناصری.","importance":"بنیان‌گذار دربار اعظم (کابینه هیئت وزرا)، مجالس شش‌گانه عدلیه و طراح موازنه اقتصادی از طریق امتیاز رویتر.","life":[{"title":"سفارت استانبول و صدارت نوساز","body":"دوازده سال سفیر ایران در عثمانی بود و اصلاحات تنظیمات را مشاهده کرد. در ۱۲۵۰ ش به صدارت رسید و لایحه دربار اعظم را تدوین نمود."},{"title":"امتیاز رویتر و عزل در انزلی","body":"برای جلب سرمایه بریتانیا و موازنه در برابر روسیه امتیازنامه ۱۸۷۲ رویتر را بست؛ اما در بازگشت از سفر اول فرنگ در بندر انزلی با شورش درباریان معزول گردید."}]},{"id":"amir-kabir","name":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر","titles":["امیرکبیر","اتابک اعظم"],"aliases":["امیرکبیر","میرزا تقی خان","امیر نظام","اتابک اعظم امیرکبیر"],"born":{"solarYear":1186,"gregorianYear":1807},"died":{"solarYear":1230,"solarMonth":10,"gregorianYear":1852,"gregorianMonth":1},"summary":"نخستین صدراعظم ناصرالدین‌شاه و بانی دارالفنون و روزنامهٔ وقایع اتفاقیه. با قاطعیت اصلاحات مالی، نظامی و آموزشی کرد اما پس از سه سال معزول و در حمام فین کاشان به قتل رسید.","role":"صدراعظم نوساز ایران پیشامشروطه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"مقدمات بیداری","text":"کسروی امیرکبیر را تنها مرد باکفایت قاجار می‌داند که اگر می‌ماند سرنوشت ایران دگرگون می‌شد."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"امیرکبیر و ایران","text":"آدمیت کارنامهٔ او را سرآغاز نوسازی دولتی و استقلال اقتصادی ایران می‌شناسد."}],"eventIds":["sheikh-tabarsi","execution-of-bab"],"relatedPersonIds":[],"monarchId":"naser-al-din","origin":"هزاره فراهان؛ فرزند کربلایی محمدقربان (آشپز قائم‌مقام).","family":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر؛ داماد ناصرالدین‌شاه (همسر عزت‌الدوله).","socialClass":"دیوان‌سالاران اصلاح‌گر خودساخته و اتابک اعظم قاجار.","importance":"نخستین صدراعظم اصلاح‌طلب تاریخ معاصر، بنیان‌گذار دارالفنون، ناشر وقایع اتفاقیه و نماد حاکمیت ملی مقتدر.","life":[{"title":"اصلاحات ساختاری و دارالفنون","body":"در سال‌های ۱۲۲۷ تا ۱۲۳۰ ش بودجه دولت را متوازن کرد، مستمری‌های گزاف درباریان را قطع نمود، دارالفنون را بنا نهاد، روزنامه وقایع اتفاقیه را منتشر کرد و به شورش‌های بابی طبرسی و زنجان پایان داد."},{"title":"عزل و شهادت در فین کاشان","body":"دسیسه‌های مهدعلیا و میرزا آقاخان نوری موجب عزل وی شد؛ او به کاشان تبعید و در ۲۰ دی ۱۲۳۰ در حمام فین به شهادت رسید."}]},{"id":"rushdiyeh","name":"میرزا حسن رشدیه","titles":["رشدیه","پیر معارف"],"aliases":["رشدیه","میرزا حسن رشدیه","حسن رشدیه","میرزا حسن تبریزی"],"born":{"solarYear":1230,"gregorianYear":1851},"died":{"solarYear":1323,"solarMonth":9,"solarDay":19,"gregorianYear":1944},"summary":"بنیانگذار دبستان به شیوهٔ نو و مبدع الفبای صوتی. در تبریز و تهران مدارس را به راه انداخت و تکفیرها و تخریب‌ها را تاب آورد. در آستانهٔ مشروطه از گردانندگان انجمن باغ میکده بود.","role":"بنیانگذار دبستان نو و الفبای صوتی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ روزنامه و دبستان","text":"کسروی رشدیه را نمونهٔ کاری می‌داند که توده را برای فهم مشروطه آماده می‌کرد."}],"eventIds":["roshdiyeh-schools-tabriz","sugar-merchants-bastinado","shabnameh-arrests-1319"],"relatedPersonIds":["ala-al-dowleh","ain-al-dowleh","talebov"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"تبریز؛ محله ششگلان.","family":"میرزا حسن رشدیه؛ فرزند ملا مهدی تبریزی.","socialClass":"روشنفکران فرهنگی، مربیان ملی و فعالان زیرزمینی مشروطه.","importance":"بنیان‌گذار آموزش نوین ابتدایی و الفبای صوتی در ایران، عضو انجمن باغ میکده و طراح سناریوی فلک تجار قند.","life":[{"title":"ابداع الفبای صوتی و مدارس نوین","body":"پس از تحصیل در بیروت و عثمانی، نخستین مدارس ابتدایی مدرن را در ایروان، تبریز و تهران بنا کرد و با وجود تکفیرها و تخریب‌های مکرر پایمردی نشان داد."},{"title":"کنشگری انقلابی و متمم تنبیه الغافلین","body":"در کتاب درسی کفایةالتعلیم متمم سیاسی تنبیه الغافلین را در دفاع از حق عزل حاکم مستبد گنجاند و با تحریک علاءالدوله به فلک تجار، جرقه هجرت صغری را زد."}]},{"id":"shuster","name":"ویلیام مورگان شوستر","titles":["خزانه‌دار کل"],"aliases":["شوستر","مورگان شوستر","مستر شوستر"],"summary":"حقوق‌دان آمریکایی که مجلس دوم او را خزانه‌دار کل کرد. خواست مالیه را از دست روس و بلژیک درآورد. پترزبورگ اولتیماتوم داد و مجلس را بست. کتاب The Strangling of Persia گزارش خود اوست.","role":"خزانه‌دار مجلس دوم؛ بهانهٔ اولتیماتوم روس","judgments":[{"sourceId":"browne","locus":"سال‌های پس از ۱۹۰۹","text":"براون شوستر را درستکار و ناسازگار با نفوذ روس می‌نویسد. همدلی آشکار است."},{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"اولتیماتوم و اشغال","text":"کسروی فرجام کار را از تبریز می‌بیند: اشغال، دار ثقةالاسلام، و خفگی مجلس. شوستر را علت نمی‌داند؛ بهانه می‌داند."}],"eventIds":["russian-ultimatum"],"relatedPersonIds":["seqat-al-islam"],"monarchId":"ahmad-shah","origin":"ایالات متحده آمریکا؛ حقوق‌دان مالی.","family":"ویلیام مورگان شوستر؛ خزانه‌دار کل منصوب مجلس دوم شورای ملی.","socialClass":"مستشاران مستقل مالی بین‌المللی.","importance":"مستشار قانون‌مدار آمریکایی که اقداماتش برای انضباط مالی بهانه اولتیماتوم نظامی روسیه در آذر ۱۲۹۰ شد.","life":[{"title":"خزانه‌داری کل و کتاب خفقان ایران","body":"با تصویب مجلس دوم به سازماندهی ژاندارمری خزانه‌داری پرداخت و اموال شاهزادگان مقروض را توقیف کرد. پس از اولتیماتوم و انحلال مجلس از ایران رفت و کتاب افشاگرانه The Strangling of Persia را نگاشت."}]},{"id":"sani-al-dowleh","name":"مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله","titles":["صنیع‌الدوله","رئیس مجلس اول"],"aliases":["صنیع الدوله","صنیع‌الدوله","مرتضی قلی خان هدایت"],"died":{"solarYear":1289,"solarMonth":11,"solarDay":15,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":4},"summary":"از خاندان هدایت و نخستین رئیس مجلس شورای ملی. مهندس و رجل، نه مجاهد کوچه. ترور شد. مخبرالسلطنه برادر اوست.","role":"نخستین رئیس مجلس شورای ملی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"بازشدن دارالشوری","text":"کسروی ترکیب مجلس را ضعیف می‌داند و صنیع‌الدوله را از معدود مردان کارآمد به شمار می‌آورد."}],"eventIds":["farman","majlis-opened","constitution-signed","supplementary-law","mohammad-ali-coronation-boycott","zell-e-soltan-dismissal-isfahan","bast-in-british-embassy","atabak-killed","national-bank-charter","imperial-bank-silver-monopoly"],"relatedPersonIds":["ehtesham-al-saltaneh"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1235,"gregorianYear":1856},"origin":"تهران؛ خاندان دیوان‌سالار هدایت.","family":"مرتضی‌قلی خان صنیع‌الدوله؛ فرزند علیقلی خان مخبرالدوله و برادر مهدیقلی خان مخبرالسلطنه.","socialClass":"اشرافیت تکنوکرات و مهندسان دانش‌آموخته آلمان.","importance":"نخستین رئیس مجلس شورای ملی اول و تدوین‌کننده آیین‌نامه داخلی پارلمان ایران.","life":[{"title":"ریاست مجلس اول و وزارت مالیه","body":"در آلمان مهندسی معدن خواند. پس از صدور فرمان مشروطه به عنوان نخستین رئیس مجلس اول جلسات را اداره کرد و بعدها در کابینه‌های مشروطه به وزارت مالیه رسید و به دست تروریست‌های گرجی ترور شد."}]},{"id":"mostashar-al-dowleh","name":"میرزا یوسف‌خان مستشارالدوله","titles":["مستشارالدوله","شارژ دافر"],"aliases":["یوسف مستشارالدوله","میرزا یوسف تبریزی","مستشارالدوله"],"born":{"solarYear":1202,"gregorianYear":1823},"died":{"solarYear":1274,"gregorianYear":1895},"summary":"دیپلمات، قاضی، معاون عدلیه و مؤلف رسالهٔ بنیادین «یک کلمه». او رمز ترقی غرب را در قانون مدون دانست و کوشید اصول حقوق بشر و تفکیک قوا را با نصوص قرآن تطبیق دهد.","role":"نظریه‌پرداز قانون‌خواهی؛ مؤلف رسالهٔ یک کلمه","judgments":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت","text":"آدمیت رسالهٔ یک کلمه را نخستین طرح نظری استوار برای حقوق اساسی و حاکمیت قانون به زبان فارسی می‌شناسد."},{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار چهارم","text":"مستشارالدوله با زبان دین کوشید سد مقاومت فقهی در برابر قانون موضوعه مدرن را بشکند."}],"eventIds":["yek-kalameh","darbar-azam"],"relatedPersonIds":["sepasalar","malkom"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"تبریز؛ خاندان بازرگانان آذربایجان.","family":"میرزا یوسف خان مستشارالدوله تبریزی؛ فرزند حاجی محمدکاظم تاجر.","socialClass":"دیوان‌سالاران وزارت خارجه، قضات و متفکران قانون‌خواه.","importance":"مؤلف رساله بنیادین «یک کلمه» و معمار آشتی نظری حقوق اساسی مدرن با فقه اسلامی.","life":[{"title":"مأموریت پاریس و تألیف یک کلمه","body":"در دوران شارژ دافری در پاریس با مطالعه کُد ناپلئون و اعلامیه حقوق بشر، رساله یک کلمه را در ۱۲۴۹ ش نگاشت و ۱۹ اصل حقوق مدرن را با نصوص قرآن تطبیق داد."},{"title":"معاونت عدلیه و حبس در زنجیر","body":"با دعوت سپهسالار مجالس شش‌گانه قضایی را طراحی کرد؛ در اواخر عمر به دلیل رسائل آزادی‌خواهانه‌اش مغضوب ناصرالدین‌شاه شد و در قزوین به زنجیر کشیده شد و در حبس درگذشت."}]},{"id":"talebov","name":"عبدالرحیم طالبوف تبریزی","titles":["طالبوف","طالب‌زاده"],"aliases":["طالبوف","عبدالرحیم طالبوف","میرزا عبدالرحیم طالبوف"],"born":{"solarYear":1213,"gregorianYear":1834},"died":{"solarYear":1289,"gregorianYear":1911},"summary":"نویسنده و روشنفکر ساکن قفقاز که در آثاری چون «کتاب احمد» و «مسالک‌المحسنین»، مفاهیم فیزیک جدید، آزادی و پارلمانتاریسم را به زبانی ساده و روایی برای ایرانیان تبیین نمود.","role":"نظریه‌پرداز مشروطه و آموزش عمومی؛ وکیل دورهٔ اول مجلس","judgments":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"طالبوف تبریزی","text":"آدمیت او را مروج خرد نقاد و حقوق شهروندی می‌داند که نثر ساده را ابزار بیداری ملی ساخت."},{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار نهم","text":"طالبوف با پرهیز از دین‌ستیزی رادیکال، راه را برای فهم همگانی مفاهیم دموکراسی هموار ساخت."}],"eventIds":["majlis-opened"],"relatedPersonIds":["akhundzadeh","rushdiyeh"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"تبریز؛ مهاجر به قفقاز و داغستان.","family":"عبدالرحیم طالبوف تبریزی؛ فرزند علی نجار تبریزی.","socialClass":"بورژوازی تجاری، پیمانکاران راه‌سازی و نویسندگان مستقل.","importance":"بزرگ‌ترین مروج عمومی مفاهیم پارلمان، آزادی مدنی و علوم تجربی نوین به زبان ساده فارسی.","life":[{"title":"کتاب احمد و مسالک‌المحسنین","body":"در تمیرخان‌شورای داغستان آثاری چون کتاب احمد، مسالک‌المحسنین و مسائل‌الحیات را نگاشت و توطئه درباریان علیه «یاسای مظفری» را عریان ساخت. او در مجلس اول وکیل تبریز شد اما به دلیل کهولت به تهران نیامد."}]},{"id":"akhundzadeh","name":"میرزا فتحعلی آخوندزاده","titles":["سرهنگ (پولکوونیک)","میرزا"],"aliases":["آخوندزاده","میرزا فتحعلی آخوندوف","آخوندوف"],"born":{"solarYear":1191,"gregorianYear":1812},"died":{"solarYear":1256,"solarMonth":12,"solarDay":18,"gregorianYear":1878},"summary":"نمایشنامه‌نویس و ناقد رادیکال مستقر در تفلیس. مؤلف «تمثیلات» و «مکتوبات کمال‌الدوله». او هرگونه سازگاری شریعت با دموکراسی غربی را نفی کرد و مروج نقد سکولار بود.","role":"پیشگام نقد سکولار و درام‌نویسی مدرن","judgments":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"اندیشه‌های آخوندزاده","text":"آدمیت او را رادیکال‌ترین اندیشمند ماده‌باور قرن نوزدهم در نقد استبداد شرقی می‌داند."},{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار نهم","text":"نامه انتقادی او به مستشارالدوله نشان داد که تلفیق شریعت و حقوق مدرن با چالش‌های بنیادین روبروست."}],"eventIds":["yek-kalameh"],"relatedPersonIds":["mostashar-al-dowleh","talebov"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"شکی (قفقاز)؛ تبار تبریزی خامیه.","family":"میرزا فتحعلی آخوندوف؛ مترجم رسمی نایب‌السلطنه قفقاز.","socialClass":"افسران ارتش امپراتوری روسیه و نمایشنامه‌نویسان پیشرو.","importance":"بنیان‌گذار نقد صریح سکولار و درام‌نویسی نوین در حوزه زبان فارسی و ترکی.","life":[{"title":"تمثیلات و مکتوبات کمال‌الدوله","body":"نخستین نمایشنامه‌های مدرن خاورمیانه را نگاشت؛ مکتوبات کمال‌الدوله را در نقد مذهب و استبداد تحریر کرد و در نامه‌ای به مستشارالدوله امکان انطباق شریعت سنتی با دموکراسی غربی را باطل دانست."}]},{"id":"yahya-dowlatabadi","name":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","titles":["حاج میرزا یحیی","دولت‌آبادی"],"aliases":["یحیی دولت آبادی","یحیی دولت‌آبادی","میرزا یحیی دولت آبادی"],"born":{"solarYear":1241,"gregorianYear":1862},"died":{"solarYear":1318,"solarMonth":8,"solarDay":4,"gregorianYear":1939},"summary":"مصلح آموزشی، مؤسس مدرسه سادات، عضو کمیته ۹ نفره باغ میکده و نماینده ادوار مجلس. مؤلف تاریخ «حیات یحیی» که در تحصن شاه‌عبدالعظیم مفهوم قانون را وارد مطالبات کرد.","role":"مصلح آموزشی؛ استراتژیست انجمن‌های مخفی","judgments":[{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"حیات یحیی","text":"روایت او پشت‌صحنهٔ طراحی مطالبات هجرت صغری و شبکهٔ سرّی مشروطه‌خواهان را عیان می‌سازد."},{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار دهم و چهاردهم","text":"دولت‌آبادی با تقیه مذهبی و نبوغ اداری، کانون‌های پراکنده را به نهادهای مدنی تبدیل کرد."}],"eventIds":["bagh-mikadeh","bast-soghra-abdolazim","kermanshah-provisional-1294","qajar-deposition-1304","killing-of-seyyed-abdolhamid","qom-migration","dismissal-of-ayn-al-dowleh","farman","atabak-killed","park-atabak","constitution-signed"],"relatedPersonIds":["malek-al-motekallemin","tabatabai","ehtesham-al-saltaneh"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"دولت‌آباد اصفهان؛ مستقر در دارالخلافه تهران.","family":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی؛ فرزند حاج سید هادی دولت‌آبادی.","socialClass":"روحانیت متجدد، مربیان آموزشی و نظریه‌پردازان مخفی بابی ازلی.","importance":"استراتژیست پشت‌پرده مطالبات ساختاری هجرت صغری، مؤسس مدرسه سادات و مؤلف تاریخ «حیات یحیی».","life":[{"title":"آموزش و کمیته ۹ نفره انقلاب","body":"مدرسه سادات را ساخت، انجمن معارف را در ۱۲۸۰ ش احیا کرد و در کمیته ۹ نفره باغ میکده مهندسی مطالبات را به دست گرفت و بند قانون و عدالتخانه را وارد عریضه علما نمود."}]},{"id":"mirza-aqa-khan-kermani","name":"میرزا عبدالحسین آقاخان کرمانی","titles":["میرزا آقاخان کرمانی"],"aliases":["میرزا آقاخان","آقاخان کرمانی","عبدالحسین کرمانی"],"born":{"solarYear":1232,"gregorianYear":1854},"died":{"solarYear":1275,"solarMonth":4,"solarDay":26,"gregorianYear":1896},"summary":"نویسنده و فیلسوف ناسیونالیست رادیکال در استانبول. هم‌مؤلف «هشت‌بهشت» و تحلیل‌گر اقتصادی قرارداد رژی در روزنامه اختر، که در پی ترور ناصرالدین‌شاه در تبریز اعدام شد.","role":"نویسنده رادیکال و نظریه‌پرداز ملی‌گرایی","judgments":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"اندیشه‌های میرزا آقاخان کرمانی","text":"آدمیت او را پیشگام ناسیونالیسم تاریخی و نقد آشتی‌ناپذیر استبداد قاجار می‌شناسد."},{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار هشتم","text":"آقاخان کرمانی در روزنامه اختر با تحلیل اقتصادی نابرابری امتیاز رژی، افکار عمومی را بیدار ساخت."}],"eventIds":["tobacco"],"relatedPersonIds":["malkom","asadabadi"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"بردسیر کرمان؛ مقیم استانبول.","family":"میرزا عبدالحسین آقاخان کرمانی؛ داماد میرزا یحیی صبح‌ازل.","socialClass":"منورالفکران رادیکال، فلاسفه ناسیونالیست و نویسندگان تبعیدی.","importance":"نویسنده رسائل بنیادین ناسیونالیسم ایرانی (سه‌مکتوب و هشت‌بهشت) و تحلیل‌گر اقتصادی جنبش تنباکو در روزنامه اختر.","life":[{"title":"استانبول و روزنامه اختر","body":"در استانبول کتاب هشت‌بهشت را با روحی نوشت و در روزنامه اختر با تحلیل اقتصادی نابرابری‌های رژی، افکار عمومی را بیدار ساخت. پس از ترور ناصرالدین‌شاه به ایران تحویل و در تبریز تیرباران شد."}]},{"id":"zain-al-abedin-maraghei","name":"حاج زین‌العابدین مراغه‌ای","titles":["مؤلف سیاحت‌نامهٔ ابراهیم‌بیگ"],"aliases":["زین العابدین مراغه ای","زین‌العابدین مراغه‌ای","ابراهیم بیگ"],"born":{"solarYear":1218,"gregorianYear":1839},"died":{"solarYear":1289,"gregorianYear":1910},"summary":"بازرگان و نویسنده‌ای که با خلق رمان «سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیگ»، فساد اداری، رشوه و غیبت قانون در عهد قاجار را با طنزی گزنده و درامی تأثیرگذار در جامعه افشا کرد.","role":"رمان‌نویس انتقادی و بیدارگر افکار عمومی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"کتاب‌های بیدارگر","text":"کسروی سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیگ را از مؤثرترین کتاب‌ها در بیداری ایرانیان و نفرت از استبداد می‌داند."}],"eventIds":["anjoman-makhfi"],"relatedPersonIds":["tabatabai","talebov"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"مراغه؛ بازرگان مقیم قفقاز و استانبول.","family":"حاج زین‌العابدین مراغه‌ای.","socialClass":"بورژوازی تجاری و رمان‌نویسان منتقد استبداد.","importance":"خالق رمان پیشگام «سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیگ» در افشای فساد اداری و ضرورت حکومت قانون.","life":[{"title":"سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیگ","body":"رمان سه‌جلدی ابراهیم‌بیگ را منتشر کرد و فقدان قانون، رشوه و هرج‌ومرج اداری عهد قاجار را عریان ساخت؛ متنی که در جلسات آغازین انجمن مخفی برای اعضا قرائت می‌شد."}]},{"id":"hassan-pirnia","name":"میرزا حسن‌خان مشیرالدوله (پیرنیا)","titles":["مشیرالملک","مشیرالدوله","پیرنیا"],"aliases":["حسن پیرنیا","میرزا حسن خان پیرنیا","مشیرالدوله پیرنیا"],"born":{"solarYear":1250,"gregorianYear":1871},"died":{"solarYear":1314,"solarMonth":8,"solarDay":29,"gregorianYear":1935},"summary":"حقوق‌دان، مورخ و بنیان‌گذار مدرسه عالیه علوم سیاسی. از تدوین‌کنندگان پیش‌نویس نظام‌نامه انتخابات و قانون اساسی مشروطه و نخست‌وزیر برجسته ادوار بعد.","role":"حقوق‌دان؛ بانی مدرسه علوم سیاسی؛ دولتمرد مشروطه","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار پانزدهم","text":"پیرنیا با تأسیس مدرسه علوم سیاسی، کادرهای دیپلماتیک و حقوقی مشروطیت را آموزش داد."}],"eventIds":["constitution-signed","khiabani-rising-1299","staroselsky-dismissal-1299","farman","bast-in-british-embassy","majlis-opened"],"relatedPersonIds":["hossein-pirnia","dehkhoda"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"نائین / تهران؛ تحصیل‌کرده حقوق در دانشگاه مسکو.","family":"میرزا حسن خان مشیرالدوله پیرنیا؛ فرزند ارشد میرزا نصرالله خان مشیرالدوله.","socialClass":"اشرافیت دیوانی متجدد، حقوق‌دانان مشروطه و مورخان ایران باستان.","importance":"بنیان‌گذار مدرسه عالیه علوم سیاسی، تدوین‌کننده پیش‌نویس نظام‌نامه اساسی و متمم قانون اساسی و نخست‌وزیر نامدار ایران.","life":[{"title":"مدرسه علوم سیاسی و قانون اساسی","body":"در ۱۲۷۸ ش مدرسه علوم سیاسی را بنا نهاد و حقوق بین‌الملل تدریس کرد. او در تدوین نظام‌نامه انتخابات و متمم قانون اساسی نقشی بی‌بدیل داشت و بعدها کتاب عظیم تاریخ ایران باستان را تألیف نمود."}]},{"id":"hossein-pirnia","name":"میرزا حسین‌خان مؤتمن‌الملک (پیرنیا)","titles":["مؤتمن‌الملک","رئیس مجلس"],"aliases":["حسین پیرنیا","مؤتمن الملک","موتمن الملک"],"born":{"solarYear":1253,"gregorianYear":1874},"died":{"solarYear":1326,"solarMonth":6,"solarDay":9,"gregorianYear":1947},"summary":"مدرس اقتصاد مدرسه علوم سیاسی، دیپلمات و از خوشنام‌ترین رؤسای مجلس شورای ملی که نماد پاک‌دستی و انضباط پارلمانی در تاریخ معاصر ایران شد.","role":"رئیس قانون‌مدار مجلس شورای ملی","judgments":[{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"مجلس و قانون","text":"کسروی مؤتمن‌الملک را از رجال پاک‌دامن و تسلیم‌ناپذیر در دفاع از حدود قانون اساسی می‌شمارد."}],"eventIds":["majlis-opened","constitution-signed"],"relatedPersonIds":["hassan-pirnia"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"نائین / تهران؛ تحصیل‌کرده حقوق و اقتصاد در فرانسه.","family":"میرزا حسین خان مؤتمن‌الملک پیرنیا؛ فرزند دوم میرزا نصرالله خان مشیرالدوله.","socialClass":"اشرافیت متجدد و دولتمردان قانون‌گرای پارلمانی.","importance":"مدرس اقتصاد مدرسه علوم سیاسی و از خوشنام‌ترین و مقتدرترین رؤسای مجلس شورای ملی.","life":[{"title":"ریاست مجلس و انضباط پارلمانی","body":"مبانی اقتصاد مدرن را در مدرسه علوم سیاسی تدریس کرد و در ادوار گوناگون مجلس به عنوان نماد انضباط پارلمانی، قانون‌مداری و پاسداری از حاکمیت ملی شناخته شد."}]},{"id":"tahereh","name":"فاطمه زرین‌تاج برغانی (طاهره قرة‌العین)","titles":["طاهره","قرة‌العین","زرین‌تاج"],"aliases":["طاهره قزوینی","قره العین","طاهره"],"born":{"solarYear":1196,"gregorianYear":1817},"died":{"solarYear":1231,"solarMonth":5,"gregorianYear":1852},"summary":"شاعر، فقیه و خطیب برجسته که در اجتماع بدشت کشف حجاب کرد و بر نسخ احکام شریعت استدلال نمود. او در پی سوءقصد به ناصرالدین‌شاه در ۱۲۳۱ ش اعدام شد.","role":"شاعر، فقیه و نظریه‌پرداز بابی در بدشت","judgments":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار اول","text":"کنش او در بدشت ریشه در اجتهاد کلامی در پایان عصر غیبت داشت، نه مطالبه مدرن برابری حقوق زنان."}],"eventIds":["badasht-conference","babi-attempt-1852"],"relatedPersonIds":["bab"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"قزوین؛ خاندان مجتهدان برغانی.","family":"فاطمه زرین‌تاج برغانی ملقب به «طاهره» و «قرة‌العین»؛ دختر ملا صالح و برادرزاده شهید ثالث.","socialClass":"اشرافیت فقهی و نظریه‌پردازان رادیکال بابی.","importance":"معمار انشقاق کلامی بابیت از اسلام و اعلام نسخ احکام شریعت در اجتماع بدشت در سال ۱۲۲۷ ش.","life":[{"title":"اجتماع بدشت و اعدام","body":"در کربلا به سید کاظم رشتی و سپس به باب گروید. در اجتماع بدشت کشف حجاب نمود و بر نسخ احکام شریعت در عهد ظهور قائم استدلال کرد؛ پس از ترور نافرجام ناصرالدین‌شاه در ۱۲۳۱ ش اعدام شد."}]},{"id":"bab","name":"سید علی‌محمد شیرازی (باب)","titles":["باب","نقطه اولی","قائم"],"aliases":["میرزا علی‌محمد باب","حضرت اعلی","باب"],"born":{"solarYear":1198,"gregorianYear":1819},"died":{"solarYear":1229,"solarMonth":4,"solarDay":18,"gregorianYear":1850},"summary":"بنیان‌گذار جنبش مذهبی بابیه که در ۱۲۲۳ ش ادعای بابیت و سپس قائمیت کرد و در پی شورش‌های مسلحانه در تبریز تیرباران شد.","role":"بنیان‌گذار جنبش بابیه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"مقدمات بیداری","text":"کسروی جنبش بابی را ناشی از جهل و خرافه‌پرستی صوفیانه و شیخی می‌داند که نیروی توده را فرسود."}],"eventIds":["badasht-conference","sheikh-tabarsi","execution-of-bab"],"relatedPersonIds":["tahereh"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"شیراز؛ خاندان بازرگانان سادات شیرازی.","family":"سید علی‌محمد شیرازی ملقب به «باب» و «نقطه اولی».","socialClass":"تجار و اصناف شهری شیراز.","importance":"بنیان‌گذار جنبش مذهبی بابیه در فاصلهٔ ۲ بهمن ۱۲۲۲ تا ۱۹ دی ۱۲۲۳ (شاهنشاهی ۲۴۰۲ تا ۲۴۰۳) و مؤلف کتاب‌های قیوم الاسماء و بیان.","life":[{"title":"دعوت و اعدام در تبریز","body":"در ۱۲۲۳ ش ادعای بابیت و سپس قائمیت کرد؛ در ماکو و چهریق محبوس شد و در پی شورش‌های مسلحانه در ۱۸ تیر ۱۲۲۹ (شاهنشاهی ۲۴۰۹) به حکم امیرکبیر در تبریز تیرباران گردید."}]},{"id":"majd-al-islam","name":"احمد مجدالاسلام کرمانی","titles":["مجدالاسلام","مدیر روزنامه کشکول"],"aliases":["مجدالاسلام کرمانی","مجدالاسلام","احمد مجدالاسلام"],"born":{"solarYear":1250,"gregorianYear":1871},"died":{"solarYear":1302,"gregorianYear":1923},"summary":"روزنامه‌نگار، نویسنده و کنشگر برجسته انجمن‌های مخفی مشروطه که به دستور عین‌الدوله به کلات نادری تبعید شد و مؤلف تاریخ انحطاط مجلس است.","role":"روزنامه‌نگار، مؤلف تاریخ مشروطه و عضو انجمن‌های آزادی‌خواه","judgments":[{"sourceId":"nazem","locus":"تاریخ بیداری ایرانیان","text":"ناظم‌الاسلام مجدالاسلام را از ارکان روشنگری و نگارش شبنامه‌های آزادی‌خواهی می‌نویسد."}],"eventIds":["exile-roshdiyeh-majdoleslam","bagh-mikadeh"],"relatedPersonIds":["rushdiyeh","tabatabai","malek-al-motekallemin"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"کرمان / تهران.","family":"احمد مجدالاسلام کرمانی؛ فرزند میرزا محمدعلی.","socialClass":"روزنامه‌نگاران، مؤلفان و فعالان انجمن‌های سری مشروطه.","importance":"مدیر روزنامه‌های ادب و کشکول، عضو کمیته باغ میکده و مؤلف کتاب‌های ارزشمند «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» و «تاریخ انحطاط مجلس».","life":[{"title":"روشنگری مطبوعاتی و تبعید به کلات","body":"با نگارش مقالات تند علیه استبداد ناصری و مظفری، نقش مهمی در بیداری افکار عمومی داشت. در خرداد ۱۲۸۵ توسط عین‌الدوله دستگیر و به دژ کلات نادری تبعید شد و پس از صدور فرمان مشروطه آزاد گردید."}]},{"id":"reza-shah-person","name":"رضا شاه پهلوی","titles":["شاهنشاه ایران از ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰"],"aliases":["رضا شاه پهلوی","رضا شاه کبیر","رضا شاه","رضاشاه","رضاخان"],"died":{"solarYear":1323,"solarMonth":5,"solarDay":4,"gregorianYear":1944,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":26},"summary":"رضا شاه پهلوی از آبان ۱۳۰۴ تا شهریور ۱۳۲۰ شاهنشاه ایران بود.","role":"شاهنشاه ایران از ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰","judgments":[],"eventIds":["swedish-gendarmerie","south-persia-rifles","jangal-movement","khiabani-rising-1299","gilan-soviet-1299","khazal-and-simko","agha-mohammad-coronation","treaty-of-turkmanchay","coup-3-esfand-1299","qajar-deposition-1304","constituent-assembly-pahlavi-1304","trans-iranian-railway","darcy-cancellation-1933-agreement-1311","unveiling-1314","allied-invasion-1320","reza-shah-abdication-1320","events-25-mordad-1332","land-reform-1340","coronation-1305","goharshad-1314"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mohammad-reza-person","name":"محمدرضا شاه پهلوی","titles":["شاهنشاه ایران از ۱۳۲۰"],"aliases":["محمدرضا شاه پهلوی","محمدرضا شاه"],"summary":"محمدرضا شاه پهلوی در ۲۶ شهریور ۱۳۲۰ در مجلس سوگند پادشاهی یاد کرد.","role":"شاهنشاه ایران از ۱۳۲۰","judgments":[],"eventIds":["tudeh-military-network-1333","oil-consortium-1333","baghdad-pact-1334","savak-founded-1335","land-reform-1340","womens-suffrage-1341","white-revolution-referendum-1341","khordad-15-1342","mansur-assassinated-1343","shah-coronation-1346","persepolis-celebrations-1350","tunbs-abu-musa-1350","oil-price-shock-1352","rastakhiz-party-1353","algiers-accord-1353","guerrilla-groups-1349","siahkal-1349","amouzegar-government-1356","ettelaat-article-qom-1356","rex-cinema-1357","sharif-emami-government-1357","jaleh-square-1357","azhari-government-1357","bakhtiar-government-1357","shah-departure-1357","army-neutrality-1357","allied-invasion-1320","reza-shah-abdication-1320","azerbaijan-crisis-1324","oil-nationalisation-mosaddegh-1330","events-25-mordad-1332","qiyam-28-mordad-1332","mosaddegh-trial-1332","iran-britain-relations-1332","fatemi-execution-1333","shah-us-visit-1333","zahedi-resignation-1334","oil-law-1336","iran-us-defense-1338","opec-founded-1339","amini-government-1340","marble-palace-attempt-1344","mostafa-khomeini-1356","aban-13-1357","coronation-1305"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mohammad-mosaddegh","name":"دکتر محمد مصدق","titles":["نمایندهٔ مجلس و نخست‌وزیر"],"aliases":["دکتر محمد مصدق","محمد مصدق","مصدق‌السلطنه","دکتر مصدق"],"died":{"solarYear":1346,"gregorianYear":1967},"summary":"دکتر محمد مصدق رئیس کمیسیون نفت و سپس نخست‌وزیر بود و در ۱۳۴۶ در احمدآباد درگذشت.","role":"نمایندهٔ مجلس و نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["khazal-and-simko","qajar-deposition-1304","trans-iranian-railway","azerbaijan-crisis-1324","oil-nationalisation-mosaddegh-1330","events-25-mordad-1332","qiyam-28-mordad-1332","mosaddegh-trial-1332","land-reform-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ahmad-qavam","name":"احمد قوام","titles":["قوام‌السلطنه، نخست‌وزیر"],"aliases":["احمد قوام","قوام‌السلطنه"],"summary":"احمد قوام، قوام‌السلطنه، در بهمن ۱۳۲۴ نخست‌وزیر شد و موافقت‌نامهٔ خروج ارتش سرخ را امضا کرد.","role":"قوام‌السلطنه، نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["swedish-gendarmerie","gilan-soviet-1299","coup-3-esfand-1299","azerbaijan-crisis-1324","events-25-mordad-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"seyyed-jafar-pishevari","name":"سید جعفر پیشه‌وری","titles":["رهبر فرقهٔ دموکرات آذربایجان"],"aliases":["سید جعفر پیشه‌وری","جعفر پیشه‌وری","پیشه‌وری"],"summary":"سید جعفر پیشه‌وری روزنامه‌نگار و رهبر فرقهٔ دموکرات بود و در آذر ۱۳۲۴ حکومت خودمختار تبریز را برپا کرد.","role":"رهبر فرقهٔ دموکرات آذربایجان","judgments":[],"eventIds":["gilan-soviet-1299","azerbaijan-crisis-1324"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"qazi-mohammad","name":"قاضی محمد","titles":["پیشوای جمهوری مهاباد"],"aliases":["قاضی محمد"],"summary":"قاضی محمد، قاضی موروثی مهاباد، در ۱۳۲۴ حکومتی کردی در مهاباد پدید آورد.","role":"پیشوای جمهوری مهاباد","judgments":[],"eventIds":["azerbaijan-crisis-1324"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hossein-ala","name":"حسین علاء","titles":["وزیر دربار و نمایندهٔ ایران در شورای امنیت"],"aliases":["حسین علاء"],"summary":"حسین علاء شکایت ایران را در شورای امنیت پی گرفت و در ۱۳۳۰ نیز نخست‌وزیر شد.","role":"وزیر دربار و نمایندهٔ ایران در شورای امنیت","judgments":[],"eventIds":["savak-founded-1335","qajar-deposition-1304","darcy-cancellation-1933-agreement-1311","azerbaijan-crisis-1324","oil-nationalisation-mosaddegh-1330","iran-britain-relations-1332","zahedi-resignation-1334","baghdad-pact-1334","iran-us-defense-1338","oil-law-1336","khordad-15-1342"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hassan-arfa","name":"حسن ارفع","titles":["افسر ارتش و رئیس پیشین ستاد"],"aliases":["حسن ارفع","سپهبد حسن ارفع","سپهبد ارفع"],"summary":"حسن ارفع افسر ارتش بود و در خاطرات خود از رویدادهای آذربایجان و مرداد ۱۳۳۲ نوشته است.","role":"افسر ارتش و رئیس پیشین ستاد","judgments":[],"eventIds":["swedish-gendarmerie","jangal-movement","gilan-soviet-1299","khazal-and-simko","coup-3-esfand-1299","trans-iranian-railway","allied-invasion-1320","azerbaijan-crisis-1324","iran-us-defense-1338"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"fazlollah-zahedi","name":"فضل‌الله زاهدی","titles":["سرلشکر و نخست‌وزیر"],"aliases":["فضل‌الله زاهدی","سرلشکر فضل‌الله زاهدی","سرلشکر زاهدی","سپهبد فضل‌الله زاهدی"],"summary":"سرلشکر فضل‌الله زاهدی در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به نخست‌وزیری رسید.","role":"سرلشکر و نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["khazal-and-simko","oil-consortium-1333","oil-nationalisation-mosaddegh-1330","events-25-mordad-1332","qiyam-28-mordad-1332","mosaddegh-trial-1332","iran-britain-relations-1332","fatemi-execution-1333","shah-us-visit-1333","zahedi-resignation-1334"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"nematollah-nassiri","name":"نعمت‌الله نصیری","titles":["فرمانده گارد شاهنشاهی"],"aliases":["نعمت‌الله نصیری","سرهنگ نعمت‌الله نصیری","سرهنگ نصیری"],"summary":"سرهنگ نعمت‌الله نصیری فرمان عزل دکتر مصدق را در شب ۲۴ مرداد ۱۳۳۲ به خانهٔ او برد.","role":"فرمانده گارد شاهنشاهی","judgments":[],"eventIds":["events-25-mordad-1332","qiyam-28-mordad-1332","amini-government-1340","marble-palace-attempt-1344","mostafa-khomeini-1356","khordad-15-1342"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ali-razmara","name":"حاجعلی رزم‌آرا","titles":["سپهبد و نخست‌وزیر"],"aliases":["حاجعلی رزم‌آرا","رزم‌آرا"],"died":{"solarYear":1329,"solarMonth":12,"solarDay":16,"gregorianYear":1951,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":7},"summary":"سپهبد حاجعلی رزم‌آرا در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ در مسجد شاه تهران کشته شد.","role":"سپهبد و نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["azerbaijan-crisis-1324","oil-nationalisation-mosaddegh-1330","qiyam-28-mordad-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"abolqasem-kashani","name":"سید ابوالقاسم کاشانی","titles":["آیت‌الله و رئیس مجلس"],"aliases":["سید ابوالقاسم کاشانی","ابوالقاسم کاشانی","آیت‌الله کاشانی"],"summary":"آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی در کشمکش ملی شدن نفت و در رویدادهای ۱۳۳۲ حاضر بود.","role":"آیت‌الله و رئیس مجلس","judgments":[],"eventIds":["oil-nationalisation-mosaddegh-1330","iran-britain-relations-1332","zahedi-resignation-1334"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hossein-fatemi","name":"حسین فاطمی","titles":["وزیر امور خارجه"],"aliases":["دکتر حسین فاطمی","حسین فاطمی"],"summary":"دکتر حسین فاطمی وزیر امور خارجهٔ دکتر مصدق بود.","role":"وزیر امور خارجه","judgments":[],"eventIds":["events-25-mordad-1332","qiyam-28-mordad-1332","fatemi-execution-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"khalil-tahmasebi","name":"خلیل طهماسبی","titles":["عضو فداییان اسلام"],"aliases":["خلیل طهماسبی"],"summary":"خلیل طهماسبی در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ به حاجعلی رزم‌آرا تیراندازی کرد.","role":"عضو فداییان اسلام","judgments":[],"eventIds":["oil-nationalisation-mosaddegh-1330","zahedi-resignation-1334"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"taghi-riahi","name":"تقی ریاحی","titles":["رئیس ستاد ارتش"],"aliases":["تقی ریاحی","سرتیپ تقی ریاحی","سرتیپ ریاحی"],"summary":"سرتیپ تقی ریاحی در شب ۲۴ مرداد ۱۳۳۲ سرهنگ نصیری را بازداشت کرد.","role":"رئیس ستاد ارتش","judgments":[],"eventIds":["events-25-mordad-1332","qiyam-28-mordad-1332","mosaddegh-trial-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mohammad-ali-foroughi","name":"محمدعلی فروغی","titles":["ذکاءالملک، نخست‌وزیر"],"aliases":["محمدعلی فروغی","فروغی"],"summary":"محمدعلی فروغی در شهریور ۱۳۲۰ نخست‌وزیر شد و استعفانامهٔ رضا شاه را در مجلس خواند.","role":"ذکاءالملک، نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["constituent-assembly-pahlavi-1304","trans-iranian-railway","unveiling-1314","allied-invasion-1320","reza-shah-abdication-1320","ahmad-enthroned","coronation-1305","goharshad-1314"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"seyyed-zia","name":"سید ضیاءالدین طباطبایی","titles":["رئیس‌الوزرا پس از سوم اسفند"],"aliases":["سید ضیاءالدین طباطبایی","سید ضیاءالدین"],"summary":"سید ضیاءالدین طباطبایی روزنامه‌نگار بود و پس از ورود قزاقان به تهران ریاست وزرا را گرفت.","role":"رئیس‌الوزرا پس از سوم اسفند","judgments":[],"eventIds":["coup-3-esfand-1299","oil-nationalisation-mosaddegh-1330"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"fathollah-akbar","name":"فتح‌الله‌خان اکبر","titles":["سپهدار رشتی","رئیس‌الوزرا"],"aliases":["فتح‌الله‌خان اکبر","سپهدار رشتی","فتح‌الله خان اکبر"],"summary":"رئیس‌الوزرای ایران در اسفند ۱۲۹۹ بود و با ورود قزاقان به سفارت بریتانیا پناه برد.","role":"رئیس‌الوزرا در اسفند ۱۲۹۹","judgments":[],"eventIds":["coup-3-esfand-1299"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"edmund-ironside","name":"ادموند آیرونساید","titles":["فرماندهٔ بریتانیا در شمال ایران"],"aliases":["ادموند آیرونساید","آیرونساید","ژنرال آیرونساید"],"summary":"فرماندهٔ نیروهای بریتانیا در شمال ایران بود و یادداشت‌هایش گزینش رضاخان را ثبت کرده است.","role":"فرماندهٔ بریتانیا در شمال ایران","judgments":[],"eventIds":["coup-3-esfand-1299"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"herman-norman","name":"هرمن نورمن","titles":["وزیر مختار بریتانیا"],"aliases":["هرمن نورمن","نورمن"],"summary":"وزیر مختار بریتانیا در تهران بود و گزارش شب ورود قزاقان از اوست.","role":"وزیر مختار بریتانیا","judgments":[],"eventIds":["coup-3-esfand-1299"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"abdolhossein-teymourtash","name":"عبدالحسین تیمورتاش","titles":["وزیر دربار رضا شاه"],"aliases":["عبدالحسین تیمورتاش","تیمورتاش"],"summary":"عبدالحسین تیمورتاش وزیر دربار بود و گفت‌وگوهای بازنگری امتیاز نفت را پیش برد.","role":"وزیر دربار رضا شاه","judgments":[],"eventIds":["qajar-deposition-1304","constituent-assembly-pahlavi-1304","darcy-cancellation-1933-agreement-1311","oil-nationalisation-mosaddegh-1330","coronation-1305"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"iosef-stalin","name":"یوسف استالین","titles":["رهبر اتحاد شوروی"],"aliases":["یوسف استالین","استالین"],"summary":"یوسف استالین رهبر اتحاد شوروی بود و در کنفرانس تهران با محمدرضا شاه پهلوی دیدار کرد.","role":"رهبر اتحاد شوروی","judgments":[],"eventIds":["azerbaijan-crisis-1324"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"harry-truman","name":"هری ترومن","titles":["رئیس‌جمهور ایالات متحده"],"aliases":["هری ترومن","ترومن"],"summary":"هری ترومن بعدها گفت برای بیرون بردن سپاه شوروی از ایران پیامی به استالین فرستاده است.","role":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","judgments":[],"eventIds":["azerbaijan-crisis-1324","oil-nationalisation-mosaddegh-1330"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"george-allen","name":"جرج الن","titles":["سفیر ایالات متحده در تهران"],"aliases":["جرج الن"],"summary":"جرج الن سفیر آمریکا در تهران بود و روایت شاهنشاه را از دگرگونی کابینهٔ مهر ۱۳۲۵ گزارش کرد.","role":"سفیر ایالات متحده در تهران","judgments":[],"eventIds":["azerbaijan-crisis-1324"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ivan-sadchikov","name":"ایوان سادچیکف","titles":["سفیر شوروی در تهران"],"aliases":["ایوان سادچیکف","سادچیکف"],"summary":"ایوان سادچیکف سفیر شوروی بود و موافقت‌نامهٔ ۱۵ فروردین ۱۳۲۵ را با احمد قوام امضا کرد.","role":"سفیر شوروی در تهران","judgments":[],"eventIds":["azerbaijan-crisis-1324"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mirza-kuchak","name":"میرزا کوچک‌خان جنگلی","titles":["رهبر نهضت جنگل"],"aliases":["میرزا کوچک‌خان","کوچک‌خان جنگلی"],"summary":"میرزا کوچک‌خان جنگلی رهبر نهضت جنگل و جمهوری شوروی گیلان بود.","role":"رهبر نهضت جنگل","judgments":[],"eventIds":["jangal-movement","gilan-soviet-1299"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"agha-mohammad-person","name":"آقامحمدخان قاجار","titles":["بنیان‌گذار سلسلهٔ قاجار"],"aliases":["آقامحمدخان قاجار","آقامحمدخان"],"summary":"آقامحمدخان قاجار بنیان‌گذار سلسلهٔ قاجار بود و تاج پادشاهی بر سر نهاد.","role":"بنیان‌گذار سلسلهٔ قاجار","judgments":[],"eventIds":["agha-mohammad-coronation"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"fath-ali-person","name":"فتحعلی شاه قاجار","titles":["پادشاه قاجار"],"aliases":["فتحعلی شاه قاجار","فتحعلی شاه","فتحعلی‌شاه"],"summary":"فتحعلی شاه قاجار پادشاه ایران در جنگ‌های ایران و روس بود.","role":"پادشاه قاجار","judgments":[],"eventIds":["agha-mohammad-coronation","treaty-of-golestan","treaty-of-turkmanchay","shah-coronation-1346"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"abbas-mirza","name":"عباس میرزا","titles":["نایب‌السلطنه"],"aliases":["عباس میرزا"],"summary":"عباس میرزا نایب‌السلطنه و فرماندهٔ جنگ‌های ایران و روس بود.","role":"نایب‌السلطنه","judgments":[],"eventIds":["coup-3-esfand-1299"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"amir-abbas-hoveyda","name":"امیرعباس هویدا","titles":["نخست‌وزیر"],"aliases":["امیرعباس هویدا","هویدا"],"summary":"امیرعباس هویدا نخست‌وزیر محمدرضا شاه پهلوی بود.","role":"نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["mansur-assassinated-1343","shah-coronation-1346","amouzegar-government-1356","ettelaat-article-qom-1356","marble-palace-attempt-1344","mostafa-khomeini-1356","aban-13-1357","rastakhiz-party-1353"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"shapour-bakhtiar","name":"شاپور بختیار","titles":["آخرین نخست‌وزیر"],"aliases":["شاپور بختیار"],"summary":"شاپور بختیار واپسین نخست‌وزیر محمدرضا شاه پهلوی بود.","role":"آخرین نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["azhari-government-1357","bakhtiar-government-1357","shah-departure-1357","amini-government-1340","army-neutrality-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"jafar-sharif-emami","name":"جعفر شریف‌امامی","titles":["نخست‌وزیر"],"aliases":["جعفر شریف‌امامی","شریف‌امامی"],"summary":"جعفر شریف‌امامی در ۱۳۵۷ نخست‌وزیر شد.","role":"نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["shah-coronation-1346","rex-cinema-1357","sharif-emami-government-1357","jaleh-square-1357","azhari-government-1357","amini-government-1340","aban-13-1357","rastakhiz-party-1353"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"gholamreza-azhari","name":"غلامرضا ازهاری","titles":["نخست‌وزیر نظامی"],"aliases":["غلامرضا ازهاری","ارتشبد ازهاری"],"summary":"غلامرضا ازهاری در ۱۳۵۷ دولت نظامی تشکیل داد.","role":"نخست‌وزیر نظامی","judgments":[],"eventIds":["azhari-government-1357","aban-13-1357","shah-departure-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ali-amini","name":"علی امینی","titles":["وزیر دارایی و نخست‌وزیر"],"aliases":["دکتر علی امینی","علی امینی"],"summary":"علی امینی در مذاکرهٔ کنسرسیوم نفت ریاست هیئت ایرانی را داشت.","role":"وزیر دارایی و نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["oil-consortium-1333","iran-britain-relations-1332","zahedi-resignation-1334","amini-government-1340","aban-13-1357","land-reform-1340","white-revolution-referendum-1341"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ruhollah-khomeini","name":"سید روح‌الله خمینی","titles":["روحانی و مخالف لایحهٔ مصونیت"],"aliases":["سید روح‌الله خمینی","روح‌الله خمینی"],"summary":"سید روح‌الله خمینی در آبان ۱۳۴۳ در قم به لایحهٔ مصونیت مستشاران حمله کرد و سپس به ترکیه تبعید شد.","role":"روحانی و مخالف لایحهٔ مصونیت","judgments":[],"eventIds":["khordad-15-1342","land-reform-1340","rastakhiz-party-1353","white-revolution-referendum-1341","status-of-forces-1343","shah-coronation-1346","persepolis-celebrations-1350","ettelaat-article-qom-1356","bakhtiar-government-1357","shah-departure-1357","army-neutrality-1357","amini-government-1340","mostafa-khomeini-1356","aban-13-1357","womens-suffrage-1341"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hassanali-mansur","name":"حسنعلی منصور","titles":["نخست‌وزیر"],"aliases":["حسنعلی منصور"],"summary":"حسنعلی منصور نخست‌وزیر بود و لایحهٔ مصونیت مستشاران را در مجلس توضیح داد. او در دی ۱۳۴۳ کشته شد.","role":"نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["status-of-forces-1343","mansur-assassinated-1343","womens-suffrage-1341"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"loy-henderson","name":"لوی هندرسن","titles":["سفیر ایالات متحده"],"aliases":["لوی هندرسن","هندرسن"],"summary":"لوی هندرسن سفیر آمریکا در تهران بود و در مرداد ۱۳۳۲ با دکتر مصدق گفت‌وگو کرد.","role":"سفیر ایالات متحده","judgments":[],"eventIds":["events-25-mordad-1332","qiyam-28-mordad-1332","iran-britain-relations-1332","shah-us-visit-1333","oil-consortium-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"kermit-roosevelt","name":"کرمیت روزولت","titles":["مأمور سازمان اطلاعات مرکزی"],"aliases":["کرمیت روزولت"],"summary":"کرمیت روزولت از مأموران سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده در رویدادهای مرداد ۱۳۳۲ بود.","role":"مأمور سازمان اطلاعات مرکزی","judgments":[],"eventIds":["events-25-mordad-1332","qiyam-28-mordad-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"soraya-esfandiary","name":"ثریا اسفندیاری","titles":["ملکهٔ ایران"],"aliases":["ملکه ثریا","ثریا اسفندیاری"],"summary":"ثریا اسفندیاری در مرداد ۱۳۳۲ همراه محمدرضا شاه پهلوی از ایران بیرون رفت.","role":"ملکهٔ ایران","judgments":[],"eventIds":["events-25-mordad-1332","qiyam-28-mordad-1332","shah-us-visit-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ashraf-pahlavi","name":"اشرف پهلوی","titles":["شاهدخت"],"aliases":["اشرف پهلوی","والاحضرت اشرف"],"summary":"والاحضرت اشرف پهلوی، خواهر همزاد محمدرضا شاه پهلوی، در مرداد ۱۳۳۲ پنهانی به تهران آمد.","role":"شاهدخت","judgments":[],"eventIds":["events-25-mordad-1332","womens-suffrage-1341"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hossein-borujerdi","name":"سید حسین بروجردی","titles":["مرجع شیعه"],"aliases":["سید حسین بروجردی","آیت‌الله بروجردی","بروجردی"],"summary":"آیت‌الله‌العظمی سید حسین بروجردی پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ برای شاهنشاه تلگراف فرستاد.","role":"مرجع شیعه","judgments":[],"eventIds":["coup-3-esfand-1299","qiyam-28-mordad-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"nasrollah-moghbeli","name":"نصرالله مقبلی","titles":["رئیس دادگاه نظامی"],"aliases":["نصرالله مقبلی"],"summary":"ادارهٔ سی‌وپنج نشست و امضای دادنامهٔ ۳۰ آذر.","role":"رئیس دادگاه نظامی","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hossein-azmoudeh","name":"حسین آزموده","titles":["دادستان ارتش"],"aliases":["حسین آزموده"],"summary":"تنظیم کیفرخواست ۹ مهر با تقاضای اعدام؛ دفاع از کیفرخواست در طول دادرسی؛ تقاضای تجدیدنظر پس از رأی.","role":"دادستان ارتش","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332","fatemi-execution-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"jalil-bozorgmehr","name":"جلیل بزرگمهر","titles":["وکیل مدافع"],"aliases":["جلیل بزرگمهر"],"summary":"همراهی در تمام نشست‌ها؛ بعدها گردآوری و انتشار صورت محاکمه.","role":"وکیل مدافع","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"shahqoli-counsel","name":"شاهقلی","titles":["وکیل مدافع سرتیپ ریاحی"],"aliases":["شاهقلی"],"summary":"وکیل مدافع سرتیپ ریاحی در نشست‌های نخست.","role":"وکیل مدافع سرتیپ ریاحی","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mirjalali-counsel","name":"میرجلالی","titles":["وکیل مدافع سرتیپ ریاحی"],"aliases":["میرجلالی"],"summary":"وکیل مدافع سرتیپ ریاحی در نشست‌های پایانی.","role":"وکیل مدافع سرتیپ ریاحی","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hamid-shirvani","name":"حمید شیروانی","titles":["سرتیپ، دادرس دادگاه"],"aliases":["حمید شیروانی"],"summary":"دادرسان و کارمند علی‌البدل دادگاه بدوی.","role":"سرتیپ، دادرس دادگاه","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mahmud-afsharpur","name":"محمود افشارپور","titles":["سرتیپ، دادرس دادگاه"],"aliases":["محمود افشارپور"],"summary":"دادرسان و کارمند علی‌البدل دادگاه بدوی.","role":"سرتیپ، دادرس دادگاه","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"teymur-bakhtiar","name":"تیمور بختیار","titles":["سرتیپ، دادرس دادگاه"],"aliases":["تیمور بختیار"],"summary":"دادرسان و کارمند علی‌البدل دادگاه بدوی.","role":"سرتیپ، دادرس دادگاه","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332","zahedi-resignation-1334","amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mohammad-ali-khazai","name":"محمدعلی خزاعی","titles":["سرتیپ، دادرس دادگاه"],"aliases":["محمدعلی خزاعی"],"summary":"دادرسان و کارمند علی‌البدل دادگاه بدوی.","role":"سرتیپ، دادرس دادگاه","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"aliasghar-mobasheri","name":"علی‌اصغر مبشری","titles":["سرتیپ، دادرس دادگاه"],"aliases":["علی‌اصغر مبشری"],"summary":"دادرسان و کارمند علی‌البدل دادگاه بدوی.","role":"سرتیپ، دادرس دادگاه","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"shokouhi-clerk","name":"شکوهی","titles":["منشی دادگاه"],"aliases":["شکوهی"],"summary":"آماده‌سازی تالار آیینه و قرائت رأی در نشست سی‌وپنج.","role":"منشی دادگاه","judgments":[],"eventIds":["mosaddegh-trial-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"denis-wright","name":"دنیس رایت","titles":["کاردار و سپس سفیر بریتانیا"],"aliases":["دنیس رایت"],"summary":"در روز صدور حکم وارد تهران شد؛ شرح مأموریت او در مدخل روابط با بریتانیا آمده است.","role":"کاردار و سپس سفیر بریتانیا","judgments":[],"eventIds":["iran-britain-relations-1332","iran-us-defense-1338"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"alfred-escher","name":"آلفرد اشر","titles":["سفیر سوئیس در تهران"],"aliases":["آلفرد اشر"],"summary":"حافظ منافع بریتانیا در دوران قطع رابطه؛ به روایت میلانی در متقاعد کردن تهران نقش داشت.","role":"سفیر سوئیس در تهران","judgments":[],"eventIds":["iran-britain-relations-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"winston-churchill","name":"وینستون چرچیل","titles":["نخست‌وزیر بریتانیا"],"aliases":["وینستون چرچیل"],"summary":"پیام شفاهی تهنیت از راه سفارت آمریکا.","role":"نخست‌وزیر بریتانیا","judgments":[],"eventIds":["iran-britain-relations-1332","shah-us-visit-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ernest-perron","name":"ارنست پرون","titles":["نزدیک دربار"],"aliases":["ارنست پرون"],"summary":"همراه بهرام شاهرخ، بدون اطلاع هیئت دولت با رایت دیدار کرد و ورقه‌ای را به نام نظر شاهنشاه نشان داد.","role":"نزدیک دربار","judgments":[],"eventIds":["iran-britain-relations-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"bahram-shahrokh","name":"بهرام شاهرخ","titles":["نزدیک دربار"],"aliases":["بهرام شاهرخ"],"summary":"همراه پرون در همان مأموریت غیررسمی.","role":"نزدیک دربار","judgments":[],"eventIds":["iran-britain-relations-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mozaffar-baqai","name":"مظفر بقایی","titles":["نمایندهٔ مجلس و مدیر روزنامه"],"aliases":["مظفر بقایی"],"summary":"در گفت‌وگو با دیپلمات‌های آمریکا ازسرگیری زودهنگام روابط را، بی‌نشانهٔ حسن‌نیت در نفت، به زیان جنبش ملی دانست.","role":"نمایندهٔ مجلس و مدیر روزنامه","judgments":[],"eventIds":["iran-britain-relations-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"herbert-hoover-jr","name":"هربرت هوور پسر","titles":["معاون وزیر خارجهٔ آمریکا"],"aliases":["هربرت هوور پسر"],"summary":"به نوشتهٔ ایرانیکا مأمور بررسی تشکیل کنسرسیوم تازه شد.","role":"معاون وزیر خارجهٔ آمریکا","judgments":[],"eventIds":["iran-britain-relations-1332","shah-us-visit-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"john-foster-dulles","name":"جان فاستر دالس","titles":["وزیر خارجهٔ آمریکا"],"aliases":["جان فاستر دالس"],"summary":"چشم‌پوشی از قوانین ضد انحصار در پروندهٔ ایران؛ دستور اردیبهشت ۱۳۳۳ در پشتیبانی از زاهدی.","role":"وزیر خارجهٔ آمریکا","judgments":[],"eventIds":["iran-britain-relations-1332","shah-us-visit-1333","iran-us-defense-1338"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"howard-page","name":"هاوارد پیج","titles":["نمایندهٔ استاندارد اویل"],"aliases":["هاوارد پیج"],"summary":"ریاست هیأت مذاکره‌کنندهٔ کنسرسیوم در تهران.","role":"نمایندهٔ استاندارد اویل","judgments":[],"eventIds":["iran-britain-relations-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"roger-stevens","name":"راجر استیونس","titles":["سفیر بریتانیا در تهران"],"aliases":["راجر استیونس"],"summary":"مذاکره‌کنندهٔ اصلی دولت بریتانیا در کار غرامت.","role":"سفیر بریتانیا در تهران","judgments":[],"eventIds":["iran-britain-relations-1332"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"dwight-eisenhower","name":"دوایت آیزنهاور","titles":["رئیس‌جمهور ایالات متحده"],"aliases":["دوایت آیزنهاور"],"summary":"پیام تهنیت پس از ۲۸ مرداد که هندرسن تسلیم کرد.","role":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","judgments":[],"eventIds":["shah-us-visit-1333","iran-us-defense-1338"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"seyyed-ali-shayegan","name":"سیدعلی شایگان","titles":["متهم همپروندهٔ فاطمی"],"aliases":["سیدعلی شایگان"],"summary":"متهم همپرونده؛ محکومیت بدوی به حبس ابد و تخفیف تجدیدنظر به ده سال زندان با کار.","role":"متهم همپروندهٔ فاطمی","judgments":[],"eventIds":["fatemi-execution-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ahmad-razavi","name":"احمد رضوی","titles":["متهم همپروندهٔ فاطمی"],"aliases":["احمد رضوی"],"summary":"متهم همپرونده؛ نطق ۲۵ مرداد دربارهٔ اعلام انفصال پادشاه؛ محکومیت بدوی به حبس ابد و تخفیف تجدیدنظر به ده سال زندان با کار.","role":"متهم همپروندهٔ فاطمی","judgments":[],"eventIds":["fatemi-execution-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"qotbi-judge","name":"قطبی","titles":["رئیس دادگاه عادی"],"aliases":["قطبی"],"summary":"امضای رأی اعدام در ۱۸ مهر.","role":"رئیس دادگاه عادی","judgments":[],"eventIds":["fatemi-execution-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mansur-mozin","name":"منصور مزین","titles":["رئیس دادگاه تجدیدنظر"],"aliases":["منصور مزین"],"summary":"تأیید حکم اعدام در بامداد ۷ آبان.","role":"رئیس دادگاه تجدیدنظر","judgments":[],"eventIds":["fatemi-execution-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"modarres-prosecutor","name":"مدرس","titles":["دادستان دادگاه بدوی"],"aliases":["مدرس"],"summary":"امضای تقاضای تجدیدنظر در ۲۱ مهر.","role":"دادستان دادگاه بدوی","judgments":[],"eventIds":["fatemi-execution-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mohsen-behafarid","name":"محسن به‌آفرید","titles":["دادستان دادگاه تجدیدنظر"],"aliases":["محسن به‌آفرید"],"summary":"دادستان دادگاه تجدیدنظر.","role":"دادستان دادگاه تجدیدنظر","judgments":[],"eventIds":["fatemi-execution-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"shaban-jafari","name":"شعبانِ جعفری","titles":["سردستهٔ محله"],"aliases":["شعبانِ جعفری"],"summary":"به روایت سند منتشرشده، دارودستهٔ او فاطمی را پس از دستگیری در جلوی شهربانی مضروب کرد.","role":"سردستهٔ محله","judgments":[],"eventIds":["fatemi-execution-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"parivash-satvati","name":"پریوش سطوتی","titles":["همسر حسین فاطمی"],"aliases":["پریوش سطوتی"],"summary":"به روایت شاهنشاه در لندن می‌زیست و هزینهٔ زندگی‌اش از سوی دربار پرداخت می‌شد تا به ایران بازگشت.","role":"همسر حسین فاطمی","judgments":[],"eventIds":[],"relatedPersonIds":[]},{"id":"alam-baghdad","name":"اعلم","titles":["سفیر ایران در بغداد"],"aliases":["اعلم"],"summary":"مخاطب تلگراف ۲۶ مرداد؛ به روایت شاهنشاه کوشید دستور فاطمی را اجرا کند و ناکام ماند.","role":"سفیر ایران در بغداد","judgments":[],"eventIds":["fatemi-execution-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"richard-nixon","name":"ریچارد نیکسون","titles":["معاون رئیس‌جمهور آمریکا"],"aliases":["ریچارد نیکسون"],"summary":"حضور در گفت‌وگوی پیش از ناهار.","role":"معاون رئیس‌جمهور آمریکا","judgments":[],"eventIds":["shah-us-visit-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"john-jernegan","name":"جان جرنگان","titles":["معاون وزارت خارجهٔ آمریکا"],"aliases":["جان جرنگان"],"summary":"نویسندهٔ یادداشت توجیهی سند ۵۰۴.","role":"معاون وزارت خارجهٔ آمریکا","judgments":[],"eventIds":["shah-us-visit-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"abdollah-entezam","name":"عبدالله انتظام","titles":["سفیر ایران در واشینگتن"],"aliases":["عبدالله انتظام"],"summary":"همراهی شاهنشاه در دیدارها.","role":"سفیر ایران در واشینگتن","judgments":[],"eventIds":["shah-us-visit-1333","khordad-15-1342"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"matthew-ridgway","name":"متیو ریجوی","titles":["رئیس ستاد ارتش آمریکا"],"aliases":["متیو ریجوی"],"summary":"میزبان گفت‌وگوی ۱۵ دسامبر؛ توضیح زمان‌بندی تیم آموزشی.","role":"رئیس ستاد ارتش آمریکا","judgments":[],"eventIds":["shah-us-visit-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"robert-murphy","name":"رابرت مورفی","titles":["معاون وزیر خارجهٔ آمریکا"],"aliases":["رابرت مورفی"],"summary":"نویسندهٔ یادداشت گفت‌وگوی خانهٔ ریجوی.","role":"معاون وزیر خارجهٔ آمریکا","judgments":[],"eventIds":["shah-us-visit-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"anderson-defense","name":"اندرسن","titles":["معاون وزیر دفاع آمریکا"],"aliases":["اندرسن"],"summary":"طرف گفت‌وگوی ۱۴ دسامبر دربارهٔ آموزش و طرح کلی.","role":"معاون وزیر دفاع آمریکا","judgments":[],"eventIds":["shah-us-visit-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"anthony-eden","name":"آنتونی ایدن","titles":["وزیر خارجهٔ بریتانیا"],"aliases":["آنتونی ایدن"],"summary":"به روایت میلانی، میهمان شام کاخ باکینگهام در توقف انگلستان.","role":"وزیر خارجهٔ بریتانیا","judgments":[],"eventIds":["shah-us-visit-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"shahnaz-pahlavi","name":"شهناز پهلوی","titles":["شاهدخت"],"aliases":["شهناز پهلوی"],"summary":"دیدار با پدر در اروپا، به روایت میلانی.","role":"شاهدخت","judgments":[],"eventIds":["shah-us-visit-1333"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"asadollah-alam","name":"اسدالله علم","titles":["وزیر کشور"],"aliases":["اسدالله علم"],"summary":"به روایت میلانی، بعدها حواشی مطبوعاتی سفر را با دنیس رایت در میان گذاشت.","role":"وزیر کشور","judgments":[],"eventIds":["zahedi-resignation-1334","khordad-15-1342","amini-government-1340","womens-suffrage-1341","land-reform-1340","rastakhiz-party-1353","white-revolution-referendum-1341"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"abolhasan-ebtehaj","name":"ابوالحسن ابتهاج","titles":["مدیر سازمان برنامه"],"aliases":["ابوالحسن ابتهاج"],"summary":"مدیر سازمان برنامه؛ موضوع نامهٔ ادعایی اولتیماتوم؛ ماندن در مقام پس از تغییر دولت.","role":"مدیر سازمان برنامه","judgments":[],"eventIds":["zahedi-resignation-1334","amini-government-1340","land-reform-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ardeshir-zahedi","name":"اردشیر زاهدی","titles":["فرزند سپهبد زاهدی"],"aliases":["اردشیر زاهدی"],"summary":"رد وجود نامهٔ اولتیماتوم.","role":"فرزند سپهبد زاهدی","judgments":[],"eventIds":["marble-palace-attempt-1344","aban-13-1357","oil-price-shock-1352"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"reza-hekmat","name":"رضا حکمت","titles":["رئیس مجلس شورای ملی"],"aliases":["رضا حکمت"],"summary":"رئیس مجلس؛ پیش‌بینی رأی اعتماد بی‌دردسر؛ تشبیه علاء به ماه در برابر خورشید.","role":"رئیس مجلس شورای ملی","judgments":[],"eventIds":["zahedi-resignation-1334"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"william-rountree","name":"ویلیام راونتری","titles":["کاردار سفارت آمریکا"],"aliases":["ویلیام راونتری"],"summary":"نویسندهٔ تلگراف ۸ آوریل.","role":"کاردار سفارت آمریکا","judgments":[],"eventIds":[],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ann-lambton","name":"آن لمبتون","titles":["ایران‌شناس بریتانیایی"],"aliases":["آن لمبتون"],"summary":"نقد «دیکتاتوری که نمی‌تواند دیکته کند».","role":"ایران‌شناس بریتانیایی","judgments":[],"eventIds":[],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mozaffar-ali-zolfaghar","name":"مظفرعلی ذوالقدر","titles":["ضارب حسین علاء"],"aliases":["مظفرعلی ذوالقدر"],"summary":"ضارب مسجد شاه در ۲۶ آبان.","role":"ضارب حسین علاء","judgments":[],"eventIds":["zahedi-resignation-1334"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"navvab-safavi","name":"سید مجتبی نواب صفوی","titles":["رهبر فدائیان اسلام"],"aliases":["سید مجتبی نواب صفوی"],"summary":"بازداشت‌شدگان برخورد پاییزی؛ سه تن از آنان در دی ماه تیرباران شدند.","role":"رهبر فدائیان اسلام","judgments":[],"eventIds":["zahedi-resignation-1334"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"seyyed-mohammad-vahedi","name":"سید محمد واحدی","titles":["عضو فدائیان اسلام"],"aliases":["سید محمد واحدی"],"summary":"بازداشت‌شدگان برخورد پاییزی؛ سه تن از آنان در دی ماه تیرباران شدند.","role":"عضو فدائیان اسلام","judgments":[],"eventIds":["zahedi-resignation-1334"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"enrico-mattei","name":"انریکو ماتئی","titles":["رئیس شرکت انی"],"aliases":["انریکو ماتئی"],"summary":"رئیس «انی»؛ پیشنهاددهندهٔ فرمول مشارکت؛ طرف سیاسی و تجاری قرارداد ایران و ایتالیا.","role":"رئیس شرکت انی","judgments":[],"eventIds":["oil-law-1336"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"parviz-mina","name":"پرویز مینا","titles":["کارشناس نفت"],"aliases":["پرویز مینا"],"summary":"نویسندهٔ شرح فنی قانون و قراردادها در ایرانیکا.","role":"کارشناس نفت","judgments":[],"eventIds":[],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hugh-cumming","name":"هیو کامینگ","titles":["دستیار وزیر خارجهٔ آمریکا"],"aliases":["هیو کامینگ"],"summary":"نویسندهٔ ارزیابی اطلاعاتی ۲۰ اوت ۱۹۵۷ برای وزارت خارجهٔ آمریکا.","role":"دستیار وزیر خارجهٔ آمریکا","judgments":[],"eventIds":["oil-law-1336"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"christian-herter","name":"کریستین هرتر","titles":["معاون وزیر خارجهٔ آمریکا"],"aliases":["کریستین هرتر"],"summary":"معاون وزیر خارجهٔ ایالات متحده؛ گیرندهٔ یادداشت کامینگ.","role":"معاون وزیر خارجهٔ آمریکا","judgments":[],"eventIds":["iran-us-defense-1338"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mahbud-broker","name":"مهبد","titles":["واسطهٔ معاملهٔ آجیپ"],"aliases":["مهبد"],"summary":"واسطه‌ای که سفارت‌های آمریکا و بریتانیا او را با درخواست رشوه در معاملات نفت، از جمله آجیپ، پیوند دادند؛ او اتهام را، به روایت پاسخ شاهنشاه، رد کرد.","role":"واسطهٔ معاملهٔ آجیپ","judgments":[],"eventIds":["oil-law-1336"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"manouchehr-eqbal","name":"منوچهر اقبال","titles":["نخست‌وزیر"],"aliases":["منوچهر اقبال"],"summary":"نخست‌وزیر بود و به هرتر گفت سفیر شوروی تهدید اشغال آذربایجان را می‌پراکند.","role":"نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["iran-us-defense-1338"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ali-asghar-hekmat","name":"علی‌اصغر حکمت","titles":["وزیر خارجه"],"aliases":["علی‌اصغر حکمت"],"summary":"وزیر خارجه بود و مذاکره با شوروی را می‌پسندید.","role":"وزیر خارجه","judgments":[],"eventIds":["iran-us-defense-1338"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"fuad-rouhani","name":"فؤاد روحانی","titles":["دبیرکل اوپک"],"aliases":["فؤاد روحانی"],"summary":"نخستین دبیرکل سازمان شد و دبیرخانه را در ژنو برپا کرد.","role":"دبیرکل اوپک","judgments":[],"eventIds":["opec-founded-1339","oil-price-shock-1352"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hassan-arsanjani","name":"حسن ارسنجانی","titles":["وزیر کشاورزی"],"aliases":["حسن ارسنجانی"],"summary":"اصلاحات ارضی و تصویب‌نامهٔ دی ۱۳۴۰ را نوشت و اجرا کرد.","role":"وزیر کشاورزی","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340","khordad-15-1342","land-reform-1340","white-revolution-referendum-1341"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"jahangir-amouzegar","name":"جهانگیر آموزگار","titles":["وزیر دارایی"],"aliases":["جهانگیر آموزگار"],"summary":"در شب ۲۶ تیر با امینی وام اضطراری خواست.","role":"وزیر دارایی","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"noureddin-alamouti","name":"نورالدین الموتی","titles":["وزیر دادگستری"],"aliases":["نورالدین الموتی"],"summary":"پیگرد پرونده‌های فساد را پیش برد.","role":"وزیر دادگستری","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mohammad-derakhshesh","name":"محمد درخشش","titles":["وزیر فرهنگ"],"aliases":["محمد درخشش"],"summary":"رهبر آموزگاران معترض بود و وزیر فرهنگ شد.","role":"وزیر فرهنگ","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"gholamali-farivar","name":"غلامعلی فریور","titles":["وزیر"],"aliases":["غلامعلی فریور"],"summary":"از جبههٔ ملی به کابینه پیوست و زود استعفا داد.","role":"وزیر","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"khodadad-farmanfarmaian","name":"خداداد فرمانفرماییان","titles":["مشاور"],"aliases":["خداداد فرمانفرماییان"],"summary":"پنهانی با رابرت کندی دیدار کرد.","role":"مشاور","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hajali-kia","name":"حاج‌علی کیا","titles":["سپهبد"],"aliases":["حاج‌علی کیا"],"summary":"از زندان به دولت آمریکا پیشنهاد کودتا داد.","role":"سپهبد","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hassan-pakravan","name":"حسن پاکروان","titles":["رئیس ساواک"],"aliases":["حسن پاکروان"],"summary":"پس از بختیار رئیس ساواک شد.","role":"رئیس ساواک","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340","marble-palace-attempt-1344","khordad-15-1342"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"abolhasan-khanali","name":"ابوالحسن خانعلی","titles":["آموزگار"],"aliases":["ابوالحسن خانعلی"],"summary":"در تظاهرات ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۰ کشته شد.","role":"آموزگار","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mehdi-bazargan","name":"مهدی بازرگان","titles":["از بنیان‌گذاران نهضت آزادی"],"aliases":["مهدی بازرگان"],"summary":"با طالقانی نهضت آزادی ایران را بنیاد گذاشت.","role":"از بنیان‌گذاران نهضت آزادی","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340","army-neutrality-1357","shah-departure-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mahmud-taleghani","name":"سید محمود طالقانی","titles":["از بنیان‌گذاران نهضت آزادی"],"aliases":["سید محمود طالقانی"],"summary":"با بازرگان نهضت آزادی ایران را بنیاد گذاشت.","role":"از بنیان‌گذاران نهضت آزادی","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"john-f-kennedy","name":"جان کندی","titles":["رئیس‌جمهور ایالات متحده"],"aliases":["جان کندی"],"summary":"سیاست تازهٔ ایران را تصویب کرد و با شاهنشاه دیدار کرد.","role":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340","white-revolution-referendum-1341"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"julius-holmes","name":"جولیوس هومز","titles":["سفیر آمریکا"],"aliases":["جولیوس هومز"],"summary":"در شب ۲۶ تیر درخواست وام اضطراری را رد کرد.","role":"سفیر آمریکا","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"meir-ezri","name":"مئیر عزری","titles":["سفیر اسرائیل"],"aliases":["مئیر عزری"],"summary":"به پرسش شاهنشاه دربارهٔ ارسنجانی پاسخ داد.","role":"سفیر اسرائیل","judgments":[],"eventIds":["amini-government-1340"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"farah-pahlavi","name":"فرح پهلوی","titles":["شهبانو"],"aliases":["فرح پهلوی"],"summary":"پس از تیراندازی به کاخ مرمر رسید.","role":"شهبانو","judgments":[],"eventIds":["marble-palace-attempt-1344","aban-13-1357","army-neutrality-1357","jaleh-square-1357","shah-departure-1357","khordad-15-1342","land-reform-1340","rastakhiz-party-1353","white-revolution-referendum-1341"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"taj-ol-moluk","name":"تاج‌الملوک","titles":["مادر شاهنشاه"],"aliases":["تاج‌الملوک"],"summary":"خبر سوءقصد را به شهبانو رساند.","role":"مادر شاهنشاه","judgments":[],"eventIds":["marble-palace-attempt-1344"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"reza-shamsabadi","name":"رضا شمس‌آبادی","titles":["سرباز گارد"],"aliases":["رضا شمس‌آبادی"],"summary":"به شاهنشاه تیراندازی کرد و در درگیری کشته شد.","role":"سرباز گارد","judgments":[],"eventIds":["marble-palace-attempt-1344"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ayat-lashgari","name":"آیت لشگری","titles":["مأمور امنیتی"],"aliases":["آیت لشگری"],"summary":"در دفاع از شاهنشاه کشته شد.","role":"مأمور امنیتی","judgments":[],"eventIds":["marble-palace-attempt-1344"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"keyumars-jahanbini","name":"کیومرث جهانبینی","titles":["رئیس محافظان"],"aliases":["کیومرث جهانبینی"],"summary":"به صحنه رسید و سپس واحد ویژهٔ حفاظت را رهبری کرد.","role":"رئیس محافظان","judgments":[],"eventIds":["marble-palace-attempt-1344"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"parviz-nikkhah","name":"پرویز نیک‌خواه","titles":["متهم سوءقصد"],"aliases":["پرویز نیک‌خواه"],"summary":"به طراحی سوءقصد متهم شد و بعداً عفو شد.","role":"متهم سوءقصد","judgments":[],"eventIds":["marble-palace-attempt-1344"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"lyndon-johnson","name":"لیندون جانسون","titles":["رئیس‌جمهور ایالات متحده"],"aliases":["لیندون جانسون"],"summary":"پیام شخصی برای شاهنشاه فرستاد.","role":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","judgments":[],"eventIds":["marble-palace-attempt-1344","white-revolution-referendum-1341"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mostafa-khomeini","name":"سید مصطفی خمینی","titles":["پسر آیت‌الله خمینی"],"aliases":["سید مصطفی خمینی"],"summary":"در ۱ آبان ۱۳۵۶ در نجف درگذشت.","role":"پسر آیت‌الله خمینی","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ahmad-khomeini","name":"سید احمد خمینی","titles":["پسر آیت‌الله خمینی"],"aliases":["سید احمد خمینی"],"summary":"پس از مرگ برادر دبیر پدر شد.","role":"پسر آیت‌الله خمینی","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"parviz-sabeti","name":"پرویز ثابتی","titles":["مدیر ادارهٔ سوم ساواک"],"aliases":["پرویز ثابتی"],"summary":"با برگزاری مجالس و با چاپ مقاله مخالف بود.","role":"مدیر ادارهٔ سوم ساواک","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356","khordad-15-1342","rastakhiz-party-1353"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"taheri-esfahani","name":"طاهری اصفهانی","titles":["روحانی"],"aliases":["طاهری اصفهانی"],"summary":"پیش‌نماز مراسم مسجد جامع تهران شد.","role":"روحانی","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"jamshid-amouzegar","name":"جمشید آموزگار","titles":["نخست‌وزیر"],"aliases":["جمشید آموزگار"],"summary":"فرمان چاپ مقالهٔ اطلاعات را داد.","role":"نخست‌وزیر","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356","rastakhiz-party-1353"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"dariush-homayoun","name":"داریوش همایون","titles":["وزیر اطلاعات"],"aliases":["داریوش همایون"],"summary":"مقاله را به روزنامهٔ اطلاعات فرستاد.","role":"وزیر اطلاعات","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"farhad-masoudi","name":"فرهاد مسعودی","titles":["ناشر اطلاعات"],"aliases":["فرهاد مسعودی"],"summary":"نخست با چاپ مقاله مخالفت کرد.","role":"ناشر اطلاعات","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"william-sullivan","name":"ویلیام سالیوان","titles":["سفیر آمریکا"],"aliases":["ویلیام سالیوان"],"summary":"در ۱۶ آذر با آموزگار دیدار کرد.","role":"سفیر آمریکا","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356","aban-13-1357","shah-departure-1357","rastakhiz-party-1353"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hossein-fardoust","name":"حسین فردوست","titles":["رئیس کمیسیون شاهنشاهی"],"aliases":["حسین فردوست"],"summary":"کمیسیون شاهنشاهی را پیش برد.","role":"رئیس کمیسیون شاهنشاهی","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356","rastakhiz-party-1353"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"kazem-shariatmadari","name":"سید کاظم شریعتمداری","titles":["مرجع تقلید"],"aliases":["سید کاظم شریعتمداری"],"summary":"پس از آشوب قم عذرخواهی شاهنشاه را پیشنهاد کرد.","role":"مرجع تقلید","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356","aban-13-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"amir-taheri","name":"امیر طاهری","titles":["سردبیر کیهان"],"aliases":["امیر طاهری"],"summary":"در آذر با شاهنشاه دیدار کرد.","role":"سردبیر کیهان","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"mahnaz-afkhami","name":"مهناز افخمی","titles":["وزیر مشاور"],"aliases":["مهناز افخمی"],"summary":"از تهدید بمب علیه مراکز رفاه خانواده خبر داد.","role":"وزیر مشاور","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356","rastakhiz-party-1353"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"jimmy-carter","name":"جیمی کارتر","titles":["رئیس‌جمهور ایالات متحده"],"aliases":["جیمی کارتر"],"summary":"شب سال نو در نیاوران ایران را جزیرهٔ ثبات خواند.","role":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"saddam-hussein","name":"صدام حسین","titles":["معاون رئیس‌جمهور عراق"],"aliases":["صدام حسین"],"summary":"از میان برداشتن خمینی را پیشنهاد کرد و شاهنشاه نپذیرفت.","role":"معاون رئیس‌جمهور عراق","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"nasser-assar","name":"ناصر عصار","titles":["رابط دولت با روحانیان"],"aliases":["ناصر عصار"],"summary":"گفت روحانیان تندرو پول دولت را نمی‌پذیرفتند.","role":"رابط دولت با روحانیان","judgments":[],"eventIds":["mostafa-khomeini-1356"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"gholam-ali-oveisi","name":"غلامعلی اویسی","titles":["فرماندار نظامی تهران"],"aliases":["غلامعلی اویسی"],"summary":"نامزد ریاست دولت نظامی بود و فراخوانی‌اش لغو شد.","role":"فرماندار نظامی تهران","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357","jaleh-square-1357","khordad-15-1342"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"amiraslan-afshar","name":"امیراصلان افشار","titles":["رئیس تشریفات"],"aliases":["امیراصلان افشار"],"summary":"فرماندهان را در کاخ جهان‌نما همراهی کرد.","role":"رئیس تشریفات","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357","shah-departure-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"manouchehr-khosrodad","name":"منوچهر خسروداد","titles":["فرمانده هوانیروز"],"aliases":["منوچهر خسروداد"],"summary":"بر فراز تهران پرواز کرد و فرمان دفاع خواست.","role":"فرمانده هوانیروز","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"abolfath-atabay","name":"ابوالفتح آتابای","titles":["معاون دربار"],"aliases":["ابوالفتح آتابای"],"summary":"از فرماندهان اقدام بی‌درنگ خواست.","role":"معاون دربار","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357","khordad-15-1342"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"kambiz-atabay","name":"کامبیز آتابای","titles":["از کارکنان دربار"],"aliases":["کامبیز آتابای"],"summary":"در دربار بود وقتی گزینش ازهاری قطعی شد.","role":"از کارکنان دربار","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"reza-ghotbi","name":"رضا قطبی","titles":["مدیر رادیو و تلویزیون"],"aliases":["رضا قطبی"],"summary":"پیام تلویزیونی ۱۵ آبان را نوشت.","role":"مدیر رادیو و تلویزیون","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hossein-nasr","name":"سید حسین نصر","titles":["رئیس دفتر شهبانو"],"aliases":["سید حسین نصر"],"summary":"در نگارش همان پیام همکاری کرد.","role":"رئیس دفتر شهبانو","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357","rastakhiz-party-1353"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"nasser-moghaddam","name":"ناصر مقدم","titles":["رئیس ساواک"],"aliases":["ناصر مقدم"],"summary":"بر بازداشت هویدا پافشاری کرد.","role":"رئیس ساواک","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357","shah-departure-1357","khordad-15-1342"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"aligholi-ardalan","name":"علیقلی اردلان","titles":["وزیر دربار"],"aliases":["علیقلی اردلان"],"summary":"با بازداشت هویدا مخالفت کرد.","role":"وزیر دربار","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"anthony-parsons","name":"آنتونی پارسونز","titles":["سفیر بریتانیا"],"aliases":["آنتونی پارسونز"],"summary":"در آشوب ۱۴ آبان از سفارت گریخت.","role":"سفیر بریتانیا","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357","shah-departure-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"zbigniew-brzezinski","name":"زبیگنیو برژینسکی","titles":["مشاور امنیت ملی آمریکا"],"aliases":["زبیگنیو برژینسکی"],"summary":"به شاهنشاه تلفن کرد.","role":"مشاور امنیت ملی آمریکا","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"hossein-najafi","name":"حسین نجفی","titles":["وزیر دادگستری"],"aliases":["حسین نجفی"],"summary":"وزارت دادگستری کابینهٔ ازهاری را پذیرفت.","role":"وزیر دادگستری","judgments":[],"eventIds":["aban-13-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"abdullah-tariki","name":"عبدالله الطریقی","titles":["رئیس امور نفت عربستان"],"aliases":["عبدالله الطریقی"],"summary":"در نشست بغداد از بنیان‌گذاران سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت بود.","role":"رئیس امور نفت عربستان","judgments":[],"eventIds":["opec-founded-1339"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"juan-pablo-perez-alfonzo","name":"خوان پابلو پرز آلفونسو","titles":["وزیر معادن ونزوئلا"],"aliases":["خوان پابلو پرز آلفونسو"],"summary":"در نشست بغداد از بنیان‌گذاران سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت بود.","role":"وزیر معادن ونزوئلا","judgments":[],"eventIds":["opec-founded-1339"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"talat-shaibani","name":"طلعت الشیبانی","titles":["نمایندهٔ عراق"],"aliases":["طلعت الشیبانی"],"summary":"در نشست بغداد از پنج پدر مؤسس سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت بود.","role":"نمایندهٔ عراق","judgments":[],"eventIds":["opec-founded-1339"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"ahmad-sayyid-omar","name":"احمد سید عمر","titles":["نمایندهٔ کویت"],"aliases":["احمد سید عمر"],"summary":"در نشست بغداد از پنج پدر مؤسس سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت بود.","role":"نمایندهٔ کویت","judgments":[],"eventIds":["opec-founded-1339"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"abbas-gharabaghi","name":"عباس قره‌باغی","titles":["رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران"],"aliases":["عباس قره‌باغی","ارتشبد قره‌باغی","قره‌باغی"],"summary":"رئیس ستاد بود و در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ بی‌طرفی ارتش را اعلام کرد.","role":"رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران","judgments":[],"eventIds":["army-neutrality-1357","shah-departure-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"robert-huyser","name":"رابرت هایزر","titles":["معاون فرماندهی ناتو"],"aliases":["رابرت هایزر","ژنرال هایزر","هایزر"],"summary":"۱۵ دی ۱۳۵۷ به تهران آمد و، به نوشتهٔ شاهنشاه، قره‌باغی را با خود همراه کرد.","role":"معاون فرماندهی ناتو","judgments":[],"eventIds":["army-neutrality-1357","shah-departure-1357"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"nayereh-ebtehaj-samii","name":"نیره ابتهاج سمیعی","titles":["نمایندهٔ رشت"],"aliases":["نیره ابتهاج سمیعی","ابتهاج سمیعی"],"summary":"از پیشگامان جمعیت‌های زنان بود و در مجلس بیست‌ویکم نمایندهٔ نخست رشت شد.","role":"نمایندهٔ رشت","judgments":[],"eventIds":["womens-suffrage-1341","rastakhiz-party-1353"],"relatedPersonIds":[]},{"id":"safieh-firouz","name":"صفیه فیروز","titles":["رئیس شورای زنان ایران"],"aliases":["صفیه فیروز"],"summary":"شورای زنان ایران را ریاست کرد، از جمعیت‌هایی که پیش از حق رأی آمادگی زنان را به مقام‌ها نشان می‌دادند.","role":"رئیس شورای زنان ایران","judgments":[],"eventIds":["womens-suffrage-1341"],"relatedPersonIds":[]}],"events":[{"id":"qajar-land-tenure","title":"ساختار زمینداری و نظام تیول در عصر قاجار","date":{"solarYear":1215,"gregorianYear":1836},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"ساختار سنتی مالکیت ارضی در ایران قاجاری مشتمل بر اراضی خالصجات دولتی، املاک اربابی، خرده‌مالکی دهقانی و موقوفات مذهبی. واگذاری تیول به صاحب‌منصبان به جای مواجب نقدی، فقدان قانون مدون ثبت املاک و پدیده قلدرپروری خوانین محلی، به گفتهٔ خادم، شالودهٔ ناامنی اقتصادی را پی ریخت.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱، بخش ۱","text":"خادم سه مشکل تیولداری را می‌شمرد و سومی را قلدرپروری می‌نامد. می‌گوید: «معمولاً دربار تیول را به کسی می‌داد که جایگاه بالای سیاسی یا نظامی داشت و این آدم پیشاپیش احتمالاً ثروتمند یا صاحب قدرت بود.»"}],"personIds":["amir-kabir","sepahsalar"],"personDeeds":{"amir-kabir":"تلاش برای محدود ساختن تیول‌های بی‌ضابطه درباریان در دوران صدارت.","sepahsalar":"تدوین قانون تنظیمات حسنه برای مهار دست‌اندازی حکام به اراضی ولایات."},"periodId":"qajar-founding","monarchId":"mohammad-shah","aliases":["نظام تیول","زمین‌داری قاجار","خالصجات دولتی"],"context":"اقتصاد ایران در آستانه مشروطه هنوز بر کشاورزی ایستاده بود. صنعت کارخانه‌ای پا نگرفته بود و نفت هنوز اهرم دولت نبود. برای فهم مالیات، لشکر، نفوذ علما و نارضایتی بازار باید وضع زمین را دید. زمین کشت‌پذیر در عمل سه گونه داشت: خالصه که مال دولت و در واقع مال محمد شاه قاجار بود، ملک شخصی اربابی یا خرده‌مالکی، و وقف که شرع آن را از دست غصب بیرون می‌کشید.","whatHappened":[{"title":"۱. خالصه و تیول به جای مواجب نقد","body":"خالصه زمین عام نبود به معنای مالکیت همگانی. ملک دیوان بود و دیوان در سال‌های پیش از مشروطه با شخص پادشاه یکی گرفته می‌شد. بهره‌برداری از این زمین‌ها بر سیاست اقطاع یا تیول تکیه داشت. دربار به سردار یا صاحب‌منصب، به جای سکه از خزانه، درآمد مالیاتی یک قطعه خالصه را می‌سپرد. تیول‌دار مالک عین زمین نبود؛ شبیه اجاره مادام‌العمر بود که طلب مواجب او با طلب مالیات دولت صاف می‌شد. فایده نخست کنترل نقدینگی بود در روزگاری که اسکناس جا نیفتاده بود و بانک مرکزی وجود نداشت. فایده دوم سبک کردن دستگاه اداری بود: دولت ناچار نبود در هر ولایت ناظر کشت بگمارد. سلسله‌های کوچ‌نشین پس از اسلام نیز تیول را راهی می‌دانستند تا بار نظارت زراعی را از دوش خود بردارند. گاه تیول شرط لشکر هم می‌بست: تیول‌دار موظف می‌شد در هنگام جنگ چند صد سرباز از روستاییان زیر دست بفرستد."},{"title":"۲. غصب موروثی، تقویم کهنه و قلدرپروری","body":"تیول روی کاغذ مستأجر عواید بود. در عمل، چون قانون ثبت و حسابرسی استوار نبود، تیول‌دار پس از چند دهه زمین را ملک خاندان می‌خواند و به ارث می‌گذاشت. تقویم‌های مالیاتی نیز کهنه می‌ماند. با گشوده شدن بازار روسیه و انگلستان، درآمد واقعی زمین چند برابر رقم ثبتی می‌شد و تیول‌دار مابه‌التفاوت را به خزانه پس نمی‌داد. مأمور مالیات را با زور یا رشوه ساکت می‌کردند. دربار تیول را به آدم‌های پرزور می‌داد. همان آدم پس از گرفتن زمین نیمچه محمد شاه قاجار محلی می‌شد. پس از شکست‌های قفقاز آشکار شد که جمع‌آوری سرباز مقطعی دیگر به کار ارتش دائمی نمی‌آید، اما تیول‌داران برای خود افواج کوچک نگاه می‌داشتند. دور باطل این بود که تیول آمده بود تا غیبت اداری مرکز را بپوشاند، و همان غیبت آن را منبع فساد می‌کرد. مجلس اول مشروطه الغای تیول را در صدر کار گذاشت."},{"title":"۳. غصب شاهانه و دفاتر رقبات نادری","body":"تیول‌دار زمین خالصه را می‌خورد؛ محمد شاه قاجار نیز گاه ملک شخصی را یک‌شبه خالصه می‌کرد. نمونه دورتر کار نادرشاه افشار بود که پس از برچیدن صفویه خواست رسم وقف را بردارد و زمین‌های وقفی را خالصه بخواند. دفاتر ثبتی که برای این کار گشودند به رقبات نادری معروف شد. سلطنت نادر کوتاه و پرلشکر بود و کار نیمه‌کاره و شلخته ماند: معلوم نشد کدام زمین وقف که بود. بیش از یک سده بعد، در اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه، خزانه تهی شد و دربار پاره‌ای خالصه‌های زراعی را فروخت. پول حیف‌ومیل شد. در سلطنت مظفرالدین‌شاه دوباره به همان دفاتر کهنه استناد کردند و زمین‌های اطراف اصفهان را با این دعوی که از عهد نادر خالصه بوده غصب کردند. این یک نمونه است از بی‌سامانی مالکیت."},{"title":"۴. ملک اربابی، خرده‌مالکی و بازرگان‌مالک","body":"ملک شخصی یا اربابی پهناور بود که روستا را هم در بر می‌گرفت، یا خرده‌مالکی که گاه خود کشاورز مالک قطعه خویش بود. پس از فروش خالصه‌ها در اواخر عهد ناصری، سهم بزرگی از ملک به زمین‌داران بزرگ رسید. بیشتر اینان شهرنشین بودند و در ده نمی‌زیستند. بسیاری نخست بازرگان بودند و با سود تجارت زمین خریدند. ملک شخصی نسبت به خالصه انگیزه بهتری برای بهبود کشت داشت، اما از غصب دیوانی ایمن نبود. ایران قاجار طبقه فئودال جدا از بازار به معنای اروپایی نداشت. ملاک بزرگ همان بازرگان بود. وقتی بازاریان به اعتراض می‌آمدند، بسیاری خود زمین‌دار بودند و منافع تجارت گاه به زیان کشت غله تمام می‌شد."},{"title":"۵. وقف، اجاره نودونه ساله و سهم متولی","body":"ایران پیش از مشروطه به جای قانون مدون دو رکن داشت: عرف ده و شرع علما. عرف میان ریش‌سفیدان روستا حل می‌شد. شرع پشتش به مجتهدان گرم بود. وقف کالا را از ملک شخصی بیرون می‌برد و متولی نگاهبان آن می‌شد نه مالک. زمین‌دار، به ویژه خرده‌مالک، برای رهایی از غصب زمین را وقف می‌کرد، متولی می‌گماشت، سپس همان زمین را نودونه سال اجاره می‌کرد. سهم متولی معمولاً ده درصد محصول بود. پس از پایان قرارداد، فرزندان اجاره تازه می‌نوشتند. تولیت را نیز می‌شد به ارث گذاشت. شرع نگفته بود متولی حتماً آخوند باشد، اما در عمل تولیت را به شیخ پرنفوذ می‌سپردند تا هم فقه بداند و هم زورش به غاصب برسد. سهم امام و درآمد وقف، قدرت مالی علما را از دربار جدا کرد و همپوشانی منافع مجتهد و بازرگان را ساخت."},{"title":"۶. تبدیل به احسن و انحصار تغییر شرع","body":"وقتی قانون عرفی کهنه می‌شد، در دولت مدرن مجلس آن را بازمی‌نگریست. تغییر شرع فقط در حلقه فقها می‌ماند. قاعده وقف فروش زمین موقوفه را برنمی‌تابد، چون مالک ندارد. بیشتر فقهای قاجار با شرط تبدیل به احسن راه فروش گشودند: اگر زمین بایر شد، متولی می‌فروشد و باید زمین بهتری بخرد. پول نباید به جیب او برود، اما روشن است که درآمد متولی اصل کار شده است. وقف پناه مالکیت بود و همزمان دستگاه درآمد روحانی."},{"title":"۷. بازار جهانی، تریاک و پنبه، قحطی و کوچ به قفقاز","body":"در پادشاهی محمدشاه روسیه خط آهن در خاک خود کشید. در آغاز سلطنت ناصرالدین‌شاه کانال سوئز دریای سرخ را به مدیترانه بست و کشتی خلیج فارس به بازار اروپا رسید. صادرات ایران جز فرش بر محصول خام کشاورزی ایستاده بود. زمین‌داران بزرگ به جای گندم و جو، پنبه برای روسیه و تریاک برای هند و چین کاشتند. بار تریاک از بوشهر و محمره می‌رفت. ناظران خارجی قحطی ۱۲۵۱ و ۱۲۵۲ خورشیدی را تا حدی به همین به‌هم‌ریختگی کشت در یزد و اصفهان نسبت دادند. روستاها متروک شد. حدود پنج سال پیش از جرقه مشروطه نزدیک صد هزار ایرانی کارگر فصلی در قفقاز روسیه بودند؛ جمعیت تهران در همان هنگام حدود دویست هزار تن بود. دولت ابزار گمرکی و صنعتی برای مهار این شوک نداشت."},{"title":"قلدرپروری، به تعبیر خادم","body":"خادم سه مشکل تیولداری را برمی‌شمرد. سومی را قلدرپروری می‌نامد، یعنی سپردن تیول به کسی که پیشاپیش صاحب قدرت است. تاجگذاری آقامحمدخان آغاز همین دولت بود.\n","quotes":[{"original":"معمولاً دربار تیول را به کسی می‌داد که جایگاه بالای سیاسی یا نظامی داشت و این آدم پیشاپیش احتمالاً ثروتمند یا صاحب قدرت بود.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت ۱، بخش ۱","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}],"citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱، بخش ۱","text":"خادم مشکل سوم تیول را قلدرپروری می‌نامد و آن را واگذاری به صاحبان قدرت پیشین می‌داند."}]}],"aftermath":"ناامنی مالکیت، تیول بی‌ضابطه و پیوند وقف با قدرت علما، ریشه نارضایتی طبقاتی شد. مجلس اول الغای تیول را در برنامه گذاشت، چون دریافت که بدون امنیت زمین، نه خزانه درست می‌شود و نه رعیت در ملک می‌ماند."},{"id":"sheikhism-emergence","title":"ظهور مکتب شیخی و نظریهٔ رکن رابع","date":{"solarYear":1220,"gregorianYear":1841},"tier":"secondary","category":"religious","summary":"پایه‌گذاری مکتب کلامی شیخیه توسط شیخ احمد احسائی و سید کاظم رشتی در عتبات عالیات. ترویج نظریهٔ رکن رابع (واسطهٔ پیوسته میان شیعیان و امام غایب)، نفی معاد جسمانی سنتی به نفع کالبد هورقلیایی، تکفیر احسائی توسط ملا محمدتقی برغانی و ایجاد زمینه معرفتی برای ظهور بابیت.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۲، بخش ۱","text":"خادم می‌گوید: «اسم این مکتب جدید بود مکتب «شیخی» و موسس آن هم مجتهدی بود به نام شیخ احمد احسایی.» و می‌افزاید که احسایی در ظاهر امر افکارش فرق زیادی با فقهای اصولی نداشت."}],"personIds":["tahereh","bab"],"personDeeds":{"tahereh":"تلمذ در حوزه کربلا نزد سید کاظم رشتی و دفاع رساله‌ای از مبانی شیخیه.","bab":"حضور کوتاه‌مدت در درس سید کاظم رشتی در کربلا پیش از اعلان دعوت."},"periodId":"qajar-founding","monarchId":"mohammad-shah","aliases":["شیخیه","مکتب شیخی","رکن رابع"],"context":"بابیه نخستین جنبش بزرگ سده پیش از مشروطه بود. رهبرانش با حقوق شهروندی و حکومت قانون آشنا نبودند، اما دو چیز را برای خواننده مشروطه روشن می‌کند: جهان فکری نخبگان پیش از آشنایی با مفاهیم غربی، و حضور بابیان در صف آزادی‌خواهان. شیخ فضل‌الله نوری مشروطه را توطئه بابی می‌خواند. میرزا جهانگیرخان شیرازی مدیر صور اسرافیل و ملک‌المتکلمین هر دو بابی بودند و به فرمان محمدعلی‌شاه کشته شدند. بابیه از دل شیخیه بیرون آمد.","whatHappened":[{"title":"۱. اصولی و اخباری پس از صفویه","body":"در فقه امامیه دو مکتب بود: اصولی که اجتهاد و مرجع تقلید را در عصر غیبت واجب می‌دانست و به عقل و اجماع تکیه می‌کرد، و اخباری که فقط قرآن و حدیث را حجت می‌شمرد و حق استدلال مستقل فقیه را انکار می‌کرد. اخباری در ظاهر سخت‌گیرانه‌تر بود، اما چون سلسله اجازه اجتهاد نداشت، سازمانش سست ماند. پس از سقوط اصفهان، نادر لشکرکشی کرد و زند جز فارس را درست نگرفت. در این خلأ، تنها شرع تا حدی نظم شهر را نگاه داشت. علمای صفوی از دربار حقوق می‌گرفتند. وقتی دربار فروپاشید، اصولیان با مرجعیت، سهم امام و تولیت وقف قدرت موازی ساختند. اجتهاد موروثی شد. سید محمدباقر شفتی در اصفهان هم مرجع بود و هم از توانگرترین مردان ایران؛ پس از او پسرش دستگاه را به ارث برد."},{"title":"۲. شیخ احمد احسائی و رکن رابع","body":"مکتب شیخی را شیخ احمد احسائی، زاده احسا نزدیک بحرین، گشود. او از خاندان آخوند نبود، عمرش را در سفر گذراند و گرایش نیمه‌عرفانی داشت، بی‌آنکه درویش نعمت‌اللهی یا نقشبندی باشد. اصولیان و شیخیان در برابر حلقه‌های صوفی غالباً یک جبهه بودند. احسائی برای انسان دو جسم قائل شد و معاد را به کالبدی جز بدن عنصری برد. نظریه رکن رابع واسطه‌ای زنده میان شیعه و امام غایب می‌خواست. برخلاف مجتهد اصولی که خود را نایب عام می‌دانست نه همسخن امام، احسائی بر پیوند شهودی پای فشرد. در جوانی خواب دید که امام عصر و سپس هر دوازده امام به او اجازه اجتهاد دادند. با این خواب اعتبار اجازه غیرمعصوم را سست کرد."},{"title":"۳. زندگی ساده، تکفیر برغانی و جانشینی رشتی","body":"احسائی در عهد فتحعلی‌شاه میان یزد، اصفهان، مشهد و کرمانشاه می‌گشت. محمد شاه قاجار او را به تهران خواند و مستمری پیشنهاد کرد؛ نپذیرفت. زندگی بی‌دم‌ودستگاه وجهه تقدس میان مردم ساخت. جدال با ملا محمدتقی برغانی، مرجع قزوین، به تکفیر انجامید و فرقه شیخی از بدنه اصولی جدا شد. احسائی سید کاظم رشتی را جانشین کرد. رشتی در کربلا حوزه گشود و شیخیه از فکر یک عالم به حلقه شاگرد بدل شد. نخستین گروندگان باب همه از درس رشتی بودند."},{"title":"۴. مرگ رشتی و بحران جانشینی","body":"سید علی‌محمد شیرازی به سال ۱۱۹۸ خورشیدی در خانواده تاجر زاده شد، در بوشهر تجارت کرد، کمتر از یک سال در کربلا پای درس رشتی نشست و به اصرار دایی به شیراز بازگشت. در ۱۲۲۲ خورشیدی رشتی در پنجاه‌سالگی مرد و جانشین نگذاشت. حاج محمدکریم‌خان کرمانی در کرمان دعوی جانشینی کرد. بیشتر شاگردان سرگردان ماندند. مرگ استاد را برخی نشانه نزدیک ظهور گرفتند. همین خلأ بستر دیدار ملاحسین بشرویه با سید علی‌محمد شد."},{"title":"۵. بالاسری و بن‌بست طبقاتی اجتهاد","body":"شیخیان اصولی را بالاسری می‌خواندند، چون در حرم حسین صف نماز را از بالای ضریح می‌بستند و شیخی از پشت سر. کنایه از غرور صنفی بود. مسیر علم در ایران همان مدارس عتبات بود. کلید اجتهاد در دست طبقه موروثی ماند. شیخیه واکنش به این انحصار بود. اگر شیخیه نمی‌بود، دعوت باب در حد یک مدعی فراموش‌شده می‌ماند. حروف حی، قدوس، طاهره و بسطامی بودند که دعوت را جنبش کردند."},{"title":"۶. شکست از روسیه و دکمه ظهور","body":"گلستان و ترکمانچای دارالاسلام را در برابر دارالحرب شکست‌خورده گذاشت، در حالی که واژگان استعمار هنوز در ذهن ایرانی ننشسته بود. انتظار «نصر من الله و فتحاً غریب» به هم ریخت. تجددخواهی فرنگ‌رفته یک نسل بعد آمد. ارتجاع سلفی در همسایگی وهابیت همروزگار شیخیه بود. واکنش سوم شیعی تجدید بود نه تجدد: شکست را نشانه ظهور قائم خواندند تا نه در مسلمانی خود شک کنند و نه در اسلام. بابیه در این فضای آخرالزمانی میان طبقات باسواد خریدار یافت."},{"title":"۷. بازرگان، نساجی کاشان و ابریشم شمال","body":"در سال‌های محمدشاه بازرگانی ایران فرو ریخت. پارچه منچستر کارگاه کاشان را کشت. روسیه بر ابریشم شمال سد گمرکی گذاشت و عریضه تجار به دربار بی‌جواب ماند. مسئله بی‌کفایتی یک وزیر نبود؛ دولت هنوز خود را نگهبان سود بازرگان نمی‌دانست. تاجر ورشکسته نارضایتی را به زبان ظهور امام برد، چون زبان حقوق و گمرک حمایتی نداشت. بابیه از اعتراض دینی به انقلاب سیاسی لغزید و دیر یا زود در برابر مسئله مدرن با سلاح سنتی فرو می‌ریخت. شکست آن راه را بر مشروطه گشود که علاج را از غرب گرفت."}],"aftermath":"خلأ رهبری شیخی پس از رشتی، انحصار اصولی و انتظار قائم پس از ترکمانچای، زمینه اعلان بابیت در شیراز شد. از همان‌جا برگ‌های دعوت، بدشت، طبرسی و تیرباران تبریز بر این صفحه می‌نشیند."},{"id":"bab-declaration-1260","title":"اعلان دعوت سید علی‌محمد باب در شیراز","date":{"solarYear":1223,"solarMonth":3,"solarDay":2,"gregorianYear":1844,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":23},"tier":"secondary","category":"religious","summary":"اظهار بابیت و خاتمیت ابواب امام دوازدهم توسط سید علی‌محمد شیرازی به ملاحسین بشرویه در ۵ خرداد ۱۲۲۳ (شاهنشاهی ۲۴۰۳)، تألیف کتاب قیوم الاسماء بر وزن سوره یوسف، و تشکیل حلقه ۱۸ نفرهٔ «حروف حی».","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۲","text":"خلاصهٔ روایت خادم. تقارن از ۲ بهمن ۱۲۲۲ تا ۱۹ دی ۱۲۲۳ (شاهنشاهی ۲۴۰۲ تا ۲۴۰۳) با سپری شدن یک هزاره کامل از غیبت کبرای امام دوازدهم، زمینه روانی پرشوری برای پذیرش دعوی موعود ایجاد کرد."}],"personIds":["bab","tahereh"],"personDeeds":{"bab":"نگارش کتاب قیوم الاسماء و اعلان رسمی واسطگی امام عصر در شیراز.","tahereh":"پذیرش دعوت غیابی و عضویت به عنوان تنها زن در حلقه ۱۸ نفره حروف حی."},"periodId":"qajar-founding","monarchId":"mohammad-shah","aliases":["اظهار امر باب","آغاز دعوت بابیه","قیوم الاسماء"],"context":"از ۲ بهمن ۱۲۲۲ تا ۱۹ دی ۱۲۲۳ (شاهنشاهی ۲۴۰۲ تا ۲۴۰۳) هزاره غیبت کبرا بود. شاگردان رشتی در جستجوی موعود بودند. سید علی‌محمد جوان تاجر شیراز، پرهیزگار و کم‌درس در فقه، دعوی باب امام غایب کرد.","whatHappened":[{"title":"۱. دیدار بشرویه و کتاب قیوم الاسماء","body":"ملاحسین بشرویه از کربلا به سوی کرمان می‌رفت تا کریم‌خان را ببیند. در شیراز با سید علی‌محمد دیدار کرد. جزئیات دیدار را داستان کرده‌اند؛ امر مسلم این است که سید خود را باب و خاتم‌الابواب امام عصر خواند، به قیاس خاتم‌الانبیا. نشانه حقانیت کتاب قیوم الاسماء بود: تفسیر سوره یوسف در قالب ۱۱۱ سوره به سبک قرآن، حتی با حروف مقطعه. باب گفت متن الهام امام است. بشرویه ایمان آورد و لقب باب‌الباب گرفت."},{"title":"۲. حروف حی و بازی ابجد","body":"هجده گرونده نخست همه شیخی بودند؛ هفده طلبه و یک زن، فاطمه زرین‌تاج برغانی. باب ایشان را حروف الحی نامید. حی در ابجد هجده است. خود را الواحد خواند. واحد و حی با هم نوزده می‌شود، به شمار حروف بسم الله الرحمن الرحیم. آیه «کل شیئ هالک الا وجهه» و حساب وجهه و کل شی نیز به نوزده و مربع آن می‌رسید. در بیان فارسی زندان ماکو را «ارض اسم باسط» نوشت چون ابجد باسط و ماه‌کو هر دو هفتاد و دو است. علوم خفیه در بابیه غلیظ‌تر از شمه‌های احسائی شد."},{"title":"۳. دعوت عام، بسطامی و بغداد","body":"ملا علی بسطامی با نسخه‌ای از قیوم الاسماء به عتبات رفت تا دعوت را به مراجع نجف و کربلا برساند. باب خود عزم حج داشت تا پس از مکه به او بپیوندد. علما نخست تحقیر کردند، سپس با رواج میان طلاب حکومت عثمانی بسطامی را به بغداد برد. قضات سنی و شاکیان شیعه بر سر ارتداد یا بدعت نزاع کردند. حاکم کار را به استانبول فرستاد. بسطامی پیش از حکم در زندان مرد. طرفدارانش از طلاب بودند نه از مراجع. باب پس از حج به شیراز بازگشت و حروف حی را به شهرهای ایران گسیل کرد. نامه دعوت به محمدشاه بی‌پاسخ ماند."}],"aftermath":"دعوت از حلقه شیخی به تبلیغ عام رسید. قتل برغانی در قزوین نقطه بی‌بازگشت سرکوب شد و باب را از اصفهان و تهران به ماکو و چهریق کشاند."},{"id":"badasht-conference","title":"اجتماع بدشت و اعلان نسخ شریعت اسلام","date":{"solarYear":1227,"solarMonth":4,"gregorianYear":1848},"tier":"secondary","category":"religious","summary":"گردهمایی هشتاد و یک تن از سران بابی در بدشت شاهرود، مناظره کلامی میان قدوس و طاهره قرة‌العین، اعلام نسخ فرایض شریعت اسلام و کشف حجاب نمادین طاهره در اعلان عهد رستاخیز.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۲، بخش ۵","text":"خلاصهٔ روایت خادم. طاهره در بدشت نه از موضع فمینیسم مدرن، بلکه بر اساس اجتهاد کلامی در باب نسخ تکالیف شرعیه در عصر قیامت سخن راند."}],"personIds":["tahereh","bab"],"personDeeds":{"tahereh":"کشف حجاب، اعلان بطلان نماز و روزه و نسخ احکام شریعت محمدی در حضور سران بابی.","bab":"ارتقای دعاوی از بابیت به قائمیت در محاکمه تبریز و ارسال الواح به بدشت."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["بدشت","واقعه بدشت","همایش بدشت"],"context":"با اسارت باب در آذربایجان، سران بابی از خراسان و مازندران در بدشت شاهرود گرد آمدند تا برای رهایی او چاره‌ کنند. خبر ارتقای دعوی از بابیت به قائمیت بحث را از نقشه نظامی به نسخ شرع برد.","whatHappened":[{"title":"۱. مناظره تبریز و اعلان قائمیت","body":"ناصرالدین‌میرزا ولیعهد در تبریز محاکمه علنی باب را ترتیب داد تا مدارک ارتداد فراهم شود. علما او را در دقایق فقه و نحو عربی پیچاندند. باب کمتر از یک سال درس کربلا دیده بود و متون عربی‌اش غلط داشت. پاسخ او این بود که الهام چون وحی بر پیامبر امی است و او امی عجم است؛ مسائل جزئی دون شأن قائم است. مردم عادی که فقه اصولی نمی‌دانستند، سکوت او را تقدس دیدند. پس از فلک دوباره به چهریقش بردند. زمان دقیق نخستین عبارت قائمیت در کتاب‌ها مبهم است؛ اعلان علنی در همین مناظره بود. در ماه‌های آخر عمر دعوی به الوهیت نیز کشید."},{"title":"۲. استدلال طاهره در نسخ تکلیف","body":"فاطمه زرین‌تاج، زاده ۱۱۹۲ خورشیدی در خاندان مجتهد قزوین، برادرزاده محمدتقی برغانی، نزد پدر فقه آموخت، به عقد پسر عمو درآمد و در کربلا برخلاف شوهر به درس رشتی رفت. رساله‌اش در دفاع از شیخیه چنان بود که رشتی او را قرةالعین نامید. پس از مرگ رشتی در خانه بیوه او زیست و به باب پیوست؛ باب لقب طاهره داد. در بدشت گفت با پایان غیبت، قرآن و سنت تا ظهور معتبر بوده و اکنون وحی و شرع باید نو شود. قیوم الاسماء وحی جدید است؛ تا امام تکلیف تازه ننهد نماز و روزه و حجاب ساقط است. کشف حجاب او را برخی برداشتن روبند دانسته‌اند و برخی گشودن موی سر؛ اندازه دقیق روشن نیست."},{"title":"۳. قدوس، بطلان نماز و انشقاق از اسلام","body":"ملا محمدعلی بارفروشی ملقب به قدوس بر حفظ ظاهر شرع ایستاد. جدل تا آنجا رفت که طاهره بر سر نماز او آمد و نماز عصر ظهور را باطل خواند. گروهی از بابیان به اسلام متعارف بازگشتند. بدنه باقی‌مانده از بدعت شیعی به لب خروج از اسلام رسید. طاهره در دانش فقه از حروف حی بالاتر بود و همین دانش جنبش را تندتر کرد. خوانش امروزی کشف حجاب به عنوان حقوق زن، ظرف تاریخی بدشت را عوض می‌کند. مخالفت او با پوشش از سقوط تکلیف در قیامت بود، نه از برابری شهروندی."}],"aftermath":"بدشت بابیه را دین جدا با احکام معلق ساخت. کاروان قدوس به مازندران رفت و از نزاع محلی به قلعه شیخ طبرسی رسید."},{"id":"sheikh-tabarsi","title":"جنگ قلعه شیخ طبرسی در مازندران","date":{"solarYear":1227,"solarMonth":6,"gregorianYear":1848},"endDate":{"solarYear":1228,"solarMonth":2,"gregorianYear":1849},"tier":"secondary","category":"religious","summary":"سنگربندی چند صد بابی تحت رهبری ملاحسین بشرویه و قدوس در مرقد شیخ طبرسی مازندران، شبیخون‌های پیروزمندانه به اردوی دولتی، مقاومت هشت‌ماهه، کشته شدن ملاحسین، و قتل‌عام بازماندگان با نقض سوگند به قرآن.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۲، بخش ۵","text":"خادم می‌گوید بابیان از سر استیصال به مقبرهٔ شیخ طبرسی رفتند و چیزی شبیه قلعه ساختند، و این قضیه هم‌زمان با مرگ محمدشاه و صدارت امیرکبیر بود."}],"personIds":["bab","amir-kabir"],"personDeeds":{"bab":"هدایت فکری و مکاتباتی جنبش از درون زندان چهریق.","amir-kabir":"صدور فرمان گسیل سپاه دولتی به مازندران برای پایان دادن به غائله طبرسی."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["طبرسی","قلعه طبرسی","جنگ طبرسی"],"context":"پس از بدشت، قدوس به بارفروش رفت تا به بشرویه بپیوندد. مردم محل بابیان را کافر خواندند. درگیری کشتگان از دو سو داشت. حدود پانصد تا ششصد بابی از شهر دور شدند.","whatHappened":[{"title":"۱. راهزن قادی‌کلا و سنگر مزار","body":"خسروخان قادی‌کلایی، از روستای نزدیک قائم‌شهر امروز، وعده بدرقه امن داد و راهزن از آب درآمد. بابیان او را کشتند و در مزار شیخ طبرسی پناه گرفتند. دیوار و بارو ساختند. حمله‌های محلی را دفع کردند و اسب و تفنگ گرفتند. دعوای ده بدل به جنگ مسلحانه شد. محمدشاه مرده بود و ناصرالدین‌میرزا از تبریز به تخت می‌آمد. صدراعظم هنوز امیرنظام خوانده می‌شد نه امیرکبیر. برای ثبات تاج، به مهدی‌قلی‌میرزا حاکم مازندران فرمان حمله داد. بابیان غافلگیرش کردند و خندق کندند."},{"title":"۲. شبیخون بشرویه و محاصره ده هزار نفری","body":"لشکر حدود شش هزار نفره عباسقلی‌خان لاریجانی پیش از آرایش کامل هدف شبیخون دویست بابی به فرماندهی ملاحسین شد. حدود چهل بابی و چهارصد دولتی کشته شدند؛ خود ملاحسین نیز افتاد. مهدی‌قلی‌میرزا لشکر بزرگ‌تری فراهم کرد که تا ده هزار تخمین زده‌اند. قلعه را بستند تا گرسنگی کار کند. غائله از شهریور ۱۲۲۷ تا میان بهار ۱۲۲۸ خورشیدی طول کشید."},{"title":"۳. سوگند به قرآن و پاسخ قدوس","body":"امان‌نامه با قرآن ممهور فرستادند. بابیان بی‌آذوقه سلاح نهادند و بیرون آمدند؛ لشکر همه را کشت. قدوس را به مجتهد بارفروش سپردند و با شکنجه کشتند. آیا بابیان از بدشت عزم جهاد آخرالزمانی داشتند یا از نزاع محلی هل داده شدند، میان مورخان محل نزاع است. حاج میرزا جانی کاشانی در نقطة الکاف پاسخ قدوس به نماینده شاهزاده را آورده است:\n","quotes":[{"original":"ما دعوای دین داریم و اول بایست علما با ما صحبت بدارند و حقّیت ما را بفهمند و تسلیم نمایند و بعد از آن سلطان مسلمین اطاعت نماید و نصرتِ دین حق نماید و رعایا نیز تصدیق نمایند. الحال مدت سه سال می‌باشد که امر حق ظاهر گردیده... اما تو ای شاهزاده فریب دنیا و غرور جوانی خود را مخور و بدان که ناصرالدین شاه سلطان باطل است و انصار او در آتش الهی معذب می‌باشند و ماییم سلطان حق که رضاجویی حضرت خداوند را می‌نماییم.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت ۲، بخش ۵","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}]},{"title":"به روایت خادم، و صدارت امیرکبیر","body":"خادم می‌گوید بابیان از سر استیصال به مقبرهٔ شیخ طبرسی رفتند، چیزی شبیه قلعه ساختند و سنگر گرفتند. این قضیه را هم‌زمان با مرگ محمدشاه می‌داند و صدراعظم ناصرالدین‌شاه را همان امیرکبیر، معروف به امیرنظام. شرح این صدارت در صدارت امیرکبیر است.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۲، بخش ۵","text":"خادم جنگ طبرسی را هم‌زمان با مرگ محمدشاه و آغاز صدارت امیرکبیر می‌نویسد."}]}],"aftermath":"طبرسی بابیه را در چشم دیوان از فرقه دینی به گروه معاند مسلح بدل کرد. امیرنظام فتوای ارتداد گرفت و باب را در تبریز تیرباران کرد."},{"id":"execution-of-bab","title":"تیرباران سید علی‌محمد باب در تبریز","date":{"solarYear":1229,"solarMonth":4,"solarDay":18,"gregorianYear":1850,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":9},"tier":"secondary","category":"religious","summary":"اعدام و تیرباران سید علی‌محمد شیرازی و محمدعلی زنوزی در میدان سربازخانه تبریز به فرمان میرزا تقی‌خان امیرکبیر، پس از اخذ فتاوای ارتداد از علمای طراز اول آذربایجان به قصد استقرار امنیت سرزمینی.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۲، بخش ۵","text":"خادم تاریخ تیرباران را ۱۸ تیر ۱۲۲۹ می‌گوید و می‌نویسد مراجع تقلید مشکل چندانی با حذف باب نداشتند."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۵۳","text":"امانت می‌نویسد مجتهدان تندرو اعدام باب را خواستند و تیرباران در تبریز در ژوئیهٔ ۱۸۵۰ انجام شد. تصمیم را او تصمیمی دولتی، پس از جنگ‌های بابی، روایت می‌کند."}],"personIds":["bab","amir-kabir"],"personDeeds":{"bab":"پایان حیات مذهبی با تیرباران توسط بهادران قره‌باغ در تبریز.","amir-kabir":"اخذ فتاوای ارتداد از فقها و اجرای قاطعانه حکم اعدام در تبریز."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["اعدام باب","تیرباران باب در تبریز"],"context":"پس از طبرسی امیرنظام تصمیم گرفت ریشه دعوت را با قتل شخص باب بخشکاند. مراجع با حذف او همراهی کردند.","whatHappened":[{"title":"۱. فرمان امیرنظام و فتوای ارتداد","body":"دربار دیگر بابیه را غائله محلی نمی‌دید. امیرنظام که امنیت تاج جوان را می‌خواست، حکم رسمی ارتداد را از مجتهدان گرفت. باب از چهریق به تبریز آمد. دانش اندک فقهی او در مناظره پیشین دستمایه تکفیر شده بود."},{"title":"۲. تیرباران هجدهم تیر ۱۲۲۹","body":"در ۱۸ تیر ۱۲۲۹ خورشیدی به فرمان امیرنظام باب را در تبریز تیرباران کردند. با مرگ او نسل اول رهبری حروف حی نیز به پایان نزدیک شد. دعوی از بابیت به قائمیت و در روایت پیروان به الوهیت رسیده بود؛ کالبد رهبر از میان رفت و میراث به نزاع جانشینان افتاد."},{"title":"۳. انتقام مسلحانه دو سال بعد","body":"در ۲۴ مرداد ۱۲۳۱ سه بابی به کاروان شکار ناصرالدین‌شاه جوان حمله کردند و چند تیر به سوی او رها کردند. ناصرالدین شاه قاجار زخم جدی نخورد. دو مهاجم همان‌جا کشته شدند و سومی زنده ماند. دیوان تا آن روز می‌پنداشت فتنه خوابیده است. حلقه‌های تهران را شکنجه کردند تا نام بدهند. طاهره را که پیش‌تر بازداشت شده بود به همین بهانه کشتند. همه حروف حی از میان رفتند."},{"title":"فشار مجتهدان و رضایت مراجع، دو روایت","body":"خادم می‌گوید مراجع تقلید مشکل چندانی با حذف باب نداشتند و تاریخ را ۱۸ تیر ۱۲۲۹ می‌گذارد. امانت بر فشار مجتهدانی تأکید می‌کند که اعدام را خواستند. هر دو، تصمیم را کار دولت می‌دانند، پس از جنگ‌های بابی.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۲، بخش ۵","text":"خادم از رضایت ضمنی مراجع و از تیرباران در ۱۸ تیر ۱۲۲۹ یاد می‌کند."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۵۳","text":"امانت فشار مجتهدان تندرو را در اعدام باب، در تبریز و در ژوئیهٔ ۱۸۵۰، می‌نویسد."}]}],"aftermath":"تیرباران تبریز دعوت شخص باب را بست و سوءقصد ۱۲۳۱ را گشود. تنها چهره بزرگ بازمانده میرزا حسینعلی نوری بود که به بغداد تبعید شد."},{"id":"bahai-azali-schism","title":"انشقاق بهایی و ازلی و تبعید سران بابیه","date":{"solarYear":1245,"gregorianYear":1866},"tier":"secondary","category":"religious","summary":"وقوع «فصل اکبر» و انشعاب جامعه بابی در ادرنه به دو شاخه بهایی (پیروان میرزا حسینعلی بهاءالله با الغای جهاد) و ازلی (پیروان میرزا یحیی صبح‌ازل)؛ تصمیم باب‌عالی بر تبعید بهاءالله به قلعه عکا و صبح‌ازل به فاماگوستای قبرس.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۳، بخش ۱","text":"خادم دربارهٔ صبح‌ازل می‌گوید: «برخلاف برادر بزرگترش آقای بها، که در ماجرای ترور ناصرالدین شاه نقشی نداشت و صرفاً چون چهره مهم بابی بود دستگیر شد، آقای صبح ازل خیلی با جان و دل وارد این فعالیتهای تروریستی می‌شود.» "}],"personIds":["sepahsalar","mirza-aqa-khan-kermani"],"personDeeds":{"sepahsalar":"سفیر ایران در استانبول که ترتیبات نظارت و دور ساختن سران فرقه از مرزهای ایران را پیگیری کرد.","mirza-aqa-khan-kermani":"پیوستن به شاخه ازلی در استانبول و تألیف رسائل سیاسی ضداستبدادی."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["فصل اکبر","انشقاق ازلی و بهایی","تبعید عکا و قبرس"],"context":"پس از تیرباران باب و کشتار حروف حی، رهبری به دو برادر نوری رسید: میرزا حسینعلی ملقب به بهاء که در بدشت باغ اجاره کرده بود، و میرزا یحیی ملقب به صبح ازل که در وصیت رمزآلود باب نامش آمده بود. اختلاف سنی سیزده سال بود. ابجد ازل با یحیی برابر است.","whatHappened":[{"title":"۱. سیاه‌چال، پارتی نوری و تبعید بغداد","body":"حسین‌علی از خاندان دیوانی بود نه آخوند. پدرش میرزا آقا بزرگ در دستگاه فتحعلی‌شاه بود. شوهرخواهر در سفارت روسیه کار می‌کرد و میرزا آقاخان نوری صدراعظم همشهری و خویشاوند دور بود. چهار ماه سیاه‌چال را به تبعید بدل کرد. در فروردین ۱۲۳۲ به بغداد رسید. یحیی بیست‌ویک‌ساله با هویت جعلی گریخت، حلقه «شهدا» ساخت و خود را هم رهبر فرقه و هم رئیس چریک می‌دید. حسین‌علی از خشونت بابی بیزار بود. زیارت‌کنندگان ایرانی که به بهانه عتبات می‌آمدند فقط بهاء را می‌دیدند، چون ازل پنهان می‌زیست. چند گاهی نیز در سلیمانیه میان نقشبندیه گوشه گرفت."},{"title":"۲. من یظهره الله، الغای جهاد و دوری از ابجد","body":"باب در بیان گفته بود ظهور مداوم است و پس از او کسی که خدا ظاهرش کند می‌آید. در ۱۲۴۲ خورشیدی بهاء در حلقه نزدیکان بغداد خود را همان کس خواند. دو بازتعریف کرد: جهاد مسلحانه را برداشت و علوم غریبه باب را کنار گذاشت. در مائده آسمانی از غزوه بنی‌قریظه در کتاب مجلسی یاد می‌کند که از کودکی محزونش کرده بود:\n","quotes":[{"original":"این مظلوم در طفولیت در کتابی که نسبتش به مرحوم مغفور ملا باقر مجلسی بوده، غزوه اهل قریظه را مشاهده نمود و از آن حین مهموم و محزون بود، بشأنی که قلم از ذکرش عاجز... و بعد از قلم اعلی، آنچه سبب زحمت و مشقت و اختلاف بوده، به امر مبرم محتوم برداشتیم و آنچه علت اتفاق و اتحاد، نازل و جاری.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. هراس شاه، مشیرالدوله و ادرنه","body":"ترس ناصرالدین‌شاه از بابی تا پایان عمر ماند. یک بار رعیتی با عریضه به شکارگاه نزدیک شد و همان‌جا زدند و کشتند، چون صحنه سوءقصد را به یاد آورد. میرزا حسین‌خان مشیرالدوله سفیر استانبول برای دور کردن دو برادر فاصلهٔ عتبات لابی کرد. حتی اندیشه آدم‌ربایی از بغداد رفت، اما بیم نزاع با عثمانی مانع شد. دو برادر تبعه عثمانی شدند. تابستان ۱۲۴۲ از بغداد به استانبول و پس از شش ماه به ادرنه در مرز بلغارستان رفتند. شهر بی‌شیعه بود و پر از مسیحی و یهودی. بهاء نامه‌هایی به تزار، سلطان، ملکه ویکتوریا و ناصرالدین‌شاه نوشت. پیک جوان نامه ناصرالدین شاه قاجار را در شکارگاه برد و شکنجه و کشته شد."},{"title":"۴. فصل اکبر و لوح سلطان","body":"در ۱۲۴۵ خورشیدی بهاء دعوی را علنی کرد. ازل به وصیت باب چسبید. اکثر بابیان ایران مرید بهاء بودند. ازل در فضای نسل اول ماند: جهاد و رمز. بهاء دین را جهان‌شمول دید. در لوح خطاب به ناصرالدین شاه قاجار نوشت که حزب او در عراق از فساد و نزاع منع شده است:\n\nو از فشار بیست‌ساله در ایران:\n\nناصرالدین شاه قاجار نرم نشد. نزاع دو دسته به چاقو کشید. عثمانی بهاء را به عکا و ازل را به قبرس فرستاد. هر دو همان‌جا مردند. مخالفان همه را بابی می‌خواندند. پیروان بهاء کم‌کم بهایی نام گرفتند. ازلیان خود را بیانی خواندند نه ازلی.\n","quotes":[{"original":"این فانی بعد از ورود عراق کلّ را از فساد و نزاع منع نموده و گواه این عبد عمل اوست. چه که کل مطلعند و شهادت می‌دهند که جمعیت این حزب در عراق اکثر از جمیع بلدان بوده، معذالک احدی از حد خود تجاوز ننموده و به نفسی متعرّض نشده.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"این طایفه بیست سنه متجاوز است که در ایام و لیالی بسطوت غضب خاقانی معذّب و از هبوب عواصف قهر سلطانی هر یک به دیاری افتاده‌اند. چه مقدار از اطفال که بی‌پدر مانده‌اند و چه مقدار از آباء که بی‌پسر گشته‌اند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۵. ازلی روشنفکر و بهایی نظریه‌پرداز","body":"لرد کرزن به سال ۱۸۸۷ بهاییان ایران را نزدیک نیم میلیون، حدود هشت درصد جمعیت، تخمین زد. ادوارد براون به سال ۱۹۰۷ نسبت ازلی به بهایی را سه چهار در صد گرفت. هر دو تخمین‌اند. ازلی پس از دو نسل از کلام قائم تهی شد و به خصومت با تاج خلاصه گردید. میرزا آقاخان کرمانی از شیخیه به دامادی ازل و کتاب هشت بهشت رسید، سپس ملحد شد و نژادپرستی عرب‌ستیز نوشت. جهانگیرخان صور اسرافیل ازلی بود بی‌غلظت دینی. لوگوی روزنامه‌اش اسرافیل را با حریت و مساوات و اخوت، شعار فرانسه، نشان می‌داد. قیامت نماد بیداری سیاسی شد نه روز حساب."},{"title":"۶. طائره و آموزش زنان","body":"رهبران بهایی در تحصیل دختران از عرف ایران پیش بودند. عصمت‌خانم طائره، دختر اشراف تهران، به عقد نایب نسقچی درآمد، از دایی مقیم بمبئی بهایی شد، کتک خورد، پس از مرگ شوهر در مجالس مختلط پافشاری کرد. در مجلس دوم در ایران نو «مکتوبات خانم دانشمند» نوشت:\n","quotes":[{"original":"ای برادران وطن‌پرست، خودتان به نظر انصاف و دقت در اعمال و رفتار و کردار و ظلمهای بی‌حد و وصف نسبت به ما طایفه نسوان ملاحظه فرمائید... آخر عدم قابلیت ما را در چه موقع امتحان فرمودید؟ کدام مدرسه از برای ما مظلومان تأسیس فرمودید؟","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"بهائیت جهاد را بست و قانون و پارلمان را نوشت. ازلی انرژی ستیز را به مطبوعات مشروطه برد. رساله مدنیه برگ بهایی همین انشقاق است."},{"id":"resaleh-madaniyyeh","title":"نگارش رسالهٔ مدنیه توسط عبدالبهاء","date":{"solarYear":1253,"gregorianYear":1875},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"تألیف «رساله مدنیه» توسط عباس افندی (عبدالبهاء) در عکا، سه دهه پیش از مشروطیت ایران. تبیین ضرورت حکومت قانون، سلامت نظام نمایندگی پارلمانی و اثبات عدم مغایرت اقتباس تمدن و علوم غربی با تعالیم دینی.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۳","text":"خلاصهٔ روایت خادم. عبدالبهاء در رساله مدنیه با تمثیل کشف نیروی بخار استدلال کرد که بازآفرینی مجدد دانش آزموده غرب اتلاف وقت تاریخی است."}],"personIds":["mostashar-al-dowleh"],"personDeeds":{"mostashar-al-dowleh":"هم‌افق بودن در انطباق فلسفه سیاسی قانون‌خواهی با مبانی دینی."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["رساله مدنیه","رساله مدنیه عبدالبهاء"],"context":"عباس افندی، پسر بزرگ بهاء، در عکا با سیاست غرب انس گرفت. چون رهبر دینی تبعیدی ماند، در فهرست متعارف منورالفکران ایران کمتر آمد. رساله مدنیه سه دهه پیش از فرمان مشروطه نوشته شد.","whatHappened":[{"title":"۱. سه دلیل جواز اقتباس","body":"رساله می‌گوید ساختار پارلمانی غرب با جامعه مسلمان ناسازگار نیست و مخاطب را از این وهم درمی‌آورد که فرنگی شدن یعنی ترک دیانت. سه مثال می‌آورد: احکام اسلام در ماه‌های حرام و پرهیز از گوشت خوک و گاه‌شماری قمری با عادات جاهلی همانند است؛ در روایت آموختن خلق نیک از وحوش آمده، پس آموختن فن از ملت بیگانه سزاوارتر است؛ فقهای کامل طب و ریاضی را از ارسطو گرفتند.\n","quotes":[{"original":"شریعت مقدسه سمائیه در بعضی احکام مطابق عادات مألوفه اهل جاهلیه نازل شده... آیا از قدرت حق بعید و ممتنع بود که شریعت مبارکه را من دون مشابهت عادتی از عادات امم جاهلیه نازل فرماید... پس چون تعلم اخلاق حسنه از حیوان صامت جائز، به وجه اولی از ملل اجنبیه... اکتساب و اقتباس فنون جسمانیه جائز.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. سلامت نظام انتخابی","body":"عبدالبهاء می‌گوید وکیل منتخب برای آبرو ناچار است مصلحت عام را نگه دارد. بحث هنوز در مرحله فتح باب است: آیا نظام انتخابی ذاتاً از سلطنت مطلق بهتر است. کتاب کمتر به تفکیک ارکان دموکراسی می‌پردازد و بیشتر با خواننده فرضی که دموکراسی را به درد ایران نمی‌داند جدل می‌کند."},{"title":"۳. تمثیل بخار و رد ساختن همه‌چیز از نو","body":"حزبی می‌گفت ایران خود باید اساس ترقی را بسازد نه از ملل دیگر بردارد. پاسخ رساله این است که قرون بر تجربه غرب گذشته و چشم‌پوشی اتلاف عمر است:\n\nبهاء جهاد را برداشته بود. پسر نیز خواننده را به انقلاب مسلحانه نمی‌خواند. سهم بهایی در مشروطه نظری بود نه خیابانی.\n","quotes":[{"original":"مثلاً ملاحظه نمایید که در ممالک سایره مدتی مدیده کوشیدند تا آنکه قوه بخار را کشف و معلوم... حال اگر چشم از آن پوشیده شود تا آنکه در خود مملکت به نحو دیگر اسباب فراهم آید که ترقی مأمول حاصل گردد، اولاً آنکه اعصار کثیره بگذرد و مطلوب میسر نشود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"رساله مدنیه از کهن‌ترین متن‌های فارسی در جواز اقتباس نهاد قانون و پارلمان است. همزمانی‌اش با یک کلمه و اختر نشان می‌دهد قانون‌خواهی از چند مسیر به ایران رسید."},{"id":"ottoman-tanzimat-gulhane","title":"عصر تنظیمات عثمانی و صدور خط شریف گلخانه","date":{"solarYear":1218,"solarMonth":8,"solarDay":12,"gregorianYear":1839,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":3},"tier":"secondary","category":"international","summary":"قرائت فرمان خط شریف گلخانه در استانبول به تدبیر مصطفی رشید پاشا و آغاز عصر ۳۷ ساله تنظیمات در عثمانی؛ تضمین امنیت جان، مال، ناموس و برابری حقوقی کلیه اتباع مسلمان و غیرمسلمان در برابر قانون.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۴، بخش ۲","text":"خادم می‌گوید: «مخالفتهای علمای دین چند بار باعث شد که مغز متفکر پشت این فرمان گلخانه یعنی همان آقای رشید پاشا از سمت وزارت اخراج بشود… سر جمع پنج بار از وزارت اخراج شد.»"}],"personIds":["sepahsalar","malkom"],"personDeeds":{"sepahsalar":"مشاهده دست‌اول ساختار تنظیمات در دوران سفارت استانبول.","malkom":"اقتباس واژگان و الگوهای دیوانی تنظیمات در رسائل سیاسی خود."},"periodId":"qajar-founding","monarchId":"mohammad-shah","aliases":["خط شریف گلخانه","تنظیمات عثمانی","فرمان گلخانه"],"context":"سلطان سلیم سوم همزمان با تاجگذاری آقامحمدخان به تخت نشست. عثمانی کریمه را به روسیه باخته بود، انقلاب صنعتی به مرز رسیده بود و ولایات دور نیمه‌مستقل شده بودند. نخستین اصلاح از ارتش آمد نه از پارلمان.","whatHappened":[{"title":"۱. نظام جدید، ینی‌چری و محمود دوم","body":"سلیم سوم به سال ۱۸۰۵ میلادی ارگان «نظام جدید» را با جامه اروپایی گشود تا جای قشون کهنه را بگیرد. ینی‌چری که دیگر حریف اروپا نبود اما در داخل زور داشت، با مفتی اعظم شورید، نظام جدید را در دو سالگی برچید، سلطان را خلع کرد و حدود یک سال بعد کشت. محمود دوم درس گرفت. ارگان تازه را عسکر منصور محمدیه نامید، ینی‌چری را سرکوب و منحل کرد و بازوی نظامی علما را شکست. مکتب علوم حربیه، روزنامه تقویم وقایع و به سال ۱۸۳۸ مدارس رشدیه آمد؛ در حیات او فقط دو رشدیه در استانبول گشوده شد. دفتر ترجمه (ترجمه‌خانه) مسلمانان را به لندن و پاریس و وین فرستاد تا جای مترجمان مسیحی را بگیرند. نسل تنظیمات از همین دفتر برخاست. تیمار عثمانی را نیز خواست جمع کند، شبیه تیول ایران."},{"title":"۲. خط شریف گلخانه","body":"با مرگ محمود، عبدالمجید شانزده‌ساله نشست. مصطفی رشید پاشا فرمان یازده‌بندی خط شریف گلخانه را در باغ گلخانه استانبول انشا کرد، با الهام از بیانیه حقوق انسان و شهروند فرانسه. اصل برائت مگر پس از دادگاه صالح، امنیت جان و مال و ناموس، و برابری همه اتباع در برابر قانون در آن آمد. واژه قانون به معنای مدرن اینجا وارد زبان سیاسی عثمانی شد. سلطان هنوز خود را خلیفه می‌خواند؛ برابری مذهبی کشمکش آورد و رشید پاشا پنج بار از وزارت افتاد و بازگشت."},{"title":"۳. جزیه، سربازی و کلاه شرعی","body":"جزیه اهل کتاب را برداشتند چون با حقوق مدنی نمی‌ساخت. انحصار مسلمان در لشکر نیز رفت و خدمت برای همه ادیان اجباری شد. مسیحی و یهودی که قرن‌ها سرباز نبودند نخواستند به صف بروند. دولت به‌جای جزیه بدل نقدی خدمت گرفت. برابری روی کاغذ با حیل شرعی اجرا شد. خط همایون ۱۸۵۶ دامنه تنظیمات را گسترد. دارالترجمه، اوقاف متمرکز و رشدیه نسل عالی‌پاشا و فؤادپاشا را ساخت."},{"title":"۴. قانون اساسی ۱۸۷۶ و مجلس یک‌ساله","body":"مدحت پاشا و نامق کمال قانون اساسی را به عبدالحمید قبولاندند. انتخابات ۱۸۷۷ نخستین انتخابات جهان اسلام بود، برابر ۱۲۵۵ خورشیدی و سال بیست‌ونهم ناصرالدین‌شاه. سلطان در گشایش گفت امضا برای خوشامد انگلیس است. پالمرستون در دفترش فقط «قانون اساسی ترک» نوشت و سه علامت تعجب گذاشت. عبدالحمید صدراعظم قانون‌نویس را به استناد بندی که خود گنجانده بود تبعید کرد، فهرست سه‌نفره رئیس مجلس را به هم ریخت و نقش نظارتی را بست. مجلس عریضه‌خوان مظالم ولایات شد. جنگ روسیه ۱۸۷۷ بهانه انحلال شد. ده رهبر نماینده تبعید شدند. مردم یک روز شنیدند قانون دارند و یک سال بعد که کنسل شد. نامق کمال به خیوس رفت."}],"aftermath":"تنظیمات الگوی حکومت قانون در همسایگی غربی ایران بود. دیپلمات ایرانی مقیم استانبول، از جمله سپهسالار، همان تجربه را به تهران آورد. سرمقاله اختر برگ فارسی همین داستان است."},{"id":"akhtar-constitutional-editorial","title":"سرمقاله تاریخی روزنامه اختر در باب قانون اساسی","date":{"solarYear":1256,"solarMonth":1,"solarDay":4,"gregorianYear":1877,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":24},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"انتشار سرمقاله «اساس مسلمانی، قانون اساسی» در روزنامه اختر استانبول پس از افتتاح مجلس مبعوثان عثمانی؛ تبیین تلازم لاینفک دو رکن «عدالت» و «حریت» و تعریف قانون اساسی به عنوان جسم و کالبد نگاهبان روح شریعت.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۴، بخش ۵","text":"خادم می‌گوید: «این روزنامه منش انقلابی و اعتراضی نداشت و محتوایش ملایم و معتدل بود.» و می‌افزاید گفتمان فارسی‌زبان دربارهٔ قانون اساسی هنوز به چالش جزئیات آن نرسیده بود."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ روزنامه و دبستان","text":"کسروی اختر استانبول را تنها روزنامهٔ فارسی غیردولتی می‌نامد که از زمان ناصرالدین‌شاه می‌شناسد. نویسندگانش را باغیرت می‌خواند و گفتارهای رژی را یکی از انگیزه‌های آگاهی مردم می‌داند. مژدهٔ اختر پس از دستور قانون به امین‌الدوله را بیهوده می‌شمارد."}],"personIds":["mostashar-al-dowleh","mirza-aqa-khan-kermani"],"personDeeds":{"mostashar-al-dowleh":"بهره‌گیری از گفتمان نشریه اختر در تدوین رسائل اصلاحی.","mirza-aqa-khan-kermani":"همکاری قلمی در نشریه اختر استانبول."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["سرمقاله اختر ۱۸۷۷","اساس مسلمانی قانون اساسی"],"context":"روزنامه فارسی اختر در استانبول برای دیوانی و بازرگان ایرانی خواندنی بود. شماره ۱۴ سال سوم، ۲۴ مارس ۱۸۷۷، درست پس از گشایش مجلس مبعوثان چاپ شد.","whatHappened":[{"title":"۱. عنوان اساس مسلمانی و قانون اساسی","body":"سرمقاله «اساس مسلمانی قانون اساسی» عدالت و حریت را دو رکن حیات جامعه خواند و قانون اساسی را کالبد نگاهبان روح شریعت دانست. واژگان دارالشورا و قانون اساسی سه دهه پیش از فرمان تهران وارد نثر کتاب‌خوان قاجار شد."},{"title":"۲. نقل سرمقاله","body":"\n","quotes":[{"original":"اساس مسلمانی هر نیکی و هر خیر و حق و راستی را دوست داشتن و بدان گرویدن و از اضداد آنها تبری و دوری جستن است. اساس مسلمانی عدالت است، حریت است، انسانیت است، و بطور کلی حق‌شناسی و حق‌گذاری است. ولی باید دانست که آیا این نیکی و خیر و حق و راستی و مانند آنها را بی‌ملاحظه مظهرها و فاعل آنها باید دوست داشت... سخن نیک از هر برّ و فاجری و از هر صالح و طالحی بروز تواند کرد و کار خوب و عمل صحیح از هر مومن و منکِر و عالی و دانی آشکار تواند گردید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. کسروی: اختر استانبول و مژدهٔ بیهودهٔ قانون","body":"کسروی می‌نویسد روزنامه را در ایران نخست دولت برپا کرد و روزنامه‌های نخستین رسمی بودند. از زمان ناصرالدین‌شاه روزنامهٔ فارسی غیردولتی کم می‌شناسد و در اینجا تنها اختر استانبول را نام می‌برد. آن را ارجدار می‌خواند و نویسندگانش را باغیرت. در پیشامد امتیاز توتون و تنباکو گفتارهای سودمند نوشتند و یکی از انگیزه‌های آگاهی مردم همان گفتارها بود.\n\nپس از سفر سوم اروپا در ۱۲۶۸ ناصرالدین شاه قاجار به امین‌الدوله دستور نوشتن قانون داد. کسروی می‌نویسد اختر این را مژدهٔ پیشرفت کارهای ایران دانست. سپس حکم می‌کند که اینها بیهوده بود: ناصرالدین شاه قاجار شکوه اروپا را نتیجهٔ همدستی دولت‌ها و مردم ندانست تا مردم را به کار سودمند وادارد؛ از دیدن آن شکوه خیره شد و در برابر همسایگان ناتوان‌تر ایستاد. همدم او امین‌السلطان بود که آرزویش ماندن بر سر کار بود.\n\nپس از آغاز بیداری، کسروی جز روزنامه‌های دولتی سه نام غیردولتی می‌شناسد: اختر استانبول، حکمت مصر، و [[e:qanun-newspaper-london|قانون لندن]]."}],"aftermath":"اختر قانون عثمانی را به فارسی آورد تا تنظیمات برای نخبگان ایران خواندنی شود. کسروی همان روزنامه را نخستین نام غیردولتی فارسی می‌شمارد و گفتارهایش در رژی را یکی از انگیزه‌های آگاهی می‌داند."},{"id":"daftar-tanzimat","title":"نگارش رساله دفتر تنظیمات (کتابچه غیبی) توسط ملکم خان","date":{"solarYear":1237,"gregorianYear":1858},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"نخستین صورتبندی نظری تفکیک قوا و تدوین قوانین اساسی و اداری در ایران به قلم میرزا ملکم خان در قالب الگوی سلطنت مطلق منظم، و پیشنهاد تأسیس نهاد شبه‌تقنینی «دستگاه تنظیمات».","citations":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت","text":"آدمیت دفتر تنظیمات را نخستین کوشش مکتوب برای تبدیل خودکامگی فردی به ساختار اداری تفکیک‌شده می‌شناسد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۵، بخش ۱","text":"خادم می‌گوید: «میرزا ملکم خان یک رساله می‌نویسد به نام «دفتر تنظیمات» که… بهش می‌گفتند «کتابچه غیبی». این رساله اولین اثر ملکم به عنوان یک روشنفکر مدرن ایرانی است.»"}],"personIds":["malkom"],"personDeeds":{"malkom":"تدوین کتابچه غیبی و عرضه ساختار تفکیک قوا به ناصرالدین‌شاه."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["کتابچه غیبی","دفتر تنظیمات ملکم"],"context":"امیرکبیر دارالفنون و وقایع اتفاقیه را از مشاهده عثمانی گرفت، اما سه سال صدارت کرد و منشأ قانون‌گذاری نشد. پس از عزل میرزا آقاخان نوری در ۱۲۳۷ خورشیدی ناصرالدین شاه قاجار صدارت را برداشت و هشت وزارت زیر نظر خود نهاد. میرزا ملکم‌خان، زاده ۱۲۱۲، پسر یعقوب منشی سفارت روسیه، ارمنی جلفا که ظاهر مسلمان داشت، از ده تا هجده‌سالگی در پاریس درس خواند، مترجم دارالفنون و مترجم همایونی شد و در عهدنامه پاریس ۱۲۳۴ در بیست‌ودوسالگی نماینده بود.","whatHappened":[{"title":"۱. سلطنت مطلق منظم در برابر معتدل","body":"دفتر تنظیمات یا کتابچه غیبی نخستین اثر نظری ملکم است، حدود پانزده سال پیش از رساله مدنیه. حکومت را سلطنت موروثی یا جمهوری نوبتی خواند. حکم مبنی بر صلاح عامه را قانون نامید. حکومت را مرکب از اختیار وضع قانون و اختیار اجرا دانست. اگر هر دو در دست ناصرالدین شاه قاجار باشد سلطنت مطلق است چون روس و عثمانی؛ اگر اجرا با ناصرالدین شاه قاجار و وضع با ملت باشد سلطنت معتدل است چون انگلیس و فرانسه. واژه مشروطه هنوز از عثمانی به فارسی نیامده بود. گفت اوضاع معتدل به ایران نمی‌خورد. مطلق منظم آن است که ناصرالدین شاه قاجار هر دو اختیار را دارد اما مخلوط استعمال نمی‌کند."},{"title":"۲. دستگاه تنظیمات و مثال چاپارخانه","body":"شوراى هشت وزارتخانه تا وقتی حد دخالت هر وزیر روشن نباشد بی‌فایده است. دستور نظم چاپارخانه هم به داخله می‌خورد هم به مالیه. چاره ملکم ارگان موازی «دستگاه تنظیمات» بود: قوه مقننه بدون مشروطه.\n","quotes":[{"original":"اگر دستگاه تنظیمات نکات نظم چاپارخانه را فقره به فقره مشخص نماند و شروط نظم این عمل را به حکم پادشاهی برعهده مجلسِ اجرا گذارند، آن وقت هر وزیری که این عمل به او تعلق دارد یا باید حکم پادشاه را موافق شروط دستگاه تنظیمات نقطه به نقطه مُجرا بدارد یا این که از منصب وزارت استعفا کند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. پیش‌نویس خام و قانون احیای ایران","body":"نیمه دوم کتاب فهرست قوانین است از ساختار سلطنت تا شمار سرباز. قانون دهم «بر احیای ایران»:\n\nقانون یازدهم مجلس تنظیمات را مکلف می‌کند در یک سال همه احکام شرعی و دولتی ملک‌داری را قانون کند، کمبودها را بنویسد و کل را در پنج قانون‌نامه بگنجاند. محافظه‌کاری نظری با پیش‌نویس یک‌ساله همخوان نیست. ملکم مدارس تربیه و فضلیه و عالیه را نیز بر الگوی سه‌گانه فرانسه نوشت.\n","quotes":[{"original":"جزای خائن دولت قتل است.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"هر وزیری که در امور حکومت خلاف قانون نماید خائن دولت است.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۴. مصلحت‌خانه بیست‌وپنج نفره","body":"مدرک مستقیم پیوند مصلحت‌خانه با کتاب ملکم در دست نیست، اما همزمانی بعید است تصادف باشد. آبان ۱۲۳۸ کتابچه قواعد مجلس مصلحت‌خانه درآمد. حق دخالت در پولیتیک، یعنی سیاست خارجی، نداشت و در تجارت و زراعت و دخل‌وخرج نظر می‌داد. بیست‌وپنج عضو را ناصرالدین شاه قاجار برمی‌گزید. قانون‌گذاری چاکرانه بود: اگر ناصرالدین شاه قاجار پسندید امر می‌شد. صورت‌جلسه‌ای نماند. حدود دو سال بعد مجلس رها شد."},{"title":"۵. تناقض نسل اول قانون‌خواه","body":"ملکم چارچوب سلطنت مطلق را نگه می‌داشت و همزمان همه قوانین را از پیش می‌دوخت. این مخمصه روشنفکر ایرانی بود: هدف حداکثری با تغییر ساختاری اندک. دفتر تنظیمات با این همه نخستین صورت‌بندی تفکیک اختیار وضع و اجرا در فارسی ماند."}],"aftermath":"ناصرالدین شاه قاجار مصلحت‌خانه صوری ساخت و رها کرد. یک کلمه و دربار اعظم و پلتیکای دولتی دنباله همین سودایند."},{"id":"yek-kalameh","title":"نگارش رساله یک کلمه توسط مستشارالدوله در پاریس","date":{"solarYear":1249,"gregorianYear":1870},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"تطبیق نوزده اصل قانون اساسی و اعلامیه حقوق بشر فرانسه با آیات قرآن و روایات فقهی توسط میرزا یوسف خان مستشارالدوله؛ تعریف قانون به عنوان کالبد مصالح دنیوی و تفکیک آن از عبادات اخروی.","citations":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"ایدئولوژی نهضت مشروطیت","text":"آدمیت یک کلمه را مانیفست فکری تنظیمات و حقوق اساسی پیش از مشروطه می‌داند که با زبان شرع سد تعصب را شکافت."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۵، بخش ۲","text":"خادم می‌گوید: «یکی از دلایل اهمیت این کتاب بیشتر از آنکه خود افکار و ایده‌هایش باشد، گسترش نشر آن هست.»"}],"personIds":["mostashar-al-dowleh","akhundzadeh"],"personDeeds":{"mostashar-al-dowleh":"تألیف و نشر کتاب یک کلمه در پاریس.","akhundzadeh":"نگارش نامه انتقادی در رد امکان سازگاری شریعت سنتی با حقوق اساسی دموکراتیک."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["یک کلمه","رساله یک کلمه"],"context":"یوسف‌خان تبریزی، پسر حاج محمدکاظم بازرگان، از منشی کنسولگری انگلیس به وزارت خارجه رفت، کاردار حاجی‌ترخان و رئیس کنسولگری تفلیس شد و از ۱۲۴۵ تا ۱۲۴۸ در سفارت پاریس زیست. یک کلمه را همان‌جا چاپ سنگی کرد و نسخه‌اش در ایران پخش شد، برخلاف دفتر تنظیمات که کمتر به دست آمد.","whatHappened":[{"title":"۱. خواب و هاتف و نوزده فقره","body":"هر دو رساله ملکم و مستشارالدوله چارچوب رؤیا دارند. یوسف می‌گوید اوضاع فرانسه را دید، به خواب رفت، هاتف ملامت کرد، از خواب پرید و از دوست دانشمند تعبیر خواست. استدلال کتاب جواب همان دوست است. رمز ترقی غرب را یک کلمه می‌داند: قانون. سپس نوزده اصل بیانیه حقوق فرانسه را با آیه و حدیث می‌سنجد تا بگوید پیاده کردن آن با مسلمانی نمی‌ستیزد."},{"title":"۲. شایسته‌سالاری و آیات","body":"مالکیت را با حد سرقت، آزادی بیان را با امر به معروف می‌سنجد. فقره دهم مالیات بر ثروت را با زکات برابر می‌نهد.\n","quotes":[{"original":"فقره ثانویه از فقرات نوزده‌گانه کونستیتوسیون فرانسه عبارت از امتیاز فضلی است، یعنی نائب شدن به منصب و رتبه دولت از روی فضل و علم... در این باب نیز خدای مهربان ما را از ارشاد و هدایت محروم نفرموده، چنانکه در سوره حجرات می‌فرماید: «إنَّ اکرمکم عندالله اتقاکم»... و باز در سوره هود می‌فرماید: «ویؤتِ کلَّ ذی‌فضلٍ فضلهُ»... باز در سوره آل عمران می‌فرماید: «لا اُضیع عمل عاملٍ منکم»... باز در سوره النجم می‌فرماید: «لیجزی الذین اسآؤا بما عملوا و یَجزیَ الذین احسنوا بالحُسنی».","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. تفریق تشریع از تنفیذ","body":"مجلس اینجا پارلمان ملت نیست. تطبیق با مجتهد و محتسب نیز در عمل تاریخ اسلام غالباً در هم آمیخته بوده است.\n","quotes":[{"original":"فقره سیزدهم تفریق قدرت تشریع از قدر تنفیذ. مقصود از این سخن آن است که وضع و تنظیم قوانین در اختیار مجلسی باشد و تنفیذ و اجرای آن در دست مجلس دیگر... الان هرگونه ترقی و قدرت و قوت و ثروت و معموریت و تجارت در دول فرنگستان دیده می‌شود از نتایج جدایی دو اختیار است... بالجمله این قانون مستحسنه‌ی فرنگستان نیز از قوانین قدیمه اسلامیه است چنانکه در ایام پیشین مجتهد و مفتی در وظیفه خود و والیان و محتسبان در وظیفه اجرا و تنفیذ مستقل بودند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۴. پنج فرق کود و شرع","body":"در آغاز کتاب پنج فرق کود فرانسه با شرع می‌آید: نوشته دولت و ملت است نه رأی واحد؛ واضح و جامع است نه تابع قوت روایت هر مجتهد؛ به زبان عامه است؛ فقط مصالح دنیا را در بر دارد و عبادت کتاب جدا دارد؛ عرف را مکتوب می‌کند تا ظلم به اسم عادت آسان نباشد.\n\nمهم‌ترین فرق همان اول است، یعنی دموکراسی، و نویسنده از آن سرسری می‌گذرد. آخوندزاده در نامه گفت آشتی شرع با حقوق مدرن ناسازگار است. مستشارالدوله در اواخر عمر مغضوب شد، در انبار قزوین به زنجیر رفت و در ۱۲۷۴ در حبس مرد.\n","quotes":[{"original":"فرق چهارم که عمده و اهم است آنست که کود فقط مصالح دنیویه را شامل است... اما در کتاب شرعی مسلمانان مصالح دنیا با امور اخرویه چون صلوه و صوم و حج مخلوط و ممزوج است.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"یک کلمه مانیفست تنظیمات به زبان فقه شد. همان بن‌بست ملکم را دارد: شرع را برندارد و کود سکولار بخواهد."},{"id":"darbar-azam","title":"صدارت سپهسالار و تشکیل دربار اعظم (هیئت وزرا)","date":{"solarYear":1250,"gregorianYear":1871},"tier":"secondary","category":"court","summary":"احیای صدارت عظمی توسط میرزا حسین خان سپهسالار، تصویب لایحه کابینه ۹ نفره، تأسیس مجالس شش‌گانه عدلیه و تصویب قانون تنظیمات حسنه در ولایات برای سلب اختیارات خودسرانه حکام.","citations":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"اندیشه ترقی و حکومت قانون","text":"آدمیت لایحه دربار اعظم را نخستین گام رسمی برای ایجاد مسئولیت مشترک وزرا و تفکیک دیوانی وظایف می‌داند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ دربار اعظم و سفرهای ناصرالدین شاه قاجار","text":"کسروی می‌نویسد سپهسالار می‌خواست دولت را به سامان فرنگ درآورد و ناصرالدین‌شاه را به سفر اروپا واداشت. داوری او این است که آن سامان پیش نرفت، چون ناصرالدین شاه قاجار از درون با آن همداستان نبود."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۵، بخش ۴","text":"خادم می‌گوید لایحهٔ نهایی تعدیل شده بود، شش هفت صفحه بیشتر نبود، و نام «لایحه تشکیل دربار اعظم» را عمداً چنان گذاشتند که ناصرالدین شاه قاجار خوشش بیاید، چون در متن خبری از تشکیل دربار نیست."}],"personIds":["sepahsalar","mostashar-al-dowleh","malkom","zell-e-soltan"],"personDeeds":{"sepahsalar":"تدوین لایحه دربار اعظم و استقرار هیئت وزرا.","mostashar-al-dowleh":"معاونت در عدلیه و طراحی مجالس شش‌گانه قضایی.","malkom":"مشاورت دولت در امر اصلاحات و تدوین قوانین.","zell-e-soltan":"ایستادگی در اصفهان در برابر اختیارات نظارتی مجالس تنظیمات ولایتی."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["دربار اعظم","کابینه سپهسالار","تنظیمات حسنه"],"context":"میرزا حسین‌خان زاده ۱۲۰۶، پسر محمدنبی قزوینی، در جوانی فرانسه خواند، در ۱۲۲۹ کارپرداز بمبئی شد و از ۱۲۳۷ دوازده سال در سفارت استانبول ماند تا مشیرالدوله شد. همان سال‌ها بهاء و ازل را از بغداد دور کرد. کسروی در گفتار یکم می‌نویسد ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۵۰ او را از استانبول خواست، نخست وزارت عدلیه داد و سپس صدارت.","whatHappened":[{"title":"۱. گزارش استانبول ده سال پیش از مشروطه عثمانی","body":"نامه‌هایش به وزارت خارجه شرح تنظیمات و تحلیل پیاده کردن آن در ایران است. در ۱۲۴۵ نوشت:\n\nو از روزنامه‌های ینی‌عثمانلیلر:\n","quotes":[{"original":"تبعه مسلمه نیز نهایت انزجار خاطر را علناً اظهار می‌نمایند و میل خود را به انعقاد مجلس پارلمنت بیان می‌کنند... عوض اینکه اداره شصت کرور عبادالله و سرنوشت همه آنها در ید قدرت چهار پنج نفر وکلا است، بهتر نمی‌شود که در دست سیصد چهارصد نفر مبعوثان ملت بیفتد و وکلای دولت در نزد مجلس پارلمنت مسئول و مورد مؤاخذه باشند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"به قدری مسئله انعقاد و تشکیل مجلس پارلمنت در اذهان تبعه مسلمه عثمانی جا گرفته و حواسها مشغول او شده است که احتمال شورش و بلوا می‌رود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. وزارت اوقاف و عدلیه","body":"در سفر زیارت ناصرالدین شاه قاجار به عتبات در ۱۲۴۹ مشیرالدوله میزبان بود. ناصرالدین شاه قاجار او را وزیر عدلیه و اوقاف و وظایف کرد. وظایف یعنی مستمری درباری. اوقاف این وزارت فقط تولیت شاهانه حرم‌ها و املاک دیوانی بود نه وقف علما. برای پرداخت ولایات مجلس محلی گذاشت تا صورت‌جلسه امضا شود و ناخنک حاکم کم شود. تخصصش بوروکراسی بود: برای هر هرج‌ومرج یک کمیسیون. مستشارالدوله را معاون عدلیه کرد. شش مجلس ساخت: تحقیق، تنظیم قانون، جنایات، اجرا، املاک، تجارت. واژه قانون را در طرح خط زدند و قاعده نوشتند تا ناصرالدین شاه قاجار نرنجد. در ولایات امین عدلیه رئیس محکمه و ناظر عدلیه مدعی‌العموم شد. کیفری را از حاکم گرفتند؛ محضر شرع برای عقد و تجارت ماند."},{"title":"۳. لایحه دربار اعظم و مشورت وزرا","body":"در ۱۲۵۰ لقب سپهسالار و صدارت گرفت، پس از پانزده سال بی‌صدرات. ملکم را از استانبول به مشاوره خواند. پیش‌نویس ده‌بندی تفکیک قوا تصویب نشد؛ نسخه خطی در اوراق مستشارالدوله ماند. آنچه به مهر ناصرالدین شاه قاجار رسید «لایحه تشکیل دربار اعظم» نام گرفت تا ناصرالدین شاه قاجار خوشش آید، در حالی که دربار از پیش بود. دولت نه وزارت شد به ریاست صدر، ده نفر با واژه کابینه. متن در مرآت البلدان اعتمادالسلطنه است.\n\nوزیر حق دخالت در کار وزیر دیگر و خلق سمت و تغییر حقوق بی‌اذن صدر نداشت. این قانون اساسی نبود؛ بخشنامه کابینه بود. قانون تنظیمات حسنه نیز مجالس ولایتی برای مهار حسام‌السلطنه و ظل‌السلطان آورد.\n","quotes":[{"original":"عموم وزراء هر روز یکشنبه و پنجشنبه در یک اداره در جنب اداره صدارت عظمی چهار ساعت به ظهر مانده جمع خواهند شد. مطالب مشورت قبل از انعقاد مجلس معین خواهد بود... به جز وزراء هیچکس داخل دایره مشورت نخواهد شد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۴. روایت کسروی: خواستن از استانبول و نهاد دربار اعظم","body":"کسروی در گفتار یکم می‌نویسد حاجی میرزا حسین‌خان سپهسالار را ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۵۰ از استانبول خواست. نخست وزیر عدلیه شد و سپس صدراعظم. کسروی او را مرد کاردان می‌خواند که دیرگاهی در استانبول مانده بود و از سامان دولتهای اروپا آگاهی داشت. خواست در ایران تکانی پدید آورد و به کارهای دولت سامان دهد. از لگام‌گسیختگی حکمرانان شهرها جلو گرفت و رشوه را برداشت.\n\nنهاد او به روایت کسروی چنین بود: یک صدراعظم و نه وزارتخانه، داخله، خارجه، جنگ، مالیات، عدلیه، علوم، فواید، تجارت و زراعت، و دربار. کارها در میان اینها بخشیده شود تا هر وزارتخانه به کار خود پردازد، در آن کار جداسر باشد و نزد صدر پاسخ دهد. این وزارتخانه‌ها با ادارهٔ صدراعظمی «دربار اعظم» نامیده شود. کارهای بزرگ کشوری با بودن صدر در «مجلس وزراء» به گفتگو آید و آن مجلس هفته‌ای دو روز برپا گردد. پیش از آن برخی وزارتخانه‌ها می‌بود اما مرز و سامانی در میان نبود؛ ناصرالدین شاه قاجار یا صدر به همه کار درمی‌آمد."},{"title":"۵. لایحه ۲۴ مهر ۱۲۵۱ (شاهنشاهی ۲۴۳۱) و سفر اول اروپا","body":"کسروی لایحه‌ای به تاریخ ۲۴ مهر ۱۲۵۱ (شاهنشاهی ۲۴۳۱) را که به دستینهٔ ناصرالدین شاه قاجار رسیده در دست می‌داند و از خواندنش اندازهٔ فهم و کاردانی سپهسالار را می‌سنجد. متن لایحه در این گفتار نیست؛ ارجاع او به مقدمهٔ تاریخ بیداری است.\n\nسپهسالار می‌خواست ناصرالدین شاه قاجار را از چگونگی دولتهای اروپا و از همدستی پادشاهان آنجا با توده آگاه کند و با اندیشه‌های خود همداستان گرداند. به انگیزش او در سال ۱۲۵۲ ناصرالدین شاه قاجار آهنگ اروپا کرد. این سفر زیانی در پی داشت. در نبودن سپهسالار کسانی که از کارهای او ناخشنود بودند فرصت یافتند و به ملایان گفتند:\n\nملایان، سید صالح عرب و حاجی ملاعلی و دیگران، از این سخن به تکان آمدند، به دشمنی برخاستند و او را بی‌دین خواندند. نامه‌ای به ناصرالدین‌شاه نوشتند که سپهسالار را با خود به تهران نیاورد.\n","quotes":[{"original":"سپهسالار میخواهد ایران را بحال فرنگستان اندازد و امتیاز راه آهن را به انگلیسیان داده","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۶. نامه در رشت، گیلان، سفر دوم و خراسان","body":"نامه در رشت به ناصرالدین شاه قاجار رسید. کسروی می‌گوید ملایان در آن زمان بسیار نیرومند بودند. ناصرالدین شاه قاجار ناگزیر شد حکمرانی گیلان را به سپهسالار دهد، او را آنجا بگذارد و خود بی‌او به تهران آید. سال دیگر دوباره او را به تهران خواست و وزیر خارجه و سپهسالار گردانید. حاجی میرزا حسین‌خان از برخی ملایان دلجویی کرد و باز در کارهای بزرگ بود.\n\nدر سال ۱۲۵۷ دوباره ناصرالدین شاه قاجار را به رفتن اروپا برانگیخت و خود در پی اندیشه‌هایش بود. کسروی علت نافرجامی را این می‌داند که ناصرالدین شاه قاجار از درون همداستان نبود، برخی ملایان همچنان دشمنی می‌نمودند، و یکی از همسایگان نیز از کارشکنی باز نمی‌ایستاد. ناکامی از ارادهٔ همین ناصرالدین شاه قاجار و کارشکنی همین دربار و همین ملایان برخاست. ناصرالدین شاه قاجار او را از کار کناره گردانید و به حکمرانی خراسان فرستاد. در سال ۱۲۶۰ در آنجا درگذشت."}],"aftermath":"مستوفیان به رهبری مستوفی‌الممالک و مؤتمن‌الملک علیه این انضباط ایستادند. غائله رویتر صدارت را در انزلی انداخت. کسروی می‌نویسد اندیشه‌های سپهسالار به نتیجه نرسید چون ناصرالدین شاه قاجار از درون همداستان نبود."},{"id":"reuter-concession","title":"امتیازنامه انحصاری بارون جولیوس دو رویتر","date":{"solarYear":1251,"solarMonth":5,"solarDay":4,"gregorianYear":1872,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":25},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"واگذاری انحصار ۷۰ ساله راه‌آهن سراسری، معادن، جنگل‌ها، گمرکات و بانک دولتی به بارون جولیوس دو رویتر؛ شورش درباریان و علما و لغو یک‌طرفه قرارداد در سفر اول فرنگ در بندر انزلی.","citations":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"امتیازنامه رویتر","text":"آدمیت قرارداد رویتر را قماری ژئوپلیتیک برای کشاندن بریتانیا در برابر توسعه‌طلبی سرزمینی روسیه می‌داند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ امتیاز راه آهن","text":"کسروی نام رویتر را در این گفتار نمی‌آورد. می‌گوید در زمان سپهسالار امتیاز کشیدن راه‌آهن از بوشهر تا گیلان به انگلیسیان داده شد، آن را از لغزشهای سپهسالار می‌شمارد، و می‌نویسد کار بسته نشد و پس از ده و اند سال پس گرفتند."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۵، بخش ۵","text":"خادم بندهای امتیاز را می‌خواند و دربارهٔ داوری‌های تند می‌گوید: «به نظر بنده این حرفها خیلی موجه نیست و اکثرش زیاده‌روی است.»"},{"sourceId":"curzon","locus":"ج ۱","text":"کرزن این امتیاز را کامل‌ترین واگذاری منابع صنعتی یک کشور به دست بیگانه خوانده است. خادم همین داوری را مبالغه‌آمیز می‌داند."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۱۳۱","text":"کاظم‌زاده می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار در ۷ سپتامبر ۱۸۷۳ در انزلی تلگراف بست در خانهٔ انیس‌الدوله و خواست عزل صدراعظم را گرفت. شرح این سفر در سفر نخست فرنگ است."}],"personIds":["sepahsalar","malkom"],"personDeeds":{"sepahsalar":"طراحی و پیشبرد قرارداد رویتر و پذیرش عزل در بندر انزلی.","malkom":"تحقیق و وساطت در انعقاد قرارداد و دریافت حق‌العمل."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["قرارداد رویتر","امتیاز رویتر ۱۸۷۲"],"context":"کسری خزانه و سودای سپهسالار برای کشیدن سرمایه انگلیس در برابر پیشروی ارضی روسیه، زمینه امتیاز بارون جولیوس دو رویتر شد.","whatHappened":[{"title":"۱. امتیاز هفتادساله","body":"در ۲۵ تیر ۱۲۵۱ قراردادی برای انحصار راه‌آهن سراسری، معادن، جنگل، گمرک و بانک دولتی بسته شد. منتقدان بعدها آن را ننگ استثمار خواندند. در ظرف زمان، بند سرمایه اولیه و تضمین سود پس از دایر شدن خط، دست ایران را از قرارداد بعدی روسی بازتر می‌گذاشت."},{"title":"خوانش امانت از لغو امتیاز","body":"امانت لغو امتیاز رویتر را کار اشراف محافظه‌کار قاجار، دیوانیان، علمای همپیمانشان و حرم می‌داند. می‌نویسد این جبهه لغو را شتاب داد و ناصرالدین شاه قاجار را زیر فشار گذاشت تا صدراعظم اصلاح‌طلب، میرزا حسین‌خان مشیرالدوله، را بردارد. ناصرالدین شاه قاجار در سال‌های بعد این جمع را کم‌کم از هم گشود و مشیرالدوله را به وزارت بازگرداند، اما او دیگر صدراعظم نشد.","citations":[{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۴۰۸","text":"امانت لغو رویتر و عزل مشیرالدوله را کار اشراف محافظه‌کار، دیوانیان، علما و حرم می‌داند. می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار بعدها او را به وزارت برگرداند، ولی صدارت دیگر به او نرسید."}]},{"title":"۲. سفر فرنگ، جعل حرم و عزل انزلی","body":"در سفر اول فرنگ شاه، روسیه برآشفت و انگلیس حمایت نکرد. مؤتمن‌الملک ترجمه جعلی ویرانی بقعه شاه‌عبدالعظیم را میان علما پخش کرد. ناصرالدین شاه قاجار در انزلی سپهسالار را عزل کرد و قرارداد را یک‌طرفه لغو نمود. رویتر وثیقه چهل هزار پوند را پس گرفت؛ ادعای غرامت شانزده سال بعد به امتیاز بانک شاهنشاهی انجامید."},{"title":"۳. طرح فالکن‌هاگن","body":"روسیه ژنرال بازنشسته آدولف فالکن‌هاگن را برای خط جلفا تا تبریز، هفتاد ساله، با معادن شعاع پنجاه مایل و تضمین سود شش و نیم درصد بر سرمایه نامعلوم و وثیقه گمرک تبریز پیش نهاد. نزدیک‌ترین ایستگاه روس تفلیس بود، پانصد کیلومتر آن‌سوتر؛ خط صد کیلومتری به شبکه جهان وصل نمی‌شد. مشیرالدوله که وزیر خارجه شده بود مستشارالدوله و حسنعلی‌خان گروسی را به چانه‌زنی فرستاد تا کار بی‌آبرو بمیرد: سود را سه درصد، وثیقه را حذف، تضمین را مشروط به وصل تفلیس. روس کنار کشید."},{"title":"۴. روایت کسروی: امتیاز راه‌آهن بی‌نام رویتر","body":"کسروی نام بارون رویتر را نمی‌آورد. در گفتار دربار اعظم می‌نویسد هنگام گفتگوی کشیدن راه‌آهن امتیازی به انگلیسیان داده شد و از چگونگی آن آگاهی نیافته است. سپس در آغاز داستان تنباکو همان خط را چنین می‌آورد که در زمان سپهسالار امتیاز کشیدن راه‌آهن از بوشهر تا گیلان به انگلیسیان داده شد، و می‌نویسد:\n\nبه روایت او این امتیاز به کار بسته نشد و پس از ده و اند سال پس گرفته شد. شناسایی قرارداد با نام رویتر از روایت خادم و آدمیت است. متن کسروی آن نام را ندارد.\n","quotes":[{"original":"می‌باید آن را از لغزشهای سپهسالار شمرد","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت ۵، بخش ۵","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}]},{"title":"بندهای مالی، و دو داوری","body":"خادم امتیاز را بند به بند می‌خواند. به روایت او، بیست درصد سود راه‌آهن و پانزده درصد سود معادن و جنگل‌ها و رودها به ایران می‌رسید و خطوط در پایان مدت ملک ایران می‌شد. دربارهٔ داوری‌های بسیار تند می‌گوید این حرف‌ها چندان موجه نیست و بیشترش زیاده‌روی است. کرزن، در برابر، این امتیاز را کامل‌ترین واگذاری منابع صنعتی یک کشور به دست بیگانه خوانده است. هر دو داوری به نام گوینده‌اش می‌ماند. در بازگشت از سفر نخست فرنگ، ناصرالدین شاه قاجار در انزلی خبر بست و خواست عزل صدراعظم را گرفت.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۵، بخش ۵","text":"خادم بندهای سهم ایران را می‌آورد و داوری‌های خیلی تند را مبالغه می‌داند."},{"sourceId":"curzon","locus":"ج ۱","text":"کرزن امتیاز رویتر را واگذاری بی‌مانند منابع صنعتی کشور به بیگانه خوانده است."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۱۳۱","text":"کاظم‌زاده تلگراف بست در خانهٔ انیس‌الدوله را در ۷ سپتامبر ۱۸۷۳، در انزلی، نقل می‌کند."}]}],"aftermath":"رویتر دروازه سیاست موازنه را در امتیازفروشی ایران گشود. رساله پلتیکای دولتی همان در را تئوریزه کرد. کسروی همان امتیاز را لغزش سپهسالار می‌شمارد و می‌گوید پس از ده و اند سال از میان رفت."},{"id":"resaleh-politik-dowlat","title":"نگارش رساله پلتیکای دولتی توسط ملکم خان","date":{"solarYear":1253,"gregorianYear":1874,"circa":true},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"تدوین رساله تحلیلی «پلتیکای دولتی» در کالبدشکافی رقابت‌های روس و انگلیس: بریتانیا (تسلسل تصرفات و ایجاد دول دوست) و روسیه تزاری (طرح تمدنی تسخیر آسیا)، و هجو دیپلماسی سنتی قاجار با این اصل که «حق در دهانه توپ است».","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۵، بخش ۶","text":"خادم می‌گوید: «مهم‌ترین متفکر ایرانی که برای اولین بار خواست سیاست موازنه را تئوریزه کند آقای میرزا ملکم خان بود… این رساله تاریخ انتشار ندارد ولی احتمالاً بعد از دوران صدارت مشیرالدوله نوشته شده.»"}],"personIds":["malkom"],"personDeeds":{"malkom":"تحریر رساله پلتیکای دولتی و نقد رئال‌پولیتیک دیپلماسی قاجار."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["پلتیکای دولتی","دیپلماسی دولتی ملکم"],"context":"پس از سقوط سپهسالار ملکم رساله‌ای بی‌تاریخ چاپ در باب پلتیک نوشت؛ در زبان ناصری پلتیک یعنی دیپلماسی. تنظیمات در نظر و عمل بدون برهم‌زدن سلطنت مطلق به قانون نرسید. مشروطه پاسخ همان شکست بود.","whatHappened":[{"title":"۱. دولت دوست انگلیس در هند","body":"هرات و افغانستان سد هند بودند نه مطلوب ذاتی. شکست ایران در هرات از تهدید بنادر جنوب آمد.\n","quotes":[{"original":"در هند بعضی ممالک بودند که تسخیر آنها برای دولت انگلیس موجب مرارت و ضرر و بقای آنها در حالت طبیعی خود مُنافی صلاح انگلیس بود. به جهت اصلاح این دو نکته‌ی ضدّین، انگلیس‌ها یک نوع دولتی اختراع کردند که دولت مواجب‌خور و به اصطلاح پلتیکِ دولت انگلیس، دولت دوست می‌گویند... تعدیات و معایب دولت جمیعاً راجع به روسای ظاهری بود و فواید ملک کلاً عاید انگلیس می‌شد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. تسلسل تسخیر از کلکته تا سیستان","body":"\n","quotes":[{"original":"مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است... تصرف مدرس تصرف کلکته را لازم آورد... وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. اعلام‌نامه روسیه و هجو وزیران ایران","body":"درباره اولیای ایران:\n","quotes":[{"original":"اعلام‌نامه پلتیک دولت روس است: خدا آسیا را به من داده است. تسخیر اسلامبول و هند سرنوشت ملی من است... یکصدوپنجاه سال است قدم به قدم رو به این مقصود خود پیش می‌رود... هرگاه دولت روس عشر آن اجتهاد و تدابیری که در سمت فرنگ به کار برده صرف آسیا کرده بود، حال تمام آسیا در تصرف روس بود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"تا به حال پلتیک ایران به جز عقاید باطل و احتمالات غیرصائب مبنای دیگر نداشته است... روس می‌خواهد مازندران را مسخّر بکند، ما هم اذن نخواهیم داد که کشتی روس داخل مرداب انزلی بشود... اگر ده وزیر هم محض خاطر سفارت انگلیس عزل بکنند... باز لشکر روس به طور دلخواه خود از خاک ایران خواهد گذشت و باز پلتیک انگلیس درصدد این خواهد بود که دولت ایران را مثل دول هند مسخّر دوستی خود بسازد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"رساله ادبیات موازنه را در اندیشه دیپلماتیک ایران نشاند. تنظیمات از بالا نتوانست قانون بیاورد؛ راه باقی‌مانده برهم‌زدن خودکامگی از پایین بود."},{"id":"faramoshkhaneh-ban","title":"فرمان ناصرالدین شاه در تحریم و انحلال فراموشخانه","date":{"solarYear":1240,"solarMonth":7,"solarDay":25,"gregorianYear":1861,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":18},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"صدور دستخط شاهنشاهی مبنی بر غیرقانونی بودن و مجازات شدید هرگونه فعالیت تحت عنوان فراموشخانه، تبعید ملکم خان و فرار میرزا یعقوب خان در پی مخالفت علمایی چون ملاعلی کنی.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۶، بخش ۳","text":"خادم می‌گوید: «اولین جلسه این انجمن در سال۱۲۳۷ یا ۳۸ هجری شمسی در خانه یکی از شاهزادگان قاجار به نام جلال‌الدین میرزا و به ریاست پدر ملکم خان یعنی میرزا یعقوب خان برگزار شد.» و آن را انجمنی فراماسون و غیررسمی می‌خواند."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۱۸","text":"امانت می‌نویسد پس از انحلال انجمن، ملکم به حرم شاه‌عبدالعظیم پناه برد."}],"personIds":["malkom"],"personDeeds":{"malkom":"تأسیس لژ غیررسمی فراموشخانه و خروج اجباری به سوی عثمانی."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["فراموشخانه","انحلال فراموشخانه"],"context":"فراماسون از صنف بنایان سنگ بریتانیا آمد. فری به آزادی ربط ندارد؛ فری‌استون سنگی است که از هر سو می‌تراشند. آتش‌سوزی ۱۶۶۶ لندن و شیفتگی اشراف به هندسه، عضو غیر بنا را به لژ کشاند. لژ اعظم لندن ۱۷۱۷ باشگاه آقایان شد با گونیا و پرگار. اصل نظامنامه پرهیز از بحث دین و سیاست حزبی در جلسه بود. گراند اوریان پاریس ۱۷۷۳ شبکه اروپایی ساخت و پس از انقلاب فرانسه آماج توطئه‌اندیشی شد. لژ بی‌مجوز اعظم را غیررسمی می‌خوانند؛ تعطیل قانونی ندارد، فقط از شبکه جداست.","whatHappened":[{"title":"۱. تحفه العالم و خانه فراموشی","body":"عبداللطیف شوشتری در سفرنامه هند اواخر سده هجدهم نخستین نثر فارسی درباره فراماسون را نوشت. فارسی‌زبانان هند می‌گفتند فراموشی، چون عضو در پاسخ جزئیات می‌گفت به یاد نیست.\n","quotes":[{"original":"دیگر از جمله قوانین مشهوره فِرق فرنگ خاصه فرانسیسان، فرامیسن است و فریمیسن نیز گویند. و آن در لغت به معنی بنّا و معمار است... هندیان و فارسی‌زبانان هند آن جماعت را فراموشی گویند... منافاتی با هیچ مذهب ندارد... فایده اینکار این است که در شداید یار و یاور یکدیگر باشند... بسیاری از مسلمانان در کلکته داخل در این زمره‌اند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. ایلچی، میرزا صالح و عضویت دیپلمات","body":"ابوالحسن‌خان ایلچی در فرانسه و میرزا صالح شیرازی در لندن عضو شدند. میرزا صالح در سفرنامه از خانه فراموشی یاد کرد و جزئیات نگفت؛ همان که کاغذ اخبار را آورد. در عهد ناصری کمتر ایرانی مقیم اروپا بود که چندی در لژ ننشسته باشد. مستشارالدوله در پاریس زیر گراند اوریان بود. انگیزه کنجکاوی دوسویه تمدن بود نه تله استعمار به معنای عضویت اجباری."},{"title":"۳. فراموشخانه جلال‌الدین میرزا","body":"ملکم پس از هیئت پاریس در بیست‌ودو سالگی ایده را با اجازه ناصرالدین شاه قاجار به تهران آورد. لژ غیررسمی بود و او این را از اعضا پنهان داشت تا گمان اتصال به گراند اوریان بماند. نخستین جلسه ۱۲۳۷ یا ۱۲۳۸ در خانه جلال‌الدین میرزا به ریاست یعقوب‌خان برگزار شد. حاضرین هر نشست را حدود هشتاد نود تن نوشته‌اند: رضاقلی‌خان هدایت رئیس دارالفنون، مجدالملک وزیر وظایف، شاگردان دارالفنون، و حاج سید صادق طباطبایی مجتهد تهران که ملکم شخصاً جلبش کرد."},{"title":"۴. اعلان ۲۵ مهر ۱۲۴۰","body":"ناصرالدین شاه قاجار زود ظنین شد. اعلان در روزنامه رسمی دولت:\n\nیعقوب گریخت. ملکم به بغداد و استانبول رفت تا سال‌ها بعد با سپهسالار بازگردد. تا ۱۲۶۸ و رسوایی لاتاری راه لژ علنی بسته ماند.\n","quotes":[{"original":"در این روزها به عرض رسید که بعضی از اجامر و اوباش شهر گفتگو و صحبت از وضع و ترتیب فراموشخانه‌های یوروپ می‌کنند و به ترتیب آن اظهار میل می‌نمایند. لهذا صریح حکم همایون شد که اگر بعد از این عبارت و لفظ فراموشخانه از دهن کسی بیرون بیاید، تا چه رسد به ترتیب آن، مورد کمال سیاست و غضب دولت خواهد شد. البته این لفظ را ترک کرده، پیرامون این مزخرفات نروند که یقیناً مواخذه کلی خواهند شد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۵. از فراموشخانه تا آدمیت و اخوت","body":"تحریم سی‌ساله منورالفکر را به شب‌نامه و سازمان زیرزمینی راند. روزنامه قانون و جامع آدمیت پاسخ لندن است. انجمن اخوت پاسخ درویشی پس از گشایش مظفری. لژ بیداری ایرانیان ۱۲۸۵ نخستین لژ رسمی گراند اوریان در تهران شد و بیرون از این برگ است."}],"aftermath":"لفظ فراموشخانه جرم دولتی شد. همان حلقه با نام آدمیت و قانون بازگشت."},{"id":"qanun-newspaper-london","title":"انتشار روزنامه قانون در لندن توسط ملکم خان","date":{"solarYear":1268,"solarMonth":11,"gregorianYear":1890,"gregorianMonth":2},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"آغاز انتشار روزنامهٔ انتقادی «قانون» در لندن به قلم میرزا ملکم خان پس از عزل از سفارت؛ ترویج اصول جامع آدمیت، نقد عریان استبداد ناصری، ضرورت تدوین قانون اساسی و توجیه امتناع از پرداخت مالیات به حکومت فاقد قانون.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ ملکم و سید جمال","text":"کسروی ملکم را همراز سپهسالار می‌داند و می‌گوید با خودکامگی ناصرالدین‌شاه و نادرستی امین‌السلطان دشمنی می‌نمود. چون او را از دستهٔ فراماسون می‌شمارد، از داوری نهایی دربارهٔ نیتش پرهیز می‌کند."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۶، بخش ۳","text":"خادم می‌گوید: «این البته بهش می‌گویم روزنامه ولی در حقیقت بعضاً ماهانه و بعضاً هم هفتگی چاپ می‌شد.»"}],"personIds":["malkom","mirza-aqa-khan-kermani"],"personDeeds":{"malkom":"نگارش و چاپ ۴۱ شماره روزنامه قانون و ارسال قاچاق به ایران.","mirza-aqa-khan-kermani":"همکاری در نگارش مقالات و ارسال عریضه ایرانیان عثمانی به میرزای شیرازی."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["روزنامه قانون","قانون ملکم"],"context":"پس از امتیاز لاتاری ملکم در لندن ماند. قانون گاه ماهانه و گاه هفتگی درآمد. گزارش خبر روز نداشت؛ هر شماره مانیفست جامع آدمیت بود و پاسخ نامه طالبان عضویت.","whatHappened":[{"title":"۱. مانیفست به جای وقایع‌نگاری","body":"اختر خبر کوتاه عثمانی و اروپا می‌داد. قانون جلسات ادعایی شعبه‌های آدمیت در شهرهای ایران را خلاصه می‌کرد: فلان سردار مهلت خواسته تا مالیات ندهد. استبداد ناصری را رسوا می‌ساخت و نپرداختن مالیات به حکومت بی‌قانون را روا می‌شمرد. نسخه‌ها از قفقاز و عثمانی قاچاق می‌شد و در محافل ژلاتین رونویسی می‌گشت."},{"title":"۲. نثر اصول آدمیت در روزنامه","body":"\n","quotes":[{"original":"برخیز، ای انسان عاقل. قدرت تو نه این است که در ظلمت جهل خود را مشاهده می‌نمایی. برخیز، داخل آدمیت شو. در عالم انوار علم ببین در ازل چه وجود عالی بوده‌ای و حال در قعر چه نوع پستی ذیل افتاده‌ای. انسان در اول، پادشاه روی زمین بود، به جهت آنکه آدمیت را از دست نداده بود. انسان حال اسیر ذلت شده، به جهت آن که آدمیت را فراموش کرده است. ای انسان بیچاره، بیچارگی تو از غفلت تو است. اگر طالب قدرت هستی، آدم بشو.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. روایت کسروی از ملکم","body":"کسروی ملکم را از جلفای اصفهان و از ارمنیان آنجا می‌داند که در کارهای دولتی پا گذاشت، جایگاه بالایی یافت و به اروپا رفت. می‌گوید چنانکه گفته می‌شود اسلام پذیرفته. او را مرد بافهم و بیدار می‌خواند که از سیاست دولتهای اروپایی دربارهٔ آسیا آگاهی داشت و دلش به حال ایران می‌سوخت. در زمان صدراعظمی حاجی میرزا حسین‌خان همراز و همدم او بود. کسروی می‌نویسد نوشته‌های ملکم آگاهی او را می‌رساند و این بی‌گمان است که با خودکامگی ناصرالدین‌شاه و خودخواهی و نادرستی امین‌السلطان دشمنی می‌نموده و به امتیازهایی که به بیگانگان داده می‌شده خرده می‌گرفته.\n\nچون از دستهٔ «فریر ماسون» بوده کسروی از حکم می‌پرهیزد:\n\nکسروی می‌نویسد ملکم روزنامه‌ای به فارسی در لندن به چاپ می‌رسانیده و نسخه‌های آن در دست است. تا دو سال از آغاز جنبش مشروطه زنده بود و در اروپا می‌زیست.\n","quotes":[{"original":"چیزیکه هست ملکم از دستهٔ «فریر ماسون» بوده و نوشتهایش آن رنک را داشته، و ما چون از اندیشه و خواست آندسته آگاه نیستیم دربارهٔ ملکم نیز داوری نخواهیم توانست.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"قانون حلقه حرام‌شده تهران را از لندن زنده کرد و کادر سوگند آدمیت را برای مجلس اول پرورد. کسروی همان روزنامه را می‌شناسد و تا دو سال از آغاز جنبش زنده‌اش می‌داند؛ چون نویسنده را از «فریر ماسون» می‌شمارد دربارهٔ او حکم نمی‌کند."},{"id":"jame-adamiyat-founding","title":"تأسیس مجمع و جامع آدمیت در تهران","date":{"solarYear":1275,"gregorianYear":1896},"tier":"secondary","category":"political","summary":"برپایی تشکیلات شبه‌حزبی «جامع آدمیت» به رهبری میرزا عباسقلی خان قزوینی (آدمیت) بر پایه رساله اصول آدمیت ملکم خان با ساختار چهار مجمع و دوازده امین و اخذ سوگند کتبی از بیش از ۳۰۰ نخبه سیاسی.","citations":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"فکر آزادی؛ جامع آدمیت","text":"فریدون آدمیت جامع آدمیت را نخستین سازمان منسجم سیاسی با مرام‌نامه و سوگند مدون در تاریخ ایران می‌شناسد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۶، بخش‌های ۲ تا ۴","text":"خادم جامع آدمیت را انجمن مخفی دوم ملکم و لژی غیررسمی می‌خواند و لژ رسمی را انجمن بیداری ایرانیان در میانهٔ مشروطه می‌داند. این جامع را باید از مجمع آدمیتِ عباسقلی‌خان در تهران جدا کرد."}],"personIds":["malkom","ehtesham-al-saltaneh","hossein-pirnia"],"personDeeds":{"malkom":"نگارش رساله اصول آدمیت به عنوان اساسنامه فکری مجمع.","ehtesham-al-saltaneh":"عضویت در جامع و همکاری در تشکل‌های اصلاحی بعدی.","hossein-pirnia":"همراهی نخبگان متجدد در گسترش اندیشه‌های مدنی."},"personTitles":{"ehtesham-al-saltaneh":"دیپلمات"},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["جامع آدمیت","مجمع آدمیت"],"context":"ملکم جزوه اصول آدمیت را نوشت و انجمن را جامع آدمیت نامید. نسبت به فراموشخانه آیین نمادین کمتر و هدف سیاسی آشکارتر بود. نظامنامه شلخته و پر حشو است.","whatHappened":[{"title":"۱. تکالیف هفتگانه و امین آدمیت","body":"هفت تکلیف: اجتناب از بدی، اقدام به نیکی، رفع ظلم، اتفاق، طلب علم، ترویج آدمیت، حفظ نظام. حفظ نظام به معنای نظام سیاسی کشور نیست.\n\nعضو نزد امین آدمیت سوگند می‌خورد.\n","quotes":[{"original":"نظام آدمیت عبارت است از کل آن قواعد که به جهت وصول موافقت آدمیت وضع شده است. بدون نظام آدمیت، افراد آدمیت همیشه از همدیگر جدا و همیشه طعمه بهایم انسانی خواهد بود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. عباسقلی‌خان و سیصد نخبه","body":"پس از قتل ناصرالدین‌شاه فضای مظفری بازتر شد. میرزا عباسقلی‌خان قزوینی ملقب به آدمیت تشکل را با چهار مجمع و دوازده امین بر پا کرد. بیش از سیصد تن از جمله احتشام‌السلطنه، فروغی و مصدق با سوگند کتبی پیوستند. دست‌کم پانزده تن به دوره اول مجلس رسیدند. برخی بعداً همزمان عضو لژ بیداری شدند."}],"aftermath":"جامع آدمیت شکل حزبی همان فراموشخانه پس از تحریم است. تربیت کادر پارلمانی میراث اصلی‌اش بود."},{"id":"anjoman-okhovvat","title":"تأسیس انجمن اخوت توسط ظهیرالدوله","date":{"solarYear":1278,"gregorianYear":1899},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"تأسیس انجمن اخوت توسط علی‌خان قاجار ظهیرالدوله (صفاعلی) با تلفیق طریقت صفی‌علیشاهی نعمت‌اللهی و ساختار لژهای ماسونی؛ انتشار مجله مجموعه اخلاق و ترویج برابری طبقاتی میان شاهزادگان و اصناف بازار.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۶، بخش ۴","text":"خلاصهٔ روایت خادم. انجمن اخوت با نشان کشکول و تبرزین، فرهنگ مساوات مدنی و تئاتر انتقادی را وارد حیات اجتماعی عهد مظفری کرد."}],"personIds":["zahir-al-dowleh"],"personDeeds":{"zahir-al-dowleh":"بنیان‌گذاری و ریاست عالیه انجمن اخوت با جذب ۳۰ هزار عضو تا سال ۱۳۰۳ ش."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["انجمن اخوت","اخوت صفاعلی"],"context":"علی‌خان ظهیرالدوله زاده ۱۲۴۳، داماد ناصرالدین‌شاه از ۱۲۵۹، وزیر تشریفات، مرید صفی‌علیشاه با ظاهر کت‌وشلوار و سبیل روغن‌زده. لقب درویشی‌اش صفاعلی بود.","whatHappened":[{"title":"۱. لژ غیررسمی با کشکول و تبرزین","body":"پس از مرگ صفی‌علیشاه در ۱۲۷۷، ظهیرالدوله سرسلسله شد و از مظفرالدین‌شاه مجوز انجمن اخوت گرفت. هیئت امنای معرفی‌شده به مظفرالدین شاه قاجار صد و ده نفر بود، ابجد علی. به‌جای گونیا و پرگار دو تبرزین و کشکول آویخته مثلث ساخت و حرف صاد را بالا نهاد. عضو ورقه تمنا می‌نوشت و دو ارشد تأیید می‌کردند. مجله مجموعه اخلاق پند می‌گفت نه سیاست روز. تا ۱۳۰۳ حدود سی هزار تقاضای عضویت ثبت شد."},{"title":"۲. پانتومیم مجلس اول و غارت خانه","body":"در برنامه عمومی پیش از به توپ بستن مجلس، نمایشی اجرا شد که در منابع به خطا فانتوم نوشته‌اند و محتمل پانتومیم بوده: بازیگر به شکل محمدعلی‌شاه بر تخت، جنازه ملت بر زمین، سفیر انگلیس کلاه و سفیر روس کفش می‌برد، سپس مظفرالدین شاه قاجار و جنازه سفرا را می‌رانند. در استبداد صغیر خانه‌اش را با آن که شوهرعمه مظفرالدین شاه قاجار بود غارت کردند؛ خود در تهران نبود. پس از فتح تهران جشن نصرت گرفت و اعانه به مجروح و ورثه کشتگان داد."},{"title":"۳. بیانیه سال دوازدهم","body":"در ۱۲۸۹ برای سالگرد علنی شدن نوشت:\n\nحکومت اشتراکی در این متن دموکراسی است نه سوسیالیسم بلشویکی که هنوز نیامده بود.\n","quotes":[{"original":"شکرت یا مولی که انجمن اخوت سال دوازدهم علنی شدن خود را به پایان رسانید... انجمن اخوت بود که صورت متکبرین را در هم شکست و صدور وقت و ابناء سلطنت عصر را با فقرا و اصناف هم‌زانو و جلیس نمود... تاریخ عالم... نشان می‌دهد که در دنیا هیچ وقت تنها قوانین و قواعد سیاسی موجب نجات و رستگاری... هیچ قومی نشده... چیزی که یک ملتی را... سرافراز نمود، همانا اخلاق و ملکات آنان بوده... امضا: صفاعلی","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"اخوت سیاست را به اخلاق و خیریه محدود کرد و با این حال در استبداد صغیر دشمن دربار شد."},{"id":"renan-jamal-debate","title":"مناظره فلسفی سید جمال‌الدین اسدآبادی با ارنست رنان","date":{"solarYear":1262,"solarMonth":2,"solarDay":28,"gregorianYear":1883,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":18},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"انتشار جوابیه فلسفی سید جمال‌الدین در نشریه «ژورنال دِ دبا» پاریس در رد خطابه ارنست رنان؛ تبیین نقش تاریخی ادیان در خروج بشر از توحش اولیه و ابراز امیدواری به پاره شدن بندهای تعصب در جوامع اسلامی همپای غرب.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۷، بخش ۳","text":"خادم می‌گوید: «پاسخی که آقای سید جمال‌الدین به رنان می‌نویسد، به شکل جالبی با نصف حرفهای رنان هیچ مخالفتی ندارد.»"}],"personIds":["asadabadi"],"personDeeds":{"asadabadi":"نگارش و انتشار پاسخ فلسفی به ارنست رنان در دانشگاه سوربن پاریس."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["مناظره رنان و سید جمال","خطابه سوربن رنان"],"context":"مناظرهٔ رنان و سید جمال در پاریس همان مردی را نشان می‌دهد که چند سال بعد از ایران رانده شد.","whatHappened":[{"title":"۱. خطابه سوربن","body":"ارنست رنان در مارس ۱۸۸۳ در سوربن ناسازگاری اسلام و نژاد عرب با روح علمی را ادعا کرد. سید جمال‌الدین در پاریس جوابیه‌ای به فرانسه در ژورنال د دبا نوشت."},{"title":"۲. دو زبان یک مرد","body":"در پاسخ، ادیان را در خروج بشر از توحش لازم دانست و یوغ تفکر آزاد خواند و امید بست که جوامع اسلامی نیز بند را بگسلند. این زبان روشنگری پاریس با حرارت خطابه شرقی او یکی نیست."}],"aftermath":"شهرت اروپایی جمال همان مردی است که بعداً از ایران رانده شد و به میرزا رضا پیوست. گسترش کامل این برگ به گفتار جمال پس از خط ۱۰۰۳ نیاز دارد."},{"id":"seyyed-jamal-iran-expulsion","title":"بست‌نشینی سید جمال‌الدین در شاه عبدالعظیم و اخراج زمستانی","date":{"solarYear":1269,"solarMonth":10,"gregorianYear":1891,"gregorianMonth":1},"tier":"secondary","category":"political","summary":"بست‌نشینی هفت‌ماهه سید جمال‌الدین در حرم شاه عبدالعظیم، پخش شب‌نامه‌های خلع شاه، یورش مأموران محمدحسن یوزباشی به حرم، ضرب‌وشتم میرزا رضا کرمانی و نفی بلد خفت‌بار سید جمال در سرمای زمستان تا مرز عثمانی.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ نامه سید جمال به ناصرالدینشاه","text":"کسروی نامهٔ بست عبدالعظیم را از مقدمهٔ تاریخ بیداری نقل می‌کند. از همان نامه نتیجه می‌گیرد که آمدن دوم سید جمال به ایران مأموریت پطرزبورغ برای تبرئهٔ امین‌السلطان از امتیاز کارون و بانک بود، نه دعوت ساده‌دلانه به اصلاح ملک."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۷، بخش ۴","text":"خادم می‌گوید: «ایشان خودش آنقدر آدم دردسرسازی بوده که نیازی نبود کسی علیهش دسیسه بچیند.» و دلیل اخراج را شبنامه‌های خلع ناصرالدین شاه قاجار می‌داند که دربار به سید نسبت داد."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم","text":"تقی‌زاده، که خود از مشروطه‌خواهان بود، اثر تبلیغات سید را تا حدی می‌پذیرد و می‌گوید در آن گاه مبالغه شده است."}],"personIds":["asadabadi","mirza-reza-kermani","amin-al-soltan","amin-al-zarb"],"personDeeds":{"asadabadi":"هدایت مجالس شبانه و انتشار بیانیه‌های ضدسلطنت در حرم شهرری.","mirza-reza-kermani":"فریادخواهی در بازار ری و تحمل شلاق و حبس در جریان اخراج مرادش.","amin-al-soltan":"صدور دستور دستگیری و اخراج خشونت‌بار سید جمال از ایران.","amin-al-zarb":"میزبانی پیشین از سید جمال در عمارت شخصی خود در تهران."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["اخراج سید جمال","بست‌نشینی سید جمال در شهرری"],"context":"بازگشت دوم سید جمال به ایران در ۱۲۶۸، به روایت کسروی، در بستهٔ سیاست امین‌السلطان و روس بود. ناصرالدین شاه قاجار او را در مونیخ دیده و به ایران خوانده بود. شاگردان از نوید صدارت گفته‌اند؛ کسروی باور نمی‌کند. نامهٔ بست همان سندی است که انگیزهٔ آمدن را روشن می‌کند.","whatHappened":[{"title":"۱. مأموریت پطرزبورغ و نامهٔ بست","body":"کسروی می‌نویسد سید جمال دو بار به ایران آمد. بار دوم در سال ۱۲۶۸ به دستور ناصرالدین شاه قاجار او را بیرون کردند. ناصرالدین شاه قاجار او را در مونیخ دید و به ایران خواند. شاگردان می‌گویند نوید صدارت داد؛ کسروی باور نمی‌کند. در کشوری چون ایران آن روز کار صدر به آن سادگی نبوده. خواندن سید با آگاهی اتابک بوده و پیداست برای نشستن به جای او خوانده نشده. کسروی روا می‌داند که خود سید چنین چشمی از ناصرالدین شاه قاجار داشته باشد.\n\n[[e:jamal-letter-abdolazim|نامهٔ بست]]، همان نامه جمال از عبدالعظیم، سندی است که کسروی انگیزهٔ آمدن را با آن روشن می‌کند. سید می‌نویسد پنج ساعت در مونیخ با امین‌السلطان سخن رفت تا در پطرزبورغ ذمهٔ صدر فاصلهٔ کارون و بانک و معادن بری شود. سه ماه در خانهٔ امین‌الضرب ماند بی‌آنکه صدر فاصلهٔ حاصل سفر بپرسد. سپس امر به مجاورت قم آمد. متن کامل در ورقهٔ نامهٔ بست است."},{"title":"۲. داوری کسروی","body":"کسروی سید را مرد دلیر می‌داند که از خودکامگی ناصرالدین شاه قاجار و سودجویی امین‌السلطان نکوهش می‌کرد و مردم را می‌سهانید. کسانی بر سر او گرد آمده بودند. نتیجهٔ درستی از کارهای او در ایران و مصر و عثمانی نمی‌بیند و شاگردان را در گفتگو از او گزافه‌گو می‌خواند.\n\nکسروی گام نخستین چنین کوششهایی را فراموش کردن خود می‌داند. اگر سید به جای رفتن به این دربار و آن دربار به بیدار ساختن مردم و پیراستن اندیشه‌ها کوشیدی، به نتیجهٔ بهتری رسیدی.\n","quotes":[{"original":"سید بکار بزرگی برخاسته بوده، ولی راه آنرا نمی‌شناخته، و آنگاه هیچگاه خود را فراموش نمیکرده.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت ۷، بخش ۴","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}]},{"title":"۳. یورش زمستانی و راه بصره","body":"هفت ماه در حرم ماند. در دی ۱۲۶۹ مأموران به حرم تاختند، میرزا رضا کرمانی را زدند و سید را در سرما به خانقین راندند. از بصره نامه به میرزای شیرازی رفت."},{"title":"شبنامهٔ خلع، به روایت خادم و تقی‌زاده","body":"خادم می‌گوید سید خود آن‌قدر دردسرساز بود که لازم نبود کسی علیه‌اش دسیسه بچیند، و دلیل اخراج را شبنامه‌هایی می‌داند با این مضمون که باید ناصرالدین شاه قاجار را خلع کرد. دربار این کار را به سید نسبت داد. تقی‌زاده، که خود از مشروطه‌خواهان بود، اثر تبلیغات سید را تا حدی می‌پذیرد و می‌گوید در آن گاه مبالغه شده است. روایت دسیسهٔ امین‌السلطان، که ناظم و کسروی آورده‌اند، کنار این دو می‌ماند و به نام خودشان.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۷، بخش ۴","text":"خادم اخراج را به شبنامه‌های خلع ناصرالدین شاه قاجار نسبت می‌دهد و دسیسه را برای توضیح این اخراج لازم نمی‌داند."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم","text":"تقی‌زاده اثر تبلیغات سید را واقعی اما کمتر از آن می‌داند که گاه گفته شده است."}]}],"aftermath":"اخراج او را به نهضت تنباکو و سپس به تیر میرزا رضا در همان حرم گره زد. پاورقی کسروی دروغ محمد پاشای مخزومی را رد می‌کند که بیرون کردن سید نزدیک بود جویها از خون روان گردد؛ می‌گوید پاک دروغ است."},{"id":"jamal-letter-abdolazim","title":"نامهٔ سید جمال‌الدین به ناصرالدین‌شاه از بست عبدالعظیم","date":{"solarYear":1269,"solarMonth":8,"gregorianYear":1890,"gregorianMonth":11},"tier":"secondary","category":"political","summary":"سید جمال از بست عبدالعظیم به ناصرالدین شاه قاجار نوشت که امین‌السلطان او را از مونیخ به پطرزبورغ فرستاد تا ذمهٔ صدر را از کارون و بانک بری کند، سپس سه ماه در خانهٔ امین‌الضرب نگاه داشت و انکار کرد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ نامه سید جمال به ناصرالدینشاه","text":"کسروی نامه را از مقدمهٔ تاریخ بیداری نقل کرده است. سید جمال از بست عبدالعظیم به ناصرالدین‌شاه نوشت که امین‌السلطان او را از مونیخ به پطرزبورغ فرستاده تا ذمهٔ صدر را از امتیاز کارون و بانک بری کند."}],"personIds":["asadabadi","amin-al-soltan","amin-al-zarb"],"personDeeds":{"asadabadi":"نگارش عرضه داشت از بست عبدالعظیم؛ شرح مأموریت پطرزبورغ و امر به مجاورت قم.","amin-al-soltan":"به روایت نامه، فرستادن سید و سپس انکار رسالت او.","amin-al-zarb":"سه ماه میزبانی در تهران به تعیین صدر."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["نامه جمال از عبدالعظیم","عرضه داشت سید جمال به ناصرالدین شاه قاجار"],"context":"کسروی نامهٔ سید جمال را از مقدمهٔ تاریخ بیداری نقل کرده است. مضمون نامه روشن است: آمدن دوم سید به ایران مأموریت پطرزبورغ برای تبرئهٔ امین‌السلطان بود، نه دعوت ساده‌دلانه به اصلاح ملک.","whatHappened":[{"title":"۱. مونیخ و کارون و بانک","body":"در مونیخ، به روایت نامه، پنج ساعت با امین‌السلطان سخن رفت. امتیاز کارون و بانک و معادن پیش از صدارت او بسته شده بود؛ اجرایش در زمان او. سید می‌بایست در پطرزبورغ ذمهٔ صدر را بری کند و اگر روس راه آسان‌تری نشان دهد، همان امتیازها را به حال پیشین بازگرداند. کسروی از این نامه نتیجه می‌گیرد که سید در بستهٔ سیاست اتابک و روس حرکت می‌کرد."},{"title":"۲. سه ماه در خانهٔ امین‌الضرب","body":"پس از بازگشت، سه ماه در خانهٔ حاج محمدحسن امین‌الضرب ماند. اتابک از حاصل پطرزبورغ نپرسید. سفارت روس تلگراف کرد تبلیغ غیررسمی سید مقبول نیست و گفتگو باید از راه رسمی سفارت باشد. اتابک، به نوشتهٔ سید، انکار کرد که او را فرستاده باشد. سپس امر آمد که مجاور مقابر قم شود. نامه را از بست عبدالعظیم نوشت."},{"title":"۳. انجام نامه","body":"انجام نامه در چاپ کسروی چنین است:\n","quotes":[{"original":"اینک در حضرت عبدالعظیم نشسته تا امر از مصدر عزت چه صادر شود اسئل الله تعالی أن یمدکم بالعدل والحق وینصرکم بالحکمة و یشید دولتکم بقدرته ویحرسه عن کید الخائنین آمین العاجز جمال‌الدین‌الحسینی","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت ۷، بخش ۴","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}]},{"title":"پاره‌ای از نامه، به روایت خادم","body":"خادم بخشی از نامه را چنین می‌آورد:\n\nنامه پس از اخراج نوشته شده است. خادم آن را در همین بخش اخراج می‌خواند.\n","quotes":[{"original":"روز پنجشنبه در حضرت عبدالعظیم که از بیماری قدرت بر حرکت نداشتم، بیست نفر جلاد عمر سعد ریختند به منزل . .","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت ۷، بخش ۴","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}],"citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۷، بخش ۴","text":"خادم یورش به منزل سید در عبدالعظیم را از خود نامه نقل می‌کند."}]}],"aftermath":"کسروی سید را دلیر می‌داند و راهش را ناشناس. شاگردان را گزافه‌گو می‌خواند. نامه را حجت می‌آورد که این بست، بست عدالتخانهٔ مشروطه نیست."},{"id":"naser-shah-assassinated","title":"ترور ناصرالدین شاه قاجار در حرم شاه عبدالعظیم","date":{"solarYear":1275,"solarMonth":2,"solarDay":12,"gregorianYear":1896,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":1},"tier":"primary","category":"political","summary":"قتل ناصرالدین شاه با شلیک تپانچه میرزا رضا کرمانی (مرید سید جمال‌الدین اسدآبادی) در آستانه پنجاهمین سال سلطنت در حرم حضرت عبدالعظیم، پایان نیم‌قرن پادشاهی ناصری و اعدام میرزا رضا در میدان مشق.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ امین الدوله و کارهای او","text":"کسروی پس از پنجاه سال پادشاهی ناصری نوبت ۱۲۷۵ را به مظفر می‌رساند. او را بی‌جربزهٔ پدر می‌داند و می‌گوید مردم پس از تنباکو از نویدهایش خوشدل شدند. امین‌السلطان یک سال دیگر صدر ماند."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۴۴۰–۴۴۱","text":"امانت قتل را در ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ (شاهنشاهی ۲۴۵۵) در حرم عبدالعظیم می‌نویسد. میرزا رضا را کاسبی می‌داند که آزار عمال کامران‌میرزا و نقد تبعیدیان به او جان داده بود، و امین‌السلطان را کسی که نعش را در کالسکه زنده نمایاند."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۷، بخش ۵","text":"خادم می‌گوید: «متن بازجویی میرزا رضا کرمانی از این جهت جالب است که در آن نگفته که سید جمال‌الدین مستقیماً به من دستور قتل شاه را داده.»"},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم","text":"تقی‌زاده می‌گوید: «قتل ناصرالدین شاه در سنهٔ ۱۳۱۳ باعث تکانی در افکار گردید.»"},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۴۶","text":"امانت روز قتل را ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ (شاهنشاهی ۲۴۵۵)، برابر ۱ مه ۱۸۹۶، در حرم عبدالعظیم و در آستانهٔ پنجاهمین سال سلطنت می‌نویسد. او می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار آن روز عامه را به حرم راه داد."}],"personIds":["mirza-reza-kermani","asadabadi","amin-al-zarb","sheikh-hadi-najmabadi"],"personDeeds":{"mirza-reza-kermani":"شلیک به ناصرالدین شاه در حرم شهرری و اعدام به جرم قتل ناصرالدین شاه قاجار. انگیزه را خودش در بازجویی گفته است.","asadabadi":"تغذیه فکری و تهییج میرزا رضا به اجرای ترور انقلابی در استانبول.","amin-al-zarb":"میزبانی پیشین از میرزا رضا و سید جمال در تهران.","sheikh-hadi-najmabadi":"تربیت عقلانی و مأمن فکری آزادی‌خواهان تهران."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["قتل ناصرالدین شاه","ترور ناصرالدین شاه","کشته شدن ناصرالدین شاه در حرم"],"context":"سوءقصد بابی ۱۲۳۱ ناصرالدین شاه قاجار را تا پایان عمر از بابی ترساند؛ قتل او در ۱۷ اردیبهشت ۱۲۷۵ به دست مرید جمال بود. گفتار تفصیلی خادم در این بازه خط نیست. چهار بخش زیر استخوان‌بندی برگ موجود را باز می‌کند.","whatHappened":[{"title":"۱. حبس کامران‌میرزا و سفر استانبول","body":"میرزا رضا کرمانی پس از ضرب و شتم در واقعه بست، چهار سال در زندان کامران‌میرزا شکنجه دید. پس از رهایی به استانبول رفت تا مراد، سید جمال، را ببیند. عزم او سیاسی و شخصی هر دو بود: انتقام تن و قطع درخت ظلم."},{"title":"۲. شلیک در حرم شهرری","body":"در آستانه جشن پنجاه‌سالگی سلطنت ناصری، با تپانچه‌ای که از بارفروش خریده بود در حرم شاه‌عبدالعظیم به ناصرالدین شاه قاجار شلیک کرد. ناصرالدین شاه قاجار در دم مرد. مکان همان بستی بود که جمال را از آن کشیده بودند."},{"title":"۳. استنطاق","body":"در بازجویی گفت درخت ظلم را از ریشه زده تا ملت بیاساید. زبان او ادامه خصومت ازلی و خطابه جمال بود نه برنامه پارلمان."},{"title":"۴. اعدام و تخت مظفر","body":"میرزا رضا را در میدان مشق کشتند. مظفرالدین‌شاه نشست. گشایش نسبی آغاز سلطنت او راه انجمن‌هایی چون آدمیت و اخوت را باز کرد و زوال استبداد ناصری شتاب گرفت."},{"title":"روایت امانت از حرم و کالسکه","body":"عباس امانت تاریخ قتل را ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ (شاهنشاهی ۲۴۵۵)، برابر ۱ مه ۱۸۹۶، می‌نویسد: آستانهٔ پنجاهمین سال سلطنت به تقویم قمری، در حرم شاه‌عبدالعظیم. ضارب را میرزا رضا کرمانی می‌شناسد، کاسب خرده‌پایی که آزار عمال کامران‌میرزا خشمش را انداخته بود و نقد تبعیدیان در استانبول به او جان داده بود. ناصرالدین شاه قاجار برای سپاس نیم‌قرن پادشاهی به زیارت آمده بود و این بار، به خلاف عادت، مردم عادی را از حرم نرانده بود. میرزا رضا مانند دیگر عریضه‌نویسان نزدیک شد، طومار را پیش برد، و از نزدیک چند گلوله زد. امانت می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار در دم مرد. افسانه بعدها گفت چند لحظه زنده ماند تا او را کنار گور جیران ببرند.\n\nمکان را امانت نمادین می‌خواند. میرزا رضا بعدها گفت همان‌جا را برگزید که در ۱۲۶۹ سید جمال را به فرمان ناصرالدین شاه قاجار از بست بیرون کشیده بودند، تا بی‌حرمتی مرادش را تلافی کند. امین‌السلطان، از بیم آشوب مرگ شاه، جنازه را پنهان به کالسکه برد و کنار نعش نشست و دست و سر مرده را تکان داد تا مردم کنار راه گمان کنند ناصرالدین شاه قاجار زنده است و جواب سلام می‌دهد. سفیران روس و انگلیس بر تخت نشستن مظفرالدین‌شاه صحه گذاشتند. ظل‌السلطان و دیگر شاهزادگان به بیعت خوانده شدند. بریگاد قزاق، به فرمان افسری روسی، امنیت پایتخت را گرفت. ولایت‌ها آرام ماندند. مظفرالدین‌شاه در ۸ ژوئن ۱۸۹۶ از تبریز رسید و بر تخت نشست. امانت این انتقال را آرام‌ترین جانشینی قاجار می‌خواند و می‌گوید امین‌السلطان چند ماه بعد، در نوامبر ۱۸۹۶، معزول و به ملک خود در قم تبعید شد.","citations":[{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۴۴۰–۴۴۱","text":"امانت قتل را در حرم عبدالعظیم، در آستانهٔ پنجاه‌سالگی سلطنت، نماد نیروهایی می‌داند که به مشروطه رسید. می‌نویسد امین‌السلطان نعش را در کالسکه زنده نمایاند تا شهر به آشوب نیفتد، و جانشینی مظفر را آرام‌ترین انتقال تاج در قاجار می‌شمارد."}]},{"title":"۵. کسروی: نوبت ۱۲۷۵ و جربزه","body":"کسروی پنجاه سال پادشاهی ناصرالدین‌شاه را می‌نویسد و نوبت شاهی را در ۱۲۷۵ به پسرش مظفرالدین می‌رساند. این ناصرالدین شاه قاجار را بی‌جربزهٔ پدر می‌داند و می‌گوید امیدی به نیکی حال ایران با دست او نمی‌رفت. خود همدردی و نیکخواهی می‌نمود و از ناتوانی کشور سخن می‌راند. مردم که پس از [[e:tobacco|امتیاز توتون و تنباکو]] به سود و زیان کشور دلبستگی پیدا کرده بودند از این نویدها خوشدل می‌شدند. امین‌السلطان همچنان رشتهٔ کار را در دست داشت؛ پس از یک سال ناصرالدین شاه قاجار او را برداشت و امین‌الدوله را از تبریز خواست."},{"title":"زیارت شکرانه، و روز قمری","body":"امانت می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار برای سپاس از پنجاه سال سلطنت به حرم رفته بود و آن روز، برخلاف عادت، عامه را به درون حرم راه داد. روز قتل را ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ (شاهنشاهی ۲۴۵۵)، برابر ۱ مه ۱۸۹۶، می‌گذارد. قاتل را کاسبی تهیدست می‌خواند که به تحریک سیاسی روی آورده بود. خادم می‌گوید در بازجویی میرزا رضا نیامده است که سید جمال مستقیماً دستور قتل داده باشد. تقی‌زاده این قتل را مایهٔ تکانی در افکار می‌داند. جلوس مظفرالدین‌شاه دنبالهٔ همین روز است.","citations":[{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۴۶","text":"امانت قتل را در ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ (شاهنشاهی ۲۴۵۵) در حرم عبدالعظیم می‌نویسد و می‌گوید ناصرالدین شاه قاجار آن روز عامه را راه داد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۷، بخش ۵","text":"خادم می‌نویسد میرزا رضا در بازجویی نگفته است که سید جمال مستقیماً دستور قتل داده باشد."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم","text":"تقی‌زاده قتل ناصرالدین‌شاه را مایهٔ تکانی در افکار می‌داند."}]}],"aftermath":"ترور ناصری پایان یک استبداد طولانی و آغاز سلطنت ضعیف مظفر بود. کسروی نوبت ۱۲۷۵ را گذار از پدر به پسری می‌نویسد که جربزه نداشت و مردم پس از تنباکو به سخنش دل بستند. مشروطه دوازده سال بعد از همین سستی رویید."},{"id":"majles-vokala-tojjar","title":"تأسیس مجلس وکلای تجار ایران","date":{"solarYear":1263,"solarMonth":5,"gregorianYear":1884,"gregorianMonth":8},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"نخستین تشکل صنفی و انتخابی بازرگانان به ابتکار حاج محمدحسن امین‌الضرب؛ صدور دستخط ناصرالدین شاه قاجار به مستوفی‌الممالک، تأسیس شعب در ۱۲ ولایت و انحلال نهایی در پی کارشکنی حکام و مخالفت علمای سنتی تبریز.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۸، بخش‌های ۱ و ۲","text":"خادم می‌گوید: «این مجلس به پیشنهاد حاج محمدحسن امین‌الضرب و با ریاست خود ایشان شروع می‌شود ولی البته عمر زیادی ندارد و خیلی زود شکست می‌خورد.»"}],"personIds":["amin-al-zarb","mirza-javad-mojtahed","zell-e-soltan"],"personDeeds":{"amin-al-zarb":"نگارش عریضه آسیب‌شناسانه به ناصرالدین شاه قاجار و ریاست مجلس وکلای تجار.","mirza-javad-mojtahed":"پناه‌دادن به تجار ورشکسته بست‌نشین در تبریز و شکستن صلاحیت قضایی مجلس.","zell-e-soltan":"سلب صلاحیت از اختیارات نظارتی مجلس تجار در اصفهان."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["مجلس تجارت","مجلس وکلای تجار"],"context":"در عرف بازار ناصری واژه تاجر به عمده‌فروش و صادرکننده تعلق داشت، نه به بقال و بزاز. معامله کلان با برات و صراف می‌چرخید: کاغذی مهرشده از شهری به شهر دیگر می‌رفت و اعتبار شبکه جای کیسه سکه را می‌گرفت. حکام ولایات از همین کاروان عوارض راهداری درون‌مرزی می‌گرفتند، گمرکی که فقط بر تاجر ایرانی می‌نشست. دادرسی هم سه راه داشت و هیچ‌کدام ضامن نبود: حاکم، قاضی شرع، یا ملک‌التجار محلی. حاج محمدحسن امین‌الضرب، صراف اصفهانی که ریاست ضرابخانه را گرفته بود، خواست این شبکه غیرمتمرکز را به مجلس و دفتر ثبت بدل کند.","whatHappened":[{"title":"۱. عریضه امین‌الضرب به ناصرالدین شاه قاجار","body":"امین‌الضرب در ۱۲۶۳ به ناصرالدین‌شاه نوشت که معدن طلای مملکت زراعت و تجارت است، و حکام مال مردم را برده‌اند و مواخذه نشده‌اند. اگر یکی معزول شود، جانشین همان خیال را می‌کند که یک سال دو سال بچاپد تا نوبت عزلش برسد.\n\nناصرالدین شاه قاجار امید داشت با رسمیت بخشیدن به تجار، سرکشی ولایات مهار شود. دستخط را به یوسف مستوفی‌الممالک، وزیر داخله و صدراعظم غیررسمی، فرستاد.\n","quotes":[{"original":"در حقیقت ممالک محروسه معادن طلا و نقره که ندارد، معدن طلا و نقره زراعات و تجارات و صنایع مملکتی است که باید به توجه اولیای دولت زیاد شود و رفع احتیاج مملکت از سایر دول خارج بشود. صاحبان ادارات اقدام در اینگونه کارها ندارند. به هر تدبیری که باشد مال مردم را برده‌اند، هرگونه تعدی که خواسته‌اند کرده‌اند، مواخذه نشده‌اند. بر فرض اینکه به عرض هم رسیده است، صاحب اداره را تغییر داده‌اند، دیگری را برقرار نموده. او هم نزد خود خیال نموده یک سال دو سال هم من مردم را می‌چاپم، انتهای مراتب مرا معزول می‌فرمایند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. دستخط ناصرالدین شاه قاجار و مجلس پانزده‌نفره تهران","body":"ناصرالدین‌شاه نوشت تجار گاو و گوسفند دوشیدنی نیستند و باید خودشان مجلس مشورت ببندند.\n\nدر مرداد ۱۲۶۳ تجار تهران پانزده ریش‌سفید برگزیدند که هفته‌ای سه بار بنشینند. کتابچه وظایف، دفتر ثبت اسناد و املاک، بانک داخلی با سرمایه خود تجار، استانداردسازی صادرات و رسیدگی به ورشکستگی را وعده می‌داد. انتخاب با رای مخفی نبود؛ اجماع بازار بود.\n","quotes":[{"original":"جناب صدراعظم، در خصوص وزارت تجارت هرکس می‌گوید بدهید به من. این تجار که گاو و گوسفند نیستند که برای دوشیدن شیر، آنها اسباب مداخل بشوند. برای مردم این عمل تجارت یک چیزی است که خیلی دقت لازم دارد، و خیلی اوقات صرف باید بشود در ترقی آن، خیلی دقت باید بشود در اصل کار تجار که روز به روز باعث اعتبار تجار و تجارت بشود. البته یک نفر در تهران و رؤسای مختلفه در سایر بلاد ایران لازم دارند که شاخص باشند، به کارهای تجار برسند و عرایضشان را به عرض برسانند و جواب بگیرند. خودشان بنشینند و مجلس مشورت بزرگی منعقد کنند، هر طور ببینند این اراده‌های ما به عمل می‌آید در حق آنها، و هر قسمی که باعث اطمینان و آسودگی عموم تجار است، به عرض برسانند همانطور حکم شود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. شعب ولایات تا بغداد و استانبول","body":"همان تابستان مجالس اصفهان و قزوین و تبریز برپا شد. ماه‌های بعد کرمان، کردستان، زنجان، بارفروش، مشهد، ساری، بندرعباس، لنگه، شیراز، کاشان و همدان پیوستند. در مهر همان سال تجار ایرانی بغداد و استانبول هم دو مجلس به پیروی کتابچه تهران ساختند. ولایات از تهران می‌پرسیدند اگر حکم حبس صادر شد، مجلس خودش اجرا کند یا حاکم؟ اگر حاکم نپذیرد چه؟ بدون قانون اساسی جایگاه مجلس در هوا ماند."},{"title":"۴. معین‌السلطنه در قزوین و نامه ظل‌السلطان","body":"مجلس قزوین شکایت کرد که معین‌السلطنه املاک تجار را ضبط کرده و بدهکاران را به نپرداختن وام تشویق می‌کند. ناصرالدین شاه قاجار به او تلگراف زد.\n\nمسعود میرزا ظل‌السلطان، حاکم اصفهان و فارس و خوزستان، در نامه به مستوفی‌الممالک خود را به نفهمی زد.\n\nایراد او سیاسی بود: اگر مجلس خودش مقرره بنویسد و اجرا کند، حاکم ولایت چه کاره است؟\n","quotes":[{"original":"به توسط وکلای تجار قزوین به معین‌السلطنه: به شما اتمام حجت می‌کنم. هرگاه با وکلای تجار قزوین این قسم حرکات زشت نمایید، از حکومت خودتان مأیوس باشد. به تو می‌نویسند که مداخله در امر تجار مکن، و هر چه از آن مجلس به تو اظهار می‌شود موافق قاعده صورت بده. برمی‌داری اینطور لاطائل می‌نویسی و به آنها بی‌احترامی می‌کنی. قباحت هم در دنیا یک چیزی است که تو بو نکرده‌ای.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"تلگراف جنابعالی در مسئله مجلس تجارت ملاحظه شد. ولی اصل مقصود مجلس تجارت معلوم نشد. چون اینجانب بسیار بلیه هستم و از کنایه چیزی مفهوم و استنباط نمی‌کنم. اگر مجلس تجارت به طور صریح بگویند که مقصود آنها چیست، بهتر است. کدام عمل تجارت معوق مانده؟ کدام طلب تجار تعویق افتاده؟ کدام تاجر از این ادارات شاکی شده؟","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۵. بست حاج جعفر کهنونی در تبریز و انحلال","body":"در تبریز بخشی از تجار از حضور صرافان در مجلس رنجیدند. مجلس حجره بدهکاران عمده را مهر کرد. حاج جعفر کهنونی با سی چهل هزار تومان ورشکستگی به خانه حاج میرزا جواد مجتهد بست نشست. مظفرالدین میرزا ولیعهد، حاکم تبریز، جرأت ستیز با مجتهد را نداشت و به تهران نوشت طلبکاران وحشت کرده‌اند. طلاب مدرسه میرزا جواد یکی از وکلا را زدند. مستوفی‌الممالک از تهران خواهش کرد طلاب تجار را نزنند؛ مجتهد جواب داد تجار به مدرسه ریخته‌اند. پس از یک ماه حاج محمدتقی ناظم‌التجار استعفا داد و مجلس تبریز فرو ریخت."},{"title":"۶. استعفای امین‌الضرب در زمستان ۱۲۶۳","body":"با سست شدن حمایت دربار، مستوفی‌الممالک هم پشت مجلس را خالی کرد. در زمستان همان سال امین‌الضرب از ریاست تهران کنار رفت و مجالس در سراسر کشور تعطیل شد. از تابستان تا زمستان بیش نپایید. تجار آموختند که نهاد صنفی بدون مهار قانونی حکام پایدار نمی‌ماند. شبکه روابط اما غیب نشد. شش سال بعد همان شبکه موتور نهضت تنباکو شد."}],"aftermath":"مجلس وکلای تجار قانون اساسی نساخت، اما گرایش لیبرال بازار را برای یک نسل قوام داد. در صف اول مشروطه تجار سرشناسی ایستادند که این شکست را به چشم دیده بودند. موضعشان محتاط ماند، چون ذات شغلشان انقلاب نبود؛ خواست حکومت قانون از همین تجربه صنفی برخاست.","chronology":[{"date":{"solarYear":1263,"solarMonth":5,"gregorianYear":1884,"gregorianMonth":8},"title":"تأسیس مجلس تهران","text":"پانزده ریش‌سفید به دستخط ناصرالدین شاه قاجار نشست هفتگی گشودند."},{"date":{"solarYear":1263,"solarMonth":7,"gregorianYear":1884,"gregorianMonth":10},"title":"شعب بغداد و استانبول","text":"تجار ایرانی بیرون از مرز هم کتابچه تهران را پی گرفتند."},{"date":{"solarYear":1263,"solarMonth":10,"gregorianYear":1885,"gregorianMonth":1},"title":"انحلال","text":"پس از غائله تبریز و استعفای امین‌الضرب مجلس در سراسر کشور خوابید."}]},{"id":"karun-navigation","title":"اعطای امتیاز کشتیرانی کارون به بریتانیا","date":{"solarYear":1267,"solarMonth":8,"solarDay":9,"gregorianYear":1888,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":31},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"گشایش رود کارون از محمره تا شوشتر برای کشتیرانی تجاری توسط سر هنری ولف و واگذاری آن به کمپانی برادران لینچ؛ کاهش زمان ترانزیت کالا به اصفهان و اعتراض شدید روسیه تزاری.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۸، بخش ۳","text":"خادم می‌گوید: «سه تا امتیاز اساسی در زمان سفارت هنری ولف در ایران امضا شد. یکی امتیاز کشتیرانی در کارون، بعدی امتیاز تاسیس بانک شاهنشاهی و سومی هم امتیاز رژی تنباکو.» و می‌افزاید معمولاً خود دولت ایران با این امتیازنامه مخالفت می‌کرد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ نامه سید جمال به ناصرالدینشاه","text":"کسروی امتیاز کارون را در نامهٔ سید جمال می‌خواند. سید می‌نویسد کارون و بانک و معادن پیش از صدارت امین‌السلطان بسته شده بود و اجرایش در زمان او. امین‌السلطان از سید خواسته بود در پطرزبورغ ذمهٔ او را بری کند."}],"personIds":["amin-al-soltan"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"پیشبرد قرارداد کارون با ولف در غیاب سفیر روسیه."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["کشتیرانی کارون","امتیاز رود کارون"],"context":"کالای هند از بوشهر تا اصفهان نزدیک سی و پنج روز در راه مالرو می‌ماند. مهندسان انگلیسی حساب کردند اگر بار در محمره به کارون بنشیند و تا شوشتر برود، راه تا اصفهان به ده روز می‌افتد. سال‌ها روسیه و انگلیس یکدیگر را در امتیازها قفل کرده بودند. در ۱۲۶۷ علی‌اصغر امین‌السلطان سی‌ساله صدراعظم شد و سر هنری دراموند ولف با دستور لرد سالیسبوری آمد که اقتصاد ایران را به هند ببندد و روسیه را از مرز هند دور کند.","whatHappened":[{"title":"۱. فرمان ۹ آبان ۱۲۶۷","body":"ولف کتباً تعهد کرد در صورت تهدید مرزها برای تمامیت ارضی ایران بکوشد. نامه پیمان دفاعی نبود، اما امین‌السلطان با همان کاغذ ناصرالدین شاه قاجار را راضی کرد. مدت اولیه ده سال بود. کشتی حق سوار کردن مسافر بی‌گذرنامه و پناه دادن به ایرانی را نداشت. حمل سلاح ممنوع بود. نرخ بادبان و بخار، و نرخ مالک ایرانی و فرنگی، جدا نوشته شد. روی کاغذ انحصار انگلیس نبود؛ در عمل فقط دولت هند می‌توانست از رود بهره برد."},{"title":"۲. غیبت دالگوروکوف و کنسول مشهد","body":"امتیاز وقتی بسته شد که سفیر روسیه در سن‌پترزبورگ بود و با وزیر خارجه‌اش درگیر. تا روس‌ها به خود آمدند ولف بانک شاهنشاهی را هم گرفته بود. دالگوروکوف به ایران که برگشت کنسولگری مشهد خواست، تهدیدی نزدیک افغانستان. پیتر ولاسوف را بی‌تأیید تهران سرکنسول خواند و روانه مشهد کرد. ناصرالدین شاه قاجار دلخور شد و کاری از پیش نبرد."},{"title":"۳. کسروی و نامهٔ سید جمال از بست عبدالعظیم","body":"کسروی امتیاز کارون را در گفتار یکم جدا روایت نمی‌کند. داستان را از [[e:jamal-letter-abdolazim|نامهٔ سید جمال از بست عبدالعظیم]] می‌خواند. به نوشتهٔ سید، امین‌السلطان در مونیخ پنج ساعت با او سخن گفت و خواست در پطرزبورغ ذمهٔ خود را از مسئلهٔ کارون و بانک و معادن تبرئه کند، و اگر روس طریق اسهل نشان دهد همان امتیازها را به حال پیشین بازگرداند. سید می‌گوید امتیازها پیش از صدارت اتابک انجام پذیرفته و اجرایش در زمان او بوده است.\n\nمتن کامل عرضه داشت در ورقهٔ نامه است. روایت لینچ و ولف و فرمان ۹ آبان از خادم است؛ کسروی نام لینچ و ولف را در این گفتار نمی‌آورد.\n","quotes":[{"original":"دیگر آنکه مسئله کارون و بانک و معادن قبل از ارتقاء ایشان برتبه وزارت عظمی انجام پذیرفته است نهایت اینست که اجراء آن از سوء بخت در زمان وزارت ایشان شده است","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"کارون الگوی امتیازفروشی امین‌السلطان شد: فرصت دیپلماتیک، غیبت رقیب، سپس سهم‌خواهی خشن روسیه. یک سال بعد رژی تالبوت همان الگو را به محصول خانگی رساند. تماس تجار انگلیسی با خان‌های بختیاری بر سر جاده شوشتر تا اصفهان، بدگمانی ناصرالدین‌شاه به حسینقلی‌خان ایلخانی را هم تیز کرد. نامهٔ سید جمال از بست عبدالعظیم همان امتیاز را، در کنار بانک و معادن، دستاویز تبرئهٔ صدر نزد روس می‌شمارد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1267,"solarMonth":8,"solarDay":9,"gregorianYear":1888,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":31},"title":"فرمان کارون","text":"مجوز کشتیرانی از محمره تا شوشتر صادر شد."}]},{"id":"bank-shahanshahi","title":"تأسیس بانک شاهنشاهی ایران توسط بارون دو رویتر","date":{"solarYear":1267,"solarMonth":11,"solarDay":11,"gregorianYear":1889,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":30},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"اعطای امتیاز انحصاری ۶۰ ساله بانک دولتی، انحصار چاپ اسکناس و بهره‌برداری از معادن به جرج رویتر در ازای لغو قطعی ادعاهای قرارداد ۱۸۷۲ با وساطت سر هنری ولف.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۳، بخش ۱","text":"خادم می‌گوید: «این بانک متعلق به دولت انگلیس نبود و برای خودش یک ارگان اقتصادی خصوصی بود که صرفاً حمایت قانونی دولت انگلیس پشتش بود.»"},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ نامه سید جمال به ناصرالدینشاه","text":"کسروی بانک را در همان نامه در کنار کارون و معادن می‌آورد. غرامت لغو امتیاز تنباکو را نخستین وام دولت می‌داند و می‌نویسد آن پول از همین بانک شاهنشاهی گرفته شد."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۲۵","text":"کاظم‌زاده می‌نویسد چهارده هزار سهم به ایرانیان اختصاص یافت و زبان نامه چنان مبهم است که نمی‌توان دانست این سهم‌ها رایگان بوده است یا به همان قیمت."}],"personIds":["amin-al-soltan"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"امضای قرارداد امتیاز بانک شاهنشاهی با جرج رویتر."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["بانک شاهی","بانک شاهنشاهی ایران"],"context":"بند بیست امتیاز رویتر ۱۸۷۲ گفته بود اگر ایران بانکی بسازد اولویت با رویتر است. ولف آن بند را زنده کرد و پسر جولیوس، جرج رویتر، را پیش کشید. مجلس وکلای تجار هم بانک داخلی خواسته بود و نرسیده بود. دو سه شعبه بانک هندی پیشتر در ایران بود؛ بانک شاهنشاهی همه را خرید.","whatHappened":[{"title":"۱. امتیاز شصت‌ساله ۱۱ بهمن ۱۲۶۷","body":"امین‌السلطان قرارداد را امضا کرد و ناصرالدین شاه قاجار تأیید کرد. دفتر مرکزی تهران بود و شعبه به صلاحدید بانک. سرمایه تا چهار میلیون پوند از فروش سهام در اروپا، و حداقل یک میلیون برای شروع. بانک، بانک رسمی دولت و یگانه ناشر اسکناس شد. دولت غیر از این مسیر حق چاپ کاغذ نداشت. سالانه شش درصد سود به خزانه می‌رسید. معادن هم در اختیار بانک آمد، با شانزده درصد سهم دولت، شبیه رویتر اول. بند پانزدهم الغای کامل رویتر قدیم را از جرج رویتر گرفت."},{"title":"۲. شوک برات و صراف","body":"سال اول شعبه تبریز، بوشهر، اصفهان، شیراز، همدان، قزوین، رشت و کرمانشاه، و بیرون از ایران بمبئی، کلکته، بغداد و بصره گشوده شد. وام بانک با سود نزدیک دوازده درصد بود؛ وام بازار اغلب بالای بیست. درباریان سپرده گذاشتند. صراف اما ضربه خورد. اسکناس ابتدا پول نقد شمرده نشد؛ معادل براتی بود که ضمانتش بانک است. صرافان بسته‌های اسکناس را در شعبه کوچک شهر دیگر می‌بردند و سکه می‌خواستند تا صندوق خالی شود. بانک ناچار روی اسکناس نوشت فقط در فلان شهر نقد می‌شود."},{"title":"۳. فهرست چهارگانه روسیه","body":"یک ماه بعد دالگوروکوف چهار تقاضا گذاشت: کشتیرانی تالاب انزلی، کشتیرانی رودهای شمال به خزر، تضمین جاده انزلی به تهران و آستارا به اردبیل، و پنج سال ندادن امتیاز راه‌آهن تا روسیه طرح خود را بیاورد. ایران بند جاده را به گردن روس انداخت و بقیه را پذیرفت. بدون بانک، امتیاز تنباکو سال بعد ممکن نبود."},{"title":"۴. کسروی و نامهٔ سید جمال از بست عبدالعظیم","body":"کسروی بنیاد بانک را با بند رویتر و خرید شعب هندی شرح نمی‌دهد. همان [[e:jamal-letter-abdolazim|نامهٔ سید جمال از بست عبدالعظیم]] بانک را در یک ردیف با کارون و معادن می‌گذارد. امین‌السلطان، به روایت سید، می‌خواست در پطرزبورغ بگوید اگر روس طریق اسهل نشان دهد حاضر است کارون و بانک و معادن را به حالت سابقه بازگرداند.\n\nجزئیات امتیاز شصت‌ساله، انحصار اسکناس، معادن، و فشار صراف از خادم است و در این صفحه می‌ماند.\n","quotes":[{"original":"ثانیاً از این عاجز خواهش نمودند که به (مسیو کیرس) رییس الوزراء و وزیر دول خارجه و مستشارهای ایشان (ویلنکالی) و (زینوویب) شفاهاً بگویم که ایشان یعنی جناب وزیر اعظم از برای اثبات حسن مقاصد خود در هر حال حاضرند که اگر از طرف روس طریق اسهلی ارائه شود در ظرف چند روز مسئله کارون و بانک و معادن را حل نموده بحالت سابقه اعاده نمایند","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","workType":"کتاب","page":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۲۵","date":"۱۳۴۷ (۱۹۶۸)","context":"فیروز کاظم‌زاده این عبارت را در کتاب «روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴» آورده است."}]},{"title":"سهام ایرانیان، به روایت کاظم‌زاده","body":"خادم این بانک را دستگاه خصوصی می‌داند که حمایت قانونی دولت انگلیس را پشت سر داشت، نه بانکی از آنِ خود آن دولت. کاظم‌زاده می‌نویسد چهارده هزار سهم به ایرانیان اختصاص یافت و از متن نامه نمی‌توان دانست این سهم‌ها رایگان بوده است یا به همان قیمت.","citations":[{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۲۵","text":"کاظم‌زاده ابهام نامه را دربارهٔ رایگان یا فروشی بودن چهارده هزار سهم ایرانی می‌نویسد."}]}],"aftermath":"بانک شاهنشاهی شریان اعتبار را از شبکه صراف گرفت. غرامت لغو رژی نیز از همین بانک آمد: پانصد هزار پوند با سود شش درصد و بازپرداخت چهل‌ساله. امتیاز لاتاری ملکم‌خان در همین سفر لندن بسته شد و ولف افشایش کرد تا سرمایه‌گذار انگلیسی از امتیاز ایران نترسد؛ ملکم از سفارت افتاد و قانون را از لندن درآورد. کسروی بعدها همان بانک را منبع نخستین وام دولت پس از تاوان تنباکو می‌شمارد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1267,"solarMonth":11,"solarDay":11,"gregorianYear":1889,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":30},"title":"امتیاز بانک","text":"انحصار نشر اسکناس شصت‌ساله به جرج رویتر رسید."}]},{"id":"tobacco","title":"نهضت تنباکو و لغو امتیاز رژی","date":{"solarYear":1269,"solarMonth":10,"gregorianYear":1891,"gregorianMonth":1},"endDate":{"solarYear":1270,"solarMonth":11,"gregorianYear":1892,"gregorianMonth":2},"tier":"primary","category":"economic","summary":"جنبش سراسری ملی علیه واگذاری انحصار دخانیات به ماژور تالبوت انگلیسی. صدور فتوای تحریم توسط میرزای شیرازی، قیام ارگ در ۱۴ دی ۱۲۷۰، لغو کامل امتیازنامه و انعقاد نخستین وام خارجی تاریخ ایران.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ آغاز بیداری در توده ایران","text":"کسروی ایستادگی بر امتیاز توتون و تنباکو را نخستین بیداری سراسری مردم ایران می‌شمارد. می‌گوید علما پیشگام بودند، و رقابت روس و انگلیس در به هم زدن امتیاز کارساز نبود."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"شورش بر امتیازنامهٔ رژی","text":"آدمیت واقعه را نخستین جنبش سراسری ضد امتیاز می‌نویسد: رهبریش فقهی است و مطالبه‌اش اقتصادی-سیاسی."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۴۱۳ و ۴۳۷","text":"امانت لغو رژی را حفظ پیوند ناصرالدین شاه قاجار و میرزای شیرازی می‌خواند و قدغن شدن قلیان در حرم به دست انیس‌الدوله را در این عقب‌نشینی دخیل می‌داند."},{"sourceId":"tavakoli-bayat","locus":"ص ۱۴۹؛ نقل از بیات، ص ۱۹","text":"توکلی می‌نویسد بیات فتوای آذر ۱۲۷۰ را جعلی می‌داند و ساختنش را احتمالاً کار حاج محمدکاظم ملک‌التجار می‌شمارد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۹، بخش ۱","text":"خادم صورت فرمان را می‌خواند: «صورت فرمان امتیاز تنباکو و توتون… تا انقضای مدت پنجاه سال از تاریخ امضای این انحصارنامه به ماژور تالبوت… واگذار می‌شود.»"},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم","text":"تقی‌زاده تاریخ واگذاری را ۱۷ اسفند ۱۲۶۸ (شاهنشاهی ۲۴۴۸) می‌گوید و لغو امتیاز را بزرگ‌ترین و نخستین قیام ملی به رهبری علما می‌خواند."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۶۱","text":"کاظم‌زاده امضای قرارداد را ۸ مارس ۱۸۹۰ می‌نویسد، با ۱۵ هزار لیره در سال و ۲۵ درصد سود خالص، و از رشوه هم یاد می‌کند."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۳۲","text":"امانت می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار ناچار شد تحریم را تنفیذ کند."}],"personIds":["malkom","asadabadi","mirzaye-shirazi","aqa-najafi","fal-asiri","mirza-javad-mojtahed","mirza-aqa-khan-kermani","amin-al-soltan","mirza-hasan-ashtiani"],"personDeeds":{"malkom":"روزنامه قانون را از لندن می‌نوشت و امتیازفروشی دربار را رسوا کرد.","asadabadi":"از بصره به میرزای شیرازی نامه نوشت و امتیاز رژی را خیانت به دین و ملک خواند.","mirzaye-shirazi":"صدور فتوای تاریخی تحریم استعمال توتون و تنباکو در حکم محاربه با امام زمان.","aqa-najafi":"صدور نخستین حکم تحریم عملی تنباکو و شکستن قلیان‌ها در اصفهان.","fal-asiri":"آغاز خیزش منبر در شیراز و پیام‌آوری نهضت به سامرا.","mirza-javad-mojtahed":"همراهی با طومار ۴۰۰۰ امضایی تبریز و تعطیلی دفتر رژی در آذربایجان.","mirza-aqa-khan-kermani":"تحلیل نقادانه اقتصادی قرارداد رژی در مقالات روزنامه اختر استانبول.","amin-al-soltan":"واگذاری امتیاز به تالبوت و سپس انعقاد مصالحه غرامت و نخستین وام خارجی.","mirza-hasan-ashtiani":"ابلاغ تحریم در تهران؛ ناصرالدین شاه قاجار او را میان غلیان آشکار و خروج از شهر مخیر کرد."},"periodId":"tobacco","monarchId":"naser-al-din","aliases":["تنباکو","رژی","تالبوت","امتیاز تنباکو","تحریم تنباکو","Tobacco Protest"],"contextSections":[{"title":"امتیازهایی که پیش از توتون به دربار رسید","body":"نهضت تنباکو از یک قرارداد تنها برنخاست. یک و دو سال پیش از آن، همان دربار دو امتیاز دیگر را آزموده بود: کشتیرانی در کارون، و بانک شاهنشاهی. هر دو، درآمدی را که می‌توانست در دست بازرگان ایرانی بماند به یک شرکت انگلیسی سپرده بود، و هر دو با اعتراض پراکنده روبه‌رو شده بود بی‌آنکه بازار سراسر کشور را ببندد. رژی ماژور جرالد تالبوت این الگو را به محصولی رساند که در خانه هر ایرانی بود. توتون کشت فارس و اصفهان و آذربایجان بود، و دود قلیان از حجره تا اندرونی می‌رفت.\n\nدو سال پیش از امضای رژی، طرح مالیات انحصاری میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان، صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار، در برابر فقها ایستاده بود. آنان گفته بودند معامله‌ای که رضایت هر دو طرف را نداشته باشد در شرع نمی‌ایستد. آن استدلال در سال ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰) از رساله به خیابان آمد. احمد کسروی می‌نویسد مردم تا آن زمان پروای سود و زیان کشور نداشتند و در کارهای دولت چون و چرا نمی‌کردند. به نوشتهٔ او، پای بیگانه و انبوه اروپایی در شهرها چشم را باز کرد. نامهٔ سید جمال از بست عبدالعظیم، کارون و بانک را پیش از این امتیاز در سیاست اتابک نشان می‌دهد."},{"title":"قرارداد لندن در سفر سوم","body":"در اسفند ۱۲۶۸ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۴۸) ناصرالدین شاه قاجار در سفر سوم خود به انگلستان بود. امین‌السلطان در لندن انحصار پنجاه‌سالهٔ خرید و فروش و صدور توتون و تنباکوی ایران را به ماژور جرالد تالبوت واگذاشت. امیر خادم در ماجرای مشروطه این واگذاری را با میانجی‌گری سر هنری ولف می‌گذارد. سید حسن تقی‌زاده تاریخ را ۱۷ اسفند ۱۲۶۸ می‌گوید. فیروز کاظم‌زاده امضا را ۸ مارس ۱۸۹۰ میلادی می‌نویسد. رقم‌هایی که این سه می‌دهند در سال یکی است و در روز با هم نمی‌خواند.\n\nدربار، به روایت کسروی، سالی پانزده هزار لیره انگلیسی می‌گرفت، چه سود و چه زیان، و یک‌چهارم سود خالص را نگاه می‌داشت. کاظم‌زاده همین پانزده هزار لیره را با بیست و پنج درصد سود خالص می‌آورد و از رشوه هم یاد می‌کند. سخن رشوه از اوست. زارع فارس و آذربایجان و اصفهان ناچار شد محصول را به نرخ کمپانی بفروشد. معاهده پانزده بند داشت و ماه‌ها بی‌اعلان ماند. کسروی صورت فرمان را چنین آورده است.\n\n{{quote:0}}\n\nبند نخست، پرداخت را به سود و زیان کمپانی گره نمی‌زد.\n\n{{quote:1}}\n\nبند ششم کمپانی را به خرید تمام محصول مکلف می‌کرد، حتی محصول نااعلا. بند نهم اجازه می‌داد کل یا جزء امتیاز به دیگری واگذار شود. بدین‌سان صاحب امتیاز می‌توانست کار را بفروشد و خود از صحنه بیرون برود، و تعهد خریدِ حتی جنس پست بر دوش هر کسی می‌ماند که امتیاز به او می‌رسید.","quotes":[{"original":"صورت فرمان امتیاز تنباکو و توتون، منوپل خرید و فروش و ساختن در داخل یا خارج. کل توتون و تنباکویی که در ممالک محروسه به عمل آورده می‌شود تا انقضای مدت پنجاه سال از تاریخ امضای این انحصارنامه به ماژور تالبوت و به شرکاء مشارالیه مشروط به شرایط آتی واگذار می‌شود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی صورت فرمان امتیاز را از آغاز بیداری مردم ایران می‌آورد."},{"original":"فصل اول: صاحبان این امتیازنامه همه ساله مبلغ پانزده هزار لیره انگلیسی به خزانه عامره اعلی کارسازی خواهند نمود، اعم از اینکه از این کار نفع ببرند یا ضرر.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی بند پرداخت سالانه را، بی‌وابستگی به سود و زیان، نقل می‌کند."}]}],"whatHappened":[{"title":"دو شرکت، و مقایسه‌ای که بازار بعدها فهمید","body":"تالبوت دو شرکت ساخت. یکی کمپانی شاهنشاهی تنباکوی ایران بود که در بازار رژی خوانده شد. دیگری شرکت تنباکویی بود که دفترش در استانبول و ثبتش در پاریس بود. خودش سهام فروخت و پیش از شروع کار از صحنه بیرون رفت. گیرنده، در متن امتیاز، یک تن بود. در لندن شرکتی با ششصد و پنجاه هزار لیره سرمایه ساختند.\n\nکسروی همین پانزده هزار لیره را در برابر رژی عثمانی می‌گذارد. دولت عثمانی، به نوشتهٔ او، سالی هفتصد هزار لیره می‌گرفت و پنج‌یک سود، و تنها فروش درون کشور را داده بود. ایران فروش درون و برون را با هم، برای پنجاه سال، به یک انگلیسی سپرد. از بهار ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰) کارکنان کمپانی در ایران به کار پرداختند. مردم این حساب را نمی‌دانستند. آنچه می‌دانستند بیم ورود بیگانه، خرید ارزان از زارع، و فروش گران به مصرف‌کننده بود. فاصلهٔ این دو آگاهی بعدها در مقالهٔ اختر و در دیدار استانبول پر شد."},{"title":"اختر استانبول، پیش از رسیدن تالبوت","body":"در ۲۰ آبان ۱۲۶۹ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۴۹)، پیش از ورود تالبوت به ایران، روزنامهٔ اختر در استانبول مقاله‌ای چاپ کرد. فریدون آدمیت نویسنده را میرزا آقاخان کرمانی دانسته است. نویسنده نوشت رژی عثمانی فقط توتون داخلی را گرفته است. ایران توتون و تنباکو، مصرف داخل و صدور را یکجا فروخته، و ادعای تالبوت که منافع سالیانه را از هم‌اکنون پانصد هزار لیره وانمود می‌کند حرف صرافی است. کسروی همان مقاله را چنین می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر بهمن همان سال نویسنده تالبوت را در استانبول دید. تالبوت گفت زارع نقد می‌گیرد. نویسنده جواب داد زارع پیشتر هم نقد می‌گرفت و حتی پیشکی می‌گرفت، با این فرق که صد مشتری داشت و حالا یکی. روزنامهٔ قانون، که میرزا ملکم‌خان از لندن درمی‌آورد، همان خط را گرفت: انحصار، خریدار را از بازار جمع می‌کند و نرخ را به دست یک دفتر می‌سپارد.","quotes":[{"original":"صاحب امتیاز در اعلانی که انتشار داده چنین وانمود کرده است که شرایط انحصار توتون ایران از روی شرایط انحصار دخان ممالک عثمانی برداشته شده. باری از مقدار صرفیات داخلیه و خارجیه توتون ایران به طوری که تخمین و برآورد کرده‌اند چنین دریافت می‌شود که حاصلات تنباکوی مملکت نیز داخل این امتیاز است. بنابراین می‌توان گفت قول صاحب امتیاز که منافع سالیانه این امتیاز را از حالا در انظار پانصد هزار لیره وانمود و تخمین می‌کند، از جمله سخنان بی‌پایه است.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی مقالهٔ اختر را دربارهٔ تفاوت رژی ایران و رژی عثمانی نقل می‌کند."}]},{"title":"شیراز: فال‌اسیری، شاهچراغ، و راه سامرا","body":"در اردیبهشت ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰، مه ۱۸۹۱) سید علی‌اکبر فال‌اسیری در شیراز رژی را غصب مال مسلمان خواند. بازار فارس بسته شد. بست در شاهچراغ بالا گرفت. حاکم فارس فال‌اسیری را به بصره تبعید کرد. در بصره او به سید جمال‌الدین اسدآبادی رسید، و پیام تجار از آنجا به سامرا رفت، جایی که میرزا محمدحسن شیرازی، مرجع تقلید، اقامت داشت.\n\nشیراز از این رو نخستین شهر شد که کشت عمده داشت و حرم در میانهٔ شهر بود. خون و جرحی که بعدها در تلگراف سامرا «واقعهٔ شیراز» خوانده شد، از همین بست برخاست. تبعید فال‌اسیری، به جای خاموش کردن منبر، خطی از فارس به بصره و از بصره به سامرا کشید."},{"title":"تبریز: دفتر رژی و سر باز زدن پیشکار","body":"کسروی مسیر خیزش را از تبریز می‌آغازد، سپس اصفهان، سپس تهران. در تبریز کشت عمده نبود، اما صدور از آنجا می‌گذشت. اعلامیه‌ای بی‌امضا علما و ارامنه را تهدید کرد. میرزا جواد، مجتهد تبریز، با تجار دفتر رژی را بست. آگهی کمپانی را پاره کردند.\n\nامیرنظام گروسی، پیشکار مظفرالدین‌میرزا ولیعهد، از کیفر شورندگان سر باز زد. پیشنهاد کمپانی که کارکنان آذربایجان آذربایجانی باشند پذیرفته نشد. بدین‌سان کمپانی نتوانست اعتراض را با بومی کردن کارمندان بخرد، و دستگاه ولیعهد حاضر نشد منبر و بازار را به زور بگشاید. کسروی علمای این سه شهر را چنین می‌نامد: حاجی میرزا جواد در تبریز، آقانجفی در اصفهان، و میرزا محمدحسن آشتیانی در تهران."},{"title":"اصفهان: حکم عملی آقانجفی","body":"در اصفهان آقانجفی، که خود با ملک‌التجار سودای شرکت تنباکو داشت، در ۱ آذر ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰، ۲۲ نوامبر ۱۸۹۱) حکم تحریم عملی داد. این حکم پیش از اعلامیهٔ تهران بود و از سامرا نیامده بود. اعلان بر در مسجد و گذر نشست. کسروی متن خبر را چنین می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nحکم اصفهان سه کار را یکجا کرد: استعمال را حرام خواند، حمایت‌کنندهٔ فرنگی را مرتد نامید، و عملهٔ دخانیات را نجس دانست، چنانکه حمام و مسجد و سقاخانه بر او بسته شد. طلبه‌ها قلیان را هر جا دیدند شکستند. این زبان تندتر از زبان بعدی تهران بود. تهران یک جمله آورد. اصفهان ورود به حمام و مسجد را هم بست.","quotes":[{"original":"دیروز شنبه را آقانجفی و شیخ محمدعلی اعلانات چندی درب مساجد و معابر چسبانیده، استعمال تنباکو را حرام و حمایت‌کنندگان فرنگی را مرتد و عمله‌جات دخانیات را نجس خوانده، و نوشته‌اند کسی از این جماعت را که دخالت در کار فرنگی دارند به حمام و مسجد و سقاخانه راه ندهند. در حمامها و قهوه‌خانه‌ها و مجالس علما و تجار و غیره قلیان موقوف است. طلبه‌ها در هر نقطه که قلیان دیده شکسته‌اند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی اعلان آقانجفی و شیخ محمدعلی را در اصفهان نقل می‌کند."}]},{"title":"تلگراف سامرا به نایب‌السلطنه","body":"میرزا محمدحسن شیرازی تا آن روز از درگیری مستقیم با ناصرالدین شاه قاجار پرهیز داشت. تلگراف او به کامران‌میرزا نایب‌السلطنه، پس از خون شاهچراغ و تبعید فال‌اسیری، هنوز لحن دعاگو داشت، اما بانک و تنباکو و راه‌آهن را یکجا مخالف قرآن و استقلال خواند. کسروی این عرض را آورده است.\n\n{{quote:0}}\n\nناصرالدین شاه قاجار در جواب، عثمانی را مثال آورد که راه‌آهن و بانک و دخانیات داده است، و علما را به جهالت متهم کرد. زبان اعتراض در این تلگراف هنوز فقهی بود. زیان قرارداد را پیش از آن اختر به عدد گفته بود: پانصد هزار لیرهٔ ادعایی، و تفاوت رژی عثمانی با رژی ایران. کسروی متن نامهٔ دیگری را که شیرازی از سامرا در زیان امتیاز نوشت و به‌هم‌زدن آن را خواست، در تاریخ مشروطه نمی‌آورد و به تاریخ بیداری ارجاع می‌دهد. فتوای میرزای شیرازی که چند هفته بعد در تهران نشست، انجام همان فشار بود، نه آغاز آن.","quotes":[{"original":"به شرف عرض حضور اعلیحضرت اقدس شاهنشاهی خلدالله ملکه می‌رساند. اگرچه دعاگو تاکنون به محض دعاگویی اکتفا نموده تصدیعی و استدعایی از حضور انور نکرده، ولی نظر به تواصل اخبار به وقوع وقایعی چند که توانی از عرض مفاسد آنها خلاف رعایت حقوق دین و دولت است، عرضه می‌دارد که اجازه مداخله اتباع خارجه در امور داخله مملکت و مخالطه و تودی آنها با مسلمین و اجرای عمل بانک و تنباکو و راه آهن و غیره از جهاتی چند منافی صریح قرآن مجید و نوامیس الهی و موهن استقلال دولت و مخل نظام مملکت و موجب پریشانی عموم رعیت است. چنانکه واقعه شیراز و قتل و جرح جماعتی از مسلمانان در حمای حضرت احمد بن موسی علیهم السلام و هتک آن بقعه مبارکه و تبعید جناب شریعتمآب حاجی سید علی اکبر سلمه الله به وضع ناشایسته نمودن از نتایج این امور است.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی تلگراف میرزای شیرازی به کامران‌میرزا را پس از واقعهٔ شیراز می‌آورد."}]},{"title":"پنجشنبه ۱۲ آذر: یک جمله در تهران","body":"آقانجفی حکم عملی را در اصفهان داده بود. در پنجشنبه ۱۲ آذر ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰، ۳ دسامبر ۱۸۹۱) در تهران شایع شد که میرزا حسن آشتیانی از سامرا استفتا کرده و فتوا آمده است. در آن روز هنوز متنی از سامرا در دست نبود. آشتیانی و حاج محمدکاظم ملک‌التجار تهران شایعه را پراکندند تا در یک شب به اعلامیه بدل شد. امیر خادم ابتکار نخست تحریم را از آقانجفی می‌داند و می‌نویسد متن در تهران نخست به شکل شایعه دست به دست شد و همان پنجشنبه منتشر گردید، و ملک‌التجار بازداشت شد.\n\nمتن کوتاه بود و از منبر به اندرونی رفت. حکم، استعمال را حرام کرد، نه فقط معامله با کمپانی را. قلیان از حجره و حرمسرا برچیده شد. جمله این بود.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم ضبط مشهور را «محاربه» می‌داند، نه «مبارزه»، و می‌گوید دربارهٔ اصالت انتساب این متن به میرزای شیرازی گفت‌وگو هست. او بر شیوهٔ انتشار شایعه‌وار تأکید می‌کند. ملک‌التجار را به قزوین فرستادند. مردم خانهٔ آشتیانی را گرفتند. سید عبدالله بهبهانی، ظهیرالاسلام امام جمعه، و سید علی‌اکبر تفرشی فتوا را رد کردند و قلیان کشیدند. بهبهانی علناً کشید تا بگوید مجتهد، مقلد مجتهد دیگر نیست. مقیاس اعتراض از این سه منبر بزرگ‌تر بود. انیس‌الدوله، به پیروی از همان تحریم، کشیدن قلیان را در حرم قدغن کرد و این کار را در برابر ناصرالدین شاه قاجار کرد.","quotes":[{"original":"الیوم، استعمال توتون و تنباکو بای نحو کان در حکم مبارزه با امام زمان علیه السلام است.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی جملهٔ اعلامیهٔ تهران را در ۱۲ آذر ۱۲۷۰ می‌آورد."}]},{"title":"۲۷ آذر: برداشتن انحصار داخل، و تلگراف علما","body":"ناصرالدین شاه قاجار به امین‌السلطان نوشت رژی را با خون رعیت مخلوط نکنند. نامه را کسروی چنین آورده است.\n\n{{quote:0}}\n\nامین‌السلطان در ۲۷ آذر ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰) فقط انحصار داخل را برداشت و صدور را نگاه داشت. علما همان روز به سامرا تلگراف زدند که حکم منسوب صحیح است. امضا، به ضبط خادم، از آنِ آشتیانی، شیخ فضل‌الله نوری، سید علی‌اکبر تفرشی، امام جمعهٔ تهران و دیگران بود. متن تلگراف می‌گفت دیروز، به احترام تلگراف جناب عالی، ناصرالدین شاه قاجار آنان را خواسته و پرسیده آیا شهرت حکم منسوب صحیح است، و آنان عرض کرده‌اند که صحیح است، و انحصار از کل ممالک برداشته شده و زارع و کاسب و تاجر از امروز آزادند.\n\nپاسخ میرزا کوتاه بود و از فتوا نام نبرد. تشکر کرد، بشارت رفع دخانیه را موجب دعاگویی دانست، و امید بست که به یمن همت شاه دست خارجه از ایران کوتاه شود. اعلامیه‌ای بی‌امضا، جدا از این پاسخ، جهاد دوشنبه را به نام او پخش کرد. کسروی متن تلگراف‌های آمد و شد را در تاریخ مشروطه نمی‌آورد. پاسخی که از میرزا نقل شده همان تشکر است، و کلمهٔ تحریم در آن نیست.","quotes":[{"original":"وقتی که رژی را بنا شود با خون رعیت خودمان مخلوط بکنیم و یک شورش و انقلاب دائمی را که تمام کارهای دیگر را بی‌نظم می‌کند متحمل بشویم و هر آخوند شپشوی گوشه مدرسه را که احدی اسمش را نمی‌دانست حالا مشیر و مشار رعیت ببینیم، آیا در این صورت نباید یک فکر دیگری کرد یا باید کرد؟","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی نامهٔ ناصرالدین شاه قاجار به امین‌السلطان را دربارهٔ رژی نقل می‌کند."}]},{"title":"۱۴ دی: ارگ، و لغو داخل و خارج","body":"ناصرالدین شاه قاجار آشتیانی را میان دو کار مخیر کرد: بر منبر قلیان بکشد، یا از شهر بیرون برود. فردا، ۱۴ دی ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰، ۴ ژانویهٔ ۱۸۹۲)، روز وفات فاطمه، مردم ارگ را گرفتند. محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه از پنجره دید. کسروی روایت او را چنین می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nناصرالدین شاه قاجار سند داد که انحصار داخل و خارج هر دو موقوف شود. ارنستین، رئیس رژی، به تجار نوشت جنس را پس بگیرند. کسروی شلیک را به فرمان آقابالاخان می‌نویسد، که سپس سردار افخم شد: هفت کشته و بیش از بیست زخمی. اعتمادالسلطنه رقم کشتگان را هفت هشت تن می‌گذارد که گلوله خورده و مردند. این دو رقم در دو روایت کنار هم‌اند.\n\nناصرالدین شاه قاجار نخست خواسته بود فروش درون را از کمپانی بازگیرد و تنها صدور را بگذارد. علما و مردم خرسند نشدند و از کوشش نایستادند. آن پیشنهادِ شکست‌خوردهٔ همان سال است. کمپانی تنباکوی استانبول که یک سال بعد صدور را گرفت، قرارداد دیگری است و با این پیشنهاد یکی نیست. پس از ۱۴ دی، میرزا به شهرها نوشت تا نامهٔ پستی نرسیده، حکم حرام به قوت خود باقی است. آنجا مسئولیت متن را پذیرفت. کسروی می‌نویسد چون تلگراف به شهرها رسید، از خرد و بزرگ و زن و مرد و توانگر و بی‌چیز پذیرفتند، دکان‌های توتون بسته شد، و بیگانگان شگفت ماندند.","quotes":[{"original":"قریب بیست هزار نفر دور ارگ را گرفته‌اند. پانصد ششصد نفر داخل ارگ شدند و هجوم به عمارت بردند. اهل شهر به فریاد بلند به شاه فحش می‌دهند و می‌گویند امین‌السلطان را بفرستید بیرون تا بکشیم. سرباز مجبور شده شلیک کردند. هفت هشت نفر گلوله خورده، مردند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی دیدهٔ اعتمادالسلطنه را از پنجرهٔ ارگ در ۱۴ دی نقل می‌کند."}]},{"title":"غرامت: از صد هزار لیره تا وام بانک شاهی","body":"لغو امتیاز، تاوان داشت. رژی اول سالی صد هزار پوند خسارت خواست، و این رقم فقط برای لغو انحصار داخل بود. سر فرانک لاسلز، وزیر مختار انگلیس، رقم را رد کرد. پس از لغو کامل، ارنستین تخمین درآمدی را که هنوز به دست نیامده بود به جای هزینه‌ای که شده بود گذاشت: ششصد و پنجاه هزار پوند، در برابر سیصد هزار پیشنهادی امین‌السلطان.\n\nداوری سفیران فرانسه و بلژیک و آلمان و آمریکا و ایتالیا در سفارت فرانسه طرف ایران ایستاد. بودجهٔ سالانهٔ ایران کمی بیش از یک میلیون پوند تخمین زده می‌شد. بدین‌سان رقمی که ارنستین می‌خواست، اگر پذیرفته می‌شد، بیش از نیمی از بودجهٔ یک سال کشور بود. امین‌السلطان اول به وزیر مختار روسیه رو کرد. لندن شتاب کرد تا وام انگلیسی بماند. فرانسه پنجاه هزار پوند را با سود شش درصد و رهن ماهیگیری خزر پیشنهاد کرد.\n\nدر ۱۷ فروردین ۱۲۷۱ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۱) امین‌السلطان و لاسلز و ارنستین مصالحه کردند. در ۲۵ اردیبهشت همان سال وام پانصد هزار پوندی، با سود شش درصد و اقساط چهل‌ساله، از بانک شاهنشاهی قطعی شد. تقی‌زاده در ذیل خطابه‌ها می‌نویسد نخستین وام معتنابه در فاصلهٔ ۱۶ مرداد ۱۲۷۰ تا ۴ مرداد ۱۲۷۱ از بانک شاهنشاهی برای ادعای غرامت تالبوت گرفته شد. نخستین وام خارجی کلان تاریخ ایران ثمرهٔ امتیازی شد که مردم لغوش کرده بودند. شرکت تنباکوی استانبول از این لغو طلب قانونی نداشت، چون طرف قراردادش، رژی، دیگر در کار نبود. خزانه اما می‌بایست قسط همان وام را بپردازد."},{"title":"دیوارکوب «مقالهٔ ملی»","body":"کسروی دیوارکوبی به نام «مقالهٔ ملی» را از خامهٔ یکی از علما می‌داند. نویسنده ترس را به زبان هند و مصر می‌گوید و بعد به بنای باغ ایلخانی در مشهد می‌رسد. آغاز ورقه این است.\n\n{{quote:0}}\n\nدنباله، مستأجر تنباکو را به بنایی در مشهد گره می‌زند که نویسنده آن را مشرف بر شهر و ارگ می‌خواند.\n\n{{quote:1}}\n\nبازماندهٔ ورقه در چاپ پر از افتادگی است و کسروی آن را در پاورقی نیاورده است. آنچه در همین دو قطعه هست، سه بیم است: راه فارس بر بیگانه گشوده شده، در سرحد خراسان بنایی به نام محل تنباکو برپا شده که نویسنده عرض دیوارش را نزدیک چهار ذرع از گچ و آجر می‌گوید و گردش توپ را بر آن مانند کشتی زره‌پوش می‌شمارد، و بار قماش و تنباکو ممکن است توپ و تفنگ پنهان کند. نویسنده می‌پرسد تاجر را چه به هفت کرور یا دوازده کرور خرج، و چرا سرای امین‌الملک را اجاره نکرده‌اند. این‌ها ادعای همان ورقه است، نه صورت‌حساب دربار.","quotes":[{"original":"در مسئله توتون و تنباکو و شخص مستاجر انگلیسی و حکایت منع از استعمال آنها که منتسب برؤساء ملت گردیده است من باب‌المقدمه عرضه میدارد که از اصول موضوعه و مسلمات تمام ارباب عقولست که باید شخصی که مالک نقطه از نقاطست سد احتمالات ورود اجنبیرا بر آن نقطه بنماید حتی هر گاه عاقل احتمال بدهد فلان که اقرب مردمست باو اگر چندی در خانه او بنشیند اظهار مالکیت خواهد نمود و اخراج نتوان کرد مگر بمشقت فرمود (؟) از اول ممنوع از دخول خواهد بود","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی آغاز دیوارکوب «مقالهٔ ملی» را نقل می‌کند."},{"original":"از طرف فارس که اول ثغور اسلامست راه را مفتوح ساخته و در سرحد خراسان که از موقوفه قدیم آستان ثامن‌الائمه است بنای شهر بآن تفصیل گذاردند و اسباب و آلات جنگ در آن نقطه بنحو اتم و اکمل فراهم آوردند مستأجر تنباکو را چه واداشته که همچو بنای عظیمی باسم محل تنباکو در نقطهباغ ایلخانیکه مشرف بر تمام شهر و ارک و سایر نقاط این شهر است بنماید قریب چهار ذرع عرض دیوار از گچ و آجر ساخته‌اند مانند کشتی زره‌پوش توپ بر او گردش میکند با اینکه برای او ممکن بود سرای امین‌الملک را خالی از اغیار اجاره نماید از کجا باشاره دولت آنها نباشد بلکه مظنون اینست که تمام این مخارج گزاف از مالک مملکت آنها است والا تاجر را چکار بهفت کرور یا دوازده کرور مخارج اجاره‌داری بنماید کی میتواند اصل مایه خود را از این اهالی فقیر ایران دریافت دارد از کجا میتوان اطمینان تحصیل نمود که در بارهای قماش و تنباکو و غیره توپ و تفنگ باین محل حمل ننماید","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی دنبالهٔ «مقالهٔ ملی» را دربارهٔ باغ ایلخانی می‌آورد."}]},{"title":"شرکت استانبول و افت صدور","body":"رژی رفت. شرکت تنباکوی استانبول ماند. در بهار ۱۲۷۱ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۱) پیشنهاد کرد بیست و پنج سال تمام صدور ایران را یکجا بگیرد و سالی بیست هزار پوند بدهد. دولتی که قسط وام بانک شاهی را پیش رو داشت پذیرفت. در خاک ایران شورش رژی تکرار نشد. اعتراض از حجره‌های تجار ایرانی بغداد و استانبول برخاست، که دیگر نمی‌توانستند جز به این کمپانی بفروشند. زبان اعتراض باز فقهی شد.\n\nدر ۶ آبان ۱۲۷۱ قرارداد را بازنوشتند: خرید و فروش فقط به دست مسلمان باشد. معنایش این بود که تاجر ایرانی در عثمانی وکیل کمپانی شود تا از کار نیفتد. همان نقش دلالی رژی، این بار بیرون مرز. درد برطرف نشد. تنباکوی انبار در خرت‌وخر اداری فاسد شد. کشاورز آرام‌آرام محصول عوض کرد.\n\nرژی نزدیک پنج میلیون کیلو برای صدور خریده بود. دو دهه بعد، در ۱۲۹۱ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۷۱)، صدور به عثمانی به یک میلیون و دویست هزار کیلو افتاد. کمپانی تا آستانهٔ جنگ جهانی اول بر صدور ایران به عثمانی نشست و با فرمان مشروطه نرفت. لغو امتیاز تالبوت پایان انحصار فرنگی بر تنباکو نبود. پایان انحصار داخل بود."}],"views":[{"title":"کسروی: نخستین بیداری سراسری","body":"کسروی ایستادگی بر امتیاز توتون و تنباکو را نخستین بیداری سراسری مردم ایران می‌شمارد. پیشگامی را از آنِ علما می‌داند و می‌گوید رقابت روس و انگلیس این امتیاز را به هم نزد. جملهٔ خود او این است.\n\n{{quote:0}}\n\nاو می‌گوید این بیداری فرو ننشست و دلبستگی مردم به کار کشور از همین پیشامد در راه پیشرفت افتاد. آدمیت نیز واقعه را نخستین جنبش سراسری ضد امتیاز می‌نویسد: رهبری‌اش فقهی است و مطالبه‌اش اقتصادی و سیاسی. تقی‌زاده لغو امتیاز را بزرگ‌ترین و نخستین قیام ملی به رهبری علما می‌خواند.","quotes":[{"original":"این اگر چه با دست علما بود، و همچشمی دو همسایه بی هنایش نبود","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی سهم علما و سهم رقابت روس و انگلیس را در یک جمله می‌گذارد."}]},{"title":"امانت: شاه، مرجع، و حرم","body":"عباس امانت در قبلهٔ عالم لغو رژی را طور دیگری می‌چیند. می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار انحصار را به کمپانی داد و سپس زیر تهدید شورش مردم ناچار به لغو شد، و میرزا حسن شیرازی، که او «نمونهٔ اعلا» می‌خواندش، تا وقتی تنباکو در انحصار شرکت انگلیسی بود تحریم را تأیید کرد. امانت هر دو را هنوز محتاج هم می‌داند. ناصرالدین شاه قاجار و مرجع، هیچ‌کدام در آن لحظه در پی برانداختن دیگری نبودند. می‌گوید همین آگاهی شورش را تمام کرد، چون شاه، چنان‌که در بزنگاه‌های دیگر سلطنتش نیز کرده بود، رابطهٔ درست با علمای دین را بر پافشاری بر امتیاز ترجیح داد. به نوشتهٔ او، زیرکی سیاسی ناصرالدین شاه قاجار او را از انقلابی با عاقبت نامعلوم نجات داد.\n\nامانت یک شاهد اندرونی هم می‌آورد. انیس‌الدوله قلیان را در حرم قدغن کرد و این کار را در برابر شاه کرد. امانت می‌نویسد همین تصمیم در راضی کردن پادشاه به لغو امتیاز بی‌اثر نبود، و ناصرالدین شاه قاجار ناچار شد تحریم را تنفیذ کند. او علمای عهد قاجار را، حتی در این کشمکش، مدافع نهاد سلطنت می‌خواند، نه خواهان فروپاشی آن. مرز دعوا را حدود نفوذ علما می‌داند، نه حق پادشاهی.","citations":[{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۴۱۳","text":"امانت می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار و میرزای شیرازی هر دو پیوند دولت و دین را زنده می‌خواستند. لغو رژی را از آنجا می‌داند که شاه رابطه با علما را بر امتیاز ترجیح داد."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۴۳۷","text":"امانت قدغن شدن قلیان در حرم به دست انیس‌الدوله را، بر خلاف میل شاه، در راضی کردن او به لغو امتیاز دخیل می‌داند."}]},{"title":"بیات، به روایت توکلی‌طرقی","body":"محمد توکلی‌طرقی در نقد کتاب انقلاب نخست ایران می‌نویسد منگل بیات، در بازخوانی تنباکو، فتوای مشهور آذر ۱۲۷۰ را جعلی دانسته و احتمال داده است حاج محمدکاظم ملک‌التجار آن را ساخته باشد. توکلی صفحهٔ ۱۹ کتاب بیات را گواه می‌آورد.\n\nروایت کسروی و خادم طور دیگری است. ملک‌التجار و آشتیانی شایعه را در تهران می‌پراکنند، علما در ۲۷ آذر تلگراف می‌زنند که شهرت حکم درست است، و میرزا پس از قیام ارگ، در نامه به شهرها، مسئولیت متن را می‌پذیرد و می‌گوید تا رسیدن نامهٔ پستی حکم حرام به قوت خود باقی است. یکی سند را از سامرا و از گردن گرفتن بعدی مرجع می‌خواند. دیگری اصل ورقه را ساختهٔ بازار می‌داند. این دو خوانش در منابع همین واقعه کنار هم‌اند.","citations":[{"sourceId":"tavakoli-bayat","locus":"ص ۱۴۸ تا ۱۵۰؛ نقل از بیات، ص ۱۹","text":"توکلی می‌نویسد بیات فتوای آذر ۱۲۷۰ منسوب به میرزای شیرازی را جعلی می‌داند و ساختنش را احتمالاً کار حاج محمدکاظم ملک‌التجار می‌شمارد."}]},{"title":"تاریخ واگذاری و رقم غرامت","body":"خادم این امتیاز را در سفر سوم ناصرالدین شاه قاجار به انگلستان، در ۱۲۶۸ خورشیدی، و با میانجی‌گری ولف می‌گذارد. تقی‌زاده تاریخ واگذاری را ۱۷ اسفند ۱۲۶۸ (شاهنشاهی ۲۴۴۸) می‌گوید. کاظم‌زاده امضا را ۸ مارس ۱۸۹۰ میلادی می‌نویسد، با تعهد سالانهٔ پانزده هزار لیره و بیست و پنج درصد سود خالص. کسروی یک‌چهارم سود را هم در کنار پانزده هزار لیره می‌آورد. روز امضا در این روایت‌ها یکی نیست. سال و رقم سالانه یکی است.\n\nدربارهٔ وام نیز تقی‌زاده بازه می‌دهد، نه یک روز: نخستین وام معتنابه را میان ۱۶ مرداد ۱۲۷۰ و ۴ مرداد ۱۲۷۱ (شاهنشاهی ۲۴۵۰ تا ۲۴۵۱) از بانک شاهنشاهی برای ادعای غرامت تالبوت می‌داند. مصالحهٔ ۱۷ فروردین و قطعی شدن وام در ۲۵ اردیبهشت ۱۲۷۱، که در روایت کار غرامت آمده، درون همین بازه می‌نشیند.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۹، بخش ۱","text":"خادم فرمان امتیاز را در سفر سوم ناصرالدین شاه قاجار و با میانجی ولف می‌خواند."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم و ذیل","text":"تقی‌زاده تاریخ ۱۷ اسفند ۱۲۶۸ (شاهنشاهی ۲۴۴۸) و وام غرامت تالبوت را می‌آورد."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۲۶۱","text":"کاظم‌زاده از مبلغ قرارداد و از رشوه یاد می‌کند. سخن رشوه از اوست."}]}],"aftermathSections":[{"title":"بدهی، به جای انحصار داخل","body":"نهضت تنباکو امتیاز داخل را کشت و استبداد ناصری را نشکست. غرامت، ایران را بدهکار بانک انگلیسی کرد و صدور را به شرکت دیگر سپرد. پنجاه سال انحصاری که در لندن امضا شده بود، در تهران با خون ارگ لغو شد، و پانصد هزار پوند با سود شش درصد و اقساط چهل‌ساله جایش را گرفت. بودجهٔ سال، به تخمینی که در همان مذاکره آمد، کمی بیش از یک میلیون پوند بود. وام، نیمی از یک سال خرج کشور را برای تاوان یک امتیاز لغوشده پیش‌خور کرد."},{"title":"آنچه برای مشروطه ماند","body":"همبستگی زارع و تاجر و منبر و مرجع، برای نخستین بار در مقیاس سراسری، دولت را به عقب‌نشینی علنی واداشت. سه میراث ماند. یکی نزدیکی ناگزیر دربار به روسیه در بازی وام بود، هرچند لندن شتاب کرد و وام انگلیسی شد. دیگری رشد زبان اعتراض در شب‌نامه و دیوارکوب بود، از مقالهٔ اختر تا «مقالهٔ ملی». سومی این تجربه بود که فتوای مرجع، اگر به بازار برسد، ناصرالدین شاه قاجار را هم پس می‌زند.\n\nمیرزا آقاخان کرمانی از استانبول عریضه خواست که مرجع با یک کلمه بنیان ظلم را بشکند. سید جمال‌الدین نیز علما را به خلع ناصرالدین شاه قاجار با فتوا خواند. هیچ‌کدام به آن خلع نرسیدند. آنچه ماند این بود که حرام شدن استعمال، دربار را در پایتخت بی‌دفاع کرد. چهار سال بعد میرزا رضا کرمانی ناصرالدین شاه قاجار را در همان حرم شاه‌عبدالعظیم کشت. مشروطه این درس را به قانون و مجلس ترجمه کرد. کمپانی صدور تا دم جنگ جهانی اول بر بازار عثمانی ایران ماند. لغو رژی پایان انحصار فرنگی نبود. پایان انحصار داخل بود."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1268,"solarMonth":12,"gregorianYear":1890,"gregorianMonth":3},"title":"امتیاز رژی","text":"واگذاری انحصار پنجاه‌سالهٔ توتون و تنباکو به تالبوت در لندن. تقی‌زاده روز را ۱۷ اسفند ۱۲۶۸ می‌گوید و کاظم‌زاده ۸ مارس ۱۸۹۰."},{"date":{"solarYear":1269,"solarMonth":8,"solarDay":20,"gregorianYear":1890,"gregorianMonth":11},"title":"مقالهٔ اختر","text":"بیست آبان ۱۲۶۹، پیش از ورود تالبوت، اختر تفاوت رژی ایران و عثمانی را نوشت."},{"date":{"solarYear":1270,"solarMonth":2,"gregorianYear":1891,"gregorianMonth":5},"title":"خیزش شیراز","text":"منبر فال‌اسیری، بست شاهچراغ، و تبعید او به بصره."},{"date":{"solarYear":1270,"solarMonth":9,"solarDay":1,"gregorianYear":1891,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":22},"title":"تحریم اصفهان","text":"اعلان آقانجفی و شکستن قلیان‌ها."},{"date":{"solarYear":1270,"solarMonth":9,"solarDay":12,"gregorianYear":1891,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":3},"title":"اعلامیهٔ فتوا در تهران","text":"پنجشنبه ۱۲ آذر، جملهٔ تحریم استعمال بر دیوارها نشست. متنی از سامرا آن روز در دست نبود."},{"date":{"solarYear":1270,"solarMonth":10,"solarDay":14,"gregorianYear":1892,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":4},"title":"قیام ارگ","text":"پس از مخیر کردن آشتیانی میان قلیان و خروج، مردم ارگ را گرفتند و انحصار داخل و خارج هر دو موقوف شد."},{"date":{"solarYear":1271,"solarMonth":2,"gregorianYear":1892,"gregorianMonth":5},"title":"وام غرامت","text":"پانصد هزار پوند از بانک شاهنشاهی، سود شش درصد، اقساط چهل‌ساله."},{"date":{"solarYear":1271,"solarMonth":8,"solarDay":6,"gregorianYear":1892,"gregorianMonth":10},"title":"شرط مسلمان در صدور","text":"بازنویسی قرارداد شرکت استانبول: خرید و فروش فقط از مسیر تاجر مسلمان."}]},{"id":"shirazi-tobacco-fatwa","title":"فتوای تحریم استعمال توتون و تنباکو","date":{"solarYear":1270,"solarMonth":9,"solarDay":12,"gregorianYear":1891,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":3},"tier":"secondary","category":"religious","summary":"اعلامیه تهران در ۱۲ آذر ۱۲۷۰ که استعمال توتون و تنباکو را به هر نحو در حکم مبارزه با امام زمان خواند؛ ابتدا شایعه استفتای آشتیانی بود و پس از قیام ارگ میرزای شیرازی حکم را گردن گرفت.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۹، بخش ۴","text":"خادم متن فتوا را چنین می‌آورد: «الیوم، استعمال توتون و تنباکو بای نحوٍ کان در حکم مبارزه با امام زمان علیه‌السلام است.» ضبط مشهور «محاربه» است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ امتیاز توتون و تنباکو","text":"کسروی می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار به آشتیانی پیام داد یا در آشکار غلیان کشد یا از تهران بیرون رود. بیرون رفتن را پذیرفت؛ مردم نگذاشتند و ارک را گرفتند."}],"personIds":["mirzaye-shirazi","aqa-najafi"],"personDeeds":{"mirzaye-shirazi":"گردن گرفتن حکم تحریم استعمال پس از تلگراف علمای تهران و قیام ارگ.","aqa-najafi":"صدور حکم عملی تحریم در اصفهان که الگوی اعلامیه تهران شد."},"periodId":"tobacco","monarchId":"naser-al-din","aliases":["فتوای میرزای شیرازی","فتوای تحریم تنباکو"],"context":"حکم تحریم استعمال تنباکو که به نام میرزا محمدحسن شیرازی در تهران پیچید، میوه دو حرکت بود: حکم عملی آقانجفی در اصفهان در ۱ آذر ۱۲۷۰، و شبکه تجار و علمای تهران که کمتر از دو هفته بعد شایعه استفتای آشتیانی را به اعلامیه بدل کردند. تا روز ۱۲ آذر متنی از سامرا در دست نبود. فتوا وقتی سند شد که علما تلگراف زدند حکم منسوب صحیح است و مرجع پس از قیام ارگ آن را گردن گرفت. کسروی پیش از این اعلامیه، تلگراف میرزا از سامرا را می‌گذارد که زیان امتیاز را به ناصرالدین شاه قاجار نوشت و بهم زدن آن را خواست.","whatHappened":[{"title":"۱. از حکم اصفهان تا اعلامیه تهران","body":"آقانجفی استعمال را حرام و عمله رژی را نجس خواند و قلیان را شکست. در تهران حاج محمدکاظم ملک‌التجار، همان که پیشتر در شاه‌عبدالعظیم بست نشسته بود، و میرزا حسن آشتیانی شایعه را پراکندند. دولت ملک‌التجار را به قزوین فرستاد. مردم خانه آشتیانی را گرفتند. فردای پنجشنبه بساط قلیان از پایتخت برچیده شد. بهبهانی علناً قلیان کشید تا بگوید مجتهد مقلد مجتهد دیگر نیست."},{"title":"۲. متن کوتاه","body":"اعلامیه‌ای که در سرتاسر تهران نشست یک جمله بود.\n\nحکم بر استعمال نشست، نه فقط بر معامله با فرنگی. از حجره تا اندرونی رسید. انیس‌الدوله قلیان‌های کاخ را جمع کرد. ناصرالدین شاه قاجار دید فرمان مرجع در خانه‌اش از فرمان او پیش افتاده است.\n","quotes":[{"original":"الیوم، استعمال توتون و تنباکو بای نحو کان در حکم مبارزه با امام زمان علیه السلام است.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. تلگراف علما و سکوت سامرا","body":"در ۲۷ آذر ۱۲۷۰ (شاهنشاهی ۲۴۵۰) علما به میرزا نوشتند ناصرالدین شاه قاجار انحصار داخل را برداشته و از ایشان پرسیده آیا شهرت حکم صحیح است؛ عرض شد صحیح است.\n\nامضا: آشتیانی، شیخ فضل‌الله نوری، سید علی‌اکبر تفرشی، امام جمعه تهران و دیگران. پاسخ میرزا کوتاه بود و از فتوا نام نبرد.\n\nپس از ۱۴ دی، در تلگراف به شهرها نوشت تا نامه پستی نرسیده حکم حرام به قوت خود باقی است. آنجا مسئولیت متن را پذیرفت. کسروی فتوا را حرام بودن غلیان و چپق می‌نویسد: چون به تلگراف به شهرها رسید، از خرد و بزرگ و زن و مرد و توانگر و بی‌چیز پذیرفتند و دکانهای توتون بسته شد. بیگانگان شگفت ماندند. متن تلگرافهای آمد و شد را او در این گفتار نمی‌آورد.\n","quotes":[{"original":"امتیازات و اختصاصاتی که در مسئله دخانیات از جانب اولیای دولت ایران به فرنگیان داده شده بود، به حکم اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی خلدالله تعالی ملکه، از کل ممالک ایران برداشته شده و کل اهالی ایران از زارع و کسبه و تجار مملکت و تنباکوفروشان و غیره، از امروز به بعد آزاد و مختارند که تنباکو و توتون و عموم اجناس دخانیه خودشان را به هر کس و به هر قیمت و به هر نحو که دلخواه آنهاست، بیع و شری نمایند. دیروز بنا بر احترام تلگراف جناب عالی و بعض مذاکرات منسوبه به جناب عالی، اعلیحضرت اقدس همایونی ماها را خواسته و تحقیقات فرمودند که آیا این شهرت حکم منسوب به جناب عالی صحیح است یا خیر؟ مجملاً این که عرض شد صحیح است.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت ۹، بخش ۴","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."},{"original":"خدمت آقایان عظام علمای اعلام دارالخلافه ضاعف الله تعالی اقدارهم، بشارت رفع دخانیه موجب مزید تشکر و امیدواری و دعاگویی ذات اقدس همایون اعلیحضرت شاهنشاهی خلد الله تعالی ملکه گردید. انشاءالله تعالی به یمن همت عاطفت ملوکانه دست خارجه بالمره از ایران کوتاه خواهد شد.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت ۹، بخش ۴","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}]},{"title":"انتشار شایعه، و ضبط مبارزه","body":"خادم ابتکار نخست تحریم را از آقانجفی اصفهانی می‌داند. می‌نویسد متن فتوا در تهران نخست به شکل شایعه دست به دست شد و پنجشنبه ۱۲ آذر منتشر گردید، و ملک‌التجار بازداشت شد. ضبط او چنین است:\n\nضبط مشهور «محاربه» است. دربارهٔ اصالت انتساب این متن به میرزای شیرازی گفت‌وگو هست و خادم بر شیوهٔ انتشار شایعه‌وار تأکید می‌کند.\n","quotes":[{"original":"الیوم، استعمال توتون و تنباکو بای نحوٍ کان در حکم مبارزه با امام زمان علیه‌السلام است.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت ۹، بخش ۴","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}],"citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۹، بخش ۴","text":"خادم ابتکار آقانجفی، انتشار شایعه‌وار فتوا در ۱۲ آذر، و بازداشت ملک‌التجار را می‌نویسد."}]}],"aftermath":"فتوا ابزار ملی شد. میرزا آقاخان کرمانی از استانبول عریضه خواست که مرجع با یک کلمه بنیان ظلم را بشکند. سید جمال‌الدین هم علما را به خلع ناصرالدین شاه قاجار با فتوا خواند. هیچ‌کدام به آن خلع نرسیدند. آنچه ماند این بود که استعمال حرام، دربار را در پایتخت بی‌دفاع کرد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1270,"solarMonth":9,"solarDay":12,"gregorianYear":1891,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":3},"title":"اعلامیه تهران","text":"متن تحریم استعمال به نام میرزای شیرازی پخش شد."}]},{"id":"tobacco-export-monopoly","title":"واگذاری انحصار صدور تنباکو پس از لغو رژی","date":{"solarYear":1271,"solarMonth":1,"gregorianYear":1892,"gregorianMonth":4},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"شرکت تنباکوی استانبول صدور ایران را بیست و پنج سال در برابر بیست هزار پوند سالانه گرفت؛ در آبان ۱۲۷۱ شرط معامله فقط به دست مسلمانان افزوده شد و کمپانی تا جنگ جهانی اول ماند.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۹، بخش ۱","text":"خادم این شرکت را پیش از لغو رژی می‌گذارد و می‌گوید: «پس تالبوت کلاً قبل از اینکه برنامه تنباکو شروع بشود از صحنه خارج شد.»"},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ امتیاز توتون و تنباکو","text":"کسروی می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار نخست خواست فروش درون را بازگیرد و صدور را بگذارد؛ علما و مردم خرسند نشدند. این پیشنهاد شکست‌خورده است نه امتیاز جداگانهٔ بعد از لغو."}],"personIds":["amin-al-soltan"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"پذیرش قرارداد صدور با شرکت استانبول برای تأمین قسط وام غرامت."},"periodId":"tobacco","monarchId":"naser-al-din","aliases":["انحصار صدور تنباکو","کمپانی تنباکوی استانبول"],"context":"تالبوت دو شرکت ساخته بود. رژی ایران پس از قیام ارگ غرامت گرفت و رفت. شرکت تنباکوی استانبول، که با رژی قرارداد صدور داشت، از دولت ایران طلب قانونی نداشت چون طرف قراردادش مرده بود. خزانه اما باید سالی قسط وام پانصد هزار پوندی بانک شاهی را می‌پرداخت و به درآمد تازه محتاج بود. این برگ قرارداد ۱۲۷۱ است. پیشنهاد شکست‌خوردهٔ ناصرالدین شاه قاجار در ۱۲۷۰ که فروش درون برداشته شود و تنها صدور بماند، در صفحهٔ تنباکو آمده و با این کمپانی یکی نیست.","whatHappened":[{"title":"۱. پیشنهاد شکست‌خوردهٔ ۱۲۷۰ و قرارداد بهار ۱۲۷۱","body":"کسروی می‌نویسد ناصرالدین شاه قاجار نخست خواست فروش در درون کشور را از کمپانی بازگیرد و تنها فروش در کشورهای بیگانه را به آن سپارد. علما و مردم خرسند نشدند و از کوشش نایستادند. آن پیشنهاد در همان سال رژی مرد. یک سال بعد، پس از لغو کامل و تاوان، کمپانی استانبول پیشنهاد کرد تمام صادرات تنباکوی ایران را بیست و پنج سال یکجا بگیرد و هر سال بیست هزار پوند نقد بدهد. دولت نیازمند درآمد پذیرفت. در خاک ایران شورش رژی تکرار نشد. اعتراض از حجره‌های تجار ایرانی بغداد و استانبول برخاست که دیگر نمی‌توانستند جز به این کمپانی بفروشند. زبان اعتراض باز فقهی شد."},{"title":"۲. شرط مسلمان در ۶ آبان ۱۲۷۱","body":"شش ماه بعد قرارداد را بازنوشتند: کمپانی باید تنباکوی ایرانی را فقط به دست عناصر مسلمان بخرد و بفروشد. معنایش استخدام تاجر ایرانی عثمانی به عنوان وکیل بود تا از کار نیفتند. همان نقش دلالی رژی، این بار بیرون مرز. انبارهای داخل در تسویه فاسد شد. کشاورز آرام آرام محصول عوض کرد."}],"aftermath":"کمپانی صدور تا دم جنگ جهانی اول بر بازار عثمانی ایران ماند و با فرمان مشروطه نرفت. افول کمی بود: از نزدیک پنج میلیون کیلو آماده صدور در عهد رژی تا یک میلیون و دویست هزار کیلو در ۱۲۹۱. لغو امتیاز تالبوت پایان انحصار فرنگی بر تنباکو نبود؛ پایان انحصار داخل بود.","chronology":[{"date":{"solarYear":1271,"solarMonth":1,"gregorianYear":1892,"gregorianMonth":4},"title":"واگذاری صدور","text":"بیست و پنج سال صادرات در برابر بیست هزار پوند سالانه."},{"date":{"solarYear":1271,"solarMonth":8,"gregorianYear":1892,"gregorianMonth":10},"title":"شرط مسلمان","text":"خرید و فروش فقط از مسیر تاجر مسلمان ایرانی در عثمانی."}]},{"id":"russian-1905-revolution","title":"انقلاب ۱۹۰۵ روسیه و صدور مانیفست اکتبر","date":{"solarYear":1283,"solarMonth":11,"solarDay":2,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":22},"tier":"secondary","category":"international","summary":"کشتار راهپیمایی مسالمت‌آمیز کارگران در یکشنبه خونین سن‌پترزبورگ توسط گارد تزار، اعتصابات نیم‌میلیونی، تشکیل نخستین سوویت‌ها و صدور مانیفست اکتبر ۱۹۰۵ توسط نیکلاس دوم مبنی بر پایان سلطنت مطلقه و تشکیل مجلس دوما ۱۰ ماه پیش از مشروطه ایران.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۰، بخش ۲","text":"خادم می‌گوید: «این واقعه در تاریخ روسیه معروف شد به یکشنبه خونین.»"},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ رواج روزنامه","text":"کسروی جنگ ترانسوال و جنگ ژاپون و روس را در روزنامه‌ها می‌گذارد و فیروزی ژاپون را درس مشروطه برای ایرانیان می‌شمارد."}],"personIds":["taqizadeh","haydar-khan"],"personDeeds":{"taqizadeh":"رصد و ترجمه تحولات دومای دولتی روسیه در مطبوعات تبریز.","haydar-khan":"تأثیرپذیری از ادبیات حزبی سوسیال‌دموکرات‌های باکو و تفلیس."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز"},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["انقلاب ۱۹۰۵ روسیه","یکشنبه خونین","مانیفست اکتبر"],"context":"روسیه تزاری در آستانه قرن بیستم کارخانه و راه‌آهن می‌ساخت و آزادی بیان تقریباً هیچ نداشت. شیفت کارخانه بالای یازده ساعت بود. اعتصاب کارگری از سالی بیست مورد در دهه ۱۸۷۰ به سالی صد و هفتاد و شش در ۱۹۰۴ رسید. احزاب سوسیالیست هنوز کوچک بودند تا جنگ ژاپن و یکشنبه‌ای در سن‌پترزبورگ آنها را به میدان آورد. ده ماه پیش از فرمان مشروطه ایران، تزار دوما را وعده داد.","whatHappened":[{"title":"۱. گاپون و یکشنبه خونین ۲۲ ژانویه ۱۹۰۵","body":"گیورگی گاپون در ۱۹۰۳ در سن‌پترزبورگ انجمن کارگران دربارپسند ساخت. راهپیمایی را سوسیالیست‌ها حمایت نکردند چون موضع او نرم بود. گارد تزار به جمعیت تیر ریخت. فردا اعتصاب از پایتخت به شهرهای دیگر رفت. از آن پس مبارزه کارگری روسیه با عضویت حزبی گره خورد. گاپون گریخت، در اروپا حزبی نیافت، و سرانجام به دست انقلابیون کشته شد."},{"title":"۲. مانیفست اکتبر و دوما","body":"سال ۱۹۰۵ اعتصاب و شورش دهقانی و طغیان ناوگان روی هم نشست. تزار نیکلاس دوم در ۳۰ اکتبر ۱۹۰۵ مانیفست مشروطه امضا کرد و مجلس دومای دولتی را وعده داد. نظام انتخاباتی پیچیده و محدود بود. خشونت سیاسی از ترور فرد اول به ترور نماد دولت رسید. حزب سوسیالیست انقلابی و سوسیال‌دموکرات (بلشویک و منشویک از انشعاب ۱۹۰۳) و داشناکتسوتیون ارمنی تفلیس، که فدایی تربیت می‌کرد، در همین سال‌ها جا افتادند."},{"title":"۳. بازتاب در تبریز و تهران","body":"کارگران مهاجر ایرانی باکو، حزب همت، و مردانی چون حیدرخان عمواوغلی تجربه سوویت و بمب و انجمن را به ایران آوردند. تقی‌زاده تحولات دوما را در مطبوعات تبریز رصد کرد. الگوی همجوار این بود: تزار هم زیر فشار اعتصاب و شکست جنگی مجلس داده است. جنگ ژاپن همان فشار را ساخت؛ دو صفحه باید با هم خوانده شوند."},{"title":"۴. کسروی: جنگ در روزنامه‌ها","body":"کسروی در گفتار یکم جنگ ترانسوال و سپس جنگ ژاپون و روس را در شمار خواندنی‌های روزنامه می‌گذارد. بیدارشدگان با خشنودی می‌خواندند. دلیری ترانسوال در برابر انگلیس و فیروزی پیاپی ژاپون را برای ایرانیان سخت تکان‌دهنده می‌شمارد. ژاپون تا چندی پیش گمنام بود و در سایهٔ مشروطه به آن جایگاه رسید. نام پورت اتور، مارشال اویاما و جنرال کروپاتگین زبانزد شد. تفصیل همان جنگ در [[e:russo-japanese-war-impact|جنگ روسیه و ژاپن]] است."}],"aftermath":"دومای ۱۹۰۵ مشروطه ایران را نساخت، اما به نخبگان قفقازی و تبریزی نشان داد سلطنت مطلقه همسایه هم عقب‌نشینی کرده است. کسروی همان فشار را از راه جنگ در روزنامه‌ها می‌نویسد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1283,"solarMonth":11,"solarDay":2,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":22},"title":"یکشنبه خونین","text":"تیراندازی گارد به راهپیمایی گاپون در سن‌پترزبورگ."},{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":8,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":10},"title":"مانیفست اکتبر","text":"وعده دوما ده ماه پیش از فرمان مشروطه ایران."}]},{"id":"russo-japanese-war-impact","title":"جنگ روسیه و ژاپن و تکانه روانی پیروزی مشروطه آسیایی","date":{"solarYear":1282,"solarMonth":11,"gregorianYear":1904,"gregorianMonth":2},"endDate":{"solarYear":1284,"solarMonth":6,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":9},"tier":"secondary","category":"international","summary":"شکست امپراتوری روسیه در محاصره پورت آرتور و نبرد دریایی تسوشیما در برابر ژاپن؛ شکستن طلسم برتری نژادی و نظامی غرب در افکار عمومی آسیا و انعکاس گسترده آن در روزنامه حبل‌المتین و اشعار ادیب‌الممالک فراهانی در لزوم قانون‌خواهی.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۰، بخش ۱","text":"خادم می‌گوید: «جنگ با ژاپن نتیجه واضح حماقتهای سیاسی دستگاه حاکم در روسیه و به خصوص خود شخص تزار نیکلاس بود.»"},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ رواج روزنامه","text":"کسروی جنگ را تکانه‌ای می‌داند که در ایران این جمله را جا انداخت که قانون و کارخانه ضامن اقتدار است. مشروطه‌خواهان آن را با خبر دوما در یک کفه گذاشتند."}],"personIds":["dehkhoda","talebov"],"personDeeds":{"dehkhoda":"بهره‌گیری از نمادهای پیروزی مشروطه در مقالات صوراسرافیل.","talebov":"ستایش از پیشرفت‌های صنعتی و نظام پارلمانی ژاپن در رسائل خود."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["جنگ روس و ژاپن","تسوشیما","پورت آرتور"],"context":"بازسازی میجی ژاپن را به امپریالیسم صنعتی رساند. روسیه و ژاپن بر کره و منچوری ساییدند. سرمایه‌دار روسی امتیاز چوب کنار رود یالو گرفت. امپراتور ژاپن در ژانویه ۱۹۰۴ به تزار نامه نوشت و تقسیم نفوذ خواست. تزار جواب نداد. غرور نژادی را جای دیپلماسی گذاشت. جنگ از بندر پورت آرتور آغاز شد و تا سپتامبر ۱۹۰۵ با وساطت آمریکا پایان یافت.","whatHappened":[{"title":"۱. شکست لجستیک تزار","body":"روی کاغذ بودجه و نفر و توپ با روسیه بود. قوا در غرب بود و باید به شرق می‌رفت. بخشی از خط آهن یک‌طرفه بود؛ کنار بایکال صد کیلومتر را با اسب می‌پیمودند. ناوگان از دریای سیاه از سوئز و اقیانوس هند ماه‌ها راه داشت. در زمستان ۱۹۰۴ ژاپن روس را از کره بیرون کرد. معاهده پورتسموث خروج از شبه‌جزیره را تثبیت کرد."},{"title":"۲. حبل‌المتین و شعر ادیب‌الممالک","body":"در ایران پیروزی دولت آسیایی صاحب قانون و صنعت بر استبداد تزار، باور به برتری ذاتی غرب را شکست. حبل‌المتین کلکته ژاپن را در قطار دول با تربیت و علم نوشت و گفت اگر اهالی ایران اراضی بایر را دایر کنند و علم را به پایه ژاپن برسانند، حساب دیگری می‌شود. ادیب‌الممالک فراهانی سرود: حدیث شوکت ژاپن بگوی و میکادو. طالبوف صنعت و پارلمان ژاپن را در رسائل ستود."},{"title":"۳. کسروی: جنگ در روزنامه‌ها","body":"کسروی جنگ ترانسوال و سپس جنگ ژاپون و روس را در روزنامه‌ها می‌گذارد. بیدارشدگان با خشنودی می‌خواندند. ژاپون تا چندی پیش گمنام بود و در سایهٔ مشروطه به آن جایگاه رسید. نام پورت اتور، مارشال اویاما، و جنرال کروپاتگین زبانزد شد. مثل روز این بود:\n","quotes":[{"original":"مگر پورت آتور را کشاده‌ای که چنین میبالی؟!..","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"جنگ، انقلاب ۱۹۰۵ را شعله‌ور کرد و در ایران این جمله را جا انداخت که قانون و کارخانه ضامن اقتدار است. مشروطه‌خواهان این تکانه را با خبر دوما در یک کفه گذاشتند. کسروی سود روزنامه را آگاهی از همین پیشامدهای بزرگ جهان می‌شمارد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1282,"solarMonth":11,"gregorianYear":1904,"gregorianMonth":2},"title":"آغاز جنگ","text":"حمله ژاپن به پورت آرتور پس از سکوت تزار."},{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":6,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":9},"title":"صلح پورتسموث","text":"خروج روسیه از کره؛ بازتاب در جراید فارسی."}]},{"id":"roshdiyeh-schools-tabriz","title":"تأسیس مدارس ابتدایی مدرن در تبریز توسط رشدیه","date":{"solarYear":1267,"gregorianYear":1888},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"پایه‌گذاری نخستین مدرسه ابتدایی با متد صوتی آموزش الفبا در تبریز توسط میرزا حسن رشدیه؛ تقلیل زمان سوادآموزی از سه سال به چند ماه و تعطیل و تخریب مکرر مدرسه‌ها بر اثر مخالفت برخی از روحانیان و اهالی.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ دبستان‌ها","text":"کسروی مکتب کهن را درس اعیان و بازرگان می‌داند، با الفبای دشوار و چوب. رشدیه را ملازادهٔ تبریز می‌نویسد که دبستان ششگلان را گشود، ملایان راندندش، و امین‌الدوله دوباره به کارش آورد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۱، بخش ۱","text":"خادم می‌گوید بزرگ‌ترین دستاورد رشدیه راه‌اندازی مدرسه نبود، بلکه راه‌اندازی یک سیستم مدرن آموزش الفبا بود، و او در دارالمعلمین بیروت درس خوانده بود."}],"personIds":["rushdiyeh","talebov"],"personDeeds":{"rushdiyeh":"ابداع الفبای صوتی و مقاومت در برابر ویرانی پیاپی مدارس تبریز.","talebov":"پشتیبانی مالی و فکری از نظام آموزش نوین رشدیه."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["مدارس رشدیه تبریز","مکتب رشدیه"],"context":"مکتب‌خانه ارگان واحدی نبود: حجره مسجد یا اتاق خانه، بی‌سرفصل و بی‌تقویم مهر. معلم از آخوندهای متوسط بود که وجوهات مجتهد را نداشت و نانش از تدریس کودک می‌آمد. هجا این بود که بچه «سین زبر لام الف» را ده بار بگوید و کلمه را نشناسد. دو سه سال تا ساده‌ترین خواندن. دختر مکتب نداشت. مدارس مبلغ مسیحی از عهد محمدشاه اندک بودند. دارالفنون دانشکده فنون بود نه دبستان، و در سال‌های آخر ناصری بی‌برنامه شده بود.","whatHappened":[{"title":"۱. مکتب کهن به روایت کسروی","body":"کسروی پیش از مشروطه دو گونه درس می‌نویسد: مدرسهٔ طلبه با صرف و نحو و فقه، و مکتب. جز اعیان و توانگر و بازرگان فرزند به مکتب نمی‌فرستادند. تودهٔ انبوه به درس نیاز نمی‌دید. الفبا نزدیک یک سال می‌برد. بچه پس از الفبا جزو عم را از سورهٔ قل اعوذ می‌خواند، سپس قرآن را وارونه، سپس گلستان و جامع عباسی و نصاب و ترسل و ابواب جنان و تاریخ نادر و تاریخ معجم. هر که درس روان پس نداد یا خط نیک ننوشت چوب به دست یا پا می‌خورد."},{"title":"۲. بیروت، ایروان، روش صوتی","body":"میرزا حسن تبریزی در ۱۲۳۹ زاده شد، پسر آخوند معتبر تبریز. به جای عتبات در بیست‌ویک‌سالگی به دارالمعلمین بیروت رفت و مدارس رشدیه عثمانی را دید. در ایروان چهار سال دبستان پسران مسلمان گشود. دستاورد بزرگ او مدرسه نبود؛ شیوه آموزش حرف به حرف و شکل چسبیده و جدا بود، همان بنیانی که بعد در دبستان ایران ماند. حاج زین‌العابدین تقی‌اف و عبدالرحیم طالبوف هزینه را رساندند. مدرسه ایروان به دخالت ناصرالدین‌شاه بسته شد."},{"title":"۳. تبریز ۱۲۶۵ و بازی موش و گربه","body":"در ۱۲۶۵ به تبریز برگشت و مدرسه رشدیه را نام نهاد؛ خودش هم به رشدیه معروف شد. نزدیک یک سال دوام آورد. رئیس‌السادات طلاب را ریخت و ویران کرد. رشدیه گریخت و بازگشت و دوباره ساخت. مخالفت منبر اغلب به الحاد آویخت؛ سفره اقتصادی مکتب در خطر بود. کودک در چند ماه الفبا می‌آموخت و خانواده مکتب سه‌ساله را گران می‌دید.\n\nکسروی آغاز کار را سال ۱۲۶۷ در مسجد ششگلان می‌گذارد: پیش‌تخته، الفبای آسان، درس فارسی از کتابهای آسان، و تابلو «مدرسه رشدیه» بالای در. دانش نوین نمی‌آموخت. ملایان به دستاویز الفبای نو راندند. سپس حیاط مسجد شیخ‌الاسلام را گرفت، نیمکت و تخته سیاه نهاد؛ طلبه‌ها شکستند. رشدیه به قفقاز و مصر رفت."},{"title":"۴. امیرنظام گروسی و امین‌الدوله","body":"رشدیه از راه حسنعلی‌خان امیرنظام گروسی رضایت مظفرالدین میرزا حاکم آذربایجان را گرفت. حملات کم شد. علی‌خان امین‌الدوله کارگزار آذربایجان حمایت را از خاموشی به دفاع علنی برد. کسروی می‌نویسد امین‌الدوله والی آذربایجان او را به تلگراف خواست و دبستان باشکوه ششگلان با رخت و ناهار بنیاد نهاد؛ خرج را امین‌الدوله می‌پرداخت. وقتی امین‌الدوله در بهمن ۱۲۷۵ صدراعظم مظفر شد، رشدیه را به تهران خواند. در ۱۲۷۶ تبریز به برادر بزرگتر سپرده شد."},{"title":"۵. دبستان تهران ۱۲۷۶","body":"مدرسه در ملک صدراعظم گشوده شد. سال اول نزدیک سیصد شاگرد، حدود دویست و پنجاه از اعیان با شهریه، باقی فقیر و رایگان. ناهار روزانه برای همه، خرجی که بعد با احتشام‌السلطنه در انجمن معارف به نزاع رسید. منبع اصلی کمک شخصی امین‌الدوله بود. یک مدرسه پایتخت را عوض نکرد؛ انجمن معارف از روی همین سقف برخاست."},{"title":"۶. کفایة التعلیم و تبعید ۱۲۸۵","body":"رشدیه در متمم کتاب املا معاهده‌ای با اجزای مکتب نوشت و سیاست را به درس کودک برد.\n\nکتاب به تنهایی کار دستش نداد. در تابستان ۱۲۸۵ با مجدالاسلام و میرزا آقا اصفهانی دستگیر و به کلات فرستاده شد. ایستادگی او پیشاهنگ سواد توده ماند.\n","quotes":[{"original":"معاهده‌ایست فیمابین من و اجزای مکتب رشدیه که به حول و قوه الهی انجام دقایق آن را متعهد می‌شوم. اقل خلق‌الله، میرزا حسن رشدیه.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۱۶","date":"۱۳۵۹ (۱۹۸۰)","context":"محمدرضا شاه پهلوی این عبارت را در خاطرات «پاسخ به تاریخ» آورده است."}]},{"title":"۷. پس از فرمان، به روایت کسروی","body":"کسروی می‌نویسد پس از مشروطه مردم بیشتر به دبستان رو آوردند و گفتگو از درس دختران به میان آمد، چون هنوز دو تیرگی نرسیده بود و کمتر کسی دشمنی می‌یارست. در تبریز پیش از آن جز دو سه دبستان نمانده بود. پس از فرمان ده دوازده توانگر محله سرمایه می‌گذاشتند و ماهانهٔ آموزگار می‌پرداختند. مرند و مراغه و قاین (به همت شوکت‌الملک) نیز مدرسه گشودند. کسروی امید بی‌جا به درس جوانان را ساده می‌خواند، و پول دادن در جشن را نمونهٔ دلبستگی به نیکی توده: یک نشست که خود در آن بود هزار و دویست تومان در یک ساعت فراهم شد. حاجی شیخ علی‌اکبر اهرابی پیشگام دهش بود.\n\nانگیزهٔ بیروت را کسروی از زبان رشدیه می‌آورد، نه به عنوان متن کامل شمارهٔ اختر: در اروپا از هزار تن ده تن بی‌سوادند، ولی در ایران از هزار تن تنها ده تن باسواد می‌باشند، و انگیزه بدی شیوهٔ آموزش و دشواری الفباست."},{"title":"رقم باسوادی و انجمن‌های زنان","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در عهد قاجار به زحمت یک تن از هر صد تن باسواد بود. عباس میلانی از همان سال‌های مشروطه می‌نویسد از ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۷ انجمن‌های خودمختار زنان در شهرهای ایران پیدا شد.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۱۶","text":"محمدرضا شاه می‌نویسد در ایران عهد قاجار به زحمت یک تن از هر صد تن باسواد بود، در کشوری که فارابی و ابن‌سینا و فردوسی از آن برخاسته بودند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۷۵","text":"میلانی می‌نویسد از زمان انقلاب مشروطه (۱۹۰۵–۱۹۰۷) انجمن‌های خودمختار زنان در سراسر کشور پیدا شد."}]}],"aftermath":"مدارس رشدیه تبریز بارها خراب شد و برخاست. حمایت امیرنظام و امین‌الدوله تجربه را به تهران برد. شاگردان اعیان پس از چند سال تکفیر دبستان را بی‌اثر کردند: پسر وزیر و تاجر در همان نیمکت نشسته بود.","chronology":[{"date":{"solarYear":1265,"gregorianYear":1886},"title":"اولین رشدیه تبریز","text":"بازگشت از ایروان و نام‌گذاری مدرسه و لقب."},{"date":{"solarYear":1267,"gregorianYear":1888},"title":"مسجد ششگلان","text":"کسروی تابلو مدرسه رشدیه و الفبای آسان را در این سال می‌گذارد."},{"date":{"solarYear":1276,"gregorianYear":1897},"title":"مدرسه تهران","text":"سیصد شاگرد در ملک صدراعظم."}]},{"id":"anjoman-maaref","title":"تشکیل انجمن معارف در تهران","date":{"solarYear":1276,"solarMonth":12,"gregorianYear":1898,"gregorianMonth":3},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"تأسیس انجمن معارف توسط احتشام‌السلطنه و یحیی دولت‌آبادی جهت گسترش مدارس ملی (علمیه، شرف و سادات)، کتابخانه عمومی و شرکت طبع کتب درسی با اعانات ملی.","citations":[{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"حیات یحیی","text":"دولت‌آبادی انجمن معارف را کانون تمرکز سرمایه فرهنگی برای بیداری طبقات شهری می‌داند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ امین الدوله","text":"کسروی می‌نویسد امین‌الدوله در تهران دبستان نهاد و انجمن معارف را برای سرکشی گذاشت. پس از برافتادن او انجمن از سرپرستی رشدیه بازایستاد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۱، بخش ۲","text":"خادم ادعای سوانح عمر، که انجمن معارف را ابتکار رشدیه می‌داند، غلط می‌خواند."}],"personIds":["ehtesham-al-saltaneh","yahya-dowlatabadi","rushdiyeh","amin-al-dowleh"],"personDeeds":{"ehtesham-al-saltaneh":"ریاست و تأمین اعانات برای مدارس ملی انجمن معارف.","yahya-dowlatabadi":"تأسیس مدرسه سادات و ساماندهی برنامه درسی کتب.","rushdiyeh":"مدیریت مدرسه رشدیه تهران به عنوان کانون نخستین جلسات.","amin-al-dowleh":"حمایت دولتی در دوران صدارت از تأسیس مدارس جدید."},"personTitles":{"ehtesham-al-saltaneh":"دیپلمات"},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["انجمن معارف","نهضت مدرسه‌سازی"],"context":"صدارت امین‌الدوله در ۱۲۷۶ نشان داد دربار مانع مدرسه‌سازی را برداشته است. ایده دبستان نوین دو سه دهه در حد آرزو مانده بود. میرزا کریم‌خان فیروزکوهی سردار مکرم در آذر ۱۲۷۶ مجلس خصوصی دارالایتام گرفت و از همانجا انجمن معارف زاده شد. پسر رشدیه بعدها ابتکار را به پدر نسبت داد؛ جرقه از رجال تهران بود و رشدیه عضو شد نه مؤسس.","whatHappened":[{"title":"۱. امین‌الدوله، سی و شش هزار تومان، انجمن","body":"کسروی می‌نویسد امین‌الدوله در تهران با دست رشدیه دبستان نهاد و مظفرالدین شاه قاجار را آنجا برد. از خود و از مظفرالدین شاه قاجار و از دیگران سی و شش هزار تومان گرد آورد که سودش به دبستان رسد، و برای سرکشی «انجمن معارف» برپا کرد. پس از برافتادن امین‌الدوله انجمن از سرپرستی رشدیه و پرداخت پول بازایستاد و دبستانهای دیگری بنیاد نهاد؛ گفته می‌شد دست به پول دراز می‌شود. رشدیه زیر نگهداری امین‌الدوله ماند؛ در نبود او شیخ هادی نجم‌آبادی سرکشی می‌کرد.\n\nدر حبل‌المتین گفتگویی میان مظفرالدین شاه و امین‌الدوله آمده است. کسروی می‌نویسد این گفتگو در آغاز تخت‌نشینی مظفرالدین شاه قاجار نبوده، هر چند ظاهر نوشتهٔ حبل‌المتین چنان می‌نماید.\n\nکسروی دو شگفتی می‌بیند: سستی امین‌الدوله با این تشنگی شاه؛ بازآوردن امین‌السلطان. دستهای نهانی و همسایهٔ شمالی را در میان می‌داند. امین‌الدوله را نیک می‌شناسد و دلیر و توانا نمی‌خواند.\n","quotes":[{"original":"سلطنت ایران بر حسب شأن و مقام بمقتضای وقت و زمان بسیار عقب افتاده. خیلی باید جد و جهد و کوشش کرد تا به مسایگان و دول همجوار خود برسیم. لذا تعویق در اجرای اصلاحات و تأمل در کارها ابداً روا نیست. هر قدر زودتر باصلاحات پردازیم دیر است. باید دو اسبه تاخت تا بمنزل رسید. جناب امین‌الدوله ما خود سبب تعلل و تامل شما را در اجرای اصلاحات میدانیم که بملاحظات اختیارات مطلقه ماست. این نکته را خودمان کاملا دانسته‌ایم و هرگاه رضا بمحدودیت خود نبودیم چنین تکلیفی بشما نمی‌نمودیم. شما را با کمال اطمینان امر می‌نماییم که با قوت قلب و استقامت رأی باصلاحات لازمه ولو آنکه منافی با اختیارات مطلقه ما باشد سریعا و آجلا بپردازید از این و بعد هیچ عذری پذیرفته نخواهد شد. ترتیب اصلاحات را بدهید، بحضور آورده امضا نماییم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"قربان – خیالات اقدس و مقاصد مقدس همایون اعلی بالاصاله حاوی وسائق جمیع ترقیات ملت و دولت تصور و هادی ماست. ولی یک مانع دیگر در پیش هست که تا تدارک آن نشود، کاملا کارها را بر اساس صحیح نتوانیم قائم داشت، و آن اصلاح مالیه دولت است، و مالیه دولت بدون مصارف لازمه اصلاح نمیپذیرد، و از برای آن مصارف فوق‌العاده محتاج بقرض هستیم، و امروز قرض ما از داخله ممکن نیست در صدد هستم که از دولت بیطرفی مانند بلژیک یا امثال آن، استقراض مختصری کرده، با اساس صحیحی و شالوده درستی بتدارک کلیه اصلاحات بپردازیم، حسب الامر همایون، از امروز بمقدمات عمل پرداخته بر حسب حکم مبارک هر امری را بمجرای حقیقی خود قرار میدهیم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. صندوق اعانه و مدرسه علمیه","body":"انجمن در اسفند ۱۲۷۶ در مدرسه رشدیه نشست. از هفت نفر به شانزده رسید. محمود احتشام‌السلطنه، از خاندان علاءالدوله، نام مظفرالدین شاه قاجار را سر دفتر اعانه نوشت تا اعیان رودربایستی کنند. اولین مدرسه انجمن علمیه نام گرفت. یحیی دولت‌آبادی، فرزند حاج سید هادی دولت‌آبادی اصفهان، مدرسه سادات را برای اطفال فقیر سادات ساخت. پدر در ظاهر عالم محترم اصفهان بود و از صبح ازل لقب اسم الله الودود داشت. خود یحیی در سامرا درس میرزای شیرازی را دیده بود و یکی از منابع جعلی بودن فتوای اولیه تنباکو خاطرات اوست."},{"title":"۳. ناهار رشدیه و اخراج از انجمن","body":"رشدیه کمک امین‌الدوله را مال مدرسه خود می‌دانست و ناهار فقیران را واجب. احتشام‌السلطنه می‌خواست همان پول چند مدرسه بسازد. پس از چند ماه رشدیه را از انجمن بیرون کرد. مفتاح‌الملک مدرسه افتتاحیه را با عددسازی در حساب پیش برد و دعوای وزارت خارجه را به انجمن کشاند."},{"title":"۴. سه هزار شاگرد و سودای شرکت ملی","body":"مدرسه شرف در شهریور ۱۲۷۷ فقط برای فقیران گشوده شد. مظفریه و سادات همان سال آمدند. احتشام‌السلطنه نوشت در سال اول نزدیک سه هزار شاگرد در تهران نام نوشتند. طرح شرکت عمومی با سهام ده تومانی، کتابخانه و چاپخانه را سرمایه ملت می‌کرد.\n\nشرکت ملی هرگز ننشست.\n","quotes":[{"original":"هر روز تلگراف و مکاتیب متعدد از ولایات به انجمن می‌رسید و درخواست الحاق و قبول عضویت انجمن و تاسیس مدارس می‌نمودند. اسهام شرکت به طبع رسید و برای فروش آماده بود. خوشحال بودم که چند سال نمی‌گذرد که ملت با مشارکت در اداره شرکت ملی معارف طعم و لذت دخالت در تعیین سرنوشت خود را خواهند چشید، و با یک جهش عمومی نظام پوسیده و فاسد حکومت فعلی را سرنگون خواهند ساخت. این افکار و آرزوهای طلایی مربوط به هشت تا نه سال قبل از صدور فرمان مشروطیت بود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۵. بازگشت امین‌السلطان و احیای ۱۲۸۰","body":"با عزل امین‌الدوله در تیر ۱۲۷۷ امین‌السلطان احتشام‌السلطنه را به حکومت کردستان فرستاد. برنامه‌های کتابخانه ملی و طبع کتب خوابید. تا ۱۲۸۰ انجمن در احتضار بود. دولت‌آبادی مهدیقلی مخبرالسلطنه هدایت و نصرالله مشیرالدوله نایینی و پسرش حسن پیرنیا را آورد که با صدراعظم سرشاخ نباشند. یازده دبستان تهران را به دولتی و ملی بخش کردند و کوشیدند بودجه را یکجا کنند. مدرسه اسلام سید محمد طباطبایی زیر بار انجمن نرفت. کدورت طباطبایی و دولت‌آبادی از مدرسه سادات ماند و در مذاکرات مشروطه سر باز کرد."}],"aftermath":"انجمن معارف دارالفنون دوم نشد. چند هزار باسواد شهری و کادر نسل مشروطه ساخت. مدرسه‌سازی پس از چند سال مشتری اعیان یافت و دیگر به راحتی برچیده نشد. عین‌الدوله انجمن را نلرزاند چون دیگر فقط نگهبان همان دبستان‌های محدود بود. کسروی جدایی انجمن از رشدیه را پس از برافتادن امین‌الدوله می‌نویسد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1276,"solarMonth":12,"gregorianYear":1898,"gregorianMonth":3},"title":"تأسیس انجمن","text":"نخستین جلسه در مدرسه رشدیه تهران."},{"date":{"solarYear":1280,"solarMonth":2,"gregorianYear":1901,"gregorianMonth":5},"title":"احیا","text":"دولت‌آبادی با رجال غیردشمن امین‌السلطان انجمن را دوباره نشاند."}]},{"id":"hossein-qoli-khan-murder","title":"قتل حسینقلی خان ایلخانی بختیاری به دست ظل‌السلطان","date":{"solarYear":1261,"solarMonth":3,"solarDay":24,"gregorianYear":1882,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":14},"tier":"secondary","category":"tribal","summary":"قتل ایلخان مقتدر بختیاری در دارالحکومه اصفهان به فرمان ناصرالدین شاه قاجار و حبس فرزندانش اسفندیار خان و علیقلی خان سردار اسعد؛ ایجاد کینه تاریخی که به فتح تهران در ۱۲۸۸ ش انجامید.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۲، بخش ۳","text":"خادم می‌گوید: «مذاکرات مستقیم بین نمایندگان تجار انگلیسی و ایل بختیاری شروع شده بود و این هم باعث بدبینی شدید دولت مرکزی ایران نسبت به حسینقلی خان بختیاری شد.»"}],"personIds":["hossein-qoli-bakhtiari","sardar-asad","samsam","zell-e-soltan"],"personDeeds":{"hossein-qoli-bakhtiari":"یکپارچه‌سازی کنفدراسیون بختیاری و قتل در اصفهان.","sardar-asad":"تحمل اسارت در اصفهان و عروج بعدی به رهبری فاتحان مشروطه.","samsam":"تحمل فشار پس از قتل پدر در میان طوایف بختیاری.","zell-e-soltan":"اجرای نقشه فریب و قتل ایلخان در دارالحکومه اصفهان."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["قتل ایلخانی","کشتن حسینقلی خان"],"context":"از سلجوقی تا قاجار سلسله‌های مدعی کل ایران از ایل برخاسته بودند. ایل در کاربرد دقیق اتحاد چند طایفه است، نه لزوماً یک خون. صفوی ایلات را چون مهره جابه‌جا کرد: شاهسون شمال زاگرس، بختیاری میان، قشقایی جنوب. ناصرالدین‌شاه ایل خمسه فارس را از پنج طایفه ترک و فارس و عرب ساخت تا قشقایی را مهار کند، و ریاست را به قوام‌الملک شهری شیراز داد. بختیاری نیروی جنگی دولت بود و اگر رام نمی‌ماند طغیان. حسینقلی‌خان هفت‌لنگ از حدود ۱۲۵۰ ایلخان رسمی شد: مالیات می‌رساند و سرکشی بزرگ را می‌خواباند. راهزنی جاده‌های زاگرس تا حدی ماند.","whatHappened":[{"title":"۱. توازن ده ساله و دو بدگمانی","body":"پس از یک دهه، همان ایلخان که مایه سکون بود زیاد قدرتمند شد. ظل‌السلطان حاکم اصفهان با بختیاری دوست شد؛ فرهاد میرزا معتمدالدوله حاکم فارس قشقایی را علم کرد. غارت نیابتی در مرز اصفهان و فارس به تهران گزارش‌های ضد شد. همزمان تجار انگلیسی پیش از امتیاز کارون برای کاروانسرا و پل زاگرس با خان‌های بختیاری حرف می‌زدند تا راه شوشتر به اصفهان امن باشد. دربار این را پادشاهی خودمختار دید."},{"title":"۲. سفرنامه خوزستان نجم‌الملک","body":"در آبان ۱۲۶۰ عبدالغفار نجم‌الملک به ظاهر به حج رفت و به دستور ناصرالدین شاه قاجار خوزستان را دید. نوشت ایلخان پنج ماه ایلات را از دزفول تا رامهرمز و اهواز می‌پراکند و خاک هیچ‌گاه از بختیاری خالی نیست.\n\nاحتشام‌السلطنه این صفحه با محمود احتشام‌السلطنه انجمن معارف یکی نیست. مترس یعنی مترسک: حاکم رسمی اسم بود.\n","quotes":[{"original":"حکومت خوزستان سه شاخه است. اسم و مترس با نواب احتشام السلطنه است. مداخل ولایتی داخل شوشتر و دزفول با آقا محمدرضا پیشکار و میرزا بزرگ مستوفی. مداخل ایالات اعراب و امر و نهی و عزل و نصب شیوخ با ایلخان بختیاری حسینقلی خان و پسرش اسفندیار خان سرتیپ. خوزستان خانه ایلخانی است و اعراب کارون ترس و اطاعت دارند. احدی بدون میل خاطر ایلخانی نمی‌تواند در خاک خوزستان گذر کند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. خفه در دارالحکومه اصفهان ۲۴ خرداد ۱۲۶۱","body":"حسینقلی با اسفندیار چهل‌ساله و علیقلی بیست‌وپنج‌ساله برای تقدیم مالیات اصفهان رفت. پس از تعارف، ظل‌السلطان به دستور پدر پسران را جدا کرد و نوکران ایلخان را خفه کردند. دو پسر را حبس کردند. ناصرالدین شاه قاجار ایلخان جدید معرفی نکرد تا اتحاد نگیرد."},{"title":"۴. سه شاخه مدعی و سرنوشت پسران","body":"بیش از یک دهه سه گروه پسرعمو ماندند: ایلخانی پسران حسینقلی؛ حاجی‌ایلخانی پسران امامقلی برادر؛ ایل‌بیگی پسران رضاقلی برادر ناتنی. امین‌السلطان علیقلی را پس از یک سال به تهران آورد، سرتیپ سواره صد نفره صدراعظم. اسفندیار تا برکناری ظل‌السلطان از اصفهان در ۱۲۶۷ در بند ماند، سپس لقب سردار اسعد و ایل‌بیگی گرفت و پس از مرگ عمو امامقلی ریاست را برداشت. در ۱۲۸۲ به مرگ طبیعی مرد. لقب سردار اسعد به علیقلی رسید، همان که مشروطه می‌شناسد."},{"title":"۵. علیقلی، پاریس و کینه بیست‌وهفت‌ساله","body":"علیقلی تا سقوط امین‌السلطان در تهران ماند، فرانسه آموخت، به لژ پاریس پیوست. در استبداد صغیر از پاریس با وزارت خارجه انگلیس حرف زد که اگر سواره بختیاری بر ناصرالدین شاه قاجار بشورند لندن راه نبندد. برادر نجفقلی صمصام‌السلطنه را به تسخیر اصفهان خواند. لطفعلی امیرمفخم از شاخه حاجی‌ایلخانی در جبهه محمدعلی‌شاه ایستاد. فتح تهران ۲۲ تیر ۱۲۸۸ میوه همان قتل ۱۲۶۱ بود: پسر خفه‌شده، سردار مشروطه شد."}],"aftermath":"قتل ایلخان بختیاری را نشکست؛ رهبری را چندپاره کرد تا دولت آسوده باشد. پاره ایلخانی در ۱۲۸۸ پایتخت را گشود. کینه با قاجار شخصی ماند و سیاسی شد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1250,"gregorianYear":1871},"title":"ایلخانی حسینقلی","text":"ریاست رسمی هفت‌لنگ از جانب ناصرالدین‌شاه."},{"date":{"solarYear":1260,"solarMonth":8,"gregorianYear":1881,"gregorianMonth":11},"title":"گزارش نجم‌الملک","text":"خوزستان خانه ایلخان نوشته شد."},{"date":{"solarYear":1261,"solarMonth":3,"solarDay":24,"gregorianYear":1882,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":14},"title":"قتل در اصفهان","text":"خفه در کاخ ظل‌السلطان و حبس اسفندیار و علیقلی."}]},{"id":"zarrabkhaneh-modern","title":"افتتاح و تمرکز ضرابخانه دولتی تهران با ماشین‌آلات مدرن","date":{"solarYear":1256,"solarMonth":3,"gregorianYear":1877,"gregorianMonth":6},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"راه‌اندازی نخستین کارخانه مکانیزه ضرب مسکوکات در پایتخت با ادوات اتریشی؛ واگذاری استیجاری دارالضرب به امین‌الضرب و بحران تقلب در عیار پول سیاه مسی در دهه ۱۲۷۰ ش.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۳، بخش ۱","text":"خادم می‌گوید: «علی خان امین‌الدوله برنامه وارد کردن یک دستگاه خودکار ضرب سکه اروپایی را به شاه پیشنهاد کرد و درنهایت در سال ۱۲۵۲ شمسی این دستگاه وارد بندر انزلی شد.» این تاریخ ورود دستگاه است، نه لزوماً سال گشایش ضرابخانه."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ روزنامه و دبستان","text":"کسروی ضرابخانه را در ردیف تلگراف و پستخانه و دارالفنون می‌گذارد: چیزهایی که در پادشاهی ناصری از اروپا گرفته شد."}],"personIds":["amin-al-zarb","amin-al-dowleh"],"personDeeds":{"amin-al-zarb":"تصدی و اجاره ضرابخانه دولتی و ضرب مسکوکات جدید.","amin-al-dowleh":"پیگیری واردات ماشین‌آلات مکانیزه از اتریش."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["ضرابخانه دولتی","دارالضرب تهران"],"context":"تصمیم ناصرالدین‌شاه برای تمرکز ضرب سکه با ماشین‌آلات مکانیزه اتریشی در خرداد ۱۲۵۶ ش.","whatHappened":[{"title":"۱. بحران پول سیاه و تقلب امین‌الضرب","body":"دارالضرب به امین‌الضرب اجاره داده شد. او عیار مسکوکات مسی شاهی را کاهش داد و پول سیاه انبوهی وارد بازار کرد که تورم شدید دهه ۱۲۷۰ ش را آفرید."},{"title":"۲. کسروی: ضرابخانه در شمار واردات اروپا","body":"کسروی در شمار چیزهایی که در پنجاه سال پادشاهی ناصرالدین‌شاه از اروپاییان گرفته شد تلگراف، تلفون، پستخانه، ضرابخانه، چراغ گاز و ادارهٔ پولیس را می‌آورد. وزارتخانه‌ها به شیوهٔ اروپا برپا شد و دارالفنون در تهران و تبریز بنیاد یافت."},{"title":"ورود دستگاه، به روایت خادم","body":"خادم می‌گوید امین‌الدوله دستگاه خودکار ضرب سکه را به ناصرالدین شاه قاجار پیشنهاد کرد و این دستگاه در ۱۲۵۲ به بندر انزلی رسید. این سال ورود دستگاه است و با سالی که برای گشایش ضرابخانه آمده یکی دانسته نمی‌شود.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۳، بخش ۱","text":"خادم رسیدن دستگاه ضرب سکه به انزلی را در ۱۲۵۲ می‌نویسد."}]}],"aftermath":"دستور توقف ضرب مسکوکات مسی توسط ناصرالدین شاه قاجار در ۱۲۷۵ ش و تداوم بحران معیشتی تا عهد مظفری. کسروی ضرابخانه را در فهرست واردات اروپا از زمان ناصرالدین‌شاه می‌گذارد."},{"id":"first-russian-loan","title":"استقراض نخست دولت ایران از روسیه (۲۲.۵ میلیون روبل)","date":{"solarYear":1278,"solarMonth":10,"gregorianYear":1900,"gregorianMonth":1},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"اخذ وام ۲۲.۵ میلیون روبلی از بانک استقراضی روس توسط امین‌السلطان برای سفر اول مظفرالدین‌شاه به فرنگ با رهن گمرکات شمال و تعهد به عدم دریافت وام از دولت‌های ثالث.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۳","text":"خلاصهٔ روایت خادم. وام اول روس ایران را متعهد کرد بدون اجازه تزار از هیچ دولت ثالثی وام نگیرد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ وامهای ایران","text":"کسروی وام نخست روس را بیست و دو میلیون و نیم منات می‌نویسد، با گرو گمرک شمال و شرط آنکه تاوان تنباکو به بانک شاهنشاهی پرداخته شود و تا بازپرداخت از دولت دیگر وام نگیرند. دنبالهٔ همان ناخشنودی را تا شبنامه و دستگیری مهر ۱۲۸۰ می‌برد."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"ذیل خطابه‌ها","text":"تقی‌زاده وام اول را بیست و دو میلیون و نیم روبل در سال ۱۳۱۷ می‌نویسد و می‌گوید از همین مبلغ، قرض پانصد هزار لیره‌ای بانک شاهنشاهی پرداخت شد."}],"personIds":["amin-al-soltan","joseph-naus","mozaffar-person"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"مذاکره و امضای قرارداد وام ۲۲.۵ میلیون روبلی با بانک روس.","joseph-naus":"تنظیم عواید گمرکی شمال به عنوان وثیقه استهلاک وام.","mozaffar-person":"توشیح استقراض خارجی برای تأمین سفر اول فرنگ."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["قرضه اول روس","وام ۲۲.۵ میلیون روبلی"],"context":"کسری بودجهٔ دربار مظفری، تسویهٔ غرامت تنباکو و هزینهٔ سفر فرنگ مظفرالدین شاه قاجار خزانه را تهی کرده بود. بهار ۱۲۷۸ امین‌الدوله از صدارت برخاست و به گیلان رفت. امین‌السلطان از قم آمد؛ کسروی می‌گوید گویا لقب اتابک را همین زمان یافت. مظفرالدین شاه قاجار بی‌پول و بیمار بود. پزشکان شست‌وشو در آبهای کانی اروپا را پیشنهاد می‌کردند و خودِ سفر هم پول می‌خواست. خادم این گره را به دی ۱۲۷۸ و رهن گمرک شمال می‌بندد. کسروی در گفتار یکم همان وام را با گفتگوی مظفرالدین شاه قاجار و امین‌الدوله، وعدهٔ بند اهواز، شبنامه و دستگیری شبنامه‌نویسان می‌گشاید.","whatHappened":[{"title":"۱. تشنگی مظفرالدین شاه قاجار و سستی صدراعظم","body":"مظفرالدین شاه جربزهٔ پدر را نداشت. کسروی می‌گوید همدردی می‌نمود و از ناتوانی کشور سخن می‌راند؛ مردم پس از تنباکو به سود و زیان ملک دلبسته شده بودند و از این سخنها خوشدل می‌شدند. امین‌السلطان یک سال ماند. سپس مظفرالدین شاه قاجار امین‌الدوله را از تبریز خواست و گفت از کسی باک نکند. دبستان رشدیه در تهران با پشتیبانی او پیش رفت. سی و شش هزار تومان گرد آمد که سودش به دبستان رسد. انجمن معارف برای سرکشی برپا شد. قانون و جلوگیری از رشوه و سامان مالیه نتیجه نداد.\n\nحبل‌المتین گفتگویی میان مظفرالدین شاه قاجار و امین‌الدوله چاپ کرد. مظفرالدین شاه قاجار گفت:\n\nامین‌الدوله پاسخ داد:\n\nکسروی این گفتگو را آغاز تخت‌نشینی نمی‌داند، خلاف ظاهر نوشتهٔ حبل‌المتین. دو چیز را شگفت می‌شمارد: با این تشنگی شاه، سستی امین‌الدوله از چه بود؛ و مظفرالدین شاه قاجار با این دلخواه چگونه امین‌الدوله را برداشت و امین‌السلطان را دوباره آورد. دستهای نهانی را در کار می‌بیند و همسایهٔ شمالی را در تلاش برای دست داشتن در کارهای ایران. امین‌الدوله را نیک می‌شناسد و دلیر و توانا نمی‌داند؛ وگرنه با همداستانی مظفرالدین شاه قاجار چیره می‌آمد.\n","quotes":[{"original":"سلطنت ایران بر حسب شأن و مقام بمقتضای وقت و زمان بسیار عقب افتاده. خیلی باید جد و جهد و کوشش کرد تا به مسایگان و دول همجوار خود برسیم. لذا تعویق در اجرای اصلاحات و تأمل در کارها ابداً روا نیست. هر قدر زودتر باصلاحات پردازیم دیر است. باید دو اسبه تاخت تا بمنزل رسید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"جناب امین‌الدوله ما خود سبب تعلل و تامل شما را در اجرای اصلاحات میدانیم که بملاحظات اختیارات مطلقه ماست. این نکته را خودمان کاملا دانسته‌ایم و هرگاه رضا بمحدودیت خود نبودیم چنین تکلیفی بشما نمی‌نمودیم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"شما را با کمال اطمینان امر می‌نماییم که با قوت قلب و استقامت رأی باصلاحات لازمه ولو آنکه منافی با اختیارات مطلقه ما باشد سریعا و آجلا بپردازید از این و بعد هیچ عذری پذیرفته نخواهد شد. ترتیب اصلاحات را بدهید، بحضور آورده امضا نماییم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"قربان – خیالات اقدس و مقاصد مقدس همایون اعلی بالاصاله حاوی وسائق جمیع ترقیات ملت و دولت تصور و هادی ماست. ولی یک مانع دیگر در پیش هست که تا تدارک آن نشود، کاملا کارها را بر اساس صحیح نتوانیم قائم داشت، و آن اصلاح مالیه دولت است، و مالیه دولت بدون مصارف لازمه اصلاح نمیپذیرد، و از برای آن مصارف فوق‌العاده محتاج بقرض هستیم، و امروز قرض ما از داخله ممکن نیست در صدد هستم که از دولت بیطرفی مانند بلژیک یا امثال آن، استقراض مختصری کرده، با اساس صحیحی و شالوده درستی بتدارک کلیه اصلاحات بپردازیم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. گرو گمرک شمال و بیست و دو میلیون و نیم منات","body":"امین‌الدوله می‌خواست از بلژیک یا دولتی بی‌یکسو وام گیرد. گفتگو با انگلیس به یک میلیون و دویست هزار لیره رسید، با گرو گمرک جنوب. آنان دیر پاسخ دادند. اتابک رو به روس گردانید. میانجی میرزا رضاخان ارفع‌الدوله بود، سفیر پطرزبورغ. روسیان گمرک شمال را گرو گرفتند. بیست و دو میلیون و نیم منات دادند، سود صدی پنج، مدت هفتاد و پنج سال. شرط این بود که وام بانک شاهنشاهی پرداخته شود: پانصد هزار لیره تاوان امتیاز توتون و تنباکو. تا این وام بازنگردد ایران از هیچ دولت دیگری وام نگیرد. خادم همین بند را به زبان روبل و بانک استقراضی می‌نویسد: ایران متعهد شد بدون اذن تزار از هیچ دولتی وام نگیرد.\n\nسال ۱۹۰۰ میلادی بود، ۱۲۷۸ شمسی و از ۲۲ اردیبهشت ۱۲۷۸ تا ۱۰ اردیبهشت ۱۲۷۹ (شاهنشاهی ۲۴۵۸ تا ۲۴۵۹). روزنامهٔ رسمی نوشت وام بانک پرداخته می‌شود، بند اهواز بسته می‌شود، برای شهر بی‌آب قزوین آب می‌آورند. تنها وام بانک پرداخته شد. تابستان همان سال مظفرالدین شاه قاجار و اتابک به گردش روسستان و فرانسه و عثمانی رفتند و با کیسهٔ تهی بازگشتند.\n\nمردم همهٔ بدیها را از اتابک شمردند و او را افزار سیاست همسایهٔ شمالی دانستند. گرجی‌نژاد بود؛ ارمنی‌نژادش پنداشتند و همان را گواه بدخواهی گرفتند. پس از برافتادن امین‌الدوله انجمن معارف از سرپرستی دبستان رشدیه و پرداخت پول بازایستاد و دبستانهای دیگری بنیاد نهاد. گفته می‌شد دست به پول دراز می‌شود. مردم این را هم از اتابک دانستند."},{"title":"۳. دستگیری شبنامه‌نویسان و قصیدهٔ فخرالواعظین","body":"شیخ یحیی کاشانی دربارهٔ نادرستی انجمن معارف و بدخواهی اتابک برای حبل‌المتین نوشت. انجمن نهانی او را خواند. ثریا نیز به زبان آمد. اتابک ورود روزنامه‌های فارسی را بست. کوشندگان شبنامه نوشتند و در پاکت پخش کردند. چند تن از نزدیکان مظفرالدین شاه قاجار پاکتها را روی میز می‌نهادند. دبستان رشدیه زیر نگهداری امین‌الدوله مانده بود و در نبود او شیخ هادی نجم‌آبادی سرکشی می‌کرد. آنجا کانون بدگویی شد. ناهار شاگردان و آموزگاران را می‌دادند. شیخ یحیی آموزگار بود. سید حسن برادر دارندهٔ حبل‌المتین و مثمرالملک نیز می‌آمدند.\n\nشبنامه‌ای وام روس را نواخت و قصیدهٔ فخرالواعظین کاشانی را در خود گنجاند:\n\nمظفرالدین شاه قاجار در نیاوران بود. موقرالسلطنه پاکت را روی میز می‌نهاد. مظفرالدین شاه قاجار در برابر آینه ایستاده بود و کار او را در آینه دید. چوب به پاهایش زدند. فهرست را شمرد. آقابالاخان به دستور مظفرالدین شاه قاجار دستگیر کرد: شیخ یحیی کاشانی، سید حسن برادر حبل‌المتین، میرزا مهدیخان وزیر همایون، میرزا محمدعلی خان قوام‌الدوله، ناصر خاقان، موقرالسلطنه داماد شاه، مثمرالملک قفقازی، میرزا سید محمد مؤتمن لشکر نوری، میرزا محمدعلیخان نوری. نوری شب از بام افتاد و در شهربانی مرد. شیخ یحیی را دست‌بسته به اردبیل فرستادند. سید حسن به میانجیگری عین‌الدوله، حکمران تهران، به مبارک‌آباد رفت. حاج میرزا حسن رشدیه به خانهٔ شیخ هادی نجم‌آبادی پناهید. کسروی می‌نویسد اگر نرمدلی مظفرالدین شاه نبود کمتر یکی از اینان زنده ماندی. روزنامه‌های روسستان پیشامد را «یک بدخواهی بشاه» بزرگ کردند. مهر ۱۲۸۰ بود، از ۲۴ شهریور ۱۲۸۰ تا ۲۱ مهر ۱۲۸۰ (شاهنشاهی ۲۴۶۰).\n","quotes":[{"original":"ارمنی‌زاده میازار مسلمانان را / بکف کفر مده سلطنت ایمان را","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"عاقبت خانهٔ ظلم تو کند شاه خراب / پس چه حاجت که بافلاک کشی ایوانرا","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"داس غیرت چو شود در کف ملت ظاهر / پاک از لوث وجود تو کند بستانرا","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"کاسه‌لیسی تو ازروس ندارد ثمری / کاین سیه کاسه در آخر بکشد مهمانرا","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۴. سان پطرزبورغ و دودستگی در فرنگ","body":"آنچه زشتی سفرها را بیشتر می‌کرد داستانهایی بود که از گزافه‌دهی مظفرالدین شاه قاجار و نادانی همراهان به زبانها افتاده بود. می‌گفتند مظفرالدین شاه قاجار خاک گلخانه از اروپا سپارش داده است. میرزا علیمحمدخان کاشانی، نویسندهٔ ثریا و پرورش، از زبان یکی از ایرانیان چنین آورد؛ کسروی گوینده را امیر بهادر جنگ می‌داند:\n\nمظفرالدین شاه قاجار و صدر اعظم و وزیران چند ماه در اروپا می‌گشتند و پولی را که با گرو ملک گرفته بودند به دست گشاده خرج می‌کردند و چیزی به سود کشور بازنمی‌آوردند. در فرنگ دودستگی افتاد: دسته‌ای به پیشوایی میرزا محمود خان حکیم‌الملک انگلیس‌خواهی نمودند و دسته‌ای به پیشروی اتابک روس‌خواهی. خامهٔ فرنگی ریشخند نوشت. ارج دولت نزد توده کاست. مردم از مظفرالدین شاه قاجار و دربار نومید شدند. اندکی پس از دستگیری شبنامه‌نویسان وام دوم روس بسته شد.\n","quotes":[{"original":"شنیدم در پطرزبوغ دولت روس محض خودنمایی بیست هزار قشون از نمره اول قشون روس در جلو اعلیحضرت همایونی سان داده بود و اعلیحضرت همایونی تمجید کرده بودند یکی از ملتزمین که نزدیک بوده بترکی گفته بود من با پانصد سوار ابوابجمعی خودم همهٔ این بیست هزار نفر را شکست میدهم","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"گمرک شمال گروگان ماند و تا بازپرداخت راه وام از دولت دیگر بسته شد. انجمن معارف از رشدیه برید. شبنامه و قصیدهٔ فخرالواعظین ناخشنودی را به میز مظفرالدین شاه قاجار رساند. وام دوم همان رشته را تکمیل کرد. تعرفهٔ نوز روی همین وثیقه نشست.","chronology":[{"date":{"solarYear":1278,"solarMonth":1,"gregorianYear":1899,"gregorianMonth":3},"title":"برخاستن امین‌الدوله","text":"بهار ۱۲۷۸؛ عزیمت به گیلان و آمدن امین‌السلطان از قم."},{"date":{"solarYear":1278,"solarMonth":10,"gregorianYear":1900,"gregorianMonth":1},"title":"وام ۲۲٫۵ میلیون منات","text":"گرو گمرک شمال، سود صدی پنج، مدت هفتاد و پنج سال؛ پرداخت تاوان تنباکو به بانک شاهنشاهی."},{"date":{"solarYear":1280,"solarMonth":7,"gregorianYear":1901,"gregorianMonth":9},"title":"دستگیری شبنامه‌نویسان","text":"مهر ۱۲۸۰ در نیاوران؛ موقرالسلطنه در آینه؛ رشدیه به خانهٔ شیخ هادی پناهید."}]},{"id":"shabnameh-arrests-1319","title":"دستگیری شبنامه‌نویسان و قصیدهٔ فخرالواعظین","date":{"solarYear":1280,"solarMonth":7,"gregorianYear":1901,"gregorianMonth":10},"tier":"secondary","category":"political","summary":"شبنامه‌ها وام روس و اتابک را نواختند. مظفر در نیاوران موقرالسلطنه را در آینه دید؛ مهر ۱۲۸۰ آقابالاخان به دستور مظفرالدین شاه قاجار دستگیر کرد. کسروی می‌گوید اگر نرمدلی مظفرالدین شاه قاجار نبود کمتر یکی زنده می‌ماند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ وامهای ایران","text":"کسروی می‌نویسد شبنامه‌ای وام روس را نواخت و قصیدهٔ فخرالواعظین را در خود گنجاند. مظفرالدین شاه قاجار آورندهٔ پاکت را در آینهٔ نیاوران دید. فهرست دستگیرشدگان را می‌آورد و مرگ میرزا محمدعلیخان نوری را از افتادن از بام شهربانی می‌نویسد. زنده‌ماندن بیشتر آنان را از نرمدلی مظفرالدین‌شاه می‌داند."}],"personIds":["amin-al-soltan","rushdiyeh","sheikh-hadi-najmabadi","mozaffar-person"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"جستجوی کوشندگان با دست آقابالاخان؛ خواندن برادر کوچک رشدیه به قلهک برای آگاهی از دبستان.","rushdiyeh":"دبستان او کانون بدگویی از اتابک شد؛ به خانهٔ شیخ هادی پناهید و از گزند جست.","sheikh-hadi-najmabadi":"سرکشی دبستان در نبود امین‌الدوله؛ پناه دادن به رشدیه پس از دستگیری‌ها.","mozaffar-person":"دیدن آورندهٔ پاکت در آینهٔ نیاوران؛ دستور دستگیری؛ کسروی زنده‌ماندن بیشتر آنان را از نرمدلی او می‌داند."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["دستگیری شبنامه‌نویسان","قصیده فخرالواعظین"],"context":"پس از وام نخست روس، مردم بدیها را از اتابک می‌شمردند و او را افزار همسایهٔ شمالی می‌دانستند. انجمن معارف پس از برافتادن امین‌الدوله از سرپرستی دبستان رشدیه برید. کسروی می‌نویسد دبستان، که هنوز زیر نگهداری امین‌الدوله بود و در نبود او شیخ هادی نجم‌آبادی سرکشی می‌کرد، از رنجیدگی کارکنان کانون بدگویی از صدر شد. شبنامه پاسخ کوشندگانی است که ورود روزنامه‌های فارسی بسته شده بود.","whatHappened":[{"title":"۱. شبنامه و قصیدهٔ فخرالواعظین","body":"کسروی می‌گوید اتابک آمدن روزنامه‌های فارسی را بست. کوشندگان پاکت شبنامه به اینجا و آنجا انداختند. چند تن از نزدیکان مظفرالدین شاه قاجار پاکتها را روی میز او می‌نهادند و مظفرالدین شاه قاجار می‌خواند بی‌آنکه آورنده را بشناسد. شیخ یحیی کاشانی آموزگار دبستان بود. سید حسن برادر دارندهٔ حبل‌المتین و مثمرالملک نیز به ناهار دبستان می‌آمدند و آموزگاران را در میان درس به بدگویی از اتابک وامی‌داشتند.\n\nناظم دبستان، محمد امین، آگاهی به کارکنان صدر داد. به میانجیگری او میرزا حسین برادر کوچک رشدیه را به نام گردش به قلهک خواندند و نزد اتابک بردند تا چگونگی دبستان را از او بکشند. در همان روزها شبنامه‌ای نوشتند که نکوهش وام روس را با قصیدهٔ فخرالواعظین کاشانی درآمیخت. کسروی چند بیت را می‌آورد:\n","quotes":[{"original":"ارمنی‌زاده میازار مسلمانان را / بکف کفر مده سلطنت ایمان را","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"عاقبت خانهٔ ظلم تو کند شاه خراب / پس چه حاجت که بافلاک کشی ایوانرا","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"داس غیرت چو شود در کف ملت ظاهر / پاک از لوث وجود تو کند بستانرا","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"کاسه‌لیسی تو ازروس ندارد ثمری / کاین سیه کاسه در آخر بکشد مهمانرا","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. آینهٔ نیاوران و فهرست دستگیرشدگان","body":"مظفرالدین شاه قاجار در نیاوران بود. کسروی می‌نویسد به هنگامی که موقرالسلطنه پاکت را روی میز می‌نهاد، مظفرالدین شاه قاجار در برابر آینه ایستاده بود و کار او را در آینه دید. آورنده شناخته شد. به فشار و چوب به پا نامهای انجمن را یکایک شمرد. به دستور مظفرالدین شاه قاجار آقابالاخان همه را گرفت.\n\nکسروی نامها را چنین می‌آورد: شیخ یحیی کاشانی نویسندهٔ گفتارها؛ سید حسن برادر دارندهٔ حبل‌المتین؛ میرزا مهدیخان وزیر همایون که وزیر پست بود و در سفر اروپا همراه شاه؛ میرزا محمدعلی خان قوام‌الدوله از درباریان توانگر و دشمن سخت اتابک؛ ناصر خاقان پیشخدمت مظفرالدین شاه قاجار و همراه سفر اروپا؛ موقرالسلطنه داماد شاه؛ مثمرالملک قفقازی که از میوه کنسرو می‌ساخت و ماهانه از مظفرالدین شاه قاجار می‌گرفت؛ میرزا سید محمد مؤتمن لشکر نوری؛ میرزا محمدعلیخان نوری.\n\nمیرزا محمدعلیخان را شب از پشت‌بام خوابیده برکندند؛ از سراسیمگی از بام افتاد و پس از چند ساعت در ادارهٔ شهربانی درگذشت. شیخ یحیی را دست‌بسته بر اسب نشاندند و به اردبیل فرستادند. سید حسن را به پاس برادر و به میانجیگری عین‌الدوله که حکمران تهران بود به ده او مبارک‌آباد روانه کردند. دیگران را هر یک به جایی فرستادند. حاجی میرزا حسن رشدیه به خانهٔ شیخ هادی نجم‌آبادی پناهید و از گزند جست.\n\nاین پیش‌آمد مهر ۱۲۸۰ بود، از ۲۴ شهریور ۱۲۸۰ تا ۲۱ مهر ۱۲۸۰ (شاهنشاهی ۲۴۶۰). روزنامه‌های روسستان آن را «یک بدخواهی بشاه» بزرگ کردند. کسروی می‌گوید اگر نرمدلی مظفر نبود کمتر یکی از اینان زنده می‌ماند. اندکی پس از آن ده میلیون منات دیگر از روس گرفتند و امتیاز راه شوسهٔ جلفا تا تهران را دادند."}],"aftermath":"دستگیری پرده از ناخشنودی وام برداشت و کسی را از راه وام بازنداشت. سفر دوم اروپا در تابستان ۱۲۸۱ از همین کیسه رفت. کسروی می‌نویسد این پیش‌آمدها در مظفرالدین شاه قاجار و اتابک نهنایید.","chronology":[{"date":{"solarYear":1280,"solarMonth":7,"gregorianYear":1901,"gregorianMonth":10},"title":"دستگیری مهر ۱۲۸۰","text":"آینهٔ نیاوران؛ فهرست موقرالسلطنه؛ مرگ نوری از بام."}]},{"id":"darcy-oil-concession","title":"امضای امتیازنامهٔ انحصاری نفت ویلیام ناکس دارسی","date":{"solarYear":1280,"solarMonth":3,"solarDay":7,"gregorianYear":1901,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":28},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"مظفرالدین شاه قاجار، پادشاه ایران، در ۷ خرداد ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۸ مه ۱۹۰۱ میلادی، امتیازنامه‌ای شصت‌ساله برای جست‌وجو، استخراج، حمل و فروش گاز طبیعی، نفت، قیر و موم معدنی در سراسر ایران، جز پنج ولایت شمالی آذربایجان، گیلان، مازندران، استرآباد و خراسان، به ویلیام ناکس دارسی، سرمایه‌دار انگلیسی مقیم لندن، واگذار کرد. نمایندگان دارسی در تهران آلفرد ماریوت، میرزا آنتوان‌خان کتابچی و ادوارد کوت بودند. میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان، صدراعظم، که اندکی پیش عنوان اتابک اعظم را از پادشاه گرفته بود، مذاکره را پیش برد و سر آرتور هاردینگ، وزیر مختار بریتانیا در تهران، از این کار پشتیبانی کرد.\n\nدر برابر این امتیاز، دارسی متعهد شد پس از تشکیل نخستین شرکت، بیست هزار لیره نقد و بیست هزار لیره سهام پرداخت‌شده به دولت ایران بدهد و سالانه معادل شانزده درصد سود خالص شرکت یا شرکت‌های تابع امتیاز را بپردازد. بند ششم، ولایات شمالی را از حوزهٔ امتیاز بیرون گذاشت و در عوض دولت ایران را متعهد کرد که حق کشیدن خط لوله به رودهای جنوب یا ساحل جنوبی ایران را به کس دیگری ندهد.\n\nنه دربار ایران و نه دارسی، در آن روز، اندازهٔ بعدی این ورقه را نمی‌دانستند. داوری‌ها دربارهٔ انگیزهٔ امضا، نحوهٔ مذاکره و سهم ایران از سود یکدست نیست.","citations":[{"sourceId":"iranica-darcy","locus":"مقالهٔ فؤاد روحانی","text":"فؤاد روحانی زندگی دارسی، دیدار پاریس، ورود نمایندگان به تهران، نامهٔ هاردینگ و مواد اصلی امتیاز را می‌نویسد."},{"sourceId":"mina-oil","locus":"بخش ۱۹۰۱ و بخش شرکت نفت انگلیس و ایران","text":"مینا زنجیرهٔ امتیازهای رویتر تا دارسی، نقش هاردینگ، حفاری چیاه‌سرخ، فوران مسجدسلیمان و خرید سهم دولت بریتانیا را می‌آورد."},{"sourceId":"iranica-apoc","locus":"بخش تاریخ اولیه","text":"کاظمی پیشینهٔ رویتر، نقش کوت و کتابچی، و سهم دولت بریتانیا در شرکت را می‌نویسد."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۳۵۴ تا ۳۵۸ و ۳۷۵ تا ۳۸۱","text":"کاظم‌زاده مذاکره در تهران، پنهان نگاه داشتن کار از سفارت روسیه، متن بندهای امتیاز و نزاع خط لولهٔ باکو را نقل می‌کند."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت سیزدهم، بخش سوم","text":"خادم تهی بودن خزانه، وام روسیه، آشنایی کتابچی و دارسی، و بندهای قرارداد را روایت می‌کند."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۳۶۷ تا ۳۶۹، چاپ فارسی","text":"شاهنشاه بررسی دومورگان، چاه‌های نخست، نقش فیشر و فوران مسجدسلیمان را می‌نویسد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۴۶ تا ۴۷ و ۹۳ تا ۹۴، چاپ انگلیسی","text":"شاهنشاه امضای امتیاز را در زمینهٔ رقابت روس و انگلیس می‌نویسد و خرید سهام به توصیهٔ چرچیل را می‌آورد."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ص ۵۳۵ تا ۵۳۶","text":"سایکس محل قصر شیرین، سندیکای برمه، مناسبات با بختیاری و پالایشگاه آبادان را می‌نویسد."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"جلد سوم، ص ۱۶۷ تا ۱۶۸","text":"مستوفی ناآگاهی دو طرف در زمان امضا، مصرف محدود نفت، و مقرری کمیسر را روایت می‌کند."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۲۵۱ تا ۲۵۲","text":"ارفع اهمیت هنوز اندک نفت در ۱۹۰۱ و سهم شانزده درصد را می‌سنجد."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۷","text":"غنی وام‌های روسی و پیوند کشف ۱۹۰۸ با ماندن بریتانیا در ایران را می‌نویسد."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۵۳","text":"کوپر کنترل تولید نفت را از راه سهم اکثریت دولت‌های بریتانیا در شرکت روایت می‌کند."}],"personIds":["mozaffar-person","amin-al-soltan","william-knox-darcy","antoine-kitabgi"],"personDeeds":{"mozaffar-person":"امتیازنامه را در ۷ خرداد ۱۲۸۰ امضا کرد.","amin-al-soltan":"مذاکره را پیش برد و کار را از سفارت روسیه پنهان داشت.","william-knox-darcy":"امتیاز به نام او صادر شد و عملیات را به نمایندگانش سپرد.","antoine-kitabgi":"دارسی را در پاریس به امتیاز رساند و در مذاکرهٔ تهران همراهی کرد."},"personTitles":{"mozaffar-person":"پادشاه ایران","amin-al-soltan":"صدراعظم","william-knox-darcy":"صاحب امتیاز","antoine-kitabgi":"کمیسر کل ایران در نمایشگاه پاریس"},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["امتیاز دارسی","قرارداد نفت ۱۹۰۱"],"contextSections":[{"title":"امتیازهای معدنی پیش از دارسی","body":"تاریخ امتیازهای نفتی ایران، به نوشتهٔ پرویز مینا در مقالهٔ «امتیازهای نفت در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا، با امتیازی آغاز می‌شود که ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۲۵۱ خورشیدی (۲۴۳۱ شاهنشاهی، ۱۸۷۲ میلادی) به بارون ژولیوس دو رویتر، تبعهٔ بریتانیایی آلمانی‌تبار، داد. آن امتیاز، که سراسر خاک ایران را در بر می‌گرفت، حق انحصاری بهره‌برداری از همهٔ منابع معدنی، از جمله نفت، و نیز ساخت راه، راه آهن، تلگراف، آبراه و ادارهٔ گمرک را برای هفتاد سال به رویتر می‌سپرد. فشار دولت تزاری و مخالفت شماری از رجال ایرانی به لغو آن انجامید. رویتر لغو را نپذیرفت و بارها غرامت خواست. سرانجام، با میانجیگری وزیر مختار بریتانیا در تهران، ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۲۶۸ خورشیدی (۲۴۴۸ شاهنشاهی، ۱۸۸۹ میلادی) امتیاز تازه‌ای به او داد که همان امتیاز بانک شاهنشاهی ایران است. بانک حق بهره‌برداری از معادن سراسر کشور را، جز زر و سیم و دیگر فلزات گرانبها، به دست آورد و سپس حقوق معدنی خود را به «شرکت معدنی ایران»، شرکتی بریتانیایی، به مبلغ صد و پنجاه هزار لیره فروخت. ده سال بعد، به سبب نبود سرمایه، امتیاز آن شرکت نیز باطل شد. مصطفی فاتح این دوره را در کتاب «پنجاه سال نفت ایران» آورده است و مینا به همان صفحات استناد می‌کند.\n\nفرهاد کاظمی در مقالهٔ «شرکت نفت انگلیس و ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که پس از امتیاز ۱۸۸۹ رویتر، جست‌وجوی نفت در سمنان و ناحیهٔ خلیج فارس بی‌نتیجه ماند. گزارش‌های فرانسوی سال ۱۸۹۲ میلادی در «سالنامهٔ معادن» دربارهٔ وجود نفت در ناحیهٔ قصر شیرین، فعالیت تازه‌ای به راه انداخت که ادوارد کوت، نمایندهٔ پیشین رویتر، و کتابچی‌خان، که در آن زمان ریاست گمرک ایران را داشت، در صدر آن بودند.","quotes":[]},{"title":"گزارش دومورگان و جست‌وجوی سرمایه‌گذار","body":"ژاک دومورگان، باستان‌شناس فرانسوی، در سال ۱۸۹۲ میلادی در همان «سالنامهٔ معادن» مقاله‌ای نوشت و از ذخایر نفت جنوب غربی ایران سخن گفت. فیروز کاظم‌زاده در کتاب «روسیه و بریتانیا در ایران» می‌نویسد که ادوارد کوت این یافته‌ها را به اطلاع ژنرال کتابچی‌خان، کمیسر کل ایران در نمایشگاه پاریس سال ۱۹۰۰ میلادی، رساند. فؤاد روحانی در مقالهٔ «دارسی، ویلیام ناکس» در دانشنامهٔ ایرانیکا همین گزارش‌ها را، در کنار مجلدهای «ماموریت علمی در ایران» دومورگان، دلیل توجه به نفت غرب و جنوب غرب ایران می‌داند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در کتاب «ماموریت برای وطنم» می‌نویسد که وال، پیش از آن‌که رویتر جست‌وجوی خود را تمام کند، در کرمانشاه به وجود نفت پی برده بود و در سال ۱۸۹۱ میلادی دومورگان، که در ایران به مطالعهٔ آثار باستانی مشغول بود، مامور بررسی نفت شد. نتیجهٔ کار دومورگان، به نوشتهٔ شاهنشاه، نخستین بررسی فنی و علمی ذخایر نفت ایران بود و سپس به صورت کتاب درآمد. در دنبال آن بررسی‌ها، چندین گروه از کاشفان اروپایی برای تجسس منابع زیرزمینی به ایران آمدند.\n\nسرمایه‌داران لندن پس از لغو امتیاز تنباکو، ناکامی «شرکت حقوق معدنی بانک ایران» که از امتیاز رویتر برآمده بود، و رسوایی لاتاری میرزا ملکم‌خان، از سرمایه‌گذاری تازه در ایران پرهیز می‌کردند. فؤاد روحانی این احتیاط را از دنیس رایت نقل می‌کند. امیر خادم در قسمت سیزدهم «ماجرای مشروطه» نیز یادآوری می‌کند که فضای بانکداری لندن هنوز درد لاتاری را از یاد نبرده بود.","quotes":[]},{"title":"تهی بودن خزانه و وام روسیه","body":"خزانهٔ دولت در سال‌های آغاز پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار تهی بود. خادم روایت می‌کند که میرزا علی‌خان امین‌الدوله، صدراعظم، در پاییز ۱۲۷۶ خورشیدی (۲۴۵۶ شاهنشاهی، ۱۸۹۷ میلادی) کوشید وامی از بانکی اروپایی با دفاتر در فرانسه و آلمان و هلند بگیرد تا به دولت روسیه یا بریتانیا و بانک‌های وابسته به آن‌ها بدهکار نشود. سفیران روسیه و بریتانیا آن بانک را منصرف کردند و مخالفت خود را به دولت ایران اطلاع دادند. امین‌الدوله سپس از کاردار سفارت بریتانیا خواست مذاکره برای وامی چهارصد هزار لیره‌ای با بهرهٔ پنج درصد از بانک شاهنشاهی ایران را آغاز کند، با وثیقهٔ درآمد گمرک جنوب و غرب، به ویژه کرمانشاه و محمره. هیئت مدیرهٔ بانک، که بنگاهی خصوصی در لندن بود، در دادن وام درنگ کرد.\n\nاین درنگ به میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان، که در آن هنگام سمت رسمی نداشت، فرصت داد با بانک استقراضی روسیه وارد گفت‌وگو شود. خادم می‌گوید سرگئی ویته، وزیر دارایی روسیه، شخصاً پیگیر این وام شد. در دی ۱۲۷۸ خورشیدی (۲۴۵۸ شاهنشاهی)، برابر با ژانویهٔ ۱۹۰۰ میلادی، امین‌السلطان که دوباره به صدراعظمی رسیده بود قرارداد وامی به مبلغ بیست و دو و نیم میلیون روبل امضا کرد. خادم این رقم را نزدیک دو میلیون و سیصد هزار لیره می‌داند. سیروس غنی در کتاب «ایران و برآمدن رضاشاه» رقم معادل را دو میلیون و چهارصد هزار لیره، با بهرهٔ پنج درصد، نوشته است.\n\nشرایط وام، به روایت خادم، بازپرداخت هفتاد و پنج ساله، تصفیهٔ وام پیشین بانک شاهنشاهی ایران بابت لغو امتیاز تنباکو، و وثیقهٔ درآمد گمرک‌های ایران جز گمرک فارس و جنوب بود. اگر دولت از حداقل پرداخت سالانه، نزدیک یک میلیون و صد و پنجاه هزار روبل، برنمی‌آمد، بانک استقراضی حق دخالت در ادارهٔ گمرک، جز گمرک جنوب، را داشت، بی‌آن‌که حق تغییر تعرفه داشته باشد. تا بازپرداخت کامل، دولت ایران حق گرفتن وام تازه از دولت خارجی را نداشت.\n\nغنی می‌نویسد که تا سال ۱۲۸۵ خورشیدی تقریباً همهٔ منابع مالی دولت در گرو روسیه بود. خادم می‌افزاید که حدود یک سال پس از این وام، پول در چاه کسری بودجه فرورفت و امین‌السلطان دوباره به بانک شاهنشاهی ایران روی آورد. او استدلال می‌کرد که آن بانک دولت خارجی نیست و شرط منع قرض خارجی شاملش نمی‌شود. هیئت مدیره باز مردد ماند. در همین اوان راه درآمدی تازه، یعنی امتیاز نفت، پیش پای صدراعظم باز شد.","quotes":[]},{"title":"رقابت روسیه و بریتانیا در ایران","body":"پرویز مینا از لرد کرزن، نایب‌السلطنهٔ هند، نقل می‌کند که ایران را یکی از مهره‌های صفحهٔ شطرنجی می‌دانست که بر آن بازی فرمانروایی بر جهان جریان دارد. روسیه می‌خواست سلطهٔ سیاسی خود را بر ایران استوار کند و قدرت‌های دیگر را کنار بگذارد. هاردینگ مقاومت در برابر این پیشروی را هدف اصلی سیاست بریتانیا می‌شمرد. امتیاز نفتی بریتانیایی، در این خوانش، ابزاری برای راست کردن تراز در برابر روسیه بود و از همین رو لندن از کار دارسی پشتیبانی کرد.\n\nولایات شمالی در حوزهٔ نفوذ روسیه به شمار می‌رفت، چنان‌که جنوب در مدار توجه بریتانیا بود. بیرون گذاشتن پنج ولایت شمالی از امتیاز دارسی، در همهٔ روایت‌های اصلی، برای پرهیز از خشم پترزبورگ آمده است.","quotes":[]}],"whatHappened":[{"title":"آشنایی کتابچی و دارسی","body":"کتابچی، که فؤاد روحانی او را دوست نزدیک امین‌السلطان و از باورمندان به آیندهٔ صنعت نفت ایران می‌داند و می‌نویسد در مذاکرات امتیازهای رویتر نیز دست داشته است، در اکتبر ۱۹۰۰ میلادی، برابر با مهر و آبان ۱۲۷۹ خورشیدی (۲۴۵۹ شاهنشاهی)، از سر هنری دراموند ولف، وزیر مختار پیشین بریتانیا در تهران در سال‌های ۱۲۶۶ تا ۱۲۶۹ خورشیدی (۲۴۴۶ تا ۲۴۴۹ شاهنشاهی)، خواست سرمایه‌گذاری انگلیسی برای امتیاز نفت ایران بیابد. ولف دارسی را پیش نهاد. دارسی در ۱۱ اکتبر ۱۸۴۹ میلادی در نیوتون آبوت دوون‌شر انگلستان به دنیا آمد، با خانواده به راکهمپتون استرالیا رفت، وکالت خواند و از احیای معدنی طلا در آن سرزمین ثروتی اندوخت. در سال ۱۸۸۶ میلادی به انگلستان بازگشت، خانه‌ای ییلاقی و خانه‌ای در لندن خرید و با گشاده دستی زیست. در اواخر دههٔ ۱۸۹۰، به نوشتهٔ فؤاد روحانی، سبک زندگی پرخرج و دشواری بازار سهام استرالیا او را به سرمایه‌گذاری معدنی تازه واداشت.\n\nولف در نوامبر ۱۹۰۰ در نامه‌ای به کتابچی، به نقل فؤاد روحانی از رایت و رابرت فری‌یر، دارسی را «سرمایه‌داری از بالاترین مرتبه که خود را آمادهٔ بررسی این کار می‌داند» خواند. دیدار کتابچی و دارسی در ۱۸ دی ۱۲۷۹ خورشیدی (۲۴۵۹ شاهنشاهی)، برابر با ۸ ژانویهٔ ۱۹۰۱ میلادی، در پاریس برگزار شد. دارسی در اصل با درخواست امتیاز موافقت کرد و پس از مذاکرات پاریس و لندن پیش‌نویس درخواست را نوشتند. ولایات شمالی را از همان آغاز، برای نرنجاندن روس‌ها، بیرون گذاشتند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «ماموریت برای وطنم» روایت دیگری می‌نویسد: کتاب دومورگان و گزارش کاشفان دیگر توجه دارسی را جلب کرد و او در سال ۱۹۰۰ میلادی جمعی از همکاران خود را به تهران فرستاد تا امتیاز استخراج نفت را بگیرند. در «پاسخ به تاریخ» نیز شاهنشاه کوت را زمین‌شناس و دومورگان را باستان‌شناس می‌خواند و می‌نویسد سر هنری دراموند، وزیر مختار بریتانیا در ایران، آنان را با دارسی آشنا کرد. این روایت با گزارش فؤاد روحانی و کاظم‌زاده، که ولف را وزیر مختار پیشین می‌دانند و هاردینگ را وزیر مختار وقت، و کتابچی را واسطهٔ اصلی می‌شمارند، یکی نیست","quotes":[]},{"title":"ورود نمایندگان به تهران و پشتیبانی هاردینگ","body":"کاظم‌زاده می‌نویسد دارسی کتابچی‌خان، کوت و آلفرد م. ماریوت را، که دیپلمات پیشین فرانسه و اینک نمایندهٔ دارسی بود، به تهران فرستاد. هر سه نامهٔ معرفی ولف به وزیر مختار بریتانیا را با خود داشتند. مینا تاریخ ورود نمایندهٔ دارسی به تهران را ۱۶ آوریل ۱۹۰۱ میلادی، برابر با ۲۷ فروردین ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی)، می‌گذارد. فؤاد روحانی می‌نویسد کتابچی و ماریوت در آوریل به دیدار هاردینگ رفتند و در ۲۶ آوریل، برابر با ۶ اردیبهشت ۱۲۸۰ خورشیدی، در گفت‌وگو با امین‌السلطان و هاردینگ، ماریوت به صدراعظم اطمینان داد که امتیاز پیشنهادی سرانجام صنعت نفت باکو را در سایه خواهد گذاشت.\n\nهاردینگ در نامهٔ ۱۲ مه ۱۹۰۱ میلادی، برابر با ۲۲ اردیبهشت ۱۲۸۰ خورشیدی، به دارسی چنین نوشت.\n\n{{quote:0}}\n\nکاظم‌زاده روش ماریوت و کوت و کتابچی را همان روش همهٔ امتیازجویان در تهران می‌داند: رشوه و فشار سیاسی. به نوشتهٔ او، ماریوت هنگام درخواست وساطت هاردینگ آشکارا گفت که شماری از سهام شرکت نفت آینده به صدراعظم ایران پیشنهاد خواهد شد. هاردینگ اهمیت بالقوهٔ کار را درک کرد، اما به کامیابی آن خوشبین نبود.","quotes":[{"original":"had secured in a very thorough manner the support of all the principal ministers and courtiers, not even forgetting the personal servant who brings His Majesty’s pipe and morning coffee","speaker":"سر آرتور هاردینگ","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"نامه به ویلیام ناکس دارسی، به نقل فؤاد روحانی در مقالهٔ «دارسی، ویلیام ناکس» دانشنامهٔ ایرانیکا، از رابرت فری‌یر","workType":"نامه","date":"۲۲ اردیبهشت ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی، ۱۲ مه ۱۹۰۱ میلادی)","context":"هاردینگ به دارسی گزارش می‌دهد که کتابچی‌خان چگونه پشتیبانی رجال دربار را فراهم کرده است.","page":"ص ۳۶ کتاب فری‌یر، به گزارش ایرانیکا","translation":"حمایت همهٔ وزیران و درباریان عمده را به شیوه‌ای بسیار کامل به دست آورده بود، حتی خدمتکار شخصی را که قلیان و قهوهٔ بامدادی اعلیحضرت را می‌آورد فراموش نکرده بود"}]},{"title":"گفت‌وگوی هاردینگ و امین‌السلطان و پنهان نگاه داشتن کار از سفارت روسیه","body":"اندکی پس از آغاز مذاکره، هاردینگ، چون کار مهمی بریتانیایی در میان بود، به اتابک اعظم گفت که سرمایه‌گذاری کلان سرمایهٔ بریتانیایی در ایران به سود آن کشور خواهد بود. امین‌السلطان پاسخ داد که از آغاز هواخواه این طرح بوده است.\n\n{{quote:0}}\n\nکاظم‌زاده می‌نویسد علاقهٔ شخصی امین‌السلطان به امتیاز چندان بود که سراسر معامله را پنهان نگاه داشت، زیرا می‌ترسید اگر سفارت روسیه خبردار شود طرح را در هم بکوبد و تقریباً یقیناً موفق شود. هاردینگ در خاطرات خود، کتاب «یک دیپلمات در شرق»، داستانی نقل می‌کند: امین‌السلطان، برای مصون ماندن از خشم آرگیروپولو، وزیر مختار روسیه و دوست خود، پیشنهاد کرد هاردینگ نامه‌ای حاوی نکات اصلی امتیاز پیشنهادی بنویسد. این نامه را زمانی به سفارت روسیه دادند که منشی شرقی سفارت، اشتریتتر، به مرخصی کوتاه رفته بود. چون کس دیگری در سفارت خط شکستهٔ فارسی را نمی‌خواند، چند روز اعتراضی نرسید و دولت ایران فرصت امضای قرارداد را یافت. در واقع خود امین‌السلطان خبر را به آرگیروپولوی ناخرسند داد.","quotes":[{"original":"his best to promote both this and all other British commercial undertakings.","speaker":"میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان","speakerTitle":"صدراعظم و اتابک اعظم","work":"فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران، از گزارش هاردینگ به لرد لنزداون","workType":"کتاب تاریخ، نقل از گزارش سفارتی","date":"بهار ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی، ۱۹۰۱ میلادی)، در جریان مذاکرات امتیاز","context":"پاسخ صدراعظم به اظهار هاردینگ که سرمایه‌گذاری کلان بریتانیایی به سود ایران است.","page":"ص ۳۵۵","translation":"بهترین کوشش خود را برای پیشبرد هم این کار و هم همهٔ دیگر اقدامات تجاری بریتانیا به کار خواهد بست."}]},{"title":"امضای امتیازنامه در ۷ خرداد ۱۲۸۰","body":"امین‌السلطان دسیسه‌های دربار و مخالفت روسیه را از میان برداشت و مظفرالدین شاه قاجار در ۷ خرداد ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۸ مه ۱۹۰۱ میلادی، امتیاز را امضا کرد. فؤاد روحانی این تاریخ را از هاردینگ، فری‌یر، کاظم‌زاده و فاتح می‌آورد. هاردینگ دو روز بعد، در ۹ خرداد، در نامه‌ای به وزارت خارجهٔ بریتانیا پشتیبانی قاطع خود را از دارسی و امتیاز نوشت.\n\nهمان هاردینگ، در گزارش محرمانهٔ تجاری ۳۰ مه ۱۹۰۱ میلادی از قلهک به لرد لنزداون، چنین سنجید.\n\n{{quote:0}}\n\nلرد کرزن، که در آن هنگام نایب‌السلطنهٔ هند بود و خود با شرکت حقوق معدنی بانک ایران پیوند داشته بود، پیش‌بینی کرد که کار دارسی نیز شکست خواهد خورد.\n\n{{quote:1}}\n\nدارسی هرگز به ایران نیامد. او روابط رسمی با دولت ایران و عملیات حفاری را یکسره به نمایندگانش سپرد.","quotes":[{"original":"If the hopes of the concessionaires are realized, and petroleum is discovered, as their agents believe will be the case, in sufficient quantities to compete with Bakou, the Concession may be fraught with important economic and, indeed, political, results. But the soil of Persia, whether it contains oil, or not, has been strewn of late years with the wrecks of so many hopeful schemes of commercial and political regeneration that it would be rash to attempt to predict the future of this latest venture.","speaker":"سر آرتور هاردینگ","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"گزارش محرمانهٔ تجاری شمارهٔ ۱۶ به لرد لنزداون، به نقل فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران","workType":"گزارش سفارتی","date":"۹ خرداد ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی، ۳۰ مه ۱۹۰۱ میلادی)، نوشته‌شده در قلهک","context":"هاردینگ دو روز پس از امضا، اهمیت احتمالی امتیاز را می‌سنجد و از شکست طرح‌های پیشین در ایران یاد می‌کند.","page":"ص ۳۵۵؛ اصل در بایگانی وزارت خارجهٔ بریتانیا","translation":"اگر امیدهای صاحبان امتیاز برآورده شود و نفت، چنان‌که نمایندگانشان باور دارند، به مقداری کشف گردد که با باکو رقابت کند، این امتیاز ممکن است نتایج اقتصادی و در حقیقت سیاسی مهمی به بار آورد. اما خاک ایران، چه نفت داشته باشد و چه نداشته باشد، در سال‌های اخیر از لاشهٔ بسیاری طرح‌های پرامید نوزایی تجاری و سیاسی پوشیده شده است، چندان که پیش‌بینی آیندهٔ این آخرین اقدام جسورانه می‌بود."},{"original":"not to think the industrial regeneration of Persia is going to make a new start in Mr D’Arcy’s hands","speaker":"لرد کرزن","speakerTitle":"نایب‌السلطنهٔ هند","work":"به نقل فؤاد روحانی در مقالهٔ «دارسی، ویلیام ناکس» دانشنامهٔ ایرانیکا، از دنیس رایت","workType":"توصیه به لندن، به روایت رایت","date":"حوالی امضای امتیاز، ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی، ۱۹۰۱ میلادی)","context":"کرزن به لندن اندرز می‌دهد که در کامیابی صنعتی دارسی در ایران انتظار تازه‌ای نبندند.","page":"ص ۱۰۸ کتاب رایت، به گزارش ایرانیکا","translation":"گمان نکنند نوزایی صنعتی ایران قرار است در دست آقای دارسی از نو آغاز شود"}]},{"title":"مفاد امتیازنامه","body":"متن اصلی قرارداد به زبان فرانسه بود و طرف ایرانی ترجمه‌ای فارسی دریافت کرد. خادم شمار بندها را هجده می‌داند. کاظم‌زاده متن فرانسه را از پیوست گزارش هاردینگ به لنزداون نقل می‌کند و ترجمهٔ انگلیسی را در مجموعهٔ اسناد ج. س. هورویتس نشان می‌دهد. قرارداد «میان دولت اعلیحضرت شاهنشاه ایران از یک سو، و ویلیام ناکس دارسی، از افراد مستقل، مقیم لندن در شمارهٔ ۴۲ میدان گروسونور (که از این پس صاحب امتیاز خوانده می‌شود) از سوی دیگر» است.\n\nبند نخست حق انحصاری زیر را برای شصت سال از تاریخ سند به دارسی می‌داد.\n\n{{quote:0}}\n\nصاحب امتیاز حق انحصاری کشیدن لوله از چاه‌ها تا خلیج فارس، برپا کردن انبارهای توزیع، کارخانه و همهٔ تأسیسات لازم را داشت. مسیر لوله‌ها را خود صاحب امتیاز و مهندسانش تعیین می‌کردند. فؤاد روحانی می‌نویسد همین مواد مخالفت خاص روس‌ها را برانگیخت، زیرا امید امتیاز نفت در ولایات شمالی بدون راه به ساحل خلیج فارس ارزش خود را از دست می‌داد.\n\nبند ششم، که کاظم‌زاده آن را بند اصلی می‌داند، در متن فرانسه چنین است و ترجمهٔ انگلیسی هورویتس از آن در پاورقی همان صفحات آمده است.\n\n{{quote:1}}\n\nبند نهم به صاحب امتیاز اجازه می‌داد یک یا چند شرکت برای بهره‌برداری تشکیل دهد. بند دهم پرداخت‌ها را معین کرد: حداکثر یک ماه پس از تشکیل نخستین شرکت، آن شرکت بیست هزار لیره نقد و بیست هزار لیره سهام پرداخت‌شدهٔ همان شرکت را به دولت ایران می‌پردازد.\n\n{{quote:2}}\n\nمینا می‌نویسد این حق‌الامتیاز سالانه «تا حدی مبهم» به صورت شانزده درصد «سود خالص سالانه» تعریف شده بود و بعدها همین ابهام منشأ اختلاف شد.\n\nبند دوازدهم مقرر می‌داشت کارگران شرکت ایرانی باشند و کارکنان فنی بتوانند خارجی باشند. خادم همین معنا را چنین خلاصه می‌کند که جز پرسنل فنی مانند مهندسان، باقی کارکنان باید از اتباع ایران باشند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد دولت ایران حق دخالت در امور شرکت را نداشت و شرکت فقط ایرانیان غیرماهر را به کار می‌گرفت. این تعبیر با متن بند دوازدهم، چنان‌که کاظم‌زاده و خادم نقل کرده‌اند، اندکی فرق دارد\n\nبند شانزدهم، به نقل کاظم‌زاده و فؤاد روحانی، امتیاز را باطل می‌کرد اگر نخستین شرکت موضوع بند نهم ظرف دو سال از تاریخ قرارداد تشکیل نمی‌شد. خادم بند شانزدهم را مهلت دو ساله برای آغاز بهره‌برداری می‌خواند. روایت قرارداد، چنان‌که کاظم‌زاده و فؤاد روحانی و بعدها بیان رسمی بریتانیا در مجلس عوام نقل کرده‌اند، تشکیل شرکت است نه آغاز استخراج.\n\nخادم بندهای دیگر را نیز یک به یک برمی‌شمرد به روایت او، زمین‌های خالصهٔ بایر برای تأسیسات به رایگان در اختیار صاحب امتیاز قرار می‌گرفت و زمین دایر را می‌بایست به قیمت معقول روز بخرد؛ در املاک شخصی یا وقفی، اگر صاحب امتیاز با مالک یا متولی قرارداد عادلانه می‌بست دولت اجازهٔ تصرف می‌داد؛ تصرف در شعاع دویست فرسنگی اماکن متبرک ممنوع بود. سه میدان فعال در شوشتر، قصر شیرین و دالکی نزدیک بوشهر نیز، با پرداخت دو هزار تومان سالانه علاوه بر درصد عمومی سود، زیر امتیاز می‌رفت. زمین‌ها از مالیات و ابزار وارداتی از گمرک معاف بودند. کار کشف می‌بایست بی‌درنگ آغاز شود و در صورت موفقیت، حفاری و استخراج نیز بی‌درنگ شروع گردد. اساسنامه و نام مدیران شرکت‌ها به اطلاع دولت ایران می‌رسید. دولت یک کمیسر رسمی برای نظارت می‌گماشت؛ حقوق او را صاحب امتیاز می‌پرداخت، معادل هزار لیره در سال. اگر اتباع ایران پیش از قرارداد برای مصرف داخلی خود نفت برمی‌داشتند، صاحب امتیاز همان مقدار را رایگان در اختیارشان می‌گذاشت. دولت برای امنیت جانی و مالی شرکت‌ها می‌کوشید، اما تعهد پرداخت غرامت در صورت آسیب نداشت. در پایان مدت، همهٔ تأسیسات و ابزار به دولت ایران می‌رسید و صاحب امتیاز حق تملک غرامتی نداشت. اختلاف‌ها را دو داور، هر یک به انتخاب یکی از طرفین، در تهران فیصله می‌دادند. کاظم‌زاده آیین داوری را با جزئی بیشتری نقل می‌کند: دو داور و یک سر داور که آن دو برمی‌گزینند، و رای داوران یا، در صورت اختلاف، رای سر داور قطعی است.","quotes":[{"original":"a special and exclusive privilege to search for, obtain, exploit, develop, render suitable for trade, carry away and sell natural gas, petroleum, asphalt and ozokerite, throughout the whole extent of the Persian Empire for a term of sixty years as from the date of these presents.","speaker":"متن امتیازنامهٔ دارسی","speakerTitle":"قرارداد میان دولت ایران و ویلیام ناکس دارسی","work":"متن فرانسهٔ پیوست گزارش هاردینگ به لنزداون، به نقل انگلیسی فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران","workType":"متن امتیازنامه","date":"۷ خرداد ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی، ۲۸ مه ۱۹۰۱ میلادی)","context":"بند نخست حوزه، مدت و موضوع امتیاز را معین می‌کند.","page":"ص ۳۵۶ تا ۳۵۷","translation":"امتیازی خاص و انحصاری برای جست‌وجو، به دست آوردن، بهره‌برداری، توسعه، آماده کردن برای تجارت، بیرون بردن و فروش گاز طبیعی، نفت، قیر و موم معدنی در سراسر قلمرو امپراتوری ایران برای مدت شصت سال از تاریخ این سند."},{"original":"Notwithstanding what is above set forth, the privilege granted by these presents shall not extend to the provinces of Azerbaidjan, Ghilan, Mazendaran, Astrabad, and Khorassan, but on the express condition that the Persian Imperial Government shall not grant to any other person the right of constructing a pipe-line to the southern rivers or to the South Coast of Persia.","speaker":"متن امتیازنامهٔ دارسی","speakerTitle":"قرارداد میان دولت ایران و ویلیام ناکس دارسی","work":"ترجمهٔ انگلیسی بند ششم به نقل فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران","workType":"متن امتیازنامه","date":"۷ خرداد ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی، ۲۸ مه ۱۹۰۱ میلادی)","context":"بند ششم پنج ولایت شمالی را استثنا می‌کند و انحصار لوله به جنوب را برای صاحب امتیاز نگاه می‌دارد.","page":"ص ۳۵۷","translation":"با وجود آن‌چه در بالا آمده است، امتیاز اعطایی این سند به ولایات آذربایجان، گیلان، مازندران، استرآباد و خراسان گسترش نمی‌یابد، اما به این شرط صریح که دولت ایران حق ساختن خط لوله به رودهای جنوب یا ساحل جنوبی ایران را به هیچ کس دیگری ندهد."},{"original":"It shall also pay the said Government annually a sum equal to 16 per cent of the annual net profits of any company or companies that may be formed in accordance with the said article.","speaker":"متن امتیازنامهٔ دارسی","speakerTitle":"قرارداد میان دولت ایران و ویلیام ناکس دارسی","work":"فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران","workType":"متن امتیازنامه","date":"۷ خرداد ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی، ۲۸ مه ۱۹۰۱ میلادی)","context":"بند دهم سهم سالانهٔ دولت ایران از سود خالص را تعیین می‌کند.","page":"ص ۳۵۷","translation":"همچنین باید سالانه مبلغی برابر با شانزده درصد سود خالص سالانهٔ هر شرکت یا شرکت‌هایی که مطابق همان بند تشکیل شود به دولت مزبور بپردازد."}]},{"title":"واکنش روسیه و ادعای رشوه","body":"آرگیروپولو کوشید کار صدراعظم را در پترزبورگ به نیکوترین صورت شرح دهد. به نوشتهٔ او، امین‌السلطان بی‌گمان می‌خواست ناخرسندی انگلیسی‌ها را از خود کم کند تا از مشارکت آنان در دسیسه‌های ضد او جلوگیری کند و با خشنود ساختن انگلیسی‌ها مخالفت، حتی غیرمستقیم، هاردینگ را با قرارداد تجاری روسیه و سختگیری مقررات گمرکی جنوب از میان بردارد. وزارت خارجهٔ روسیه به تندی واکنش نشان داد و به آرگیروپولو دستور داد به امین‌السلطان بفهماند که تا وقتی او بر سر کار است، تکرار چیزی مانند این کار را دولت امپراتوری نخواهد بخشید.\n\nچند ماه بعد، ا. ک. گروب، مدیر بانک استقراضی و نمایندهٔ ویته در تهران، تلگراف کرد که دارسی پنجاه هزار تومان رشوه داده تا امتیاز را بگیرد. به نظر گروب، همین امر توضیح می‌داد که چرا صدراعظم نه تنها به آسانی به فشار بریتانیا تن داد و از روسیه یاری نخواست، بلکه واقعیت مذاکره با نمایندگان صاحب امتیاز انگلیسی را از روس‌ها پنهان کرد. کاظمی در ایرانیکا، به نقل از بنیامین شوادران، از «رشوه‌های کلان به مقام‌های کلیدی ایران» نیز سخن می‌گوید.","quotes":[]},{"title":"خط لولهٔ باکو و بند ششم","body":"درآمد نقد امتیاز در همان آغاز فقط بیست هزار لیره بود. باقی، به نوشتهٔ خادم، از سود سالانهٔ فروش نفت می‌آمد و در سال‌های نخست چندان نبود، زیرا میدان‌های بسیار هنوز به بهره‌برداری نرسیده بودند. دولت امین‌السلطان همچنان به وام نیاز فوری داشت. روسیه از سوی بانک استقراضی وام تازه‌ای پیش نهاد که هدفش امتیاز کشیدن خط لولهٔ نفت از باکو بود.\n\nخادم زمینهٔ این طرح را رقابت نفت باکو با شرکت استاندارد اویل آمریکا می‌داند: روسیه می‌خواست نفت باکو را ارزان به بازار هند برساند و برای این کار به راهی به خلیج فارس نیاز داشت. کاظم‌زاده جزئیات بحران قیمت را می‌آورد. در ژانویهٔ ۱۹۰۱ میلادی بهای نفت خام در باکو به سختی افتاد. میانگین سال ۱۹۰۰ معادل پانزده و هفت دهم کپک برای هر پود بود و در ۱۹۰۱ به هشت و یازده صدم رسید؛ در ۱۹۰۲ میانگین به شش و هفتاد و دو صدم و در ژانویهٔ ۱۹۰۲، در کف سقوط، به چهار و شش دهم کپک برای هر پود رسید. در چنین حالی خبر امتیاز دارسی در پترزبورگ واکنش تند برانگیخت.\n\nدر ۱۷ دی ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی، ۷ ژانویهٔ ۱۹۰۲ میلادی) امین‌السلطان به هاردینگ گفت ویته اجازه نمی‌دهد ایران از انگلستان وام بگیرد و شرط وام روسی را حق ساخت خط لوله از سراسر ایران قرار داده است. هاردینگ بی‌درنگ یادآور شد که این کار با بند ششم امتیاز دارسی در تعارض است. امین‌السلطان گفت ویته از حقوقدانان خود پرسیده و اطمینان یافته که بند ششم ساخت لوله برای عبور ترانزیت نفتی را که از بیرون ایران می‌آید منع نمی‌کند. هاردینگ تلخی صدراعظم را از رفتار ویته ثبت کرد.\n\nدر ۴ فوریهٔ ۱۹۰۲، برابر با ۱۵ بهمن ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی)، گروب به پترزبورگ تلگراف کرد که امین‌السلطان با امتیاز لوله موافقت کرده است. یک هفته بعد مظفرالدین شاه قاجار موافقت خود را با این قید اعلام کرد که دولت روسیه مسئولیت نقض امتیاز دارسی را بپذیرد. امین‌السلطان می‌دانست بریتانیا لوله را تجاوز به حق دارسی خواهد شمرد.\n\nچند هفته پیش‌تر دارسی از آقای کراکن‌تورپ، مشاور پادشاه، نظری حقوقی گرفته بود.\n\n{{quote:0}}\n\nپس از دستور لنزداون، سر چارلز اسکات، سفیر بریتانیا در روسیه، به لامسدورف، وزیر خارجهٔ روسیه، گفت که بند ششم دولت ایران را متعهد کرده است حق ساخت لوله به رودهای جنوب یا خلیج فارس را به هیچ طرف دیگری ندهد. لامسدورف وعده داد موضوع را با ویته در میان بگذارد و در گذر سخن گفت که در تفسیر بند ششم تردیدهایی هست. اسکات پاسخ داد دولت بریتانیا تردیدی ندارد و آگاه نیست که ایرانیان تردیدی داشته باشند. گفت‌وگو در همان‌جا ماند.","quotes":[{"original":"the construction by Russia of the suggested pipe-line from Baku to the Persian Gulf would, unless consented to by Mr. D’Arcy, be an unlawful interference","speaker":"کراکن‌تورپ","speakerTitle":"مشاور پادشاه در امور حقوقی","work":"نظر حقوقی به درخواست دارسی، به نقل فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران","workType":"نظر حقوقی","date":"اواخر ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی، اوایل ۱۹۰۲ میلادی)","context":"دارسی پیش از بالا گرفتن مذاکرهٔ لولهٔ روسی، اعتبار حقوقی بند ششم را می‌سنجد.","page":"ص ۳۷۹","translation":"ساخت خط لولهٔ پیشنهادی روسیه از باکو به خلیج فارس، مگر با رضایت آقای دارسی، مداخله‌ای نامشروع خواهد بود"}]},{"title":"شرکت بهره‌برداری اول، حفاری و تنگنای مالی","body":"دارسی در سال ۱۲۸۲ خورشیدی (۲۴۶۲ شاهنشاهی، ۱۹۰۳ میلادی) «شرکت بهره‌برداری اول» را تأسیس کرد و پرداخت‌های اولیهٔ مقرر را انجام داد. مینا می‌نویسد دارسی سازمان و شرکتی نداشت و تنها منشی‌ای برای مکاتبات بازرگانی در اختیار داشت. برای ادارهٔ کار در ایران جورج رینولدز را اجیر کرد، دانش‌آموختهٔ دانشکدهٔ سلطنتی مهندسی هند با سابقهٔ حفاری در سوماترا. نخستین محل اکتشاف چیاه‌سرخ بود، فلاتی دشوارگذر در کوه‌های غرب ایران، شمال قصر شیرین.\n\nپرسی سایکس در جلد دوم «تاریخ ایران» انتخاب نزدیک قصر شیرین در مرز عثمانی را از نظر جغرافیایی و تجاری بسیار بد می‌داند: حمل دستگاه سنگین حفاری پرهزینه بود و کشیدن لوله تا حدود سیصد میل تا خلیج فارس، از سرزمینی تپه‌ای و ایلی، دشوار و تقریباً ناممکن می‌نمود. به نوشتهٔ او، وقتی سرانجام نفت به مقدار زیاد به دست آمد، تازه بر مشاوران صاحب امتیاز روشن شد که نزدیک سیصد هزار لیره به سبب ناآشنایی با وضع محل به هدر رفته است.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «ماموریت برای وطنم» می‌نویسد نخستین چاه، که در سال ۱۹۰۳ میلادی به پایان رسید، نتیجه‌ای نداد؛ چاه دوم در ژانویهٔ ۱۹۰۵، برابر با دی و بهمن ۱۲۸۳ خورشیدی (۲۴۶۳ شاهنشاهی)، به نفت رسید و روزانه حدود صد و سی بشکه فوران کرد. این چاه دارسی را، که در تنگنای سخت مالی بود، آرام کرد، اما در همان سال خشک شد و سرمایهٔ دارسی نیز تقریباً تمام گردید. کاظمی می‌نویسد شرکت در سال ۱۹۰۵ مقادیری اندک نفت یافت. مینا می‌گوید تا آوریل ۱۹۰۴، کمتر از سه سال پس از آغاز، کار در آستانهٔ فروپاشی بود. فؤاد روحانی می‌نویسد تا ۱۹۰۵ دارسی بیش از دویست و بیست و پنج هزار لیره هزینه کرده، باقی سهام استرالیایی خود را به رهن گذاشته و توان گردآوری سرمایهٔ تازه را از دست داده بود و با شاخهٔ فرانسوی خاندان روچیلد برای فروش امتیاز گفت‌وگو می‌کرد.","quotes":[]},{"title":"سندیکای برمه و فوران مسجدسلیمان","body":"دولت بریتانیا بیم آن داشت که دارسی امتیاز را به منافع خارجی بفروشد یا یکسره از دست بدهد. نیروی دریایی، که به این نتیجه رسیده بود نفت جای زغال را در سوخت کشتی‌ها خواهد گرفت، دارسی را با شرکت نفت برمه آشنا کرد تا کاری مشترک پیش برود. شاهنشاه در «ماموریت برای وطنم» می‌نویسد لرد فیشر به فرماندهی کل نیروی دریایی رسید و او را، به سبب علاقه به ساخت کشتی‌های مدرن، در میان کوته‌فکران «دیوانهٔ نفت» می‌خواندند. فیشر «کمیتهٔ نفت» تشکیل داد و آن کمیته دارسی را به شرکت نفت برمه معرفی کرد. سایکس نقش لرد سلبرن و ادوارد پرتیمن را در نگاه داشتن کار در دست بریتانیایی‌ها برجسته می‌کند.\n\nدر سال ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ۱۹۰۵ میلادی)، نزدیک چهار سال پس از امضای امتیاز، دارسی و شرکت نفت برمه «سندیکای امتیازها» را بر پا کردند. سهام شرکت بهره‌برداری اول و خود امتیاز به تولیت دارسی در سندیکا رفت و سرمایهٔ لازم برای ادامهٔ کار در ایران تامین شد. حفاری به جنوب غرب، به میدان نفتان، منتقل شد. محل مشخص چاه، مسجدسلیمان، نام خود را از آتشکدهٔ نزدیک گرفت. فؤاد روحانی فاصله را هشتاد میل در شمال شرق اهواز، در خوزستان، می‌گذارد؛ شاهنشاه فاصله تا آبادان را صد و پنجاه کیلومتر می‌نویسد.\n\nتا مدتی کامیابی نبود و دو چاه را رها کردند. سندیکا در آستانهٔ کنار کشیدن از اکتشاف بود و می‌خواست این چاه را نیز رها کند که حفاران به مخزن بزرگی رسیدند. تاریخ این رویداد در منابع یکسان نیست. فؤاد روحانی و مینا و محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» روز را ۲۶ مه ۱۹۰۸ میلادی، برابر با ۵ خرداد ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی) و به ضبط فؤاد روحانی «۲۴ ربیع‌الثانی ۱۳۲۶»، می‌گذارند. مینا لحظه را اندکی پس از ساعت چهار بامداد می‌نویسد، با فورانی که شاید پنجاه پا بالاتر از نوک دکل می‌رفت و حفاران را می‌پوشاند. شاهنشاه در «ماموریت برای وطنم» بامداد ۳۱ مه ۱۹۰۸، برابر با ۱۰ خرداد ۱۲۸۷ خورشیدی، را روز نتیجه می‌نویسد و همان تصویر فوران پنجاه پایی را می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nسایکس می‌نویسد پیشگامان افزون بر گرمای سخت و بی‌خانگی و کمبود خوراک، با دشمنی ایل بختیاری نیز روبه‌رو بودند. بختیاری‌ها با آن‌که برای حفاظت از اروپاییان مزد می‌گرفتند، شکایت‌ها را بی‌اعتنا می‌گذاشتند و مدیر بارها از سوی نگهبان بختیاری تهدید شد. تا وقتی گروه کوچکی از سپاهیان هندی پدیدار شد و رؤسای بختیاری با پول و سهام بیشتری همراه شدند، امنیت جامعهٔ بریتانیایی استوار نگردید. شاهنشاه نیز می‌نویسد تا پیش از آن‌که رضا شاه پهلوی زمام امور را به دست گیرد، دولت مرکزی در جنوب عملاً قدرت چندانی نداشت و هیئت حفاری برای حفظ جان و مال به خوانین بختیاری حق می‌پرداخت.","quotes":[{"original":"بامداد روز ۳۱ ماه مه ۱۹۰۸ زحمات وی به نتیجه رسید و نفت بار ارتفاعی که پنجاه پا بلندتر از ارتفاع منجنیق دهانهٔ چاه بود فوران نمود و آن روز را می‌توان آغاز ایجاد صنعت نفت خاورمیانه و یکی از وقایع مهم تاریخی این سرزمین محسوب داشت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"ماموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش و انتشار حوالی ۱۳۳۹ و ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۱۹ و ۲۵۲۰ شاهنشاهی، ۱۹۶۰ و ۱۹۶۱ میلادی)","context":"شاهنشاه فوران چاه رینولدز در مسجدسلیمان را نقطهٔ آغاز صنعت نفت خاورمیانه می‌خواند.","page":"ص ۳۶۸ تا ۳۶۹ چاپ فارسی"}]},{"title":"تأسیس شرکت نفت انگلیس و ایران و ورود دولت بریتانیا","body":"یک سال پس از فوران، شرکت نفت انگلیس و ایران تأسیس شد و حقوق و سهام سندیکای امتیازها را خرید. مینا تاریخ عرضهٔ عمومی سهام را ۱۹ آوریل ۱۹۰۹ میلادی، برابر با ۳۰ فروردین ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، می‌گذارد و می‌نویسد در همان روز شعبهٔ گلاسگو بانک اسکاتلند از هجوم خریداران به تنگ آمد. شرکت نفت برمه اکثریت سهام عادی را برداشت و دارسی بابت هزینه‌های اکتشاف جبران شد. مینا ارزش بازار سهام او را هشتصد و نود و پنج هزار لیره، به نقل از فری‌یر، می‌نویسد؛ فؤاد روحانی رقم را نهصد هزار لیره می‌گذارد. سایکس سرمایهٔ اولیه را دو میلیون لیره و نخستین رئیس هیئت مدیره را لرد استراتکونا می‌داند. دارسی تا مرگ در ۱ مه ۱۹۱۷ میلادی، برابر با ۱۱ اردیبهشت ۱۲۹۶ خورشیدی (۲۴۷۶ شاهنشاهی)، عضو هیئت مدیره ماند.\n\nشرکت لوله را از چاه‌ها به ویس بر کارون، و از آنجا از راه اهواز به جزیرهٔ آبادان در شط العرب کشید. پالایشگاه آبادان در نخستین آزمایش سال ۱۲۹۱ خورشیدی (۲۴۷۱ شاهنشاهی، ۱۹۱۲ میلادی) از کار افتاد و کیفیت فرآورده‌ها نیز ضعیف بود. تا پایان همان سال سرمایهٔ در گردش شرکت تمام شده بود.\n\nدر خرداد ۱۲۹۲ خورشیدی (۲۴۷۲ شاهنشاهی، ژوئن ۱۹۱۳ میلادی) وینستون چرچیل، لرد اول دریاداری، یادداشتی با عنوان «تامین سوخت نفتی برای نیروی دریایی اعلیحضرت» به کابینه داد. کابینه در اصل موافقت کرد که دولت در منابع مطمئن عرضه «سهمی کنترل‌کننده» بخرد و خود سهامدار شرکت نفت انگلیس و ایران شود. چرچیل در ۲۷ خرداد ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی، ۱۷ ژوئن ۱۹۱۴ میلادی) این لایحه را در مجلس عوام مطرح کرد. به روایت مینا، دولت دو میلیون و دویست هزار لیره سرمایه‌گذاری می‌کرد و پنجاه و یک درصد سهام را به دست می‌آورد، و دو مدیر با حق وتو در قراردادهای سوخت دریاداری و مسائل عمدهٔ سیاسی در هیئت مدیره می‌نشاند. قراردادی جداگانه و محرمانه تامین سوخت بیست‌سالهٔ دریاداری را، با شرایطی مطلوب و سهمی از سود به صورت تخفیف، تضمین می‌کرد. مجلس همان روز لایحه را تصویب کرد و در ۱۹ مرداد ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی، ۱۰ اوت ۱۹۱۴ میلادی) این لایحه توشیح سلطنتی گرفت.\n\nرقم سهم و مبلغ سرمایه‌گذاری در منابع یکسان نیست. کاظمی سهم دولت را پنجاه و سه درصد، با حق نصب دو مدیر رسمی و وتو بر همهٔ اعمال شرکت و تابعان، می‌نویسد و از قرارداد سی‌ساله با دریاداری سخن می‌گوید. سایکس سرمایه‌گذاری سال ۱۹۱۴ را دو میلیون لیره می‌داند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد چرچیل خرید پنجاه و یک درصد را توصیه کرد و قانون تنها شش روز پیش از آغاز جنگ در اوت ۱۹۱۴ تصویب شد. تاریخ تصویب در مجلس عوام، توشیح و شروع جنگ در منابع هم‌زمان نیست","quotes":[]}],"views":[{"title":"روایت امین‌السلطان و خوانش سفارت روسیه","body":"امین‌السلطان، چنان‌که به هاردینگ گفت، خود را از آغاز هواخواه طرح می‌دانست و وعده داد کار تجاری بریتانیا را پیش ببرد. او معامله را از سفارت روسیه پنهان کرد تا طرح از میان نرود. آرگیروپولو این پنهان‌کاری را در چارچوب تلاش صدراعظم برای کاستن از ناخرسندی انگلیسی‌ها و هموار کردن قرارداد تجاری با روسیه معنا کرد. گروب همان سکوت را با ادعای رشوه توضیح داد. وزارت خارجهٔ روسیه کار را نابخشودنی خواند. سه خوانش در کار است: علاقهٔ اعلام‌شدهٔ صدراعظم به سرمایه‌گذاری، توجیه سفیر روسیه، و اتهام مدیر بانک استقراضی.","quotes":[]},{"title":"ارزیابی هاردینگ و کرزن","body":"هاردینگ هم از امتیاز پشتیبانی کرد و هم، در همان گزارش ۳۰ مه، خاک ایران را از لاشهٔ طرح‌های شکست‌خورده پوشیده دید و پیش‌بینی را بی‌احتیاط دانست. کرزن صریح‌تر بود و نوزایی صنعتی ایران را از دست دارسی انتظار نمی‌کشید. هر دو مرد بریتانیایی بودند و هر دو از نزدیک به کار امتیاز نظر داشتند؛ یکی در تهران آن را پیش برد و دیگری از هند به آن بدگمان ماند.","quotes":[]},{"title":"روایت محمدرضا شاه پهلوی","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» زمینه را جادهٔ هند و آشنایی دیرین ایرانیان با «نفت» برای آتش‌های مقدس زرتشتی می‌گذارد و مذاکرات را به سبب «مطالبات تا حدی تهدیدآمیز روس‌ها» دشوار می‌خواند. او متن امتیاز را چنین خلاصه می‌نویسد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر فصل نفت همان کتاب می‌نویسد در ۱۹۰۱ حقوق اکتشاف، استخراج، پالایش، حمل و فروش نفت در همهٔ ایران جز پنج استان شمالی را به دارسی دادند و شرکت او می‌بایست شانزده درصد منافع را به دولت ایران بازگرداند. شرکت برای ماندن در توان مالی چند بار تجدید سازمان شد و در ۱۹۰۹ به شرکت نفت انگلیس و ایران بدل گردید. شاهنشاه می‌نویسد سرمایهٔ اولیه نزدیک صد میلیون دلار تا آغاز دههٔ ۱۹۲۰ کاملاً بازگشت و سپس، به معقول‌ترین برآوردها، درآمد شرکت به بیست و پنج برابر این مبلغ رسید، در حالی که ایران از ثروت عظیمی که از خاکش برمی‌آمد چیزی به دست نمی‌آورد و همه به سهامداران شرکت می‌رسید.\n\nدر «ماموریت برای وطنم»، پس از شرح فوران مسجدسلیمان، شاهنشاه دربارهٔ انگیزهٔ پیشگامان نیز می‌نویسد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"On May 28, 1901, after lengthy negotiations which had been complicated by the somewhat menacing demands of the Russians, the Shah finally granted Knox d’Arcy an exclusive sixty-year concession \"to find, extract, transport and commercialize natural gas, petroleum, asphalt and other derivatives of petroleum throughout the land\" with the exception of the provinces bordering on Tsarist Russia.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه در فصل جادهٔ هند و نفت، امضای امتیاز را در زمینهٔ رقابت روس و انگلیس روایت می‌کند.","page":"ص ۴۶ چاپ انگلیسی","translation":"در ۲۸ مه ۱۹۰۱، پس از مذاکرات طولانی که خواسته‌های تا حدی تهدیدآمیز روس‌ها آن را پیچیده کرده بود، شاه سرانجام به ناکس دارسی امتیازی انحصاری و شصت‌ساله داد «برای یافتن، استخراج، حمل و تجاری کردن گاز طبیعی، نفت، قیر و دیگر مشتقات نفت در سراسر سرزمین»، به استثنای ایالات هممرز با روسیهٔ تزاری."},{"original":"شک نیست که یکی از عوامل مهم آن‌همه کوشش و تلاش تحصیل منافع مادی و کسب شهرت و اعتبار بوده است ولی شک ندارم که محرک اصلی آن‌ها فقط کسب منافع نبوده بلکه به نظرم آن‌ها که این صنعت را آغاز کردند و مخصوصاً کسانی که مدت‌ها متمادی در کنار منجنیق‌ها و صدای خروشندهٔ ماشین‌های حفاری سکنی داشتند و با مشکلات و موانع دست و پنجه نرم می‌کردند از روح حادثه‌جویی و غریزهٔ پیشقدمی پیروی می‌کردند. در کشور من فرصت‌های متعددی برای ابراز این روح یافت می‌شود و جوانان ایرانی که دارای روح پیشقدمی و پشتکار باشند از مردم قوی‌الاراده و بااستقامتی که اولین چاه نفت را حفر و پایه‌های صنعت نفت را استوار کردند سرمشق‌های پسندیده پیش روی خویش خواهند دید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"ماموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش و انتشار حوالی ۱۳۳۹ و ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۱۹ و ۲۵۲۰ شاهنشاهی، ۱۹۶۰ و ۱۹۶۱ میلادی)","context":"شاهنشاه پس از روایت فوران مسجدسلیمان، کار پیشگامان حفاری را سرمشق پشتکار برای جوانان ایران می‌شمارد.","page":"ص ۳۶۹ چاپ فارسی"}]},{"title":"روایت عبدالله مستوفی","body":"عبدالله مستوفی در جلد سوم «شرح زندگانی من» امتیاز نفت جنوب را یکی از چندین سندی می‌داند که در پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار بدون توجه به نتایج آن امضا شد. مدت را شصت سال و حق دولت را صدی شانزده از عایدی خالص محصولات نفتی می‌نویسد.\n\n{{quote:0}}\n\nاو می‌افزاید در زمان گرفتن امتیاز، استعمال نفت تازه برای پاره‌ای ماشین‌های بخار کارخانه‌ها رایج شده بود و می‌دانستند که این ماده تا حدی کار زغال را می‌کند؛ بنزین جز برای پاک کردن لباس مصرف دیگری نداشت و از مایحتاج عمومی به شمار نمی‌آمد. دولت ایران نمی‌دانست معادن نفت عالم قدیم کمابیش در خاک این کشور و چند صد کیلومتر حوالی آن، و مقداری در جنوب شرقی آسیا، فراهم است و نمی‌دانست در این گوشهٔ کشور چه مقدار نفت خفته است. دارسی در لندن شرکتی ساخت و کارشناسان به کار گمارد، اما هر چه چاه زدند نفتی به دست نیامد. دولت ایران حتی از یاد برد که چنین امتیازی داده است و به همان هزار لیرهٔ سالانهٔ کمیسر قناعت کرد. شغل کمیسر نفت وسیلهٔ خشنود ساختن برخی اطرافیان دربار شد.\n\n{{quote:1}}\n\nاو می‌نویسد حتی در دورهٔ وثوق‌الدوله این کار به مصطفی مقتدر، یکی از نوادگان رئیس‌الوزراء، رسید که نه زبانی می‌دانست تا سخنی بگوید و نه پایی داشت که به لندن سفر کند؛ در خانهٔ خود در تهران مانده بود و سالی هزار لیره از شرکت می‌گرفت.","quotes":[{"original":"ولی در آن موقع نه دولت ایران می‌دانست چه داده، و نه انگلیسی‌ها می‌دانستند چه گرفته‌اند.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"نویسندهٔ شرح زندگانی من و از رجال اداری اواخر قاجار و اوایل پهلوی","work":"شرح زندگانی من","workType":"خاطرات","date":"نگارش دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی؛ نویسنده در ۱۳۲۹ خورشیدی درگذشت","context":"مستوفی در بحث وضع مالی دولت، هنگام یاد از طلب ایران از شرکت نفت جنوب، به اصل امتیاز دارسی بازمی‌گردد.","page":"جلد سوم، ص ۱۶۷ چاپ موجود"},{"original":"اگر این چاه‌ها برای دارسی نفت ندارد برای یکی از ایرانی‌ها سالی هزار لیره دارد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"نویسندهٔ شرح زندگانی من","work":"شرح زندگانی من","workType":"خاطرات","date":"نگارش دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"مستوفی سخن برخی رجال ایران را، با اشاره به حرف حاجی میرزا آقاسی، دربارهٔ مقرری کمیسر نفت نقل می‌کند.","page":"جلد سوم، ص ۱۶۷ تا ۱۶۸ چاپ موجود"}]},{"title":"روایت امیر خادم","body":"خادم بند به بند قرارداد را می‌خواند و دو نکتهٔ تحلیلی می‌افزاید. نخست آن‌که در زمان عقد، نه طرف ایرانی و نه طرف انگلیسی اندازهٔ بعدی کار را می‌دانستند. بررسی‌های زمین‌شناسان اروپایی از وجود منابع خوب در ایران خبر می‌داد، اما مقدار دقیق دانسته نبود و نفت هنوز کالایی راهبردی به معنای بعدی قرن بیستم نشده بود. برای هر دو طرف، این امتیازنامه‌ای تجاری بود مانند دیگر امتیازها.\n\n{{quote:0}}\n\nدوم آن‌که بند ششم را برای پیشگیری از مخالفت روسیه در قرارداد گنجاندند: دارسی می‌خواست منافعش از تهدید روسیه در امان باشد و در عین حال کوتاه می‌آمد تا قرارداد به سرنوشت رویتر نیفتد. در دورهٔ مشروطه، به نظر خادم، ناظران قرارداد نفت را هنوز در حد دیگر امتیازهای اقتصادی می‌دیدند و وزن بعدی را برای آن قائل نبودند.","quotes":[{"original":"اما در عمل این قرارداد، بی‌اغراق مهمترین قرارداد تجاری در کل تاریخ مدرن خاورمیانه بود، چون این اولین قرارداد نفتی بین یک فرد اروپایی و یک دولت در خاورمیانه بود و تبدیل به الگویی شد برای تمام برنامه‌های توسعه نفتی در قرن بیستم.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"روایتگر مجموعهٔ ماجرای مشروطه","work":"ماجرای مشروطه، قسمت سیزدهم، بخش سوم","workType":"گفتار تاریخی","date":"انتشار قسمت در مجموعهٔ ماجرای مشروطه","context":"خادم پس از مرور هجده بند، اهمیت بعدیی امتیاز را از نگاه هر دو طرف در سال ۱۲۸۰ جدا می‌کند.","page":"قسمت ۱۳، بخش ۳"}]},{"title":"داوری تاریخ‌نگاران","body":"کاظم‌زاده پس از نقل متن قرارداد چنین می‌نویسد.\n\n{{quote:0}}\n\nمینا، به نقل از دانیل یرگین، کار کتابچی را معامله‌ای می‌داند که عصر نفت در خاورمیانه را گشود و ایران را به صحنهٔ جهانی نفت آورد. غنی می‌نویسد وقتی در ۱۹۰۸ نفت به دست آمد، روشن شد که حضور سیاسی و نظامی بریتانیا پایدار خواهد ماند. حسن ارفع در «زیر پنج پادشاه» می‌نویسد وقتی مظفرالدین شاه قاجار امتیاز را به دارسی داد، نفت هنوز اهمیت عظیم بعدی را نداشت، زیرا کشتی‌ها همچنان زغال می‌سوختند، اتومبیل تازه به کار آمده بود و هواپیمایی در آغاز راه بود. با آن‌که هیئت دومورگان وجود ذخایر را نشان داده بود، به هیچ رو مسلم نبود که نفت ایران به مقداری برسد که بهره‌برداری را توجیه کند.\n\n{{quote:1}}\n\nاندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت» پیامد سیاسی نیم‌قرن پس از امتیاز را چنین خلاصه می‌کند.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"Such was the contract that turned out to be one of the more significant documents of the twentieth century. Its subsequent fate, the vast industrial complex to which it gave rise, the passionate hatred it evoked, the conflicts it precipitated, could not have been guessed by its signers, who, in a city remote from the centers of world power, in almost total secrecy, acted out a drama of the implications of which they were only half aware.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"روسیه و بریتانیا در ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"انتشار ۱۹۶۸ میلادی","context":"کاظم‌زاده پس از نقل مواد اصلی امتیاز، فاصلهٔ میان آگاهی امضاکنندگان و پیامد بعدی را بیان می‌کند.","page":"ص ۳۵۸","translation":"این بود قراردادی که از اسناد مهم‌تر سدهٔ بیستم از کار درآمد. سرنوشت بعدی آن، مجموعهٔ صنعتی عظیمی که از آن برخاست، نفرت تندی که برانگیخت و تعارض‌هایی که به بار آورد، بر امضاکنندگان پوشیده بود؛ آنان در شهری دور از مراکز قدرت جهان، تقریباً در پنهانی کامل، نمایشی را بازی کردند که خود فقط نیمی از معنای آن را درمی‌یافتند."},{"original":"The conditions of the concession were entirely to the advantage of the concessionaire, the Iranian Government’s share being only 16 per cent, and all the calculations of the profits were left to the concessionaire.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"از نظامیان و دیپلمات‌های دورهٔ پهلوی","work":"زیر پنج پادشاه","workType":"خاطرات","date":"انتشار ۱۹۶۴ میلادی","context":"ارفع پیش از ورود به الغای امتیاز در آذر ۱۳۱۱، شرایط اولیه را از نگاه سهم ایران می‌سنجد.","page":"ص ۲۵۱ تا ۲۵۲ چاپ انگلیسی","translation":"شرایط امتیاز سراسر به سود صاحب امتیاز بود، سهم دولت ایران فقط شانزده درصد بود، و همهٔ محاسبهٔ سودها به صاحب امتیاز واگذار شده بود."},{"original":"Over the next half century, successive British governments controlled Persian oil production through their majority shareholding in the Anglo-Persian Oil Company, ensuring that the old kingdom became a playground for great-power intrigue.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","date":"انتشار ۲۰۱۶ میلادی","context":"کوپر امتیاز و کشف نفت را در زمینهٔ تقسیم حوزه‌های نفوذ ۱۹۰۷ و سپس جنگ بزرگ می‌گذارد.","page":"ص ۵۳","translation":"در نیم‌قرن بعد، دولت‌های پیاپی بریتانیا با سهم اکثریت در شرکت نفت انگلیس و ایران تولید نفت ایران را در اختیار داشتند و کاری کردند که آن پادشاهی کهن بازیچهٔ دسیسهٔ قدرت‌های بزرگ شود."}]}],"aftermathSections":[{"title":"پایهٔ صنعت نفت در خوزستان و خاورمیانه","body":"فوران مسجدسلیمان، لوله به آبادان و پالایشگاه، نخستین صنعت بزرگ نفت خاورمیانه را بر همین امتیاز بنا کرد. شاهنشاه این روز را آغاز صنعت نفت منطقه می‌خواند و خادم آن را نخستین قرارداد نفتی میان یک فرد اروپایی و دولتی در خاورمیانه و الگوی برنامه‌های بعدی می‌داند. سایکس می‌نویسد آن‌چه در آغاز نزدیک بود به کاری زیانبار بدل شود، با انرژی و دانش فنی مدیران شرکت به بنگاهی با اهمیت امپراتوری تبدیل شد که هم می‌توانست درآمد ایران را بیفزاید و هم منبع سوخت امپراتوری باشد.\n\nدر جنگ ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸، به روایت سایکس، سوخت مایع برای کشتی‌های آب‌های شرق و مدیترانه، و نیز بنزین و نفت سفید برای جبهه‌ها، به ویژه بین‌النهرین، از همین منبع می‌آمد و بدون آن، به سبب کمبود کشتی، ادامهٔ عملیات در آن عرصه دشوار می‌شد. ارفع می‌نویسد در آن دوره حسابی به دولت ایران داده نشد و تسویهٔ نهایی همهٔ نفت استخراج‌شده تا ۱۹۲۰ را به مبلغ یک میلیون لیره، به عنوان سهم دولت ایران، تثبیت کردند.","quotes":[]},{"title":"اختلاف بر سر تعریف سود خالص","body":"از سال‌های نخست عملیات، اختلاف دولت ایران و شرکت بر سر محاسبهٔ همان شانزده درصد سود خالص بالا گرفت. مینا هستهٔ مشکل را تعریف سود می‌داند، که نظر کارشناسان دربارهٔ آن یکی نبود: سود شرکت‌های تابعهٔ شرکت در خارج از حساب بیرون می‌ماند و تخفیف فروش به نیروی دریایی بریتانیا کسر می‌شد. مذاکرات به «توافق تفسیری» آرمیتیج-اسمیت در سال ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی، ۱۹۲۰ میلادی) انجامید، به نام سیدنی آرمیتیج-اسمیت، مقام خزانه‌داری بریتانیا که در مذاکره مشاور مالی دولت ایران بود. محمدرضا شاه پهلوی این توافق را اندک سودی برای ایران می‌خواند و یادآور می‌شود که مذاکره‌کننده از سوی ایرانیان خود مقام بریتانیایی بود. رضا شاه پهلوی بعداً اعتبار این توافق را نپذیرفت، بر این پایه که آرمیتیج-اسمیت از حد اختیار خود فراتر رفته است. شرکت توافق را معتبر می‌دانست، اما تجدید نظر در امتیاز را مطلوب می‌شمرد.","quotes":[]},{"title":"الغای امتیاز و قرارداد ۱۳۱۲","body":"گفت‌وگوی تجدید نظر از سال ۱۳۰۷ خورشیدی (۲۴۸۷ شاهنشاهی) میان شرکت و دربار آغاز شد. رضا شاه پهلوی در آذر ۱۳۱۱ امتیاز را لغو کرد. شرح آن لغو و قرارداد تازه در لغو امتیاز دارسی آمده است. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» این اقدام پدر را نخستین ایستادگی در برابر قدرت‌های نفتی بین‌المللی می‌خواند.","quotes":[]},{"title":"نفت در سیاست ایران و بریتانیا","body":"با خرید سهم کنترل‌کننده از سوی دولت بریتانیا در ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی)، امتیاز دارسی که در آغاز سرمایه‌گذاری خصوصی یک فرد بود به ابزار سوخت نیروی دریایی و حضور اقتصادی پایدار بریتانیا در جنوب غربی ایران بدل شد. غنی پایداری حضور سیاسی و نظامی بریتانیا را از ۱۹۰۸ به بعد می‌بیند. کوپر کنترل تولید را از راه سهم اکثریت دولت‌های پیاپی بریتانیا روایت می‌کند. تقسیم حوزه‌های نفوذ در قرارداد ۱۹۰۷ آمده است. اشغال ایران در جنگ بزرگ در اشغال ایران ۱۳۲۰ آمده است. امتیاز نفت یکی از گره‌های همان رقابت بود.\n\nاز همین ریشه، در نسل‌های بعد، اختلاف بر سر تمدید، تفسیر سود، لغو امتیاز دارسی، ملی شدن صنعت نفت و قرارداد کنسرسیوم نفت رویید. آن‌چه در ۷ خرداد ۱۲۸۰ در تهران، تقریباً در پنهانی، امضا شد، نقطهٔ آغاز حقوقی همهٔ آن‌هاست.","quotes":[]}]},{"id":"second-russian-loan","title":"استقراض دوم از روسیه و امتیاز راه جلفا–تبریز","date":{"solarYear":1280,"solarMonth":12,"gregorianYear":1902,"gregorianMonth":3},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"اخذ ۱۰ میلیون روبل وام تکمیلی از بانک استقراضی روس برای تأمین سفر دوم مظفرالدین‌شاه و واگذاری امتیاز جاده شوسه جلفا–تبریز–تهران.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار دوازدهم","text":"وام دوم انزوای سیاسی اتابک را تشدید کرد و مخالفت بهبهانی با دربار را آغاز نمود."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ وامهای ایران","text":"کسروی می‌نویسد اندکی پس از دستگیری شبنامه‌نویسان ده میلیون منات دیگر از روس گرفتند و امتیاز راه شوسه از جلفا و تبریز تا قزوین و تهران را دادند. تابستان ۱۲۸۱ مظفرالدین شاه قاجار به اروپا و لندن رفت و با کیسهٔ تهی بازگشت."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۴۰۸؛ صفحهٔ چاپی ۳۹۵","text":"کاظم‌زاده پاسخ هاردینگ به سید ابوطالب زنجانی را می‌آورد: جز بست، سفارت انگلیس نمی‌توانست از معترضان ایرانی حمایت کند."}],"personIds":["amin-al-soltan","behbahani","mozaffar-person"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"انعقاد دومین وام ۱۰ میلیون روبلی از مسکو.","behbahani":"آغاز مخالفت و تماس‌های محرمانه با سفارت بریتانیا علیه وام روس.","mozaffar-person":"استفاده از وام برای سفر دوم فرنگستان."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["قرضه دوم روس","وام ۱۰ میلیون روبلی"],"context":"اتمام وجوه وام اول و اصرار مظفرالدین شاه قاجار بر گردش دوبارهٔ اروپا خزانه را باز تهی کرد. خادم این را به اسفند ۱۲۸۰ می‌بندد. کسروی می‌گوید اندکی پس از دستگیری شبنامه‌نویسان در مهر ۱۲۸۰ دوباره به آرزوی وام و گردش اروپا افتادند.","whatHappened":[{"title":"۱. ده میلیون منات و راه شوسهٔ جلفا","body":"امین‌السلطان وام دوم روسی را با امتیاز جادهٔ شوسه جلفا–تبریز–تهران امضا کرد. کسروی رقم را ده میلیون منات می‌نویسد و می‌گوید گذشته از چیزهای دیگر امتیاز کشیدن یک راه شوسه از جلفا و تبریز تا قزوین و تهران را به آن دولت دادند. تابستان ۱۲۸۱ مظفرالدین شاه قاجار و وزیر و همراهان روانهٔ اروپا شدند و این بار به لندن نیز رفتند. پس از چند ماه باز با کیسهٔ تهی بازگشتند. همان ریشخند سفر پیشین تکرار شد: پول گرو ملک در فرنگ رفت و بندی به سود کشور نیامد."},{"title":"بست، تنها پناه، به روایت هاردینگ","body":"کاظم‌زاده می‌نویسد سید ابوطالب زنجانی از هاردینگ پرسید انگلیس از معترضان به وام حمایت می‌کند یا نه. پاسخ این بود که جز بست، سفارت در موقعیتی نیست که از اتباع ایران حمایت کند. این سخن زمینهٔ بست‌های سال‌های بعد را نشان می‌دهد.","citations":[{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۴۰۸؛ صفحهٔ چاپی ۳۹۵","text":"کاظم‌زاده پاسخ هاردینگ را نقل می‌کند که جز بست، حمایتی در کار نیست."}]}],"aftermath":"انزوای اتابک ژرف‌تر شد. خادم آغاز تماس بهبهانی با سفارت انگلیس را از همین رنجش می‌نویسد. تعرفهٔ گمرکی که نوز برای استهلاک همین وامها آماده کرده بود هنوز در راه بود.","chronology":[{"date":{"solarYear":1280,"solarMonth":12,"gregorianYear":1902,"gregorianMonth":3},"title":"وام ده میلیون منات","text":"امتیاز راه شوسهٔ جلفا تا قزوین و تهران در کنار قرضه."},{"date":{"solarYear":1281,"solarMonth":4,"gregorianYear":1902,"gregorianMonth":6},"title":"گردش اروپا از جمله لندن","text":"تابستان ۱۲۸۱؛ بازگشت با کیسهٔ تهی."}]},{"id":"customs-tariff-1903","title":"ابلاغ نظام‌نامه و تعرفه جدید گمرکی ۱۹۰۳","date":{"solarYear":1281,"solarMonth":11,"solarDay":23,"gregorianYear":1903,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":12},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"توشیح تعرفه جدید گمرکی نوز، لغو عوارض راهداری محلی، افزایش تعرفه بر کالاهای تجار ایرانی و غیرروسی، و اعتصابات گسترده بازرگانان در لنگه، شیراز و تبریز.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ پیمان گمرکی با روسیان","text":"کسروی تعرفهٔ نوز را یکسره به زیان ایران می‌داند. بدهی کالای روس را کم و بدهی صدور ایران و کالای هند و فرانسه را بسیار می‌نویسد. از صفی‌نیا می‌آورد که امضای این قرارداد پس از ترکمانچای ضربتی به استقلال بود."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۴، بخش ۱","text":"خادم می‌گوید از آن پس حکام حق نداشتند غیر از پول گمرکی لب مرز، تعرفه و پول تازه‌ای بگیرند، و این را ادامهٔ سیاست تمرکز در اقتصاد دولتی می‌داند."}],"personIds":["joseph-naus","amin-al-soltan","mozaffar-person"],"personDeeds":{"joseph-naus":"تدوین و اجرای تعرفه جدید گمرکی متمرکز.","amin-al-soltan":"امضای قرارداد گمرکی با روسیه تزاری.","mozaffar-person":"توشیح فرمان نظام‌نامه گمرکی ۲۳ بهمن ۱۲۸۱ (شاهنشاهی ۲۴۶۱)."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["تعرفه گمرکی ۱۹۰۳","فرمان گمرکی ۱۳۲۰"],"context":"وام‌های روس خزانه را به درآمد گمرک گرو بست. ژوزف نوز بلژیکی گمرک را از اجارهٔ حکام به ادارهٔ دولتی بدل کرد و در ۲۳ بهمن ۱۲۸۱ فرمان تعرفه را به مهر مظفرالدین‌شاه رساند. تجار ایرانی تا آن روز با رشوه و تغییر نام کالا از عوارض می‌گریختند. اجرای دقیق همان ارقام کاغذی، بازار لنگه و شیراز و تبریز را به هم زد و نوز را نوکر روس خواندند. گفتار سیزدهم و چهاردهم همین گره را مبدأ خشم بازار می‌گذارد. کسروی نام نوز را در تاریخ ایران شوم می‌شمارد و پیمان را یکسره به زیان ایران می‌داند.","whatHappened":[{"title":"۱. تمرکز گمرک و وزارت نوز","body":"امین‌الدوله سه مستشار بلژیکی آورد: نوز، پریم و تونیس. نوز در ۲۵ اسفند ۱۲۷۶ به تهران رسید. برنامهٔ او معافیت صادرات، بازنگری ترکمانچای، حمایت از تولید داخل و عوارض سنگین بر تجمل بود. امین‌السلطان چون وثیقهٔ وام روس گمرک بود با او همراه شد. پریم در تبریز درآمد یک‌ساله را از یک میلیون و صد هزار تومان به یک میلیون و پانصد هزار رساند، بی‌آنکه هنوز تعرفه عوض شده باشد. در ۱۲۸۰ پست و ضرابخانه هم به بلژیکی‌ها رفت. تابستان ۱۲۸۱، در سفر دوم فرنگ شاه، نوز وزیر گمرکات شد: نخستین غیر ایرانی در کابینهٔ ایران نوین.\n\nکسروی آوردن سه بلژیکی را در زمان امین‌الدوله می‌نویسد و در یک جا سال ۱۲۸۷ را می‌آورد. این رقم با صدارت امین‌الدوله نمی‌خواند. نخست عنوان مدیر کل گمرکات دادند و می‌بایست زیر دست صدراعظم کار کند. سال بعد، هنگامی که مظفرالدین شاه قاجار آهنگ اروپا داشت، به دستاویز همراهی صدر اعظم او را وزیر کل گمرکات کردند و یکباره خودسر ساختند. کسروی پیشرفت تند نوز را زمینه‌سازی همان پیمان می‌داند."},{"title":"۲. فرمان ۱۵ از ۴ آذر ۱۲۸۷ تا ۳ دی ۱۲۸۷ (شاهنشاهی ۲۴۶۷) و لغو راهداری حکام","body":"متن فرمان در منتخب‌التواریخ مظفری مانده است. بند چهارم راهداری و قپان‌داری ولایات را برای همیشه برداشت و حق عوارض جادهٔ شوسه را به فرمان پایتخت سپرد:\n\nتجار می‌بایست از این بند شاد شوند. شاد نشدند. شفافیت مسیر فرار را بست. لمبرت مولیتور در بندر لنگه فرمان را خواند و فردای آن اعتصاب دید. سیدی با عمامهٔ سبز گفت قانون را نمی‌شناسند. در شیراز تجار به تهران و بوشهر تلگراف زدند. علاءالدوله، حاکم فارس، سید محمد فال‌اسیری را ترساند و شورش را در نطفه کشت. در تبریز اعتراض به پریم با خشم از وام روس در هم آمیخت و به خشونت خیابان رسید. تیر ۱۲۸۲ شورش تبریز بر پریم بازار و طلبه را به مسجد شاهزاده برد؛ شهریور همان سال نوشتهٔ ساختگی تکفیر اتابک پراکنده شد.\n\nکسروی فرمان مظفرالدین شاه قاجار را چنین خلاصه می‌کند: راهداری و قپانداری و حقوق خانات برداشته شود و همچون بازرگان بیگانه تنها حقوق گمرکی مرز گرفته شود. با این همه در بوشهر و شیراز و یزد و اصفهان و تهران بازرگان و ملا ناخشنودی نمودند. دستاویز دو چیز بود: بودن بیگانه بر سر کار کشور، و تعرفه به زیان خود. کسروی می‌نویسد در سال ۱۲۸۹ که مظفرالدین شاه در سفر اروپا بود بازرگانان در آن شهرها شوریدند. این رقم شمسی با سفرهای مظفر در ۱۲۷۸ و ۱۲۸۱ نمی‌خواند.\n","quotes":[{"original":"فصل ۴: نظر به ادای حقوق گمرکی مقرره در فصل سابق‌الذکر حقوق راهداری و خانات و میدان و قپان‌داری و یا سایر عوارض دیگر که سابق بر این در جزو گمرکات اجاره داده می‌شد، بکلی موقوف و ابدالدهر احدی از حکام و غیره هرکه باشد حق ایجاد و وصول این قبیل مالیات و عوارض را نخواهد داشت و همینطور راهداریهایی که در داخله مملکت برای حفظ طرق و شوارع وصول و دریافت می‌شد بالمره منسوخ و هیچکس حق اخذ آن را به هیچ اسم و رسم ندارد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. پیمان روس و تعرفه به زیان ایران","body":"پیمان با دست نوز آماده شد. پس از بازگشت مظفرالدین شاه قاجار از سفر دوم اروپا، در ۱۲۸۰ دستینه نهادند. در ۱۲۸۱ پیمان‌نامه‌ها را به یکدیگر دادند. به کار بستن از بهمن ۱۲۸۲ آغاز شد. کسروی نتیجه را یکسره به زیان ایران می‌داند: اندک افزارسازی و پارچه‌بافی از میان رود، داد و ستد از رونق افتد، کشاورزی آسیب بیند، مردم به قفقاز کوچند یا در ملک خود به همسایه گرایند. تعرفه برای کالایی که از روسستان می‌آمد بدهی کم بست و برای صدور ایران و کالای هند و فرانسه بدهی بسیار. انگلیسیان آزرده شدند. دولت چند ماه نگذشته با آنان پیمان جدا بست. زیان ایرانی ماند.\n\nکسروی می‌گوید گفتگو از زمان امین‌الدوله آغاز شده و ناهمداستانی او یکی از انگیزه‌های افتادنش توانستی بود. واگذاری چنین کاری را به بیگانهٔ ناآزموده ننگ می‌شمارد، حتی اگر پیمان به سود ایران می‌بود. سست‌نهادی مظفرالدین شاه قاجار و ناپاکی امین‌السلطان و ناآگاهی توده را فرصت همسایهٔ شمالی می‌داند که خواست خود را با دست بلژیکی پیش برد. شوستر به روایت کسروی نوز را افزار دست روس و نگه داشتهٔ بنام او می‌شمارد. صفی‌نیا نوشت:\n","quotes":[{"original":"امضای این قرارداد ضربت سختی بود که پس از عهدنامهٔ ترکمان‌چایی باستقلال ایران وارد شد","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۴. شورش تبریز بر پریم و دستخط ولیعهد","body":"بلژیکیان میانهٔ بازرگان ایرانی و بیگانه، بلکه میانهٔ مسیحی ایرانی و مسلمان، جدایی می‌گذاشتند. رنجش گمرک با ناخشنودی وام و گردش اروپا توأم شد. مردم مظفرالدین شاه قاجار را ساده‌دل شناختند و بدیها را از اتابک دانستند.\n\nدر تبریز میرزا علی‌اکبر از جلو میخانه‌ای در محلهٔ ارمنستان می‌گذشت. مستی جام پیش آورد. طلبه‌ها به خانهٔ حاج میرزا حسن مجتهد ریختند و او را به مسجد شاهزاده آوردند. بازرگانان بازار بستند. ملایان دلتنگی از دبستان را فراموش نکرده بودند. خواست مسجد شاهزاده این بود که مسیو پریم برود و میخانه‌ها و مهمانخانه‌ها و مدرسه‌ها بسته شود. پریم سر گمرک آذربایجان بود. دو روز بازار بسته ماند. محمدعلی میرزا، ولیعهد، دستخط فرستاد:\n\nطلبه‌ها میخانه و مهمانخانه و دبستان را تاراج کردند، از جمله دبستان کمال. پریم در باسمنج نشست. ده بیست روز بعد کالسکه آمد و او را بازگرداندند. حاج میرزا حسن مجتهد ناگزیر به تهران شد. کسروی این پیشامد را تیر ۱۲۸۲ می‌نویسد.\n","quotes":[{"original":"مجتمعین مسجد شاهزاده، الساعه مسیو پریم را روانه گردانیدم و دستور دادم میخانه‌ها، و مهمانخانه ها، و مدرسه‌ها را ببندند، شما متفرق شوید","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"تعرفه نوز را به هدف شمارهٔ یک بازار بدل کرد. عکس بالماسکه و فلک تجار قند همان نفرت را به منبر و مسجد شاه برد. سقوط امین‌السلطان در شهریور ۱۲۸۲ این گره را نبُرید؛ عین‌الدوله نوز را نگه داشت. کسروی زیان ایرانی را ماندگار می‌داند: انگلیسیان پیمان جدا گرفتند و تاجر ایرانی همچنان سوخت.","chronology":[{"date":{"solarYear":1276,"solarMonth":12,"solarDay":25,"gregorianYear":1898,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":16},"title":"ورود نوز به تهران","text":"آغاز اصلاح بایگانی گمرک و گزارش سه‌ماهه به صدراعظم."},{"date":{"solarYear":1280,"gregorianYear":1901},"title":"دستینهٔ پیمان گمرکی با روس","text":"پس از بازگشت سفر دوم اروپا؛ کسروی سال ۱۲۸۰ را می‌نویسد."},{"date":{"solarYear":1281,"solarMonth":11,"solarDay":23,"gregorianYear":1903,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":12},"title":"ابلاغ فرمان تعرفه","text":"توشیح ۲۳ بهمن ۱۲۸۱ (شاهنشاهی ۲۴۶۱) و لغو راهداری حکام ولایات."},{"date":{"solarYear":1282,"solarMonth":11,"gregorianYear":1904,"gregorianMonth":2},"title":"آغاز اجرای تعرفه","text":"کسروی به کار بستن را از بهمن ۱۲۸۲ می‌نویسد."},{"date":{"solarYear":1282,"solarMonth":4,"gregorianYear":1903,"gregorianMonth":7},"title":"شورش تبریز بر پریم","text":"خواست مسجد شاهزاده؛ دستخط ولیعهد؛ بازگشت پریم از باسمنج."}]},{"id":"tabriz-prim-riot-1282","title":"شورش تبریز بر مسیو پریم و بستن دبستانها","date":{"solarYear":1282,"solarMonth":4,"gregorianYear":1903,"gregorianMonth":7},"tier":"secondary","category":"political","summary":"تیر ۱۲۸۲ طلبه‌ها و بازار مسجد شاهزاده را گرفتند و خواستند پریم برود و میخانه و مهمانخانه و دبستان بسته شود. ولیعهد دستخط داد؛ پس از فروکش کالسکه فرستاد و حاجی میرزا حسن مجتهد را به تهران راند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ داستان تبریز","text":"کسروی داستان تبریز را از توهین به میرزا علی‌اکبر در محلهٔ ارمنستان می‌آغازد. خواست مسجد شاهزاده رفتن پریم و بستن میخانه و مهمانخانه و دبستان بود. دستخط ولیعهد را می‌آورد، تاراج دبستان کمال را می‌نویسد، و بازگشت پریم را از باسمنج با کالسکه."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۴، بخش ۱","text":"خادم می‌گوید: «در اواخر خرداد و اوایل تیر سال ۱۲۸۲ یک بلوایی در تبریز به پا شد… بهانه دقیق شروع اعتراضات به پریم خیلی معلوم نیست.»"}],"personIds":["mohammad-ali-person","haj-mirza-hasan-mojtahed-tabriz","joseph-naus"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"دستخط راندن پریم و بستن میخانه و مهمانخانه و مدرسه؛ سپس کالسکه برای بازگشت پریم و بیرون کردن مجتهد.","haj-mirza-hasan-mojtahed-tabriz":"طلبه‌ها او را به مسجد کشیدند؛ پس از فروکش ناگزیر به تهران شد. با شیخ فضل‌الله یکی نیست.","joseph-naus":"ریاست بلژیکیان گمرک؛ مسیو پریم سر گمرک آذربایجان در همین دستگاه بود."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["شورش مسیو پریم","دستخط پریم"],"context":"کسروی رنجش گمرک و بلژیکیان را در تبریز با سه رشته یکی می‌کند: توهین به میرزا علی‌اکبر از ملایان در گذر میخانهٔ محلهٔ ارمنستان؛ ناخشنودی بازرگانان از تعرفه و نوز؛ دلتنگی ملایان از دبستانهای نو. مسیو پریم سر گمرک آذربایجان بود. مهمانخانه‌ها را ارمنیان و قفقازیان گشوده بودند و در آنها باده می‌فروختند. مدرسه‌ها در این خواست همان دبستانهاست. حاجی میرزا حسن مجتهد تبریز با شیخ فضل‌الله نوری یکی نیست.","whatHappened":[{"title":"۱. میخانه و مسجد شاهزاده","body":"کسروی می‌نویسد میرزا علی‌اکبر، که از همان زمان نام مجاهد گرفت، از جلو میخانه‌ای می‌گذشت. مستی جام باده پیش او گرفت. به گفتهٔ عامیان تعارف کرد. میرزا تند و زودخشم بود. خشمناک به مدرسه بازگشت. طلبه‌ها به عنوان توهین به علما به خانهٔ حاجی میرزا حسن مجتهد رفتند و او را کشیده به مسجد شاهزاده آوردند. بازرگانان بازار را بستند و به مسجد آمدند. ملایان دلتنگی دبستان را فراموش نکرده بودند. همه را روی هم ریختند و گفتند:\n","quotes":[{"original":"میباید مسیو پریم برود، و میخانه‌ها و مهمانخانه‌ها و مدرسه‌ها بسته شود","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. دستخط ولیعهد و تاراج دبستان کمال","body":"دو روز بازار بسته ماند. محمدعلی‌میرزا ولیعهد و سررشتهٔ آذربایجان بود. ناگزیر دستخط فرستاد:\n\nهمین که نوشته خوانده شد طلبه‌ها بیرون ریختند و میخانه و مهمانخانه و دبستان را تاراج کردند. یکی از دبستانها کمال بود که راهبرش میرزا حسینخان بود و روزنامه‌ای به همان نام می‌نوشت. پس از این پیش‌آمد در تبریز نماند و به قفقاز و مصر رفت.\n\nپریم را ولیعهد بیرون فرستاد. در باسمنج نشست. پس از ده و بیست روز که آشوب فرو نشست، محمدعلی‌میرزا کالسکه فرستاد و او را به شهر بازگرداند. به جای او حاجی میرزا حسن مجتهد را ناگزیر کرد در شهر نماند. مجتهد روانهٔ تهران شد. کسروی این پیش‌آمد را تیر ۱۲۸۲ می‌نویسد، از ۵ تیر ۱۲۸۲ تا ۲ مرداد ۱۲۸۲ (شاهنشاهی ۲۴۶۲).\n","quotes":[{"original":"مجتمعین مسجد شاهزاده، الساعه مسیو پریم را روانه گردانیدم و دستور دادم میخانه‌ها، و مهمانخانه ها، و مدرسه‌ها را ببندند، شما متفرق شوید","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"بازگشت پریم با کالسکه نشان داد دستخط برای فروکش غوغا بود نه تغییر دستگاه گمرک. تعرفه از بهمن ۱۲۸۲ اجرا شد. کسروی چند ماه بعد برافتادن اتابک را در آخر شهریور همان سال می‌گذارد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1282,"solarMonth":4,"gregorianYear":1903,"gregorianMonth":7},"title":"تیر ۱۲۸۲","text":"مسجد شاهزاده؛ دستخط؛ تاراج دبستان کمال؛ پریم در باسمنج."}]},{"id":"forged-najaf-takfir-atabak","title":"نوشتهٔ ساختگی تکفیر اتابک به نام علمای نجف","date":{"solarYear":1282,"solarMonth":6,"gregorianYear":1903,"gregorianMonth":9},"tier":"secondary","category":"political","summary":"پس از برافتادن اتابک در آخر شهریور ۱۲۸۲ نوشته‌ای با مهر علمای نجف پراکنده شد که صدر را کافر می‌خواند. تاریخ روی ورقه ۲۲ شهریور ۱۲۸۲ (شاهنشاهی ۲۴۶۲) است. کسروی سازنده‌اش را سید محمدعلی برادر حبل‌المتین می‌داند و آن را فتوای نجف نمی‌شمارد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ بر افتادن اتابک","text":"کسروی متن تکفیر را که به نام علمای نجف پراکنده شد نقل می‌کند و آن را ساختگی می‌داند. سازنده‌اش را سید محمدعلی، برادر صاحب حبل‌المتین، می‌شمارد. تاریخ روی نوشته را چند روز پیش از برافتادن اتابک می‌بیند و رسیدن آن به تهران را پس از رفتن او ممکن می‌داند."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۴، بخش‌های ۳ و ۴","text":"خادم متن را منسوب به علمای عتبات و برگرفته از کسروی می‌داند. کسروی آن را ساختگی می‌داند."}],"personIds":["amin-al-soltan","akhund-khorasani","mozaffar-person"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"آماج نوشته؛ آخر شهریور از کار افتاد و به اروپا رفت. کسروی تکفیر را پس از رفتن او در تهران می‌بیند.","akhund-khorasani":"نام و مهر او روی ورقه است؛ کسروی مهر را حجت صدور از نجف نمی‌گیرد. رنجیدگی واقعی او از اتابک را جدا می‌نویسد.","mozaffar-person":"اتابک را برداشت؛ به روایت تاریخ بیداری در کسروی گفته بود از برداشتن باک ندارد جز گسستن رشتهٔ کار."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["تکفیر ساختگی اتابک","نوشته ساختگی تکفیر اتابک"],"context":"کسروی این نوشته را فتوای نجف نمی‌خواند. می‌گوید پس از رفتن اتابک در تهران پراکنده شد و سازنده‌اش سید محمدعلی برادر دارندهٔ حبل‌المتین است که در نجف می‌بود. از خود نوشته ساختگی پیداست. پیکره‌ها گویا در استانبول برداشته شد. تاریخ روی ورقه ۲۲ شهریور ۱۲۸۲ (شاهنشاهی ۲۴۶۲) است، چند روز پیش از برافتادن صدر در آخر شهریور ۱۲۸۲. کسروی رسیدن به تهران را پیش از رفتن اتابک نشدنی می‌داند.","whatHappened":[{"title":"۱. برافتادن صدر و شایعهٔ تکفیر","body":"افزار اتابک خوشرویی و پول به ملایان کند شده بود. کسانی پول نمی‌گرفتند. در تهران طباطبایی دشمنی می‌کرد؛ حاجی شیخ فضل‌الله نوری تازه از مکه بازگشته با او همراه شد. در نجف آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و حاجی میرزا حسین تهرانی نجل خلیل نامه به ایران می‌نوشتند و رنجیدگی از صدر نشان می‌دادند. حبل‌المتین از اتابک زیان دیده بود. شایعه پراکنده شد که علمای نجف میرزا علی‌اصغر خان را تکفیر کرده‌اند و این به دلیری افزود.\n\nکسروی از تاریخ بیداری می‌آورد که مظفر با درباریان به سکالش نشست و گفت از برداشتن امین‌السلطان باک ندارد جز آنکه می‌ترسد رشتهٔ کارها از هم بگسلد. عین‌الدوله و برادرش سپهسالار زبان دادند که نگذارند رشته بگسلد. آخر شهریور ۱۲۸۲، دههٔ ۴ شهریور ۱۲۸۲ (شاهنشاهی ۲۴۶۲)، اتابک از کار افتاد و عین‌الدوله به نام وزیر اعظم نشست. صدر در ایران نماند و روانهٔ اروپا شد."},{"title":"۲. متن ساخته؛ کسروی جعل می‌داند","body":"در همان روزها نوشته‌ای با مهر و دستینهٔ علمای نجف پراکنده گردید که اتابک را کافر می‌خواند. کسروی سازنده را سید محمدعلی برادر حبل‌المتین می‌داند. نامهای پای ورقه در چاپ او محمد الشربیانی، محمد کاظم الخراسانی، محمد حسن الماماقانی و نجل میرزا خلیل است. این را سند صدور از حوزه مگیرید.\n\nتاریخ نوشته ۲۲ شهریور ۱۲۸۲ (شاهنشاهی ۲۴۶۲) است. کسروی می‌گوید یک نوشته در چند روز در نجف فراهم آید، در استانبول یا شهری دیگر پیکره بردارد، به تهران برسد و نتیجه دهد نشدنی است. بی‌گمان پس از رفتن اتابک به تهران رسیده. گفتگوی تکفیر را دشمنان از پیش پراکنده بودند و علمای نجف نیز بیزاری می‌نمودند؛ از این رو در برابر نوشتهٔ ساخته خاموشی گزیدند.\n","quotes":[{"original":"باسمه تبارک و تعالی بر قاطبه اهل اسلام سیما ساکنین ایران مخفی نماند که تسلیط کفر واستیلاء اجانب بر نفوس محترمه اسلامیه و بخشیدن حریت بفرقه ضاله بابیه خذلهم الله و اشاعه منکرات و اباحه بیع مسکرات در ایران بحدی رسیده که جای توقف و مجال تأمل باقی نمانده و یوما فیوما در تزاید و آنچه در مقام تدبیر و دفع این غوایل هائله شده اثری ندیدیم و این نیز بر ما ثابت و محقق گردید که تمام این مفاسد مستند بشخص اول دولت علیه ایران میرزا علی اصغر خان صدر اعظم است و پادشاه اسلام اعلیحضرت مظفرالدین شاهنشاه ایران خلدالله ملکه در نهایت دین داری و رعیت پروری و غایت اهتمام را در حفظ حدود مسلمین داشته و دارد و تمام این مفاسد را این شخص خاین دولت و ملت اسلام بران ذات اقدس اغفال نموده چاره جز اظهار ما فی الضمیر ندیدیم – لهذا بر حسب تکلیف شرعی و حفظ نوامیس اسلامی که بر افراد مسلمین فرض عین است به خباثت ذاتی و کفر باطنی و ارتداد ملی او حکم نمودیم تا قاطبه مسلمین و عامه مؤمنین بدانند که از این و بعد مس با رطوبت میرزا علی اصغر خان جایز نیست و اوامر و نواهی او مثل اوامر و نواهی جبت و طاغوت است و در زمرهٔ انصار یزید بن معاویه محشور خواهد بود","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"کسروی این ورقه را از انگیزه‌های برافتادن می‌شمارد و همزمان زمان رسیدنش را پس از عزل می‌گذارد. عین‌الدوله شیخ یحیی را از اردبیل بازگرداند و ورود حبل‌المتین را آزاد کرد. کسروی می‌گوید روزنامه خود را به صدر جدید فروخت. چوب طلبه‌ها در مهر همان سال داستان جداست و اینجا گسترده نمی‌شود.","chronology":[{"date":{"solarYear":1282,"solarMonth":6,"gregorianYear":1903,"gregorianMonth":9},"title":"شهریور ۱۲۸۲","text":"عزل اتابک؛ پراکندن نوشتهٔ ۲۲ شهریور ۱۲۸۲ (شاهنشاهی ۲۴۶۲)؛ کسروی جعل می‌داند."}]},{"id":"bagh-mikadeh","title":"تأسیس مجمع سرّی باغ میکده و تشکیل کمیته انقلاب","date":{"solarYear":1283,"solarMonth":3,"solarDay":6,"gregorianYear":1904,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":28},"tier":"secondary","category":"political","summary":"گردهمایی بیش از ۵۰ تن از آزادی‌خواهان و بابیان ازلی در باغ سلیمان خان میکده و تشکیل کمیته ۹ نفره برای هدایت مبارزه مخفی، سوگند وفاداری و هماهنگی با علما.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۵، بخش ۴","text":"خادم می‌گوید: «این نامی که رویش گذاشتند یک اسم کاملاً متاخر هست و ما هیچ سندی نداریم که نشان بدهد خود اعضای آن انجمن تحت چنین نامی کار می‌کردند.»"}],"personIds":["malek-al-motekallemin","yahya-dowlatabadi","arbab-jamshid","jahangir-khan"],"personDeeds":{"malek-al-motekallemin":"عضویت در کمیته انقلاب و تنظیم خط‌مشی‌های تبلیغاتی.","yahya-dowlatabadi":"هدایت دیپلماسی مخفی و پیوند با احتشام‌السلطنه.","arbab-jamshid":"تأمین مالی و مشارکت زرتشتیان در کمیته.","jahangir-khan":"همکاری در شبکه تبلیغات و ارتباطات زیرزمینی."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["باغ میکده","کمیته انقلاب ۱۲۸۳"],"context":"عین‌الدوله سانسور اتابک را شل کرد و گفتگوی قانون در جراید علنی شد. جامع آدمیت و انجمن اخوت از مظفرالدین شاه قاجار مجوز داشتند و انقلابی نبودند. در ۶ خرداد ۱۲۸۳ بیش از پنجاه تن در باغ سلیمان‌خان میکده گرد آمدند بی‌آنکه برای خود نام رسمی بگذارند. تاریخ‌نگاری متأخر این جمع را باغ میکده خواند. اکثر اعضا بابی ازلی بودند یا با ازلیان نشست‌وبرخاست داشتند؛ برنامه اما تبلیغ باب نبود، برانداختن استبداد به سود مشروطه بود. گفتار پانزدهم هستهٔ این انجمن را می‌گشاید.","whatHappened":[{"title":"۱. کمیتهٔ نه‌نفره","body":"سلیمان میکده مستوفی وزارت لشکر و میزبان باغ بود. در جمع یحیی و علی‌محمد دولت‌آبادی، شیخ مهدی شریف کاشانی، ملک‌المتکلمین، سید جمال واعظ، مجدالاسلام کرمانی، جهانگیرخان صور اسرافیل و ظن قوی به رشدیه بود. کمیتهٔ مرکزی نُه تن شد: ملک‌المتکلمین، سید جمال، سید محمدرضا که بعد مساوات شد، سید اسدالله خرقانی، ابوالحسن میرزا شیخ‌الرئیس، آقا محسن برادر صدرالعلما، سلیمان میکده، یحیی دولت‌آبادی و محمدعلی‌خان نصرة‌السلطان. هفت تن معمم بودند. شیخ‌الرئیس بهایی و مجتهد و قاجاری بود؛ استثنا در جامعه‌ای که بهاییان را از سیاست دور می‌داشت."},{"title":"۲. منبر و کاغذ زیرزمینی","body":"ملک‌المتکلمین و سید جمال از اصفهان آمده بودند، هر دو ازلی، هر دو منبر گرم. کتاب رؤیای صادقه که این دو با مجدالاسلام نوشتند طنز عامیانهٔ سیاسی بود، سال‌ها پیش از فرمان، دست‌نویس. اردشیر ریپورتر و حاج سیاح نیز در جمع پنجاه‌و‌اندی بودند. کار اجرایی انجمن در گفتارهای بعد پیدا می‌شود: راپرت رشدیه به فلک تجار، پول سالارالدوله برای بست، جملهٔ ملک‌المتکلمین در تعریف عدالتخانه، و لوایح بی‌نام در صحن عبدالعظیم."}],"aftermath":"باغ میکده اتاق فکر پشت‌پردهٔ فلک قند و هجرت صغری شد. عدالتخانه را از فهرست عسکر گاریچی بیرون کشید و به خط مشورت‌خانهٔ ملی برد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1283,"solarMonth":3,"solarDay":6,"gregorianYear":1904,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":28},"title":"شب باغ میکده","text":"۶ خرداد ۱۲۸۳ (شاهنشاهی ۲۴۶۳)؛ تشکیل جمع و کمیتهٔ نه‌نفره."}]},{"id":"anjoman-makhfi","title":"تشکیل انجمن مخفی در تهران","date":{"solarYear":1283,"solarMonth":12,"solarDay":4,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":23},"tier":"secondary","category":"political","summary":"تأسیس تشکل سیاسی زیرزمینی توسط ناظم‌الاسلام کرمانی با رهنمودهای آیت‌الله سید محمد طباطبایی جهت ترویج قانون‌خواهی و تأسیس عدالتخانه.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"تاریخ بیداری ایرانیان","text":"ناظم‌الاسلام جلسات منظم انجمن مخفی را کانون پیوند روشنفکران و بیوتات علما می‌نویسد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۶، بخش ۳","text":"خادم می‌گوید: «آقای طباطبایی یک کتاب داد به دست ناظم‌الاسلام… این کتاب نامش بود «سیاحتنامه ابراهیم‌‎بیگ».»"}],"personIds":["tabatabai","behbahani"],"personDeeds":{"tabatabai":"ارائه مانیفست لزوم مشروطیت و حمایت از انجمن مخفی.","behbahani":"پیوستن به ائتلاف عملیاتی انجمن."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["انجمن مخفی","انجمن مخفی ناظم‌الاسلام"],"context":"شب ۷ فوریه ۱۹۰۵ ناظم‌الاسلام کرمانی بر سید محمد طباطبایی وارد شد. سخن از مدارس دخترانه بود. پسر طباطبایی، سید محمدصادق، گفت تا نظمیه نباشد دختر را به اشرار کوچه نمی‌سپارند. پدر گفت تا دولت مشروطه و قانون اساسی نباشد اصلاحی نیست. آن شب کتاب سیاحت‌نامهٔ ابراهیم‌بیگ را به ناظم داد و گفت انجمن در خفا ببندید. طباطبایی خود عضو نشد؛ شأن مرجع را بالاتر از حجرهٔ سری می‌دانست. گفتار شانزدهم این شب را مبدأ انجمن مخفی می‌گذارد.","whatHappened":[{"title":"۱. حجرهٔ ناظم و قرائت ابراهیم‌بیگ","body":"نخستین جلسه در ۴ اسفند ۱۲۸۳ در خانهٔ ناظم بود، شش هفت نفر. سه جلسه اول درددل و خواندن بلند رمان بود؛ ناظم می‌خواست ببیند کی جان می‌گذارد. از جلسهٔ چهارم راه تنباکو را گرفتند: علما را باید با خود کرد. طباطبایی از پیش همراه بود. میرزا مصطفی آشتیانی را متحد کردند. به بهبهانی بهانه دادند که صدایش بلند شود؛ کینهٔ او با عین‌الدوله از دستگیری طلاب کهنه بود."},{"title":"۲. دو انجمن، یک استراتژی","body":"مجدالاسلام از جلسهٔ هفتم در هر دو انجمن نشست. در جلسهٔ ششم عضوی بی‌نام گفت بابیان زخم‌خوردهٔ محکمهٔ شرع را می‌گیرند؛ ما زخم‌خوردهٔ دیوان را بگیریم. ناظم نگفت ما بابی‌ایم. طباطبایی مدارس ملی و انجمن بیداری را برخلاف هم‌صنفانش می‌خواست. انجمن مخفی عکس نوز را به منبر تاسوعا رساند، برای مجتهد کرمان به درِ شیخ فضل‌الله رفت، و در مسجد شاه بازار را به دو سید دوخت."}],"aftermath":"انجمن مخفی منبر طباطبایی را به شبکهٔ بازار وصل کرد. بی‌این حجره عکس نوز و غائلهٔ کرمان در حد شکایت صنفی می‌ماند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1283,"solarMonth":12,"solarDay":4,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":23},"title":"اولین جلسه در خانهٔ ناظم","text":"هستهٔ انجمن مخفی پس از دیدار از ۱۷ بهمن ۱۲۸۳ تا ۱۶ اسفند ۱۲۸۳ (شاهنشاهی ۲۴۶۳) با طباطبایی."}]},{"id":"naus-masquerade-scandal","title":"غائله عکس بالماسکه مسیو نوز","date":{"solarYear":1283,"solarMonth":12,"solarDay":25,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":16},"tier":"secondary","category":"political","summary":"افشای عکس رئیس بلژیکی گمرکات در لباس روحانیت در مهمانی بالماسکه و نطق تاریخی تاسوعای آیت‌الله بهبهانی در مطالبه عزل و اخراج وی.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"نطق بهبهانی در فاصلهٔ ۱۷ اسفند ۱۲۸۳ تا ۱۷ فروردین ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۳ تا ۲۴۶۴)","text":"ناظم‌الاسلام نطق بهبهانی در تاسوعا را آغاز خیزش علنی روحانیت علیه نوز می‌نویسد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ پایان گفتار","text":"کسروی می‌نویسد در پایان ۱۲۸۳ پیکره‌ای از نوز با عمامه و عبا در بزم بال به دست آمد. بهبهانی و چند تن دیگر در فاصلهٔ ۱۷ اسفند ۱۲۸۳ تا ۱۷ فروردین ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۳ تا ۲۴۶۴) بر منبر از آن سخن گفتند. مظفرالدین شاه قاجار و عین‌الدوله پروا نکردند. کسروی همدستی بهبهانی و طباطبایی و آغاز جنبش آزادیخواهی را از همین هفته‌ها می‌شمارد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۷، بخش ۱","text":"خادم می‌گوید عکس بالماسکهٔ نوز دست‌کم دو سال پیش از این جریان‌ها گرفته شده بود و به دست بهبهانی رسید تا در روضهٔ از ۱۷ اسفند ۱۲۸۳ تا ۱۷ فروردین ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۳ تا ۲۴۶۴) از آن استفاده شود."}],"personIds":["behbahani","joseph-naus","ain-al-dowleh","sheikh-fazlollah"],"personDeeds":{"behbahani":"نطق آتشین در منبر تاسوعا و تقاضای عزل نوز.","joseph-naus":"حضور در بالماسکه با لباس مذهبی.","ain-al-dowleh":"دفاع سرسختانه از نوز و رد مطالبات علما.","sheikh-fazlollah":"امتناع از همراهی با بهبهانی در غائله عکس نوز."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم"},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["عکس بالماسکه نوز","نطق تاسوعای بهبهانی"],"context":"عکس بالماسکه دست‌کم دو سال کهنه بود. اروپاییان تهران لباس مبدل پوشیده بودند؛ نوز عبا و عمامه. انجمن مخفی نسخه را به بهبهانی رساند و در فاصلهٔ ۱۷ اسفند ۱۲۸۳ تا ۱۷ فروردین ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۳ تا ۲۴۶۴) در شهر پخش کرد. برنامه این بود که توهین به لباس آخوند را به عزل وزیر بلژیکی بدل کنند. گفتار هفدهم تاسوعا را می‌خواند. کسروی پایان ۱۲۸۳ را مبدأ همین غائله می‌گذارد و از آن همدستی بهبهانی و طباطبایی را می‌آغازد.","whatHappened":[{"title":"۱. خطبهٔ تاسوعای بهبهانی","body":"در ۲۵ اسفند ۱۲۸۳ بهبهانی در مسجد خود بر منبر رفت. ناظم‌الاسلام خطبه را چنین ضبط کرده است:\n\nگزارش سفارت انگلیس تکه‌ای دارد که ناظم نیاورده: بهبهانی گفت برای قتل نوز فتوا نخواسته‌اند، اما این اهانت بی‌فتوا هم خونش را مباح می‌کند.\n","quotes":[{"original":"ای مردم در چندی قبل تجار اطراف متظلم و شاکی بودند که پادشاه ما اعلیحضرت مظفرالدین شاه، گمرک را واگذار فرموده به مسیو نوز، مستخدم بلژیکی. او هم تعرفه بر گمرک بست و کتابچه طبع کرده و نشر داد که گمرک اجناس را از صادر و وارد بر طبق آن کتابچه بگیرند. لیکن در این مدت بر طبق آن کتابچه احدی از عمال او عمل ننموده‌اند. هرکس هرچه توانسته است از مردم و مال‌التجاره گرفته‌اند... لکن این ایام امری تازه اتفاق افتاده است که کمر اسلام و مسلمانان را شکسته است... و آن این است که عکسی از نوز منتشر شده است و در حالتی عکس برداشته است که لباس مذهبی یا رسمی ما را پوشیده است. یعنی عمامه به سر گذاشته و عبا بدوش افکنده است... باید از اعلیحضرت پادشاه استدعا نماییم که نوز را به واسطه این اهانتی که وارد آورده است... از کار خلع بلکه او را اخراج نمایند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. شکاف علما و تردید انجمن","body":"همهٔ مجتهدان همراه نشدند. پوشیدن عبا برای غیرآخوند در عرف آن روز همیشه توهین شمرده نمی‌شد. مظفرالدین شاه قاجار دستخط مبهم به بهبهانی داد که شخصاً پیگیری می‌کند؛ سفر سوم فرنگ نباید به شورش اتباع اروپایی بخورد. عین‌الدوله به چند عالم هدیه داد. در انجمن مخفی برخی گفتند هدف مشروطه است نه شخص نوز؛ اگر نوز برود دیوان می‌ماند. برخی بهبهانی را متهم کردند که عین‌الدوله را می‌اندازد تا اتابک برگردد. ناظم گفت بهبهانی محکم ایستاده است. غائله به بست تجار در بهار ۱۲۸۴ رسید و با قول دولت خوابید. نوز در مهر همان سال به بهانهٔ مذاکره با عثمانی از ایران بیرون رفت."},{"title":"۳. پیکرهٔ کهنه و سرچشمهٔ همدستی دو سید","body":"کسروی سال ۱۲۸۳ را در سایهٔ چیرگی عین‌الدوله آسوده می‌نویسد تا پایان آن. پیکره‌ای از نوز و دیگر بلژیکیان به دست آمد: بزم بال، هر مردی رخت دیگری از رختهای ایران بر تن، نوز عمامه بر سر و عبا بر دوش همچون ملایان. بزم دو سال پیش بود. این زمان مردم از گمرک و بلژیکیان آزرده بودند، بهبهانی از عین‌الدوله رنجیده بود، و کارکنان اتابک از عین‌الدوله کارشکنی می‌کردند. پیکره را در فاصلهٔ ۱۷ اسفند ۱۲۸۳ تا ۱۷ فروردین ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۳ تا ۲۴۶۴) به ملایان دادند. دستاویز این بود که نوز به اسلام استهزا کرده و به علما توهین.\n\nبهبهانی نخست در خانهٔ خود بالای منبر از بدرفتاری نوز گفت و در پایان پیکره را آورد: باید از مظفرالدین شاه برداشتن نوز را خواست. سپس صدرالعلماء، حاجی شیخ مرتضی پسر میرزای آشتیانی، شیخ محمدرضای قمی، و سید احمد طباطبایی برادر طباطبایی پیروی کردند. تا نشستهای از ۱۷ اسفند ۱۲۸۳ تا ۱۷ فروردین ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۳ تا ۲۴۶۴) به پایان رسید هیاهو بر پا بود و سال ۱۲۸۴ که کسروی جنبش آزادیخواهی را از آن می‌آغازد فرا رسید.\n\nعین‌الدوله به هیاهو ارجی ننهاد. مظفرالدین شاه قاجار نیز پروا نکرد. نتیجه‌ای در بیرون از ناخشنودی و بدگویی دیده نشد. از ۶ اسفند ۱۲۸۴ تا ۵ فروردین ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۴ تا ۲۴۶۵) که تمام شد هیاهو فرو نشست. کسروی می‌گوید دنباله بریده نشد. از همین زمان بود که پیمان همدستی میانهٔ بهبهانی و طباطبایی بسته گردید و جنبش آزادیخواهی سرچشمه گرفت. کسروی دنباله را به گفتار دوم می‌سپارد."}],"aftermath":"عکس نوز اتحاد بهبهانی و طباطبایی را آزمود و شیخ فضل‌الله را کنار گذاشت. بازار هنوز به علما نپیوسته بود. فلک قند همان پیوند را ساخت. کسروی سرچشمهٔ جنبش آزادیخواهی را همین همدستی می‌داند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1283,"solarMonth":12,"solarDay":25,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":16},"title":"نطق تاسوعا","text":"افشای عکس بالماسکه و مطالبهٔ خلع نوز."}]},{"id":"dokhtaran-quchan","title":"فاجعه اسارت و فروش دختران قوچان","date":{"solarYear":1284,"solarMonth":4,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":7},"tier":"secondary","category":"political","summary":"تعدیات مالیاتی غلامرضا خان آصف‌الدوله در قوچان پس از آفت ملخ، که دهقانان را وادار به فروش ۲۵۰ دختر خردسال به ترکمن‌ها کرد و در حبل‌المتین افشا شد.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۷، مقدمه","text":"خادم می‌گوید: «این ماجرا مستقیماً مسبب مشروطه نشد… ولی پس‌لرزه‌های آن وقتی به تهران رسید… باعث سلسله‌ای از اعتراضهای جدید شد.»"},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ نامهٔ طباطبایی بمظفرالدینشاه","text":"کسروی در نامهٔ طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار می‌آورد که دختران قوچان را به جای مالیات فروختند و ده هزار رعیت به خاک روس گریختند."}],"personIds":["ain-al-dowleh"],"personDeeds":{"ain-al-dowleh":"حمایت از والیان و عدم رسیدگی به مظالم خراسان."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["دختران قوچان","تراژدی قوچان"],"context":"دو واقعهٔ جدا به فاصلهٔ پنج ماه در شمال خراسان، در اذهان یکی شد. بهار و تابستان ۱۲۸۴ وبا و ملخ محصول قوچان را خورد. آصف‌الدوله والی خراسان با شجاع‌الدوله زعفرانلو، حاکم موروثی قوچان، در جنگ قدرت بود. روستاییان بخشودگی خواستند؛ آصف‌الدوله شجاع‌الدوله را برداشت و پسر خود امیرحسین را نشاند. مالیات سخت‌تر شد. جماعتی دختران را به ترکمن فروختند تا خراج بدهند. در ۱۶ آبان سالار مفخم، سردار بجنورد و خویشاوند شجاع‌الدوله، با سران ترکمن هماهنگ کرد تا روستاهای قوچان و بجنورد را غارت کنند و آصف‌الدوله را بی‌لیاقت نشان دهند. دوازده کشته و بیش از شصت اسیر، اغلب زن و دختر. گفتار هفدهم هر دو را می‌گشاید و حبل‌المتین را به سطح ملی می‌برد. کسروی در گفتار دوم متن کامل نامهٔ طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار را می‌آورد و همین فروش را یکی از حجت‌های مجلس عدالت می‌سازد.","whatHappened":[{"title":"۱. مکتوب خراسان در حبل‌المتین","body":"شمارهٔ ۴۱ سال دوازدهم، ۲۶ تیر ۱۲۸۴، مکتوبی بی‌نام از خراسان چاپ شد:\n\nنویسنده حکومت آخال روس را با قوچان قیاس کرد، نامهٔ مالک اشتر را خواند، و میکادوی ژاپن را عادل نامید. جنگ روس و ژاپن همان هفته‌ها ستون حبل‌المتین بود.\n","quotes":[{"original":"دو سال است حاصل خاک آخال و قوچان را ملخ خورده و بین این دو خاک فقط یک کوه بیش نیست... آیا حکومت قوچان شجاع‌الدوله هم در رفع این بلا کوشید و تخفیفی به قوچانی‌های بیچاره داد؟ بلی، اعانه داد که تا قیامت رعیت فراموش نمی‌کنند... اول مامورین را پراکنده کرد به اطراف جهت اخذ مالیات، به جان زارعینی که دو سال است حاصلشان را ملخ خورده... پنجاه شصت نفر را با گلوله تفنگ کشته و چند نفر هم از ترس خود را به چاه و قنات خرابه‌ها انداخته... مابقی پراگنده هجرت به خاک آخال نمودند و تا به حال به قدر دویست و پنجاه نفر دخترهای عزیز خود را به ترکمانها فروختند از پانزده الی چهل تومان که وجه را جهت مالیات به سرکار شجاع‌الدوله بدهند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. از فاجعهٔ محلی به شعار عدالتخانه","body":"خود فروش دختران در ولایات قاجار نمونهٔ یگانه نبود. زمانش با انجمن‌های مخفی تهران یکی شد. شب‌نامه‌ها و نامهٔ بعد طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار همین فقره را دلیل مجلس عدالت کردند: مظفرالدین شاه قاجار و گدا برابر، تا حکام ولایت دختر رعیت را خراج نکنند. مجلس اول پرونده را دوباره گشود. ورقهٔ تحقیق جدا است."},{"title":"۳. ذکر قوچان در نامهٔ طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار","body":"کسروی نامهٔ طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار را در روزهای پس از آشوب مشهد می‌گذارد: شش نسخه از شش راه. متن کامل در نامهٔ طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار است. در همین گفتار دوم، طباطبایی فروش دختران را به مظفرالدین شاه قاجار چنین می‌نویسد:\n\nاین بند حجت ناموس است، نه شرح ولایتی. کسروی می‌گوید مظفرالدین شاه قاجار فلج بود و عین‌الدوله آزادتر؛ پاسخ کوتاهی که به طباطبایی رسید را نزدیک به سخن صدر اعظم می‌داند نه سخن شخص همایون.\n","quotes":[{"original":"پارسال دخترهای قوچانی را در عوض سه ری گندم مالیات که نداشتند بدهند گرفته بترکمانها و ارامنهٔ عشق‌آباد بقیمت گزاف فروختند ده هزار رعیت قوچانی از ظلم بخاک روس فرار کردند","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"دختران قوچان ناموس را به وطن دوخت. در بست عدالتخانه و در نامهٔ طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار این اسم ماند؛ عین‌الدوله والی را نستاند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":4,"solarDay":26,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":17},"title":"انتشار مکتوب خراسان","text":"حبل‌المتین فروش دختران را به خبر ملی بدل کرد."},{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":8,"solarDay":16,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":7},"title":"غارت هماهنگ سالار مفخم","text":"چپاول روستاهای قوچان و بجنورد و ربودن زنان برای بازار عشق‌آباد."}]},{"id":"sugar-merchants-bastinado","title":"فلک کردن تجار قند توسط علاءالدوله در تهران","date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":21,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":12},"tier":"primary","category":"political","summary":"تنبیه بدنی و چوب‌زدن بازرگانان محترم شکر (سید هاشم قندی) در دارالحکومه تهران با تحریک رشدیه، که به تعطیلی بازار و آغاز مهاجرت صغری انجامید.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ چوب زدن علاءالدوله بپای بازرگانان","text":"کسروی فلک تجار قند را آزار بازار می‌داند که بهبهانی و طباطبایی را به دکانداران نزدیک کرد. مبدأ جنبش را این همدستی می‌گذارد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۸، بخش ۳","text":"خادم فلک تجار را دو هفته پس از غائلهٔ زمین بانک و در آذر ۱۲۸۴ می‌گذارد."}],"personIds":["ala-al-dowleh","rushdiyeh","tabatabai","behbahani","seyyed-jamal-vaez"],"personDeeds":{"ala-al-dowleh":"چوب‌زدن تجار قند در دارالحکومه تهران.","rushdiyeh":"تحریک حاکم تهران به تنبیه تجار جهت اتصال بازار به علما.","tabatabai":"حضور در مسجد شاه و تصمیم به خروج به سوی شاه عبدالعظیم.","behbahani":"همراهی در رهبری تظاهرات بازار.","seyyed-jamal-vaez":"منبر مسجد شاه فردای فلک؛ امام‌جمعه او را بابی خواند."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["چوب زدن تجار","فلک تجار قند"],"context":"قند ایران از روس می‌آمد. جنگ ژاپن واردات را کم کرد و بها را برد. در عرف قاجار حاکم محتکر را می‌ترساند تا انبار باز شود. آذر ۱۲۸۴ تهران از عکس نوز، قبرستان بانک و مجتهد کرمان پر بود. احمدخان علاءالدوله حاکم تهران بود، برادر احتشام‌السلطنه، همان که در فارس موج بهایی‌کشی را گرفته بود. کارنامهٔ او سفاک شهره نبود. معمای فلک این است که چرا این مرد در این هفته تجار آبرومند را به چوب بست. گفتار هجدهم راپرت رشدیه را می‌خواند و مسجد شاه را تا دروازهٔ عبدالعظیم می‌برد. کسروی تاریخ را دوشنبه ۲۰ آذر می‌گذارد و انگیزهٔ گرانی را جنگ روس و ژاپن و آشوب روسیه می‌نویسد.","whatHappened":[{"title":"۱. کرمان: بهانهٔ از ۸ آبان ۱۲۸۴ تا ۷ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴)","body":"ظفرالسلطنه حاج میرزا محمدرضای کرمانی را فلک کرد و به رفسنجان فرستاد. ناظم و مجدالاسلام برای همراهی به درِ شیخ فضل‌الله رفتند و خلعت شنیدند. طباطبایی و بهبهانی عزل ظفرالسلطنه و دلجویی مجتهد را خواستند. امام جمعه با شیخ در صف عین‌الدوله ماند. این ورقه را جدا آورده‌ایم. در فهرست بست، همین فقره ماند."},{"title":"۲. گورستان بانک استقراضی","body":"شیخ فضل‌الله بیع وقف آشتیانی را برای بانک روس امضا کرد. خاکبرداری اجساد وبایی را نمایاند. ۴ آذر عمارت را خراب کردند. عضدالملک فتنه را خواباند. بهبهانی عزل صدراعظم خواست. شب‌نامهٔ فطر علما را به زاویهٔ مقدسه خواند. شهر دو هفته بعد برای چوب قند آماده بود."},{"title":"۳. راپرت رشدیه به شریف کاشانی","body":"ناظم‌الاسلام علاءالدوله را خونخوار خواند و مثال سنگ به کالسکه آورد. همان کتاب می‌گوید اگر چشم از حکومت تهران بپوشیم او را از مؤسسین مشروطه می‌دانیم: رشوه نمی‌گرفت، فاحشه‌خانه می‌بست. انگیزه در نامهٔ رشدیه به عضو باغ میکده روشن‌تر است. واقعات اتفاقیه نوشته است:\n\nرشدیه کارهای محرمانهٔ حاکم علیه عین‌الدوله را برشمرد تا بداند بی‌خبر نیست. آیا علاءالدوله فقط بازی دربار می‌کرد یا شعلهٔ مشروطه می‌خواست، سند قطع نمی‌کند. هر دو می‌دانستند عین‌الدوله راه هر تغییری را بسته است.\n","quotes":[{"original":"چون تجار و کسبه را دیدم که از آقایان کناره‌گیری دارند، صلاحاً امروز رفتم جناب علاءالدوله حاکم را ملاقات کردم. گفتم: هرچه در اخلال امور صدراعظم اقدامات کردید، اثری ندارد. ولی امروزه می‌توانند به یک اقدام تمام مقاصد خود را نایل شوند. یعنی عین‌الدوله به کلی معزول شود... گفتم: شما حاکم هستید. فردا دو سه نفر از تجار را به یک مستمسکی چوب بزنید تا تجار به علما بگروند. تجار که به علما مع بشوند، صدراعظم معزول می‌شود و مقاصد شما حاصل می‌گردد. فرمود: عاقبت من به کجا می‌رسد؟ گفتم: از حکومت معزول و به صدارت یا وزارت منصوب می‌شوید. قبول کرده، قول داد که فردا اقدام خواهد شد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۴. خانهٔ حاکم و چوب پدر و پسر","body":"علاءالدوله چند تاجر قند را به خانه خواند. پیری آبرومند چانه زد که خریدش گران شده و حاضر است انبار را رایگان بدهد. حاکم دستور فلک داد. پسر به پای پدر افتاد که به جای او بزنند. هر دو خوردند. چند تاجر دیگر همان روز چوب دیدند. تاریخ ۲۱ آذر ۱۲۸۴ است."},{"title":"۵. مسجد شاه و چماق امام جمعه","body":"فردا بازار به مسجد شاه رفت که تولیتش با ابوالقاسم امام جمعه بود. خواست عزل حاکم بود. طباطبایی و بهبهانی آمدند. شیخ نیامد. کسروی منبر سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی را چنین می‌آورد؛ این مرد اسدآبادی نیست.\n\nامام‌جمعه برآشفت:\n\nدو سید به کسان خود گفتند دستی درنیاورند. طباطبایی همان شب از جنگ حیدری و نعمتی ترسید و کوچ به عبدالعظیم را گذاشت. متن کامل این هنگامه را در ورقهٔ مسجد شاه آورده‌ایم.\n","quotes":[{"original":"اعلیحضرت شاهنشاه اگر مسلمان است با علمای اعلام همراهی خواهد فرمود و عرایض بیغرضانه علماء را خواهد شنید... و الا اگر...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"ای سید بیدین، ای لامذهب، بی‌احترامی بشاه کردی. ای کافر، ای بابی، چرا بشاه بد میگویی؟...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۶. هماهنگی شبانه و خروج ۲۳ آذر","body":"همان شب میان خانه‌های بهبهانی و طباطبایی پیک رفت. قرار شد فردا جداگانه از شهر به حرم عبدالعظیم بروند. بازاریان خواستند دکان ببندند؛ دولت تهدید کرد هر که باز نکند تنبیه می‌شود. امام جمعه دم دروازه کشیک گذاشت که آخوند درجه پایین نرود. نرفتند گوش نکردند. تجار دیگ به صحن بردند. شمار متحصنین دست‌کم دو هزار تن شد. عین‌الدوله تولیت مدارس معترضان را به یاران خود داد تا زهرچشم بگیرد. بست صغری از اینجا آغاز شد."},{"title":"۷. کسروی: حاج سیدهاشم قندی و پاسخ عین‌الدوله","body":"کسروی آبان ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) را تمام‌شده می‌نویسد و مسجدها را تهی، تا علاءالدوله دوباره میدان باز کرد. بها از پنج قرآن به هفت رفته بود. انگیزه را جنگ روس و ژاپن و آشوب روسیه می‌داند، چون قند از روسیه می‌آمد. می‌گوید عین‌الدوله از بست گمرکی تجار در اردیبهشت دل‌آزرده بود، کینه می‌جست و چشم علما را هم می‌ترساند.\n\nدوشنبه ۲۰ آذر، چهاردهم شوال، هفده تن به دارالحکومه خوانده شدند. کسانی که قندفروش نبودند نیز فلک شدند. حاج سیدهاشم قندی، بازرگان سالخورده و بانی سه مسجد، گفت قرارداد نبسته و صد صندوق پیشکش می‌کند. منشی سعدالدوله آمد که پاسدارانه رفتار شود. علاءالدوله برآشفت. حاج سید اسماعیل‌خان سرهنگ توپخانه تعظیم نکرد. هر دو را فلک کردند. پسر حاج سیدهاشم خود را روی پای پدر انداخت؛ پانصد چوب به پای پسر زدند. چوب‌خوردگان را سر سفره نشاندند.\n\nسعدالدوله نزد عین‌الدوله رفت که حاکم به کار بازرگانان درآمده. کسروی پاسخ صدر را چنین می‌آورد: کار با پرگویی خود او بوده.\n\nبازار پسین همان روز به مسجد شاه ریخت. هنگامهٔ مسجد شاه همان پل را تا خروج می‌برد. خادم راپرت رشدیه را انگیزهٔ دربار می‌خواند؛ کسروی دستور عین‌الدوله را."}],"aftermath":"چوب قند بازار را به دو سید دوخت. کرمان و قبرستان بانک سوخت این چوب بودند. هجرت صغری فردای مسجد شاه است. کسروی گرانی را از جنگ روس و ژاپن می‌نویسد و فلک را دستور عین‌الدوله پس از پرگویی سعدالدوله.","chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":4,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":25},"title":"بلوای گورستان بانک","text":"تخریب عمارت استقراضی دو هفته پیش از فلک تجار."},{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":21,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":12},"title":"فلک تجار قند","text":"خادم: ۲۱ آذر. کسروی: دوشنبه ۲۰ آذر؛ حاج سیدهاشم و پانصد چوب پسر."},{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":22,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":13},"title":"غوغای مسجد شاه","text":"خطبهٔ سید جمال و هجوم دارودستهٔ امام جمعه."},{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":23,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":14},"title":"عزیمت به عبدالعظیم","text":"آغاز هجرت صغری."}]},{"id":"masjid-shah-1323","title":"هنگامهٔ مسجد شاه و منبر سید جمال واعظ","date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":22,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":13},"tier":"secondary","category":"political","summary":"فردای فلک تجار قند، بازار به مسجد شاه رفت. سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی بر منبر شرط مسلمانی مظفرالدین شاه قاجار را گفت و حاج میرزا ابوالقاسم امام‌جمعه او را بابی خواند. دو سید همان شب کوچ به عبدالعظیم را گذاشتند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ پیش آمد مسجد شاه","text":"کسروی منبر سید جمال واعظ اصفهانی را در مسجد شاه می‌آورد، و فریاد امام‌جمعه را که او را بی‌دین و بابی خواند. نامه‌ای را که هوادار شیخ فضل‌الله کتک دو سید را بزرگ نموده دروغ می‌شمارد."}],"personIds":["tabatabai","behbahani","seyyed-jamal-vaez"],"personDeeds":{"tabatabai":"از جنگ حیدری و نعمتی ترسید و کوچ به عبدالعظیم را جلو انداخت.","behbahani":"با طباطبایی همراهان را از دست برداشتن بازداشت.","seyyed-jamal-vaez":"بر منبر گفت اگر مظفرالدین شاه قاجار مسلمان است با علما همراهی خواهد کرد."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["مسجد شاه ۱۳۲۳","غوغای مسجد شاه","منبر سید جمال واعظ"],"context":"فردای فلک تجار قند، بازار به مسجد شاه رفت. تولیت با حاج میرزا ابوالقاسم امام‌جمعه بود، داماد مظفرالدین شاه قاجار. کسروی این هنگامه را پل میان چوب و خروج به عبدالعظیم می‌نویسد.","whatHappened":[{"title":"۱. منبر سید جمال واعظ و فریاد امام‌جمعه","body":"سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی، که با سید جمال اسدآبادی یکی نیست، بر منبر رفت و گفت:\n\nامام‌جمعه برآشفت:\n\nسید جمال پاسخ داد که بی‌احترامی نکرده و کلمهٔ «اگر» معنا دارد. امام‌جمعه کسان خود را خواند که بزنند. دو سید به همراهان گفتند دستی درنیاورند.\n","quotes":[{"original":"اعلیحضرت شاهنشاه اگر مسلمان است با علمای اعلام همراهی خواهد فرمود و عرایض بیغرضانه علماء را خواهد شنید... و الا اگر...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"ای سید بیدین، ای لامذهب، بی‌احترامی بشاه کردی. ای کافر، ای بابی، چرا بشاه بد میگویی؟...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. تصمیم کوچ","body":"طباطبایی همان شب گفت اگر در شهر بمانند عین‌الدوله امام‌جمعه را به جنگ حیدری و نعمتی برانگیزد، و اگر به تجار نپیوندند خواهند گفت ملایان قند را گران کردند. پس بهتر است چند روزی در شهر نباشند و به عبدالعظیم بروند."}],"aftermath":"خروج فردا بست صغری شد. کسروی نامهٔ هوادار شیخ فضل‌الله را که کتک دو سید را بزرگ می‌نماید دروغ می‌شمارد."},{"id":"kerman-ulama-protest","title":"فلک حاج میرزا محمدرضای کرمانی و اعتراض علمای تهران","date":{"solarYear":1284,"solarMonth":7,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":10},"tier":"secondary","category":"political","summary":"ظفرالسلطنه مجتهد کرمان را فلک کرد و به رفسنجان تبعید نمود. طباطبایی و بهبهانی اعتراض کردند؛ شیخ فضل‌الله خلعت وعده داد و همراهی نکرد.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۸، بخش ۲","text":"خلاصهٔ روایت خادم. خادم آشوب شیخی و بالاسری کرمان را بهانهٔ موج تازه در فاصلهٔ ۸ آبان ۱۲۸۴ تا ۷ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) تهران می‌داند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ آشوب کرمان","text":"کسروی مردم کرمان را شیخی و متشرع می‌داند و کار ظفرالسلطنه را درست می‌شمارد. می‌گوید داستان چنان‌که رخ داده بود به تهران نرسید و منبر از ۸ آبان ۱۲۸۴ تا ۷ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) دو سید را یکصدا کرد. شیخ فضل‌الله همراهی نکرد."},{"sourceId":"nazem","locus":"دیدار با شیخ فضل‌الله نوری","text":"ناظم گفتگوی رد مدارس و ضرورت چوب و فلک را از زبان شیخ ثبت کرده است."}],"personIds":["tabatabai","behbahani","sheikh-fazlollah"],"personDeeds":{"tabatabai":"عزل ظفرالسلطنه و دلجویی از مجتهد کرمان را وعده داد و ناظم را نزد شیخ فرستاد.","behbahani":"به اعتراض از ۸ آبان ۱۲۸۴ تا ۷ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) پیوست و بعد دلجویی میرزا محمدرضا را در فهرست بست نشاند.","sheikh-fazlollah":"همراهی را به خلعت فروکاست و گفت برای یک آخوند چوب‌خورده مملکت را به هم نیندازید."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["فلک حاج میرزا محمدرضا","مجتهد کرمان"],"context":"آشوب کرمان دعوای شیخی و بالاسری بود، نه برنامهٔ مشروطه. پس‌لرزه‌اش در تهران بهانهٔ موج تازه شد، چون عکس نوز خوابیده بود. گفتار هجدهم این حلقه را به فلک تجار می‌دوزد. کسروی در گفتار دوم همان آشوب را دستاویز از ۸ آبان ۱۲۸۴ تا ۷ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) دو سید می‌نویسد و داوری خود را از روایت تهران جدا می‌کند.","whatHappened":[{"title":"۱. فلک حاج میرزا محمدرضا","body":"رکن‌الدوله مالیات کرمان را سر موعد به صندوق جدید دولت نداد. مباشری شیخی گماشت. بالاسری‌ها مسجد موقوفهٔ شیخی را گرفتند. دولت در غیاب شاه، به دست محمدعلی میرزا ولیعهد، رکن‌الدوله را برداشت و ظفرالسلطنه را فرستاد. حاکم جدید آخوندهای فتنه را فلک کرد و حاج میرزا محمدرضا را، مجتهد برگشته از نجف و شاگرد آخوند خراسانی، به رفسنجان تبعید نمود. تلگراف به تهران در فاصلهٔ ۸ آبان ۱۲۸۴ تا ۷ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) رسید."},{"title":"۲. رد شیخ فضل‌الله","body":"ناظم‌الاسلام و مجدالاسلام به امر طباطبایی نزد شیخ فضل‌الله رفتند. ناظم گفت:\n\nمجدالاسلام ریاست کرمان را از ریاست شیخ در تهران بالاتر خواند و گفت امروز ظفرالسلطنه او را چوب زد، فردا عین‌الدوله شما را طناب می‌اندازد. شیخ خلعت وعده داد. مجدالاسلام گفت طباطبایی عزل ظفرالسلطنه را وعده کرده است. شیخ گفت:\n\nمجدالاسلام مشروطه را مشروعه خواند. شیخ ابراهیم عینکی گفت امشب آمدند بپرسند همراهی هست یا نه. شیخ گفت مزاح بود. همراهی نکرد. امام جمعه با او در صف عین‌الدوله ماند؛ خطبهٔ عقد دختر مطلقهٔ مظفرالدین شاه قاجار را شیخ خواند و امام جمعه داماد شد.\n","quotes":[{"original":"حاج میرزا محمدرضا باعث فتنه و شرارت بود، او را تنبیه نمودند. شما هم اگر اقدامی بر ضد دولت کنید تبعید و منفی خواهید گردید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"ما اهالی ایران شاه لازم داریم، عین‌الدوله لازم داریم. چوب و فلک و میرغضب لازم داریم. ملا و غیرملا، سید و غیرسید، باید در اطاعت حاکم و شاه باشند. برای یک نفر آخوند که چوب خورده است نمی‌توان مملکتی را به هم انداخت... ناظم‌الاسلام تو را به حقیقت اسلام قسم می‌دهم آیا این مدارس جدیده خلاف شرع نیست؟","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. کسروی: شیخی و متشرع، چوب ظفرالسلطنه، منبر آبان ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴)","body":"کسروی مردم کرمان را دو دسته می‌داند: شیخیان کریمخانی و متشرعان بالاسری. شیخ برینی به شهر آمد و در منبر به شیخیان تاخت. رکن‌الدوله او را بیرون کرد. مردم بازگشتش را خواستند و حکمران ناچار پذیرفت. حاج میرزا محمدرضا، مجتهد برگشته از نجف، با او همدست شد تا مسجد موقوفهٔ شیخیان را بگیرند. پیروان به خانه‌های یهودیان ریختند و خمره‌ها را شکستند.\n\nمحمدعلی‌میرزا در غیاب مظفرالدین شاه قاجار نیابت داشت. رکن‌الدوله را برداشت و ظفرالسلطنه را فرستاد. کسروی می‌گوید مجتهد به بهانهٔ زیارت مشهد آتش را تیزتر کرد. سرباز به خانه‌اش رفت؛ دو تن تیر خوردند. حاج میرزا محمدرضا و سه ملا را فلک کردند و به رفسنجان تبعید کردند.\n\nکسروی کار ظفرالسلطنه را درست می‌داند. می‌گوید در تهران گناه بزرگ شمرده شد، چون داستان چنان‌که رخ داده بود نرسید و خویشان مجتهد نامه را به دلخواه خود نوشتند. چهارشنبه ۲۴ آبان ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) منبرهای تهران گرم شد. طباطبایی خود به منبر رفت و مردم را گریاند. صدرالعلماء نیز. در مسجد کهنهٔ سپهسالار، به دستور بهبهانی، واعظی همان ماجرا را گفت. شیخ فضل‌الله و علمایی که با دو سید همدست نبودند همراهی نکردند. دولت ظفرالسلطنه را بازخواند. شب ۲ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) بهبهانی به خانهٔ طباطبایی آمد و پیمان همدستی استوارتر شد. بازگرداندن حاج میرزا محمدرضا سپس یکی از هشت خواست هجرت صغری شد."}],"aftermath":"طباطبایی و بهبهانی بر سر مجتهد کرمان یکصدا شدند. دلجویی از میرزا محمدرضا یکی از خواست‌های بست عدالتخانه شد. کسروی کار ظفرالسلطنه را درست می‌داند و بهره‌برداری آبان ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) را کار دو سید می‌شمارد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":7,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":10},"title":"فلک و تبعید مجتهد کرمان","text":"ظفرالسلطنه حاج میرزا محمدرضا را از شهر بیرون کرد؛ اعتراض دو سید در فاصلهٔ ۸ آبان ۱۲۸۴ تا ۷ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) تهران."},{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":8,"solarDay":24,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":15},"title":"منبرهای تهران","text":"کسروی: چهارشنبه ۲۴ آبان ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴)؛ طباطبایی خود منبر رفت. شیخ فضل‌الله پروا نکرد."}]},{"id":"esteqrazi-bank-cemetery","title":"تخریب عمارت بانک استقراضی بر گورستان وقفی تهران","date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":4,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":25},"tier":"secondary","category":"political","summary":"شیخ فضل‌الله بیع زمین وقف آشتیانی را برای بانک روس امضا کرد. خاکبرداری اجساد وبایی را نمایاند و جماعت عمارت نیمه‌کاره را خراب کردند.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۸، بخش ۳","text":"خلاصهٔ روایت خادم. خادم بلوای ۴ آذر را پس‌لرزهٔ امضای هفتصد تومانی شیخ و مقدمهٔ فلک تجار می‌خواند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ ویرانی سرای بانک","text":"کسروی بها را هفتصد و پنجاه تومان می‌نویسد و ویران کردن ساختمان نو را ستودنی نمی‌داند. بهره‌برداری دو سید را می‌ستاید، چون از قدر شیخ فضل‌الله کاست."}],"personIds":["tabatabai","behbahani","sheikh-fazlollah","ain-al-dowleh"],"personDeeds":{"tabatabai":"از امضای بیع شبهه‌ناک سر باز زد و غائله را با وساطت عضدالملک خواباند.","behbahani":"از عضدالملک عزل عین‌الدوله خواست.","sheikh-fazlollah":"در برابر هفتصد تومان فروش وقف را امضا کرد و هدف منبر ۴ آذر شد.","ain-al-dowleh":"جرأت قوهٔ قهریه نداشت؛ غائله تا فطر کشید."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["گورستان بانک استقراضی","تخریب عمارت بانک روس"],"context":"مسجد و گورستان کهنه در محله‌ای از تهران، تولیت قدیم میرزا حسن آشتیانی، سال‌ها مخروبه و انبار زغال. بانک استقراضی روس زمین می‌خواست برای خانهٔ رئیس. فقه تبدیل به احسن راه فروش وقف بایر را باز می‌گذارد. گفتار هجدهم ۴ آذر را بلوای قبر می‌خواند. کسروی فروش وقف از کار افتاده را رسم دیرین برخی علما می‌داند و رقم شیخ را هفتصد و پنجاه تومان می‌نویسد.","whatHappened":[{"title":"۱. امضای هفتصد تومانی شیخ","body":"تاجری مدعی بود زمین را در حیات آشتیانی خریده است. طباطبایی و بهبهانی به شبهه امضا نکردند. بانک هفتصد تومان به شیخ فضل‌الله داد. او به عنوان اعلم تهران بیع را امضا کرد. این حرکت او را بالای مجتهد مرده نشاند و کدورت با طباطبایی را تیره کرد."},{"title":"۲. نبش قبر و تخریب عمارت","body":"در وبا، اهل محله مرده را بی‌اجازه در گورستان متروک خاک کرده بودند. کارگران بانک اجساد تازه را به چاه ریختند. ۴ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴)، برابر ۴ آذر ۱۲۸۴، واعظی از دارودستهٔ دو سید بر منبر فریاد کرد روس کافر جنازهٔ مسلمان را بی‌حرمت کرده و تقصیر از شیخ است که وقف دیگران را فروخته. نزدیک هزار تن ساختمان نیمه‌کاره را با دست خراب کردند. دولت جرأت قوه نداشت. عضدالملک، ریش‌سفید ایل، غائله را خواباند. فروش را همچنان غیرشرعی خواندند. بهبهانی از عضدالملک عزل عین‌الدوله خواست؛ طباطبایی بازگشت اتابک را نخواست."},{"title":"۳. شب‌نامهٔ فردای فطر","body":"۹ آذر در واقعات اتفاقیه شریف کاشانی ورقه‌ای آمده که جواب شبنامهٔ از ۸ آبان ۱۲۸۴ تا ۷ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) است. هواخواهان ملت وزرا را یک‌به‌یک ناسزا گفتند و علما را به مسجد یا زاویهٔ مقدسه خواندند:\n\nدو هفته بعد علاءالدوله تجار قند را فلک کرد.\n","quotes":[{"original":"اگر علمای امت می‌گویند که طالب مجلس عدالت هستند، یک دل و یک جهت با طلاب و سادات، کفن به گردن قرآن به دست به مسجدها حاضر شوند یا عزیمت به زاویه مقدسه... مسلماً سرباز و توپچی مسلمان شلیک به شماها و قرآن نخواهند کرد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۴. کسروی: هفتصد و پنجاه تومان و ویرانی شنبه","body":"کسروی زمین را مدرسهٔ چال و گورستان کهنه پشت بازار کفشدوزان می‌داند. بانک مستشارالتجار را میانجی کرد. نخست نزد طباطبایی آمدند؛ او نخرید. سپس نزد شیخ فضل‌الله رفتند. کسروی بها را هفتصد و پنجاه تومان می‌نویسد. خادم هفتصد تومان.\n\nاز تاریخ بیداری، کسروی پیام طباطبایی به رئیس بانک را چنین می‌آورد:\n\nپاسخ رئیس بانک:\n\nطباطبایی به مشیرالدوله و مشیرالسلطنه نامه نوشت. رونویس قبالهٔ شیخ را فرستادند. استخوان زن تازه‌مدفون به چاه رفت. میرزا مصطفی آشتیانی ویرانی را به گردن گرفت. شنبه ۴ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) در مسجد خازن‌الملک حاج شیخ محمد واعظ منبر رفت و گفت:\n\nدو ساعت نکشید که سرای نیمه‌ساز فروریخت. گفته‌اند چهل مرد و بیست زن هر یک سه تومان مزد گرفتند. کسروی ویران کردن ساختمان نو را ستودنی نمی‌داند. بهره‌برداری سیاسی دو سید را می‌ستاید، چون نیرو افزود و از قدر شیخ فضل‌الله کاست. مظفرالدین شاه قاجار دستور داد زیان بانک پرداخته شود و به علما کاری نباشد.\n","quotes":[{"original":"زمین قبرستان و مدرسه را خراب کردن بهیچ قانونی مشروع نیست. نخواهم گزاشت که این زمین در تصرف شما بماند و عمارت بنا کردن در این مکان تضییع پول خودتانست.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"من از مستشارالتجار خریدم، و او نوشتجات معتبر در دست دارد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"فعلا کاریکه از ما ساخته است اینست که زحمت دو قدم راه را بر خود گزارده زیارتی از اموات و اجداد خود بکنید، بلکه یک وداع آخرین از قبور و استخوانهای آنان بنمایید، و فاتحه بر آنها بخوانید، و ارواح آنها را شاد کنید...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"قبرستان بانک شهر را پیش از چوب قند گرم کرد. صف شیخ و امام جمعه از دو سید جدا ماند. کسروی فروش وقف بایر را رسم کهنه می‌داند. ویرانی ساختمان را نمی‌ستاید، مگر از آن جهت که در نبرد دو سید با شیخ نیرو افزود.","chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":4,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":25},"title":"تخریب عمارت بانک","text":"شورش بر سر نبش قبر و امضای شیخ فضل‌الله. کسروی: دو ساعت؛ شنبه ۴ آذر."}]},{"id":"bast-soghra-abdolazim","title":"هجرت صغری و تحصن در حرم شاه عبدالعظیم","date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":23,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":14},"endDate":{"solarYear":1284,"solarMonth":10,"solarDay":22,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":12},"tier":"primary","category":"political","summary":"خروج بیش از دو هزار تن از علما، طلاب و سران اصناف از تهران به شهرری و اقامت یک‌ماهه تا اخذ دستخط تأسیس عدالتخانه دولتی.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"بست عبدالعظیم","text":"ناظم‌الاسلام روزشمار بست‌نشینی و فرآیند تغییر تقاضاها به سمت عدالتخانه را ثبت کرده است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ رفتن علما به عبدالعظیم","text":"کسروی هجرت صغری و بست عدالتخانه را یک ماه می‌داند. کوچ را پس از مسجد شاه می‌نویسد و نخستین شعار زنده باد ملت ایران را از بازگشت ۲۲ دی می‌آورد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۸، بخش ۱","text":"خادم بحث معنای عدالتخانه را از گزارش انجمن مخفی در ۱۸ اردیبهشت ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴)، ۱۸ اردیبهشت ۱۲۸۴، آغاز می‌کند."}],"personIds":["tabatabai","behbahani","ain-al-dowleh","malek-al-motekallemin","yahya-dowlatabadi","mozaffar-person"],"personDeeds":{"tabatabai":"رهبری معنوی مهاجران در زاویه مقدسه.","behbahani":"مذاکره و ایستادگی بر مطالبات در برابر دربار.","malek-al-motekallemin":"تأمین مالی و تدوین تعریف عدالتخانه به مثابه مجلس ملی.","yahya-dowlatabadi":"اصلاح عریضه و وارد کردن بند قانون در تقاضاها.","ain-al-dowleh":"مقاومت و تلاش برای شکستن تحصن.","mozaffar-person":"صدور دستخط تأسیس عدالتخانه دولتی."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["هجرت صغری","بست شاه عبدالعظیم","بست صغری"],"context":"در ۲۳ آذر ۱۲۸۴ دو سید با طلاب و تجار به زاویهٔ عبدالعظیم رفتند. هویت بست هنوز مشروطه نبود. تقاضاها خرد بود: عزل علاءالدوله، دلجویی مجتهد کرمان، عزل نوز، بازگرداندن تولیت مدارس، تنبیه عسکر گاریچی، لغو مالیات تمبر بر مستمری علما. انجمن‌های مخفی آمدند که این فهرست را به حکومت قانون بکشند. گفتار نوزدهم یک ماه بست، دستخط، بازگشت و شکست عدالتخانه را تا جلسهٔ ۸ اردیبهشت می‌برد. کسروی هجرت صغری و بست عدالتخانه را دو نام برای یک ماه می‌داند.","whatHappened":[{"title":"۱. تقاضاهای صنفی و ورود انجمن‌ها","body":"عین‌الدوله تولیت مدرسهٔ خان مروی را از خاندان آشتیانی گرفت. عسکر گاریچی امتیاز کالسکهٔ جادهٔ تهران قم داشت و شایعهٔ دست‌درازی به زن مسافر به نامش بود. مالیات ده درصدی نوز بر حقوق دیوانی به علما هم می‌خورد. تا باغ میکده و انجمن مخفی داخل صحن نشدند، سخن از مجلس نبود. ملک‌المتکلمین از سالارالدوله، پسر سوم مظفرالدین شاه قاجار و حاکم غرب، پول غذا گرفت؛ هوس تاج، نه مشروطه. شیخ مهدی، پسر شیخ فضل‌الله، برخلاف پدر به متحصنین پیوست."},{"title":"۲. لوایح بی‌نام به دو سید","body":"۵ دی در صحن عریضه‌ای به بهبهانی پخش شد؛ ۸ دی عریضه‌ای به طباطبایی. هر دو در واقعات اتفاقیه است. متن کامل را در ورقهٔ لوایح آورده‌ایم. مضمون اول تهدید محترمانه است: در سرما آمدید، چرا عرایض را اعلام نمی‌کنید؛ صبر ما حد دارد. مضمون دوم این است که سواد مستدعیات را از دست سید عبدالحسین روضه‌خوان و عضدالدوله خوانده‌اند و می‌گویند تعدی حکام و مواجب سرباز در عریضه نیست. دولت‌آبادی‌ها نامهٔ علما برای سفیر عثمانی را دیدند و مأیوس شدند. یحیی پیش از تحویل، سطر «قراردادی در اصلاح کلیه امور با رعایت حقوق علما» را افزود. ملک‌المتکلمین شرح نوشت:\n","quotes":[{"original":"مراد از قرارداد در اصلاح کلیه امور، تاسیس دیوان عدالتی است بر طبق شرع مقدس اسلام از روی کتاب و تشکیل یک مجلس مشورتخانه ملی برای اجرای قانون مساوات در تمام بلاد ایران که فرق فیمابین وضیع و شریف گذارده نشود و هر ذیحق به حق خود برسد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. شام ۲۰ دی و دستخط عدالتخانه","body":"عین‌الدوله امیرخان سردار، برادرزاده، را حاکم عبدالعظیم کرد. ۲۰ دی ابوالقاسم طباطبایی، میرزا مصطفی آشتیانی، میرزا محسن و اعتمادالاسلام دامادهای بهبهانی به شام رفتند و با صدراعظم روبه‌رو شدند. علاءالدوله از پیش استعفا داده بود. عین‌الدوله تنبیه گاریچی و لغو مالیات درآمد را وعده داد و گفت دستخط عدالتخانه می‌گیرد. چهار نفر باغ میکده به طباطبایی پیغام دادند به قول قانع نشوید تا متن برسد. دستخط دو پاره است: نامه به علما و فرمان به اتابک. هر دو را در ورقهٔ دستخط جدا آورده‌ایم. ۲۲ دی تحصن تمام شد و مهاجران به شهر برگشتند."},{"title":"۴. ابهام عدالتخانه و تهدید خشونت","body":"مظفرالدین شاه قاجار گفت عدالتخانه در تمام ممالک محروسه دایر شود و کتابچه را خود دولت بنویسد. اگر معنی‌اش عدلیهٔ ولایتی باشد، آن صندوق از قدیم تعارفی بود. انقلابیون حکومت قانون می‌خواستند. خادم می‌گوید بخشی از ابهام از خود بدنه است، بخشی از دربار که نمی‌دانست چه می‌فروشد. در بست خونی نریخت. مساوات و چند تن باغ میکده تهدید کردند اگر دو سید بی‌دستاورد برگردند آن‌ها را می‌کشند؛ ناظم این را نوشته است. روز آخر زنی عریضه به کالسکهٔ مظفرالدین شاه قاجار داد و در دالان وزیر دربار نامهٔ دوم رسید. ناظم هر دو را تهدید قتل می‌داند: یکی از انجمن مخفی، یکی از ابراهیم صحاف‌باشی باغ میکده. متن نامه‌ها نمانده است."},{"title":"۵. بازگشت، تبعید سعدالدوله، تبعید سید جمال","body":"مردم چراغانی کردند. عین‌الدوله جواد سعدالدوله وزیر تجارت را که طرف تجار چوب‌خورده بود به یزد فرستاد. سید جمال را خواست به مشهد بفرستد؛ طباطبایی وساطت کرد. سرانجام ۲ اسفند ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴)، پیش از ماه‌های اسفند و فروردین، واعظ به قم رفت تا منبر تهران خاموش بماند. از ۶ اسفند ۱۲۸۴ تا ۳ اردیبهشت ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۴ تا ۲۴۶۵) جز منبر شیخ‌الرئیس در اسناد انگلیس جنجال تازه نداشت. علما منتظر عدالتخانه ماندند."},{"title":"۶. کمیسیون نظامنامه که به جایی نرسید","body":"مظفرالدین شاه قاجار کمیسیونی برای کتابچهٔ عدالتخانه گذاشت. دولت‌آبادی‌ها آن را بازی وقت می‌دانستند. احتشام‌السلطنه از برلین اواسط دی رسید، درست وقتی برادرش استعفا می‌داد. با صنیع‌الدوله، مخبرالسلطنه، مشیرالملک و موتمن‌الملک هستهٔ جدی کمیسیون شدند. آدمیت از طرح دو مجلس تحقیق و اجرا سخن گفته؛ فرمانش منتشر نشده. مظفرالدین شاه قاجار ایراد گرفت و طرح مرد. همان چهار تن چند ماه بعد نظامنامهٔ انتخابات مجلس را نوشتند."},{"title":"۷. جلسهٔ ۸ اردیبهشت در دربار","body":"احتشام طباطبایی را با متن تمرین‌شده نزد عین‌الدوله برد تا عدالتخانه فراموش نشود. صدراعظم دعوت علما را پس گرفت و ۸ اردیبهشت رجال را خواند که بگویند عدالتخانه به مصلحت هست یا نه. امیربهادر گفت حکم آخر با مظفرالدین شاه قاجار است و گوشمال بی‌چون‌وچرا. احتشام مشروطه را به نام خواند. حاجب‌الدوله گفت زیر بار مشروطیت نمی‌رویم. ناصرالملک گفت هنوز زود است. متن خاطرات در ورقهٔ کمیسیون است. فردا مظفرالدین شاه قاجار احتشام را رئیس کمیتهٔ مرز عثمانی کرد: تبعید محترمانه. ۲۴ اردیبهشت مظفرالدین شاه قاجار سکته کرد و نیمهٔ چپ فلج شد."},{"title":"۸. کسروی: همدستی دو سید و خروج پس از مسجد شاه","body":"کسروی آغاز جنبش را همدستی دو سید در آغاز ۱۲۸۴ می‌داند، نه چوب قند تنها. از تاریخ بیداری می‌آورد که طباطبایی به معتمدالاسلام رشتی گفت:\n\nبهبهانی پاسخ داد:\n\nکسروی کسانی را که می‌گویند دو سید معنی مشروطه را نمی‌دانستند و در عبدالعظیم یا سفارت این لفظ را به دهانشان انداختند خوار می‌شمارد. می‌گوید تودهٔ بازاری نمی‌دانست؛ پیشروان می‌دانستند.\n\nشب هنگامهٔ مسجد شاه، طباطبایی به حاضران خانه‌اش گفت کار را یکسره کنند و کوچ را جلو اندازند:\n\nکسروی خروج را چهارشنبه ۲۲ آذر، ۱۶ شوال، می‌نویسد. خادم ۲۳ آذر آورده است.\n","quotes":[{"original":"اگر جناب آقا سید عبدالله مقصود را تبدیل کنند و غرض شخصی در کار نباشد من همراه خواهم بود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"همان آقای طباطبایی با من باشد مرا کافی است، شیخ عبدالنبی که قابل و داخل آدمی نیست. حاجی میرزا ابوطالب هم اگر مخالفت نکند مرا بس است. اما حاجی شیخ فضل الله این ایام گرم عین‌الدوله است چند روز دیگر او هم مأیوس خواهد شد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"اکنون که باینجا رسید کار را یکسره گردانیم، و آن را که میخواستیم سه ماه دیگر کنیم جلو اندازیم. ما اگر فردا در شهر بمانیم عین‌الدوله، امامجمعه و مردم را بکار برانگیزد، و باشد که میانه کسان ما با کسان امامجمعه زد و خورد پیش آید، و آنگاه هنگامهٔ حیدری و نعمتی و جنگ دو کوی برپا گردد، و خواست ما از میان رود. از آنسوی پای بازرگانان در میانست. ما اگر بآنان پشتیبانی ننماییم، که شاینده نخواهد بود، و اگر نماییم خواهند گفت ما میخواستیم قند ارزان گردد و ملایان نگزاردند، و باین بهانه بهای خوردنیها را بالا خواهند برد، و ببهانه ایمنی شهر و جلوگیری از آشوب، بسیاری را گرفته و از شهر بیرون خواهند گردانید. پس بهتر است چند روزی در شهر نباشیم و بعبدالعظیم برویم","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۹. کسروی: کوچندگان، بنکدار، سفیر عثمانی، هشت خواست","body":"کسروی نام کوچندگان را چنین می‌آورد: بهبهانی با خاندان، طباطبایی با خاندان، حاج شیخ مرتضی، صدرالعلماء، سید جمال‌الدین افجه‌ای، میرزا مصطفی، شیخ محمد صادق کاشانی، شیخ محمد رضای قمی. سپس طلبه‌های صدر و دارالشفا پیوستند. روی‌هم دو هزار تن. از بازرگانان جز چند تن نبودند. هزینه با حاج محمدتقی بنکدار و برادرش حاج حسن، از پول بازرگانان. براون سی هزار تومان از هواخواهان امین‌السلطان گفته؛ کسروی نقل می‌کند. چهارصد تومان از سالارالدوله به طباطبایی رسید. پول محمدعلی را براون گفته و کسروی آگاه نیست. شیخ مهدی پسر شیخ فضل‌الله از پدر برید و پیوست.\n\nامیر بهادر با دویست سوار آمد که علما را به بهانهٔ دیدار مظفرالدین شاه قاجار ببرد. پرده دریدند و مردم صحن را گرفتند. سید احمد طباطبایی را امین فرستادند و سپس بدگمان شدند. راه میانجی سفیر عثمانی بود. هشت خواست کسروی این است: نبودن عسکر گاریچی در راه قم؛ بازگرداندن حاج میرزا محمدرضا از رفسنجان به کرمان؛ بازگرداندن تولیت مدرسهٔ خان مروی به حاج شیخ مرتضی؛ بنیاد عدالتخانه در همه جای ایران؛ روان گردانیدن قانون اسلام به همگی مردم کشور؛ برداشتن مسیو نوز از سر گمرک و مالیه؛ برداشتن علاءالدوله از حکمرانی تهران؛ کم نکردن تومانی ده‌شاهی از مواجب و مستمری. کتاب آبی از چاپ دادخواهی یاد می‌کند؛ کسروی از آن چاپ آگاه نیست.\n\nعین‌الدوله به مظفرالدین شاه قاجار گفت:\n\nعریضهٔ او تمبر و گاریچی را پیش انداخت و عدالتخانه را بند چهارم کرد. متن دستخط در دستخط عدالتخانه است.\n","quotes":[{"original":"اطاعت میکنم لیکن عودت آنان موقوف است بر مقدماتیکه همین دو سه روزه بعمل خواهد آمد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۱۰. کسروی: بازداشت چهار نماینده، زنان، بازگشت ۲۲ دی","body":"شب ۲۰ دی چهار نماینده در خانهٔ عین‌الدوله ماندند: میرزا ابوالقاسم پسر طباطبایی، میرزا مصطفی آشتیانی، میرزا محسن، سید علاءالدین داماد بهبهانی. بازار بست. زنان گرد کالسکهٔ مظفرالدین شاه قاجار فریاد زدند:\n\nعلاءالدوله به سید حسن صاحب‌الزمانی گفت:\n\nمظفرالدین شاه قاجار به عین‌الدوله گفت:\n\nآدینه ۲۲ دی ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) کالسکهٔ شش‌اسبه. حاج شیخ محمد واعظ دستخط را خواند. مردم گفتند زنده باد پادشاه اسلام و زنده باد ملت ایران. کسروی از تاریخ بیداری می‌آورد که این نخستین بار شعار «زنده باد ملت ایران» بود. در گلستان مظفرالدین شاه قاجار گفت خود پیش از درخواست علما عدالتخانه می‌خواست. طباطبایی پاسخ داد مشیرالدوله و مشیرالسلطنه هر دو آنجایند و او بارها گفته و نامه نوشته. اروپا عدالتخانه را پارلمان خواند. علاءالسلطنه در لندن شورش را دروغ خواند. یک ماه بود. همین روایت در بست عدالتخانه آمده است.\n","quotes":[{"original":"ما آقایان و پیشوایان دین را میخواهیم... عقد ما را آقایان بسته‌اند، خانه‌های ما را آقایان اجاره میدهند... ای شاه مسلمان بفرما رؤسای مسلمانان را احترام کنند... ای پادشاه اسلام اگر وقتی روس و انگلیس با تو طرف شوند شصت کرور ملت ایران، بحکم این آقایان جهاد میکنند...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"ای سید مفسد آخر کار خودت را کردی!","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"البته مقاصد آقایان را اجرا دارید و آنها را تا فردا بیاورید بشهر، و الا من خودم میروم و آنها را میآورم،","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"دستخط آمد و نهاد نیامد. بست صغری عدالتخانه را بر کاغذ نشاند. نامهٔ طباطبایی به شاه، تبعید رشدیه و هجرت کبری ادامهٔ همین شکست است. کسروی این ماه را با بست عدالتخانه یکی می‌داند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"solarDay":23,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":14},"title":"شروع بست","text":"خروج علما و اصناف به شاه‌عبدالعظیم."},{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":10,"solarDay":5,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":26},"title":"لایحه به بهبهانی","text":"اعلامیهٔ بی‌نام در صحن حرم."},{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":10,"solarDay":22,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":12},"title":"دستخط و بازگشت","text":"پایان هجرت صغری پس از صدور فرمان عدالتخانه. کسروی: آدینه ۲۲ دی؛ نخستین «زنده باد ملت ایران»."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":2,"solarDay":8,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":28},"title":"نطق احتشام در دربار","text":"نامیدن مشروطه در جمع رجال."}]},{"id":"anonymous-lawaieh-to-ulama","title":"لوایح بی‌نام خطاب به بهبهانی و طباطبایی در صحن عبدالعظیم","date":{"solarYear":1284,"solarMonth":10,"solarDay":5,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":26},"tier":"secondary","category":"political","summary":"دو عریضهٔ گمنام در ۵ و ۸ دی در حرم پخش شد که دو سید را به اعلام عرایض حقه و ذکر تعدی حکام خواند و به خشونت تهدید کرد.","citations":[{"sourceId":"sharif-kashani","locus":"واقعات اتفاقیه؛ دی ۱۲۸۴","text":"شریف کاشانی هر دو لایحه را کامل نقل کرده است."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۹، بخش ۲","text":"خادم می‌گوید: «این کاغذ در تاریخ ۵ دی ۱۲۸۴ در خود حرم شاه عبدالعظیم بین مردم پخش شده بود که آقای شیخ مهدی کاشانی نسخه‌ای از آن را گرفته و در کتاب خودش کامل نقل کرده.»"}],"personIds":["tabatabai","behbahani"],"personDeeds":{"tabatabai":"مخاطب عریضهٔ ۸ دی شد که فهرست خرد مستدعیات را سرزنش می‌کرد.","behbahani":"مخاطب عریضهٔ ۵ دی شد که از اعلام نشدن عرایض در سرمای زمستان شکایت داشت."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["لوایح بی‌نام به دو سید","عریضه به بهبهانی در عبدالعظیم"],"context":"هفتهٔ سوم بست، انجمن‌های بی‌نام از کوتاه آمدن دو سید ترسیدند. شریف کاشانی هر دو عریضه را در واقعات اتفاقیه نگاه داشت. گفتار نوزدهم این دو کاغذ را نمونهٔ فشار از پایین بر رهبران اسمی می‌خواند.","whatHappened":[{"title":"۱. ۵ دی، خطاب به بهبهانی","body":"کاغذ در خود حرم پخش شد.\n","quotes":[{"original":"له الحمد و له الشکر که امروزه علمای حقه‌ی اسلام به جهت رفع ظلم و طریقه حقه، عدالتخواهی را موفق شده‌اند که به تکالیف خود رفتار نمایند. و از شئونات ظاهری خود صرفنظر کرده با علیلی مزاج و پیری و شکستگی در این هوای سرد زمستان از خانه و عیال و آسایش خود کناره کرده... خودشان لیلاً به زاویه مقدسه متحصن شده، حرمت امامزاده محترم را در پیش شاه شفیع کرده که عرایض حقه آنها را بشنوند. و تاکنون معلوم نشده که عرایض این آقایان چیست. هرکس به خیال خود کلامی می‌گوید... از اول دولت قاجاریه تا آخر سلطنت شاه شهید که مالیات ایران نصف حالیه نبود، دولت سرباز و سوار و توپ داشته... در عصر این پادشاه مالیات ایران دو مقابل متجاوز است. کارخانجاتی یا راه‌آهنی یا شهری یا سدی یا امور خیری احداث شده؟ نشده. این قروض چندین ساله پی‌درپی برای چه بود؟ چون مالیات حقوق رعیت است که به جهت ثروت دولت و آسایش خود و آبادی مملکت می‌دهد، پس حق دارند که بفهمند این پولها به کجا خرج می‌شود. ما که از حیوان پست‌تر نیستیم... منتهی ما مسلمانها هم به جهت خونریزی تاکنون ملاحظه کرده‌ایم، هم به ملاحظه شاهدوستی. و الا از هیچ قومی ضعیفتر نیستیم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. ۸ دی، خطاب به طباطبایی","body":"انجمنی گمنام، به گمان باغ میکده، سواد مستدعیات را دیده بود.\n","quotes":[{"original":"خدمت ذی‌سعادت حضرت شریعتمدار، ناصر ملت و حامی شریعت آقای آقا میرزا سید محمد، دامت برکاته. امروز مجلس منعقد و انجمن مرتب بود. جمعی از مسلمانان گمنام و هواخواهان شریعت اسلام دور هم نشسته... یک نفر وارد شد، سواد مستدعیات از دولت را که به تدبیرات سیدعبدالحسین روضه‌خوان به توسط عضدالدوله فرستاده شده بود به جهت دولت، ارائه داد... شهدالله و کفی بالله که ما مسلمانان به جهت هجرت آقایان آسایش نداریم. یک غذای گوارا نمی‌خوریم. یک خواب راحت نداشته‌ایم. و از بذل مال و جان هم مضایقه نداریم... ولی خوب بود در عریضه مستدعیات ذکر تعدیات حکام می‌شد. ذکر ندادن مواجب سرباز می‌شد. ذکر رفع احتکار گندم می‌شد. قدغن نبردن برنج و روغن به خارجه می‌شد. ذکر جلوگیری از تعدیات قونسولها و وزیر مختارهای در خارجه از این رعایای بیچاره می‌شد. نه به آن نحوی که نوشته شده است... و نیز استدعای ما مسلمانان این است که هر عریضه از شهر به حضور مبارکتان فرستاده می‌شود، مقرر دارند که حاجی شیخ محمد واعظ در منبر بخواند تا مطلب واضح باشد که خرابی در چه هست و جهت تحصن در چه.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"لوایح دو سید را ترساند که اگر عدالتخانه را رها کنند پایگاه ملت را از دست می‌دهند. جملهٔ مشورت‌خانهٔ ملی از همین فشار برخاست.","chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":10,"solarDay":5,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":26},"title":"عریضه به بهبهانی","text":"پخش در صحن شاه‌عبدالعظیم."},{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":10,"solarDay":8,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":29},"title":"عریضه به طباطبایی","text":"اعتراض به فهرست خرد مستدعیات."}]},{"id":"mozaffar-adalatkhaneh-dastkhat","title":"دستخط مظفرالدین‌شاه در تأسیس عدالتخانهٔ دولتی","date":{"solarYear":1284,"solarMonth":10,"solarDay":22,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":12},"tier":"secondary","category":"court","summary":"مظفرالدین شاه قاجار به علما نامه نوشت که به شهر آیند و به عین‌الدوله فرمان داد عدالتخانه برای اجرای شرع در همهٔ ولایات عاجلاً دایر شود.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"تاریخ بیداری ایرانیان؛ دستخط عدالتخانه","text":"ناظم هر دو پارهٔ دستخط، نامه به علما و فرمان به اتابک، را ثبت کرده است."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۹، بخش ۳","text":"خادم، به نقل از ادعای یحیی دولت‌آبادی، می‌گوید: «جماعت متحصن در شاه عبدالعظیم یک روز دیگر هم آنجا می‌مانند و فقط به قول دستخط اکتفا نمی‌کنند و صبر می‌کنند تا دستخط شاه واقعاً برسد.»"},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ دستخط عدالتخانه","text":"کسروی عدالتخانه را همان عدلیه می‌داند: گامی به سوی حکومت قانون، هنوز نه مجلس. عین‌الدوله عدالتخانه را بند چهارم عریضه کرد."}],"personIds":["mozaffar-person","ain-al-dowleh","tabatabai","behbahani"],"personDeeds":{"mozaffar-person":"دستخط تأسیس عدالتخانهٔ دولتی را صادر کرد و مهاجران را به شهر خواند.","ain-al-dowleh":"قول دستخط را در شام ۲۰ دی گرفت و فرمان را به علما رساند.","tabatabai":"به پیغام باغ میکده یک روز دیگر ماند تا متن دستخط برسد.","behbahani":"نزدیکانش در شام امیرخان سردار مذاکره کردند و با صدور دستخط بست را تمام کردند."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["دستخط عدالتخانه مظفر","فرمان عدالتخانه دولتی"],"context":"۲۰ دی نزدیکان دو سید با عین‌الدوله شام خوردند. صدراعظم قول دستخط گرفت. باغ میکده گفت تا متن نرسد بست نشکند. ناظم‌الاسلام هر دو پاره را در تاریخ بیداری نگاه داشته است. گفتار نوزدهم این خط را پاسخ گنگ به خواست گنگ می‌خواند. کسروی عدالتخانه را همان عدلیه می‌داند، گامی به قانونی شدن کشور، نه هنوز مجلس.","whatHappened":[{"title":"۱. نامه به علمای متحصن","body":"ضمیمهٔ دستخط خطاب به اتابک است.\n","quotes":[{"original":"جنابان مستطابان شریعتمداران، علمای عظام سلمهم الله تعالی. جنابان آقا میرزا مصطفی و آقا میرزا ابوالقاسم و آقا میرزا محسن و اعتمادالاسلام را که برای اظهار مطالب خودتان نزد جناب اشرف اتابک اعظم فرستاده بودید، از شرح پیغامات شما مطلع شدیم. این مسئله را باید عموم علمای عظام بدانند که رأفت و معدلت ما همیشه به افراد رعیت شامل بوده، خصوصاً نسبت به علمای اعلام که دعاگوی دولت و خیرخواه شخص سلطنت هستند کمال اعتقاد و التفات داشته، در مقاصد حقه آنها همیشه نهایت توجه کرده‌ایم. حالا هم که شرح اظهارات شما را جناب اشرف اتابک اعظم عرض کرد، در صدر عریضه او دستخطی صادر شده است که برای شما خواهند فرستاد. با کمال امیدواری به شهر آمده، به اتفاق جناب اشرف اتابک اعظم شرفیاب شوید که حسن ظن و کمال رأفت و عقیدت خودمان را مشافهتاً نیز به آن جنابان انحاء و اظهار کنیم و با نهایت آسودگی و امیدواری به دعای دولت و مزید تأییدات و توفیقات ما اشتغال ورزید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. فرمان به عین‌الدوله","body":"این پاره همان است که به ولایات ابلاغ شد.\n","quotes":[{"original":"جناب اشرف اتابک اعظم، چنانکه مکرر این نیت خودمان را اظهار فرموده‌ایم، ترتیب و تاسیس عدالتخانه دولتی برای اجرای احکام شرع مطاع و آسایش رعیت از هر مقصود مهمی واجبتر است و این است بالصراحه مقرر می‌فرماییم برای اجرای این نیت مقدس قانون معدلت اسلامیه که عبارت از تعیین حدود و اجرای احکام شریعت مطهره است، باید در تمام ممالک محروسه ایران عاجلاً دایر شود، بر وجهی که میان هیچ یک از طبقات رعیت مطلقاً فرقی گذاشته نشود و در اجرای عدل و سیاسات به طوری که در نظامنامه این قانون اشاره خواهیم کرد، ملاحظه اشخاص و طرفداریهای بی‌وجه قطعاً جداً ممنوع باشد. البته به همین ترتیب کتابچه نوشته مطابق قوانین شرع مطاع فصول آن را مرتب و به عرض برسانید، تا در تمام ولایات دائر و ترتیبات مجلس آن هم بر وجه صحیح داده شود و البته این قبیل مستدعیات علمای اعلام که باعث مزید دعاگویی ما است همه وقت مقبول خواهد بود. همین دستخط ما را هم به عموم ولایات ابلاغ کنید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. کسروی: عدالتخانه همان عدلیه است","body":"کسروی پس از آوردن دستخط می‌پرسد عدالتخانه چیست و علما چرا برای آن کوچیدند. پاسخ او این است که عدالتخانه همان عدلیه است: اداره‌ای که داور به دادخواهی برسد. وزارت عدلیه به نام بود و کار از روی خودکامگی. بیشتر دعواها با ملا و ریش‌سفید تمام می‌شد و دادگاه بی‌طرف برای غصب درباری نبود. دولت اگر عدلیه‌ای می‌خواست که علما می‌گفتند، ناچار باید قانون می‌گذاشت. کسروی این را گامی به سوی حکومت قانون می‌داند، هنوز نه مجلس. دو سید می‌دانستند بیش از این در عبدالعظیم نمی‌توان ماند. همراهان خانه و پیشه داشتند و جانفشانی هنوز جا نیفتاده بود.\n\nعین‌الدوله در عریضهٔ خود تمبر و گاریچی را پیش انداخت و عدالتخانه را بند چهارم کرد:\n\nصورت مقاصد به قلم او چهار بند است، نه هشت بند علما. بند چهارم:\n","quotes":[{"original":"قربان خاکپای جواهرآسای بندگان اعلیحضرت قوی‌شوکت اقدس همایونت شوم بر خاطر مهر مظاهر همایون اعلیحضرت قدر قدرت شاهنشاهی روحنا فداه پوشیده نیست که این غلام خانه‌زاد از بدو افتخار جاروب‌کشی اقدس اعلی تا کنون چهل سال است همه وقت در هر مأموریت طالب ازدیاد دعاگویی ذات عدیم‌المثال مبارک بوده و در هیچ مورد از این مقصود غفلت نداشته است ولی در این مقدمه حضرات علماء که قصدی جز دعا و ثنا نداشته‌اند و همه وقت بوظیفه دعاگویی خودشان مشغول بوده‌اند بطوری پیش‌آمد کار شده که اصل مقصود از میان رفته و حالا این غلام خانه‌زاد بیمقدار را در آستان اعلی شفیع انگیخته‌اند که نظر توجهی از طرف قرین الشرف همایون در انجاح عرایض آنها معطوف و با امیدواری بمراحم شاهانه بدعاگویی ذات با برکات همایون مشغول شوند و چون عرایض آنها از روی دعاگویی محض است این است که بعرض آستان مبارک میرساند و امیدوار است که بشمول مراحم ملوکانه افتخار حاصل نماید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"۴– برای رسیدگی بعرایض کلیه رعایا و مظلومین از جانب سنی‌الجوانب همایونی ترتیبی در امر عدالتخانه دولتی داده شود که رفع ظلم از مظلوم حقاً و عدلا بعمل آید و در اجراء عدل ملاحظه از احدی نشود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"۲۲ دی مهاجران برگشتند. عدالتخانه در فرمان عدلیهٔ شرعی ولایات است، نه دارالشورای منتخب. کسروی همین را گام قانون می‌داند و مجلس را خواست بعدی. کمیسیون کتابچه را کشت.","chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":10,"solarDay":22,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":12},"title":"صدور دستخط","text":"نامه به علما و فرمان تأسیس عدالتخانهٔ دولتی."}]},{"id":"bast-abdolazim","title":"بست‌نشینی تجار تهران در حرم حضرت عبدالعظیم","date":{"solarYear":1284,"solarMonth":2,"solarDay":5,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":25},"endDate":{"solarYear":1284,"solarMonth":2,"solarDay":13,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":3},"tier":"primary","category":"political","summary":"در بهار ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، آوریل و مه ۱۹۰۵ میلادی)، جمعی از تجار تهران بازار و تیمچه‌ها را بستند و در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند. خواست آنان صنفی بود: شکایت از أخذ گمرک بیش از تعرفه، رفتار کارکنان گمرک در سرحدات، و برداشتن مسیو ژوزف نوز، رئیس کل گمرکات ایران. این بست با هجرت صغری علما در آذر و دی همان سال، که به صدور دستخط عدالتخانه انجامید، یکی نیست. آن رویداد ماه‌ها بعد رخ داد و در مدخل جداگانه آمده است.\n\nناظم‌الاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» آغاز بست را سه‌شنبه می‌نویسد. این روز برابر است با ۵ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی) و ۲۵ آوریل ۱۹۰۵ میلادی. احمد کسروی در «تاریخ مشروطهٔ ایران» همین روز پنجم اردیبهشت و همان را می‌آورد، اما آن را جمعه می‌خواند. تبدیل تقویم، سه‌شنبه بودن این روز را با ثبت ناظم‌الاسلام هم‌خوان می‌کند. امیر خادم در قسمت هفدهم پادکست «ماجرای مشروطه» نشست دربار را چهارم اردیبهشت و شروع بست را پنجم می‌داند و پایان آن را سیزدهم اردیبهشت، برابر با ۳ مه ۱۹۰۵ میلادی، می‌نویسد. کسروی مدت بست را پنج یا شش روز می‌شمارد.\n\nمحرک بلافصل بست، نشست چهارم اردیبهشت در دربار بود. در آن نشست هفت تن از تجار با حضور شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، صدراعظم، میرزا جوادخان سعدالدوله، وزیر تجارت، و خود نوز، نمونه‌های پارچه و مهر گمرک سرحد را با کتابچهٔ تعرفه سنجیدند. به روایت ناظم‌الاسلام، نوز در میان بحث لفظ «پدرسوخته‌ها» به کار برد. سعدالدوله به صدراعظم اعتراض کرد و نشست بی‌نتیجه به هم خورد. فردای آن روز گروهی از تجار به خانهٔ سید محمد طباطبایی رفتند و سپس راه حرم را پیش گرفتند. خادم شمار بست‌نشینان را حدود پانصد تن تخمین می‌زند. پایان کار با وساطت سعدالدوله و وعدهٔ محمدعلی میرزا ولیعهد همراه شد، که در آستانهٔ سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار به اروپا، از تبریز به تهران آمده بود تا در غیاب پدر نایب‌السلطنه باشد. نوز از کار برکنار نشد و بست‌نشینان به شهر بازگشتند.\n\nداوری‌ها یکسان نیست. انجمن مخفی، به روایت ناظم‌الاسلام، خوابیدن این موج را قطع امید خواند. کسروی آن را «شورش کوچکی» پیش از سفر پادشاه می‌شمارد. ادوارد براون در کتاب خود دربارهٔ انقلاب مشروطه، و ونسا مارتین در مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، «نخستین بست» را از آذر ۱۲۸۴ و هجرت علما آغاز می‌کنند و این بست بهاری تجار را جداگانه به تفصیل نمی‌آورند. شرح این اختلاف‌ها در بخش دیدگاه‌ها آمده است.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"جلد اول، ص ۳۹۳–۳۹۶ و شرح حال میرزا محمود اصفهانی","text":"ناظم‌الاسلام خطبهٔ تاسوعا، نشست دربار، لفظ نوز، رفتن تجار به حرم، و وساطت سعدالدوله را روزبه‌روز نوشته است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش یکم، ص ۵۱–۵۳ (نسخهٔ مورد استفاده)","text":"کسروی این بست را شورش کوچک بازرگانان در پنجم اردیبهشت می‌خواند و آن را از هجرت صغری جدا می‌گذارد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت هفدهم، بخش‌های عکس نوز و بست‌نشینی تجار تهران؛ اشارات قسمت هجدهم و نوزدهم به جدا بودن هجرت صغری","text":"خادم نشست دربار را چهارم اردیبهشت و بست را از پنجم تا سیزدهم می‌نویسد و شمار بست‌نشینان را حدود پانصد تن می‌آورد."},{"sourceId":"sharif-kashani","locus":"به نقل خادم در قسمت هفدهم","text":"شریف کاشانی شبنامهٔ بیدارشدگان و نامه‌های نجف دربارهٔ نوز را نگاه داشته است."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"جلد دوم، فصل ریشه‌های انقلاب سیاسی، حوالی ص ۱۲–۱۳ (نسخهٔ مورد استفاده)","text":"دولت‌آبادی عکس بالماسکه، دستخط عاشورا، و کوتاه شدن قصه به دست ولیعهد را روایت کرده است."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۱۱–۱۱۳","text":"براون نارضایتی بهار ۱۹۰۵ را می‌شناسد و نخستین بست را از دسامبر همان سال آغاز می‌کند."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"مقالهٔ ونسا مارتین در دانشنامهٔ ایرانیکا","text":"مارتین افزایش درآمد گمرک و اعتراض تجار را زمینه می‌سازد و بست حرم را از آذر ۱۲۸۴ شروع می‌کند."}],"personIds":["joseph-naus","ain-al-dowleh","saad-al-dowleh","mozaffar-person","mohammad-ali-person","behbahani","tabatabai","akhund-khorasani","sheikh-fazlollah"],"personDeeds":{"joseph-naus":"در نشست چهارم اردیبهشت با تجار روبه‌رو شد. به روایت ناظم لفظ پدرسوخته‌ها به کار برد و از کار برکنار نشد.","ain-al-dowleh":"عریضهٔ تجار را نخوانده رد کرد و نشست دربار را بی‌نتیجه گذاشت.","saad-al-dowleh":"نشست دربار را خواست، به دشنام نوز اعتراض کرد، و تجار را به شهر بازگرداند.","mozaffar-person":"در آستانهٔ سفر سوم به اروپا خواهان خوابیدن بست بود و نوز را در همان هفته خلع نکرد.","mohammad-ali-person":"از تبریز آمده بود تا نایب‌السلطنه باشد و عزل نوز را به پس از سفر موکول کرد.","behbahani":"در تاسوعای ۱۲۸۳ بر نوز خطبه خواند و در روزهای بست مخاطب شبنامه و نامهٔ نجف بود.","tabatabai":"همراهی را به نبود غرض شخصی مشروط کرد و تجار پیش از رفتن به حرم به خانه‌اش رفتند.","akhund-khorasani":"در ۲۳ اردیبهشت دفع نوز را تکلیف دانست و در ۲۲ تیر، در غیاب پادشاه، ورود در کار را صلاح ندانست.","sheikh-fazlollah":"در آستانهٔ بست با رسالت معتمدالاسلام همراهی نکرد."},"personTitles":{"joseph-naus":"رئیس کل گمرکات","ain-al-dowleh":"صدراعظم","saad-al-dowleh":"وزیر تجارت","mozaffar-person":"پادشاه ایران","mohammad-ali-person":"ولیعهد","behbahani":"مجتهد تهران","tabatabai":"مجتهد تهران","akhund-khorasani":"مرجع نجف","sheikh-fazlollah":"مجتهد تهران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["بست تجار عبدالعظیم","بست اردیبهشت ۱۲۸۴"],"contextSections":[{"title":"گمرک بلژیکی و ریاست مسیو نوز","body":"از پایان دههٔ ۱۲۷۰ خورشیدی، بازپرداخت وام‌های روسیه ادارهٔ گمرکات ایران را به مستشاران بلژیکی سپرد. مسیو ژوزف نوز به ریاست کل گمرکات رسید و به تدریج، به نوشتهٔ ادوارد براون، مشاغل پست و تلگراف و خزانه‌داری و گذرنامه و عضویت دارالشورای دولتی را نیز در دست گرفت. دانشنامهٔ ایرانیکا، در مقالهٔ ونسا مارتین، درآمد گمرک را از دویست هزار لیره در سال برابر با ۱۲۷۷ و ۱۲۷۸ خورشیدی، به ششصد هزار لیره در اوایل برابر با ۱۲۸۳ خورشیدی می‌رساند. افزایش درآمد به معنای سختگیری بیشتر بر تجار ایرانی هم بود.\n\nدر ۲۳ بهمن ۱۲۸۱ خورشیدی (۲۴۶۱ شاهنشاهی، فوریهٔ ۱۹۰۳ میلادی) تعرفهٔ جدید گمرکی ابلاغ شد. به خلاصهٔ مدخل جداگانهٔ همان تعرفه، این دفترچه ورود کالاهای روسی را آسان‌تر کرد و بر صادرات و بر کالای تجار ایرانی عوارض سنگین‌تری نهاد و به اعتصاب‌هایی در لنگه و شیراز و تبریز انجامید. مارتین می‌نویسد که تجار بزرگ، میان [۱۳۱۷] برابر با ۱۲۷۹ تا ۱۲۸۴ خورشیدی، در تبریز و تهران و اصفهان و شیراز نمایش‌هایی در اعتراض به ادارهٔ سختگیرانه‌تر گمرک ترتیب دادند. برابر با ۱۲۸۳ خورشیدی، جنگ روسیه و ژاپن دادوستد با روسیه، شریک اصلی تجاری ایران، را نیز کاهش داد. شرح تفصیلی تعرفه و سقوط میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک در مدخل فرمان گمرکی آمده است و اینجا تکرار نمی‌شود.\n\nنوز در میان اعیان نیز دشمن داشت، نه فقط در بازار. سیاست مالیاتی او و عین‌الدوله، جدا از خود گمرک، بخشی از طبقهٔ صاحب‌ملک را ناراضی کرده بود. خادم همین نکته را پیش‌درآمد نشست دربار در اردیبهشت ۱۲۸۴ می‌داند: جو دولت یکسره پشتیبان نوز نبود و وجود سعدالدوله، وزیر تجارت، که با نوز میانه نداشت، کفهٔ آن نشست را به زیان رئیس گمرک سنگین‌تر کرد."},{"title":"نارضایتی بازار و محدودیت تظلم فردی","body":"تجار ایرانی از دو جهت به نظام جدید گمرک معترض بودند. یکی خود تعرفه بود که به زیان کالای ایرانی و به سود واردات روسی تمام می‌شد. دیگری رفتاری بود که کارکنان گمرک در عمل در پیش می‌گرفتند. کسروی می‌نویسد که نوز و همدستانش به بستن تعرفه بس نکردند و از هر کالایی چند برابر بدهی آن را می‌طلبیدند و به زور می‌گرفتند. ناظم‌الاسلام همین را با رقم می‌آورد: در نشست دربار، تجار مهر و خط رئیس گمرک سرحد را نشان دادند که با کتابچه نمی‌خواند؛ مثلاً دو هزار را بیست‌وپنج هزار، سی‌شاهی را دو تومان، و هفت هزار را هفت تومان گرفته بودند، و خسارت تجار از چند کرور گذشته بود.\n\nخادم این شکایت را چنین توضیح می‌دهد که در گمرک علاوه بر تعرفهٔ دفترچه، مبالغی چون جریمهٔ انبارداری نیز بر عهدهٔ تاجر می‌گذاشتند و اداره دیگر با تاجر تعارف نداشت و تا قران آخر را نقد می‌گرفت. او می‌گوید شواهد نشان می‌دهد که تجار یا با سازوکار گمرک مدرن آشنا نبودند یا تجاهل می‌کردند، و احتمال دوم را بیشتر می‌داند، زیرا بسیاری از همان تجار با گمرک مرزهای غربی آشنا بودند. آنچه در منابع دست اول مکرر می‌آید این است که تجار أخذ بیش از تعرفه را ظلم می‌شمردند و عریضه به صدراعظم را بی‌ثمر می‌دیدند.\n\nبدین‌سان وقتی در بهار ۱۲۸۴ سخن از بست به میان آمد، تظلم فردی به حاکم ولایت یا به صدراعظم دیگر برای بخشی از بازار تهران کافی نبود. الگوی بست در حرم، که حرمت مکان مذهبی را سپر دادخواهی می‌کرد، پیش از مشروطه در ایران سابقه داشت. آنچه این نوبت را متمایز می‌کرد پیوند آن با شبکهٔ نارضایتی از نوز، با خطبهٔ علمای تهران، و با حضور انجمن‌های مخفی بود که می‌خواستند اعتراض صنفی را از حد عزل یک مستشار فراتر ببرند."},{"title":"خطبهٔ تاسوعای بهبهانی و عکس بالماسکه","body":"چند هفته پیش از بست تجار، در تاسوعای برابر با ۲۵ اسفند ۱۲۸۳ خورشیدی (۲۴۶۳ شاهنشاهی، ۱۶ مارس ۱۹۰۵ میلادی)، سید عبدالله بهبهانی در مسجد خود بر منبر رفت و عکس مسیو نوز را بهانهٔ حمله به ریاست گمرک کرد. آن عکس از مجلسی بالماسکه در تهران بود، متعلق به دست‌کم دو سال پیش، که در آن نوز عبا و عمامه پوشیده بود. نسخه‌های عکس را در روزهای در شهر پخش کرده بودند. مدخل جداگانهٔ غائلهٔ عکس نوز این ماجرا را به تفصیل آورده است؛ اینجا فقط آن اندازه می‌آید که زمینهٔ بست اردیبهشت را بسازد.\n\nناظم‌الاسلام بخشی از خطبهٔ بهبهانی را چنین ثبت کرده است که تجار اطراف از واگذاری گمرک به نوز و از عمل‌نکردن عمال او به کتابچهٔ تعرفه شاکی بودند، حتی تا آنجا که به جای یک قران، دو تومان و پنج هزار گرفته‌اند، و در سرحدات، به‌ویژه سرحد کرمانشاه، به زوار آزار رسانده‌اند. سپس بهبهانی عکس را امری تازه خواند که «کمر اسلام و مسلمانان را شکسته است» و از مظفرالدین شاه قاجار خواست نوز را خلع و اخراج کند.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم می‌نویسد که در اسناد وزارت خارجهٔ بریتانیا گزارشی از همین خطبه هست که در کتاب ناظم‌الاسلام نیست: بهبهانی گفته است به او اصرار کرده‌اند برای قتل نوز فتوا بدهد، اما فتوا لازم نیست و این اهانت بدون فتوا هم خون او را مباح می‌کند. خادم همچنین می‌گوید همهٔ علمای تهران از بهبهانی حمایت نکردند، زیرا برخی پوشیدن عبا و عمامه را به خودی خود توهین نمی‌دانستند و از آشوب شهری می‌ترسیدند. یحیی دولت‌آبادی در «حیات یحیی» می‌نویسد که محرکان عکس را به مجالس روضه بردند و دولت در آغاز اعتنا نکرد، تا شب عاشورا مظفرالدین شاه قاجار دستخط پرآمیزی به بهبهانی نوشت و وعده داد مقاصد او را انجام دهد و هنگامه موقتاً آرام گرفت.\n\nمظفرالدین شاه قاجار در همین هفته‌ها آهنگ سفر سوم به اروپا داشت، به روایت خادم، نمی‌خواست شورش علیه اتباع اروپایی برنامهٔ سفر را به هم بزند. از این‌رو دستخطی به بهبهانی نوشت که با زبانی مبهم پیگیری کار نوز را وعده داد، و عین‌الدوله به برخی علما پول و هدیه داد تا ماجرا بیخ پیدا نکند. خادم می‌افزاید که چند ماه بعد، در تابستان ۱۲۸۴، سر آرتور هاردینگ، وزیرمختار بریتانیا، با بهبهانی دیدار کرد و بهبهانی همان شکایت تجار را تکرار کرد و به عکس اشاره‌ای نکرد. خادم از این سکوت نتیجه می‌گیرد که خود بهبهانی عکس را بهانه می‌دانست نه علت.","quotes":[{"original":"ای مردم در چندی قبل تجار اطراف متظلم و شاکی بودند که پادشاه ما اعلیحضرت مظفرالدین شاه، گمرک را واگذار فرموده به مسیو نوز، مستخدم بلژیکی. او هم تعرفه بر گمرک بست و کتابچه طبع کرده و نشر داد که گمرکِ اجناس را از صادر و وارد بر طبق آن کتابچه بگیرند. لیکن در این مدت بر طبق آن کتابچه احدی از عمال او عمل ننموده‌اند. هرکس هرچه توانسته است از مردم و مال‌التجاره گرفته‌اند. حتی آن که از یک نفر که بر حسب تعرفه گمرک یک قران می‌بایست بگیرند دو تومان و پنجهزار گرفته‌اند، و در سرحدات خیلی مسلمانان را اذیت می‌کنند. از آن جمله زوار سیدالشهدا علیه السلام را در سر حدات خصوصاً سرحد کرمانشاه گرفته و سرگردان داشته‌اند. حتی آنکه زیر چادرها و شلوارهای زنان را تفحص کرده‌اند. لکن این ایام امری تازه اتفاق افتاده است که کمر اسلام و مسلمانان را شکسته است و مسلمین را خوار و ضعیف نموده است. و آن این است که عکسی از نوز منتشر شده است و در حالتی عکس برداشته است که لباس مذهبی یا رسمی ما را پوشیده است. یعنی عمامه به سر گذاشته و عبا به دوش افکنده است.","speaker":"سید عبدالله بهبهانی، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"نقل خطبهٔ تاسوعا در بخش وقایع سال (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۲۵ اسفند ۱۲۸۳ خورشیدی (۲۴۶۳ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ مارس ۱۹۰۵ میلادی و برابر با تاسوعای","context":"ناظم‌الاسلام این فقره را از خطبهٔ بهبهانی در مسجد خودش، در تاسوعا، ثبت کرده است؛ بهبهانی پس از شرح تعدی گمرک، عکس بالماسکه را به میان آورد و خلع نوز را خواست."}]},{"title":"همدستی دو سید و انجمن‌های مخفی","body":"ناظم‌الاسلام، که خود عضو انجمن مخفی بود، از جلسهٔ همان انجمن آورده است که برخی اعضا حمله به نوز را کم‌ارزش می‌دانستند، چون هدفشان تغییر کل نظام سیاسی بود نه اخراج یک مستشار، و در انگیزهٔ بهبهانی نیز تردید داشتند: می‌گفتند او رفیق دیرین امین‌السلطان است و می‌خواهد عین‌الدوله را بردارد تا اتابک بازگردد. خود ناظم‌الاسلام در همان جلسه بهبهانی را استوار خواند و گفت اگر از قولش برگردد «فوراً ایشان را معدوم و دیگری را به جایش منصوب خواهیم کرد».\n\n{{quote:0}}\n\nدر همان گزارش، آقا سید احمد گفت اگر بهبهانی و طباطبایی با یکدیگر عقد اتحاد ببندند کاری از پیش می‌رود. ناظم‌الاسلام نقل کرد که معتمدالاسلام رشتی از سوی بهبهانی نزد طباطبایی رفته و در آغاز مأیوس شده، اما طباطبایی در پایان شرط همراهی را تبدیل مقصود و نبود غرض شخصی دانسته است. شیخ فضل‌الله نوری در این میان همراهی نکرد؛ به روایت همان جلسه، معتمدالاسلام را ترسانید که عین‌الدوله او را تمام خواهد کرد. حاج میرزا ابوطالب زنجانی قول بی‌طرفی داد. بهبهانی، پس از شنیدن این خبرها، همراهی طباطبایی را کافی دانست.\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\nکسروی آغاز جنبش مشروطه را همین همدستی دو سید در روزهای نخست سال ۱۲۸۴ می‌داند، نه فقط چوب تجار قند در آذر. او پاسخ طباطبایی را دلیل آن می‌گیرد که آن مجتهد رهایی ایران از ستم را می‌خواسته و برداشتن یک عین‌الدوله را کار کوچکی می‌شمرده، و گفتهٔ بهبهانی را دلیل چشم‌پوشی از دشمنی صرف با صدراعظم. کسروی کسانی را که می‌گویند دو سید معنی مشروطه را نمی‌دانستند و دیگران آن را در عبدالعظیم یا سفارت به زبانشان انداختند، خوار می‌شمارد. این داوری کسروی است؛ وزن آن را باید در کنار روایت ناظم‌الاسلام و خادم خواند، نه به جای آن‌ها. آنچه برای زمینهٔ بست اردیبهشت لازم است این است که دو سید پیش از رفتن تجار به حرم، با یکدیگر و با انجمن‌های مخفی در تماس بودند، و تجار نیز، به نوشتهٔ کسروی و ناظم‌الاسلام، پیش از بست به خانهٔ طباطبایی رفتند و دستور گرفتند.","quotes":[{"original":"نگارنده گفت: آقایان اولاً بدانید که خداوند عالم با ماست. نه عین‌الدوله آدمی است که پول خرج کند و نه مظفرالدین شاه کسی است که سادات را ذلیل بخواهد. ثانیاً جناب آقا سید عبدالله در کار خود محرک است. آقایانی که با ایشان می‌باشند همگی از ایشان قول گرفته‌اند و محکم ایستاده‌اند، به صد هزار تومان هم خاموش نخواهند شد. ثالثاً فتوت و مردانگی آقای بهبهانی را همه می‌دانید. مراوداتی را که بعضی با ایشان دارند جزو اسرار است و در این مجلس نمی‌توانم عرض کنم، همینقدر برای اطمینان شما عرض می‌کنم این اقدام جناب آقا عماًقریب نتیجه‌اش ظاهر خواهد شد. باز عرض کنم هرگاه آقای بهبهانی از قولش برگشت فوراً ایشان را معدوم و دیگری را به جایش منصوب خواهیم کرد.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نویسندهٔ تاریخ بیداری ایرانیان و عضو انجمن مخفی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"گزارش جلسهٔ انجمن مخفی پس از خطبهٔ تاسوعا (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"اواخر اسفند ۱۲۸۳ و اوایل ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۳ و ۲۴۶۴ شاهنشاهی، مارس و آوریل ۱۹۰۵ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام این سخنان را در پاسخ به اعضای انجمن مخفی گفت که در انگیزهٔ بهبهانی و فایدهٔ حمله به نوز تردید کرده بودند."},{"original":"اگر جناب آقا سید عبدالله مقصود را تبدیل کنند و غرض شخصی در کار نباشد من همراه خواهم بود.","speaker":"سید محمد طباطبایی، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"همان گزارش جلسهٔ انجمن مخفی (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"اواخر اسفند ۱۲۸۳ و اوایل ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۳ و ۲۴۶۴ شاهنشاهی)","context":"طباطبایی این شرط را، به روایت ناظم‌الاسلام، در پاسخ به رسالت معتمدالاسلام رشتی از سوی بهبهانی گفت."},{"original":"همان آقای طباطبایی با من باشد مرا کافی است، شیخ عبدالنبی که قابل و داخل آدمی نیست. حاجی میرزا ابوطالب هم اگر مخالفت نکند مرا بس است. اما حاجی شیخ فضل‌الله این ایام گرم عین‌الدوله است چند روز دیگر او هم مأیوس خواهد شد.","speaker":"سید عبدالله بهبهانی، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"همان گزارش جلسهٔ انجمن مخفی (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"اواخر اسفند ۱۲۸۳ و اوایل ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۳ و ۲۴۶۴ شاهنشاهی)","context":"بهبهانی پس از بازگشت معتمدالاسلام از خانه‌های علما، به روایت ناظم‌الاسلام، همراهی طباطبایی را کافی شمرد و از سردی شیخ فضل‌الله نوری در آن ایام سخن گفت."}]},{"title":"سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار و آمدن ولیعهد","body":"در پس‌زمینهٔ همهٔ این هفته‌ها، برنامهٔ سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار به اروپا قرار داشت. خادم می‌نویسد که پادشاه می‌خواست در اردیبهشت ۱۲۸۴ حرکت کند و تمام همّ او این بود که برنامه به هم نریزد. محمدعلی میرزا ولیعهد از چند هفته پیش، از تبریز به تهران آمده بود تا در غیاب پدر نایب‌السلطنه باشد. براون تاریخ عزیمت را ۲۳ آوریل ۱۹۰۵ میلادی، برابر با سوم اردیبهشت، ثبت می‌کند و می‌گوید ولیعهد را برای نیابت در غیاب پدر توانا ساختند. این تاریخ با گاه‌شماری خادم، که بست را از پنجم تا سیزدهم اردیبهشت می‌داند، اندکی فاصله دارد؛ یعنی به روایت براون موکب می‌بایست درست در آستانه یا همزمان با بست حرکت کرده باشد، در حالی که روایات فارسی پایان بست را شرط آرامش پیش از سفر می‌دانند.\n\nعین‌الدوله با این سفر مخالف بود، چون در تنگنای مالی دولت هزینهٔ سفر تازه را برنمی‌تافت. خادم می‌نویسد که صدراعظم کوشید سفر را به بهانهٔ آشفتگی داخلی ایران و انقلاب ۱۹۰۵ روسیه به تعویق اندازد، و چون این ترفند کارگر نشد مظفرالدین شاه قاجار در بار خاص از احوال امین‌السلطان پرسید؛ این پرسش در حکم تهدید به عزل بود. سپس عین‌الدوله مظفرالدین شاه قاجار را راضی کرد که بخشی از هزینه را از خزانهٔ اندرونی، به صورت قرض به دولت، بپردازد و فهرست همراهان رسمی را محدود کند تا هر کس بیرون از فهرست است از جیب خود برود. برآورد اولیه را خادم از اسناد بریتانیا حدود شصت هزار پوند می‌نویسد که در عمل به حدود صد هزار پوند رسید و سهم خزانهٔ اندرونی حدود شصت هزار پوند شد. نتیجهٔ سیاسی این سختگیری، به گفتهٔ خادم، سردی رابطهٔ دربار با صدراعظم بود. این زمینه توضیح می‌دهد چرا دربار و ولیعهد در اردیبهشت ۱۲۸۴ چنین شتابی برای خواباندن بست تجار داشتند: موکب آمادهٔ حرکت بود و خبر تحصن، اگر به ولایات می‌رسید، می‌توانست سفر را و اعتبار دولت را با هم به خطر اندازد."}],"whatHappened":[{"title":"عریضهٔ تجار و نشست چهارم اردیبهشت در دربار","body":"کسروی می‌نویسد که بازرگانان نخست به عین‌الدوله نامه نوشتند و او بی‌پروایی نمود، تا سرانجام به خواهش سعدالدوله قرار گذاشتند که در نشستی با بودن سران بازرگانان و نوز گفتگو کنند. ناظم‌الاسلام این مسیر را تندتر و تندخویانه‌تر روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، عین‌الدوله به ملاحظهٔ پولی که از نوز می‌گرفت به عرایض تجار جواب نمی‌داد، تا آخرین عریضه‌ای که تجار به توسط سعدالدوله فرستادند. صدراعظم عریضه را نخواند و جواب داد.\n\n{{quote:0}}\n\nاین سخن بر سعدالدوله گران آمد. او پیشنهاد کرد مجلسی در دربار تشکیل دهند و به عرایض تجار رسیدگی کنند. عین‌الدوله خواهی‌نخواهی اذن داد. خادم تاریخ این نشست را چهارم اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۴ آوریل ۱۹۰۵ میلادی، می‌نویسد. به روایت ناظم‌الاسلام، هفت تن از تجار حاضر شدند و از رجال درباری نیز وزیر مخصوص، که بعدتر به صاحب‌اختیار معروف شد، و علاءالملک، وزیر علوم، و دبیر حضور و جمعی دیگر آمدند. نوز را نیز حاضر کردند.\n\nیک تاجر چند قطعه پارچه را به عنوان نمونه در دست داشت: یک سوی پارچه مهر و رقم رئیس گمرک سرحد را نشان می‌داد و سوی دیگر را به نوز نمود و پرسید گمرک این پارچه چه قدر است. نوز به کتابچه نگاه کرد و برای یکی سی‌شاهی و برای دیگری دو هزار گفت. سپس تجار مهر و خط رئیس محل را نشان دادند که با کتابچه نمی‌خواند. ناظم‌الاسلام تفاوت‌ها را چنین می‌آورد که دو هزار را بیست‌وپنج هزار، سی‌شاهی را دو تومان، و هفت هزار را هفت تومان گرفته بودند، و خسارت تجار از چند کرور گذشته بود. پس از این تحقیق، به نوشتهٔ همو، حال نوز دگرگون شد و چند کلمهٔ مهمل گفت. برخی از حاضران برخاستند و برخی ماندند و تجار سخن را از سر گرفتند.\n\nدر این میان، به روایت ناظم‌الاسلام، از دهان نوز لفظی بیرون آمد که در فارسی فحش می‌شمارند: «پدرسوخته‌ها». ناظم‌الاسلام خود در حاشیه می‌نویسد که اگر نوز این عبارت را تجزیه می‌کرد چه بسا معنایی دیگر از آن برمی‌داشت، اما در ظاهر یک فحش بود. خادم می‌افزاید معلوم نیست نوز این را به فارسی گفته یا به فرانسه، چون فارسی نمی‌دانست، مگر آن‌که در چهار سال اقامت چند واژه، از جمله چند دشنام، آموخته باشد.\n\nعلاءالملک، که ناظم‌الاسلام او را از سادات طباطبایی و مقرب مظفرالدین شاه قاجار می‌خواند، رو به سعدالدوله کرد و پرسید آیا هنوز هم ملاحظه می‌کند. سعدالدوله پاسخ داد که خود عین‌الدوله شنید. علاءالملک گفت شاید نشنیده باشد. وزیر مخصوص نیز، به روایت ناظم‌الاسلام، بی‌میل نبود که این مجلس اهانت نوز را آشکار کند و کلام علاءالملک را تأیید کرد. سعدالدوله ناچار به صدراعظم رو کرد.\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\nکسروی حاصل نشست را چنین خلاصه می‌کند که بازرگانان گفتند از کالاها چند برابر آنچه در تعرفه است می‌گیرند، و نوز چون پاسخی نتوانست، با بودن عین‌الدوله و سعدالدوله و دیگران به بازرگانان دشنام گفت، همگی رنجیدند و نشست به هم خورد و هیچ نتیجه‌ای دیده نشد. دولت‌آبادی همین نشست را به تفصیل روزبه‌روز نمی‌نویسد، اما می‌گوید رئیس تجارت در این وقت میرزا جوادخان سعدالدوله است که با مسیو نوز میانه ندارد و بدش نمی‌آید آسیبی به او برسد، و تجار نیز این مطلب را دانسته با اطمینان چند روز در حرم ماندند.","quotes":[{"original":"این لوطی‌بازیها چیست که تجار می‌کنند؟ تمامشان را دهنهٔ توپ می‌گذارم.","speaker":"شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"صدراعظم ایران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد اول، ص ۳۹۳–۳۹۵ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"اوایل اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، آوریل ۱۹۰۵ میلادی)، پیش از نشست دربار","context":"ناظم‌الاسلام این جمله را پاسخ نخواندهٔ عین‌الدوله به آخرین عریضهٔ تجار می‌داند که سعدالدوله، وزیر تجارت، به دربار رسانده بود."},{"original":"هنوز هم ملاحظه می‌کنید؟","speaker":"علاءالملک، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"وزیر علوم","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد اول، ص ۳۹۳–۳۹۵ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۴ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۴ آوریل ۱۹۰۵ میلادی","context":"علاءالملک این پرسش را پس از شنیدن لفظ نوز، خطاب به سعدالدوله، وزیر تجارت، گفت."},{"original":"نوز حق ندارد که به تجار محترم مسلمان فحش بدهد.","speaker":"میرزا جوادخان سعدالدوله، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"وزیر تجارت","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد اول، ص ۳۹۳–۳۹۵ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۴ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۴ آوریل ۱۹۰۵ میلادی","context":"سعدالدوله پس از اصرار علاءالملک و وزیر مخصوص، این جمله را رویاروی عین‌الدوله گفت. به روایت ناظم‌الاسلام، صدراعظم به مسامحه گذرانید و اهل مجلس پراکنده شدند."}]},{"title":"رفتن به خانهٔ طباطبایی و عزیمت به حرم","body":"ناظم‌الاسلام می‌نویسد که تجار چون حقانیت خود را مدلل کردند و کسی به عرایضشان گوش نداد، آهنگ بست در زاویهٔ مقدسهٔ حضرت عبدالعظیم کردند. روز بعد، برای اتمام حجت و گرفتن دستور و تحریک اجزای انجمن مخفی، به خانهٔ آقا میرزا سید محمد طباطبایی رفتند و او را از واقعه و از عزم خود آگاه ساختند. کسروی نیز، با استناد به تاریخ بیداری، می‌نویسد که پیش از رفتن به عبدالعظیم به خانهٔ طباطبایی آمدند و از چگونگی آگاهش کردند و دستور کار و رفتار گرفتند. همو دو تن را از سران اینان می‌نامد: حاج محمداسماعیل مغازه‌ای و حاج علی قالی‌فروش، و می‌افزاید که اینان با بهبهانی و طباطبایی بی‌پیوستگی نبودند.\n\nدر جای دیگری از همان کتاب، ناظم‌الاسلام در شرح حال آقا میرزا محمود اصفهانی روایتی اندک متفاوت می‌آورد. می‌نویسد که مشارالیه با آن‌که مریض بود با تجار مساعدت کرد و به زاویهٔ مقدسه پناهنده شد، و در میان تجار فقط او و حاج محمدعلی شال‌فروش و یکی دیگر می‌دانستند که مسئلهٔ گمرک و نوز بهانه است و دیگران کورکورانه حرکت می‌کردند؛ نزدیک بود مقاصد سری پیش برود که حاج محمداسماعیل مغازه مخالفت و مشاقّت نمود، و سعدالدوله از طرف محمدعلی میرزا ولیعهد تجار را به شهر آورد. بدین‌سان نام مغازه‌ای در روایت کسروی در شمار سران بست می‌آید و در این فقرهٔ ناظم‌الاسلام در شمار مخالفان ادامهٔ کار. نام همکار او را کسروی قالی‌فروش و ناظم‌الاسلام شال‌فروش می‌نویسد.\n\nسعدالدوله از قصد تجار باخبر شد، یک مجلد کلام‌الله برای آنان فرستاد و آنان را قسم داد که یک روز دیگر به او مهلت دهند، باشد که طریق اصلاحی بیابد. خود به دربار رفت و قریب چهار ساعت منتظر جواب ماند. به روایت ناظم‌الاسلام، عین‌الدوله به مسامحه و مماطله گذرانید و واقعه را اهمیت نداد."},{"title":"بست پنجم اردیبهشت در حرم حضرت عبدالعظیم","body":"ناظم‌الاسلام می‌نویسد که قریب از تجار که از همه‌جا مأیوس شده بودند، روز سه‌شنبه به زاویهٔ مقدسه پناهیدند. در چاپ مورد استفاده، سال این فقره آمده است. برابر با ۱۴ آوریل ۱۹۰۶ میلادی و روزی شنبه است، نه سه‌شنبه، و با سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار و آمدن ولیعهد از تبریز در بهار ۱۲۸۴ نیز نمی‌خواند. برابر است با سه‌شنبه ۵ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ۲۵ آوریل ۱۹۰۵ میلادی). کسروی همین روز را پنجم اردیبهشت می‌نویسد.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم می‌نویسد که در روز ۵ اردیبهشت بازار تهران تعطیل شد و گروهی از تجار، که احتمالاً حدود پانصد نفر می‌شدند، داخل حرم بست نشستند. دو روز بعد خود عین‌الدوله به حرم رفت تا با نمایندهٔ تجار ملاقات کند، اما آنان به این حساب که صدراعظم یکسره طرفدار نوز است با او دیدار نکردند و عین‌الدوله ناراحت بازگشت. این دیدار نافرجام را کسروی و ناظم‌الاسلام به این شکل ننوشته‌اند؛ ناظم‌الاسلام آمدوشد مکرر سعدالدوله را روایت می‌کند نه رفتن شخص صدراعظم را.\n\nکسروی سه سخن بست‌نشینان را چنین خلاصه می‌کند: گله از تعرفهٔ گمرکی نوین و زیان‌های آن به کشور و بازرگانی؛ ناله از ستمگری کارکنان گمرک و پول‌های فزونی که از بازرگانان ایرانی گرفته می‌شد؛ و باز نمودن بدخواهی‌های نوز و درخواست برداشتن او. به نوشتهٔ همو، می‌گفتند نوز جهود است و با ایرانیان دشمنی ویژه‌ای می‌نمایاند. کسروی می‌افزاید که روزنامهٔ حبل‌المتین نزد اینان رفته و خواستشان را پرسیده و به گشادی برای روزنامه نوشته است.\n\nدر جلسهٔ انجمن مخفی به تاریخ برابر با ۸ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ۲۸ آوریل ۱۹۰۵ میلادی)، به روایت ناظم‌الاسلام، راپوری خواندند که جمعی از تجار به زاویهٔ مقدسه پناه برده‌اند و می‌گویند نوز بیش از تعرفه می‌گیرد و عمالش در سرحدات اجحاف می‌کنند و عین‌الدوله جواب نمی‌دهد. این تاریخ با شروع بست در پنجم اردیبهشت و ادامهٔ آن در روزهای بعد سازگار است و نشان می‌دهد که انجمن در میانهٔ تحصن، نه پس از پایان آن، خبر را در جلسه گذاشت.","quotes":[{"original":"بازرگانان از بدرفتاری کارکنان گمرک به تنگ آمده و تیمچه‌ها و کاروانسراها را بسته و به عبدالعظیم پناهیدند... این بود روز جمعه پنجم اردیبهشت (۱۹ صفر) تیمچه‌ها و کاروانسراها و بازار بزازان بسته شد و بازرگانان و بزازان و دیگران به عبدالعظیم پناهیدند. از سران اینان یکی حاجی محمداسماعیل مغازه‌ای و دیگری حاجی علی قالی‌فروش می‌بود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۵۱–۵۳ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"رویداد: ۵ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ آوریل ۱۹۰۵ میلادی؛ کتاب: ۱۳۱۹ خورشیدی","context":"کسروی این فقره را پس از شرح همدستی دو سید و در آغاز بحث سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار به اروپا می‌آورد و این بست را «شورش کوچکی» پیش از سفر می‌خواند. او روز را جمعه نوشته است؛ تبدیل تقویم این روز را سه‌شنبه نشان می‌دهد، هم‌خوان با ثبت ناظم‌الاسلام."}]},{"title":"وساطت سعدالدوله و وعدهٔ ولیعهد","body":"ناظم‌الاسلام می‌نویسد که سعدالدوله برای آرام کردن و بازآوردن تجار چند بار خود و چندین بار به واسطه نزد آنان رفت، تا این خبر به سایر شهرهای ایران نرسد و هیجان عامه برنینگیزد. دلیلش را چنین می‌آورد که تجار سایر بلدان چندین بار به مقام تظلم برآمده بودند و مواد همه مستعد بود که به بهانه‌ای مشتعل شود، به‌ویژه در ایامی که صدای بهبهانی عالم را فرا گرفته بود و پادشاه آهنگ سفر فرنگ داشت. تجار متقاعد نشدند.\n\n{{quote:0}}\n\nسپس، به روایت همو، محمدعلی میرزا ولیعهد چند تن از رؤسای تجار را خواست و سخن گفت.\n\n{{quote:1}}\n\nخادم تاریخ مأموریت ولیعهد را ۱۰ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی می‌نویسد: محمدعلی میرزا از طرف پدر مأمور شد که نزد تجار ناراضی برود، قول مساعدت بدهد و نامه‌ای از طرف آنان به پادشاه برساند، و مظفرالدین شاه قاجار نیز قول پیگیری داد. در شهر این شایعه بر سر زبان‌ها بود که چون پادشاه به سفر برود نوز هم با او از ایران بیرون می‌رود و بدین‌سان به صورت محترمانه اخراج می‌شود. خادم می‌گوید بعداً معلوم شد که این فقط شایعه بود، اما مجموع این حرف‌ها و قول مساعدت پادشاه برای پایان دادن به بست کافی بود. او پایان بست را ۱۳ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳ مه ۱۹۰۵ میلادی، می‌داند.\n\nکسروی تصویر را اندکی دیگرگونه می‌کشد. می‌نویسد پنج یا شش روز بدین‌سان گذشت؛ در این میان محمدعلی میرزا از تبریز به تهران آمده بود و در نبود پدر نایب‌السلطنه می‌خواست بود؛ کسانی نزد بازرگانان فرستاد و دلجویی‌ها نمود و نوید داد که چون پادشاه به سفر اروپا برود و بازگردد، خود او برداشتن نوز و بیرون کردن او را از ایران خواهد خواست؛ و چون می‌دانست پشتگرمی بازرگانان به بهبهانی است، خود به خانهٔ او رفت و از او هم دلجویی نمود. بدین‌سان شورش فرونشست، و چون مظفرالدین شاه قاجار رخت به باغشاه کشیده و آمادهٔ رفتن بود، سران کار بیش از این نخواستند آن را دنبال کنند. دولت‌آبادی نیز می‌نویسد که چون ایام مسافرت رسید، به دست محمدعلی میرزا که از تبریز برای نیابت سلطنت آمده بود تجار را اطمینان دادند و از تحصن درآوردند و قصه را در ظاهر کوتاه کردند.\n\nاز این روایات یک هستهٔ مشترک به دست می‌آید: بست با وعدهٔ رسیدگی در آینده، و با تکیه بر اعتبار ولیعهد و وزیر تجارت، پایان یافت، نه با عزل نوز در همان هفته. در مدت و در جزئیات میانجی‌گری، منابع یک سخن ندارند: خادم هشت روز، از پنجم تا سیزدهم، می‌شمارد و نامه به پادشاه و شایعهٔ خروج نوز را نیز می‌آورد؛ کسروی پنج یا شش روز می‌نویسد و بر دیدار ولیعهد با بهبهانی تأکید می‌کند؛ ناظم‌الاسلام روز پایان را جداگانه تاریخ نمی‌گذارد و بر ضمانت ولایت‌عهد و خواهش سعدالدوله تکیه می‌کند.","quotes":[{"original":"جز رسیدگی به محاسبات نوز و احقاق حق ما و رفع ضرر ما دیگر علاجی نیست.","speaker":"تجار بست‌نشین در حرم حضرت عبدالعظیم، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نمایندگان تجار تهران در بست اردیبهشت ۱۲۸۴","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد اول، ص ۳۹۵ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"حد فاصل ۵ تا ۱۳ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، آوریل و مه ۱۹۰۵ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام این پاسخ را جواب تجار به آمدوشد مکرر سعدالدوله می‌داند که می‌خواست آنان را پیش از پیچیدن خبر به ولایات به شهر بازگرداند."},{"original":"اعلیحضرت شاهنشاه پدر تاجدارم خیال مسافرت به فرنگ را دارند. امروز نمی‌توان دست به کار نوز زد؛ لکن من قول می‌دهم تا چند ماه دیگر عزل نوز را از شاه استدعا نماییم و حتماً به عرایض و تظلمات شما رسیدگی می‌نمایم.","speaker":"محمدعلی میرزا ولیعهد، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"ولیعهد و نایب‌السلطنهٔ آتی در سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد اول، ص ۳۹۵ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"حوالی ۱۰ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ۳۰ آوریل ۱۹۰۵ میلادی)، به گاه‌شماری خادم","context":"ولیعهد این وعده را، به روایت ناظم‌الاسلام، در دیدار با چند تن از رؤسای تجار بست‌نشین گفت. تجار به ضمانت ولایت‌عهد و خواهش وزیر تجارت به تهران بازگشتند."}]},{"title":"شبنامهٔ بیدارشدگان مملکت","body":"خادم می‌نویسد که خوابیدن این موج خلاف انتظار انجمن‌های مخفی بود. تجار همگی عضو آن انجمن‌ها نبودند؛ اکثرشان تقاضای صنفی داشتند و چون نامه و قول مساعدت رسید بست را ادامه ندادند. همو متن کامل شبنامه‌ای را می‌آورد که بلافاصله پس از اتمام بست در شهر پخش شد. منبع او کتاب «واقعات اتفاقیه در روزگار» اثر شیخ مهدی شریف کاشانی است. خادم حدس می‌زند که چون شریف کاشانی خود از اعضای انجمن باغ میکده بود، شاید همان انجمن مسئول شبنامه بوده باشد، اما این را فقط حدس می‌خواند. امضای شبنامه «بیدارشدگان مملکت» است. نویسندهٔ نامه‌دار آن دانسته نیست.\n\nشبنامه مردم را ملامت می‌کند که خود را عبد سلطان و صدراعظم و وزیر و حاکم دیده‌اند و تحمل ظلم کرده‌اند، در حالی که «اگر ظالم ترک ظلم نکرد مظلوم قبول و تحمل ظلم نکند». سپس رفتار نوز و اتباع او را در گمرکخانه‌ها بالاتر از آن تعدیات می‌گذارد و می‌گوید تسلط کفر بر مسلمانان حرام است، و عین‌الدوله به سبب پول‌هایی که از نوز می‌گیرد گوش به حرف تجار نمی‌دهد.\n\n{{quote:0}}\n\nادامهٔ شبنامه تندتر است و مظفرالدین شاه قاجار را به پیروی از گفتار امیربهادر، وزیر دربار، متهم می‌کند و می‌پرسد اگر مردم یک دل سر از اطاعت بردارند، آیا همه را یک‌جا می‌توان کشت. سپس از عقلا و دانشمندان و امرا و اعیان و علما می‌خواهد اگر راه و چاره‌ای می‌بینند به مردم گوشزد کنند، وگرنه امکان ندارد مردم از خیالات خود منصرف شوند. خادم می‌گوید مفاد شبنامه روشن است: نویسندگانش اعتراض به نوز و گمرک را بخشی از جنبشی بزرگ‌تر علیه بساط ظلم دولت و دربار می‌دانستند؛ اما در این مقطع قضیه به آن حد گسترش نیافت و اعتراض برای مدتی آرام گرفت.","quotes":[{"original":"تجار بدبخت هم کاری که از آنها ساخته است تظلم به پادشاه است. ثمر نکرد. تحصن به حضرت عبدالعظیم است. رفتند، ثمر نکرده. مگر التجاء به علمای اعلام و حجج اسلام کنند. چنانچه کرده‌اند. بلکه به اقدامات آنها نتیجه حاصل شود. تاکنون چند عریضه به خدمت حجج اسلام به نجف اشرف عرض کرده‌اند. تاکنون جوابی نیامده. اگرچه حضرت حجت‌الاسلام آقای آقا سید عبدالله اقداماتی کرده، عموم مردم را امیدوار کرده‌اند. جداً عزل مسیو نوز را از نواب والا عین‌الدوله خواسته‌اند. ولی عین‌الدوله بی‌اعتنایی کرده جواب نداده. خدمت پادشاه هم عریضه کرده‌اند. جواب را رجوع به عین‌الدوله کرده. این بی‌اعتنایی‌ها اسباب تجری مسیو نوز شده. تقلید علما را درآورده، عمامه به سر گذارده. این حرکت زیاده بر مردم ناگوار گردیده.","speaker":"نویسندگان ناشناس شبنامه، با امضای «بیدارشدگان مملکت»، به نقل شیخ مهدی شریف کاشانی","speakerTitle":"نویسندگان اعلامیهٔ بی‌نام پس از پایان بست تجار","work":"واقعات اتفاقیه در روزگار، به نقل امیر خادم در قسمت هفدهم «ماجرای مشروطه»","workType":"مجموعهٔ اسناد و وقایع","page":"شبنامهٔ پس از بست تجار، به روایت خادم از شریف کاشانی","date":"پس از ۱۳ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۵ میلادی)","context":"این شبنامه بلافاصله پس از پایان بست تجار در تهران پخش شد و تحصن حرم را بی‌ثمر خواند و خواننده را به التجاء به علما، از جمله علمای نجف، فراخواند."}]},{"title":"نامهٔ علمای نجف و رسیدن آن پس از عزیمت موکب","body":"شبنامه از عرایضی یاد کرده بود که به نجف نوشته‌اند و هنوز جوابی نیامده است. خادم می‌نویسد که چند تن از علمای نجف پس از مدتی پاسخ دادند. نامهٔ آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و عبدالله مازندرانی و نجل مرحوم حاج میرزا خلیل، خطاب به بهبهانی، به تاریخ ۲۳ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ مه ۱۹۰۵ میلادی، نوشتند و با پست فرستادند و حدود سه هفته بعد به تهران رسید. منبع این نامه نیز کتاب شریف کاشانی است. لحن نامه کوتاه و صریح است.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم می‌گوید این نامه با زبانی واضح علیه نوز موضع گرفت و جایی برای چانه‌زنی نگذاشت، اما تأثیر کوتاه‌مدت زیادی نداشت، زیرا وقتی به تهران رسید مظفرالدین شاه قاجار برای مسافرت به اروپا رفته بود و صدراعظم و بیش از نصف هیئت دولت را نیز با خود برده بود. محمدعلی میرزا موقتاً نایب‌السلطنه بود و بسیاری منتظر بازگشت موکب ماندند. خادم می‌افزاید که هدف اصلی بخشی از معترضان خود نوز نبود، بلکه برانداختن عین‌الدوله بود، و اکنون هم پادشاه و هم صدراعظم بیرون از کشور بودند. از این‌رو اعتراضات تا بازگشت آنان فروکش کرد. این تحلیل سیاسی خادم است؛ آنچه در اسناد می‌ماند این است که نامهٔ نجف پس از پایان بست و پس از عزیمت موکب رسید و در همان تابستان به تنهایی موج تازه‌ای در تهران برپا نکرد.","quotes":[{"original":"حجت‌الاسلام آقای آقا سید عبدالله مجتهد بهبهانی! تظلم و شکایت اهالی از تعدیات مسیو نوز مسیحی به حدی رسیده که دیگر اغماض نتوان کرد. وجود شریف امروزه حامی اسلام و خیرخواه مسلمین است. لازم است محض حفظ اعراض و اموال و نفوس مسلمانان، رفع و دفع ید آن ظالم را با تمام اجزاء او از بلاد مسلمین نموده. تکلیف عموم همین است. هرکس هم به هر لباس حمایت از او بنماید، فاسق و حالش حال اوست.","speaker":"آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، عبدالله مازندرانی و نجل مرحوم حاج میرزا خلیل، به نقل شیخ مهدی شریف کاشانی","speakerTitle":"از علمای نجف","work":"واقعات اتفاقیه در روزگار، به نقل امیر خادم در قسمت هفدهم «ماجرای مشروطه»","workType":"نامه","page":"نامهٔ ۲۳ اردیبهشت به بهبهانی، به روایت خادم از شریف کاشانی","date":"۲۳ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ مه ۱۹۰۵ میلادی؛ رسیدن به تهران حدود سه هفته بعد","context":"سه تن از علمای نجف این نامه را پس از بست تجار، در حمایت از شکایت اهالی از نوز، به سید عبدالله بهبهانی نوشتند. به روایت خادم، وقتی نامه رسید پادشاه و صدراعظم برای سفر اروپا رفته بودند و اعتراض در تهران فروکش کرده بود."}]}],"views":[{"title":"خواست صنفی تجار و خواست انجمن‌های مخفی","body":"پس از بازگشت تجار، انجمن مخفی این پایان را شکست خواند. ناظم‌الاسلام از زبان یکی از حاضران، که در گزارش او «فیلسوف» نامیده شده، آورده است که این امید نیز قطع شد.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم‌الاسلام خود پاسخ داد که اظهار یأس نکنند.\n\n{{quote:1}}\n\nاز این گفتگو دو خوانش همزمان به دست می‌آید که نباید یکی را حذف کرد. خوانش تجار، چنان‌که در پاسخ به سعدالدوله آمده، رسیدگی به محاسبات نوز و احقاق حق و رفع ضرر است. خوانش انجمن مخفی، چنان‌که در شبنامهٔ بیدارشدگان و در سخن ناظم‌الاسلام دیده می‌شود، این است که بست باید به بیداری وسیع‌تر و به سست کردن جای عین‌الدوله بینجامد. خادم همین دوگانگی را الگوی ماه‌های بعد می‌داند: انجمن‌ها برای برپا کردن اعتراض به یک خواست محدود تکیه می‌کنند، و چون دولت به همان خواست محدود جوابی، حتی جوابی مبهم، می‌دهد، خطر خوابیدن موج هست. این تحلیل خادم است. آنچه در اردیبهشت ۱۲۸۴ اتفاق افتاد با این الگو می‌خواند: نوز برکنار نشد، اما قول ولیعهد و شایعهٔ خروج او برای بازگرداندن بازار کافی بود.\n\nکسروی این رویداد را «شورش کوچکی» می‌خواند که پیش از سفر پادشاه در تهران برخاست و سپس فرونشست. لحن او از لحن انجمن مخفی آرام‌تر است و وزن را بر بدرفتاری گمرک و دشنام نوز می‌گذارد، نه بر نقشهٔ براندازی صدارت. دولت‌آبادی نیز قصه را در ظاهر کوتاه‌شده می‌بیند و تأکید می‌کند که حوزهٔ مخالفان، پس از رفتن موکب، تا خاموش ماندند. هیچ‌یک از این نویسندگان بست اردیبهشت را خواست عدالتخانه یا مجلس شورا نمی‌دانند. آن واژه‌ها به بست بعدی علما در آذر و دی تعلق دارد.","quotes":[{"original":"این امید ما هم قطع شد. پس از آن که تجار به ریسمان پوسیدهٔ ولیعهد به چاه افتادند آقای بهبهانی هم شاید فردا ساکت شود.","speaker":"یکی از حاضران انجمن مخفی، ملقب به فیلسوف در گزارش ناظم‌الاسلام","speakerTitle":"عضو انجمن مخفی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد اول، ص ۳۹۵–۳۹۶ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"بلافاصله پس از بازگشت تجار از حرم، اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۵ میلادی)","context":"این سخن در جلسهٔ انجمن مخفی گفته شد، وقتی خبر رسید که تجار به وعدهٔ محمدعلی میرزا ولیعهد و خواهش سعدالدوله به شهر بازگشته‌اند."},{"original":"آقایان اظهار یأس نکنید. سکوت تجار بیشتر موجب هیجان اهل علم خواهد شد. عین‌الدوله بر طبق ضمانت و قول ولیعهد عمل نخواهد کرد و همین باعث کدورت و نفاق بین عین‌الدوله و ولیعهد خواهد شد. بگذارید شاه برود. میدان ما وسیع و مانع در جلو ما نخواهد بود. در این دو سه ماهه غیبت شاه ما می‌توانیم تمام ایران را بیدار و با خود کنیم، آقای بهبهانی هم روز به روز جنودش زیادتر و بیشتر خواهد بود.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نویسندهٔ تاریخ بیداری ایرانیان و عضو انجمن مخفی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد اول، ص ۳۹۵–۳۹۶ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"بلافاصله پس از بازگشت تجار از حرم، اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۵ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام این فقره را در پاسخ به یأس «فیلسوف» و دیگر حاضران انجمن گفت و خوابیدن بست تجار را پایان کار ندانست."}]},{"title":"اختلاف منابع در نام سران، مدت بست و میانجی‌گری","body":"در جزئیات، منابع یک فهرست واحد به دست نمی‌دهند. نام حاج محمداسماعیل مغازه‌ای را کسروی در شمار سران بست می‌آورد و ناظم‌الاسلام در شرح حال میرزا محمود اصفهانی او را مانع ادامهٔ کار می‌خواند. همراه او را کسروی حاج علی قالی‌فروش و ناظم‌الاسلام حاج محمدعلی شال‌فروش می‌نویسد؛ شاید یک تن باشد با دو ضبط، و شاید دو تن. میرزا محمود اصفهانی را فقط ناظم‌الاسلام در این فقره به میان می‌آورد و می‌گوید در میان تجار تنها چند تن می‌دانستند که گمرک و نوز بهانه است. این ادعای آگاهی باطنی را باید به همان نویسنده سپرد.\n\nدر مدت بست، خادم از پنجم تا سیزدهم اردیبهشت را می‌شمارد؛ کسروی پنج یا شش روز. در میانجی‌گری، ناظم‌الاسلام بر آمدوشد سعدالدوله و سپس احضار رؤسای تجار به حضور ولیعهد تکیه می‌کند؛ خادم رفتن نافرجام عین‌الدوله به حرم و سپس مأموریت دهم اردیبهشت ولیعهد و نامه به پادشاه را می‌افزاید؛ کسروی می‌گوید ولیعهد کسانی نزد بازرگانان فرستاد و خود به خانهٔ بهبهانی رفت. هستهٔ مشترک این است که کار با وعدهٔ آینده و با شتاب سفر فرنگ بسته شد، نه با صدور فرمانی در عزل نوز."},{"title":"کسروی، عدالتخانه و هجرت صغری","body":"کسروی بعدها، در روایت ماه آذر و دی ۱۲۸۴، بست علما در حضرت عبدالعظیم و خواست عدالتخانه را یک داستان می‌داند و آن را با نام هجرت صغری نیز می‌خواند. این یکی‌دانستن به همان ماه آذر و دی مربوط است، نه به بست تجار در اردیبهشت. او خود بست بهاری را جدا و پیش از سفر اروپا آورده و آن را شورش کوچک بازرگانان خوانده است. ناظم‌الاسلام نیز این دو را در دو جای کتاب، با دو تاریخ و دو مجموعه خواست، روایت می‌کند. خادم در قسمت هفدهم بست تجار را جداگانه می‌گوید، در قسمت هجدهم وقایع کرمان و قبرستان بانک استقراضی و فلک تجار قند را تا خروج علما در ۲۳ آذر پیش می‌برد، و در قسمت نوزدهم یک ماه تحصن علما و دستخط عدالتخانه و سپس جلسهٔ دربار در اردیبهشت ۱۲۸۵ را دنبال می‌کند.\n\nآن رویدادها ماه‌ها بعد، در بهار و تابستان ۱۲۸۵، رخ داد و هر یک مدخل جداگانه دارد."},{"title":"براون و ایرانیکا و عنوان «نخستین بست»","body":"ادوارد براون در کتاب خود دربارهٔ انقلاب مشروطه، فصل «نخستین بست» را با تاریخ دسامبر ۱۹۰۵ میلادی، برابر با آذر ۱۲۸۴ خورشیدی، آغاز می‌کند: پس از فلک چند تاجر معتبر قند به دست علاءالدوله، گروهی در مسجد شاه بست نشستند و سپس علما به حضرت عبدالعظیم رفتند. براون نارضایتی عمومی از تعرفه‌های بلژیکی و از تکبر مأموران بلژیکی و از سفرهای پادشاه را در صفحات پیش از آن فصل می‌آورد و به مقاله‌های روزنامهٔ تایمز در آوریل و مه ۱۹۰۵ ارجاع می‌دهد، اما بست تجار در حرم را در بهار آن سال جداگانه روایت نمی‌کند. ونسا مارتین در دانشنامهٔ ایرانیکا نیز از اعتراض‌های تجار میان ۱۲۷۹ و ۱۲۸۴ سخن می‌گوید و سپس «پیش‌درآمد مقاومت آشکار» را فلک دو تاجر در [۱۴ ۱۳۲۳] برابر با ۱۲ دسامبر ۱۹۰۵ میلادی و ۲۱ آذر ۱۲۸۴ می‌داند و بست حرم را از فردای آن روز شروع می‌کند. این دو روایت، با آن‌که زمینهٔ گمرکی را می‌شناسند، گاه‌شماری فارسی ناظم‌الاسلام و کسروی و خادم را در اردیبهشت ۱۲۸۴ دنبال نمی‌کنند. نبود این بست در روایت براون و مارتین دلیل یکی بودن آن با هجرت صغری نیست؛ نشان می‌دهد که در تاریخ‌نگاری انگلیسی‌زبان، «نخستین بست» غالباً به همان ماه آذر اطلاق شده است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"As a result of all these grievances, especially the last, a large number of merchants took sanctuary in the Masjid-i-Shah, or Royal Mosque, where they were shortly joined by many of the chief mullas, including the afterwards celebrated popular leaders Sayyid 'Abdu'llah Bahbahani and Sayyid Muhammad Tabataba'i.","translation":"در پی همهٔ این شکایت‌ها، به‌ویژه آخری، شمار زیادی از تجار در مسجد شاه بست نشستند و چندی بعد بسیاری از ملایان بزرگ، از جمله رهبران نامدار بعدی، سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، به آنان پیوستند.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و نویسندهٔ کتاب انقلاب ایران","work":"انقلاب ایران، ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۹","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۱۲–۱۱۳","date":"انتشار ۱۹۱۰ میلادی؛ رویداد مورد اشاره: آذر ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۵ میلادی)","context":"براون این فقره را سرآغاز فصل «نخستین بست (دسامبر ۱۹۰۵)» قرار می‌دهد و «آخرین» شکایت را فلک تجار قند به دست علاءالدوله می‌داند. او بست بهاری تجار در حرم را در این فصل جداگانه نمی‌آورد."}]}],"aftermathSections":[{"title":"برکنار نشدن نوز و عزیمت موکب به اروپا","body":"نتیجهٔ فوری بست این بود که بازار تهران بازگشایی شد و نوز در مقام خود ماند. وعدهٔ ولیعهد ناظر به «چند ماه دیگر» و استدعای عزل پس از سفر بود، نه اقدام در همان هفته. شایعهٔ خروج محترمانهٔ نوز همراه موکب، به روایت خادم، درست از آب درنیامد. دولت‌آبادی می‌نویسد که پس از بازگشت پادشاه، عین‌الدوله فقط برای رفع فتنه نوز را به مأموریتی به فرنگ روانه کرد و رفتن او، خاصه که عیالش را هم برد، بهانه را برای چندی از دست مخالفان گرفت. این مأموریت به تابستان و پاییز، پس از بازگشت موکب، تعلق دارد و در مدخل‌های بعدی آمده است؛ در اردیبهشت ۱۲۸۴ نوز از ریاست گمرک خلع نشد.\n\nسفر سوم مظفرالدین شاه قاجار، که زمینهٔ شتاب دربار در خواباندن بست بود، پس از پایان تحصن انجام شد. خادم می‌نویسد که عین‌الدوله هزینه را محدود کرد و شمار همراهان رسمی را کاست، اما نتوانست خود سفر را ملغا کند. در مسیر، مظفرالدین شاه قاجار در پاریس با امین‌السلطان اتابک، صدراعظم پیشین، دیدار کرد. خبر این دیدار به تهران رسید و شایعه بر سر زبان‌ها افتاد که پس از بازگشت، اتابک با موکب می‌آید و عین‌الدوله برمی‌افتد. چنین نشد و صدراعظم در مقام ماند، اما به روایت خادم همین دیدار نشان داد که جایش به استحکام سال پیش نیست. براون هزینه و عشق پادشاه به سفر خارجی را یکی از اسباب نارضایتی عمومی در همان سال می‌شمارد. این داوری براون است."},{"title":"نامهٔ آخوند خراسانی در تیر و حد اعتراض در غیاب پادشاه","body":"در ۲۲ تیر ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۵ میلادی، آخوند ملا محمدکاظم خراسانی نامه‌ای دیگر به بهبهانی نوشت که باز شریف کاشانی آن را نگاه داشته و خادم دو بند آن را خوانده است. در این نامه، آخوند خراسانی از جانب خود و به ابلاغ شیخ‌الاعظم می‌گوید که با نبودن پادشاه، ورود و دخول در کار به هیچ وجه صلاح نیست، اما باید از طریق بی‌غرضی به محمدعلی میرزا ولیعهد عرض کنند که دشمن و دزد خانگی در مقام تخریب بیت‌الخلافه است. اگر تا ورود موکب همایون امور بر وفق صلاح عامه اصلاح شد مطلوب است، و اگر نه، آنچه لازمهٔ اقدام است محض حفظ بیضهٔ اسلام فروگذار نمی‌شود.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم از این نامه نتیجه می‌گیرد که بدنهٔ علما حتی در اعتراض، حاضر نبودند کار را در غیاب پادشاه به جایی برسانند که رشتهٔ امور از هم بپاشد، و این را با الگوی نهضت تنباکو می‌سنجد. این سنجش خادم است. متن نامه، جدا از آن سنجش، حدی را نشان می‌دهد که یکی از مراجع نجف در تابستان ۱۲۸۴ برای ادامهٔ اعتراض در تهران می‌پذیرفت: عرض به ولیعهد، پرهیز از خلأ حاکمیت، و موکول کردن اقدام تمام‌تر به بازگشت موکب. در عمل نیز، تا پاییز همان سال، بست تازه‌ای در حرم حضرت عبدالعظیم برپا نشد.","quotes":[{"original":"عجالتاً از جانب خود و ابلاغاً از حضرت شیخ‌الاعظم حجت‌الاسلام آقای حاجی دامت برکاته و دیگران عرض می‌کنیم: با نبودن پادشاه، ایده و نصره، ورود و دخول در کار به هیچ وجه صلاح نیست. لیکن باید حضور حضرت اقدس ولیعهد خلد دولته به واسطهٔ بی‌غرضی به عرض برسانید که دشمن و دزد خانگی در مقام تخریب بیت‌الخلافه و دارالسلطنه شخصی شما است... هرگاه تا ورود موکب همایون امور بر وفق صلاح عامهٔ رعیت اصلاح شد فهوالمطلوب. و اگر خدای نخواسته باز معایبی به هم رسید، آنچه لازمهٔ اقدام است محض حفظ بیضهٔ اسلام و نگاهداری مسلمین، که بزرگتر خدمتی است به دولت، قصور نمی‌شود.","speaker":"آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، به نقل شیخ مهدی شریف کاشانی","speakerTitle":"از مراجع نجف","work":"واقعات اتفاقیه در روزگار، به نقل امیر خادم در قسمت هفدهم «ماجرای مشروطه»","workType":"نامه","page":"نامهٔ ۲۲ تیر به بهبهانی، به روایت خادم از شریف کاشانی","date":"۲۲ تیر ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۵ میلادی","context":"آخوند خراسانی این نامه را حدود دو ماه پس از پایان بست تجار و در غیاب مظفرالدین شاه قاجار به سید عبدالله بهبهانی نوشت و ورود در کار را تا بازگشت موکب صلاح ندانست، اما عرض به ولیعهد را توصیه کرد."}]},{"title":"جای این بست در زنجیرهٔ سال ۱۲۸۴","body":"بست اردیبهشت نخستین تحصن گستردهٔ بازار تهران در حرم حضرت عبدالعظیم در آستانهٔ مشروطه بود، اما نخستین بست مشروطه، به معنای خواست عدالتخانه یا مجلس، نبود. خواست بست‌نشینان عزل نوز و رسیدگی به محاسبات گمرک بود. انجمن‌های مخفی کوشیدند دامنه را وسیع‌تر کنند و شبنامه و نامه به نجف را در همین راستا به کار بردند، اما موج در همان بهار نشست. در ماه‌های بعد، غائلهٔ دختران قوچان، اختلاف کرمان و فلک مجتهد، و سپس ماجرای قبرستان بانک استقراضی و چوب‌خوردن تجار قند در ۲۱ آذر، هر یک به نارضایتی پایتخت چیزی افزود. آن حلقه‌ها مدخل‌های جداگانه دارند. آنچه به پیامد مستقیم این بست مربوط است دو چیز است: یکی آن‌که بازار و علما تجربهٔ بست در حضرت عبدالعظیم را آزمودند و حدود وعدهٔ دربار را دیدند؛ دیگر آن‌که انجمن مخفی، به روایت ناظم‌الاسلام، از خوابیدن موج ناامید نشد و غیبت پادشاه را فرصت بیداری شمرد، در حالی که نامهٔ آخوند خراسانی همان غیبت را دلیل پرهیز می‌دانست.\n\nهجرت صغری علما در ۲۳ آذر ۱۲۸۴ خورشیدی، بست یک‌ماهه در همین حرم، و دستخط عدالتخانه در دی آن سال، ادامهٔ همین شکست وعده است به یک معنا، اما رویداد جداگانه‌ای است با بازیگران و خواسته‌ها و فرجامی دیگر. روایت آن ماه در مدخل «هجرت صغری و تحصن در حرم حضرت عبدالعظیم» آمده است. نامهٔ طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار، تبعید رشدیه، کشته شدن سید عبدالحمید و مهاجرت کبری به قم نیز به سال ۱۲۸۵ تعلق دارد و نباید آن‌ها را دنبالهٔ روزشمار این بست بهاری خواند."}]},{"id":"edalatkhaneh-commission","title":"مجمع درباریان و نطق تاریخی احتشام‌السلطنه برای مشروطیت","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":2,"solarDay":8,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":28},"tier":"secondary","category":"court","summary":"نشست وزرا و رجال دربار به دعوت عین‌الدوله پیرامون عدالتخانه، که با نطق ساختارشکنانه احتشام‌السلطنه در دفاع از تفکیک قوا و سلطنت مشروطه به تشنج کشیده شد.","citations":[{"sourceId":"ehtesham-memoirs","locus":"جلسهٔ ۸ اردیبهشت ۱۲۸۵","text":"احتشام شرح کامل مجلس رجال و نزاع با امیربهادر را نوشته است."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۹، بخش ۵","text":"خادم از خاطرات احتشام‌السلطنه می‌آورد: «حاجب‌الدوله گفت: نه نه، این مشروطیت است و ما زیر بار آن نمی‌رویم.»"},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ نشست باغشاه","text":"کسروی سوگند شبانهٔ عین‌الدوله را دروغ می‌داند. نشست را سه‌شنبه ۱۰ اردیبهشت در باغشاه می‌نویسد. امیر بهادر گفت اگر عدالتخانه برپا شود راه دخل حکمران بسته می‌شود."}],"personIds":["ehtesham-al-saltaneh","ain-al-dowleh","amir-bahador"],"personDeeds":{"ehtesham-al-saltaneh":"ایراد نطق دفاع از مشروطیت و حاکمیت قانون در برابر مخالفان مشروطه.","ain-al-dowleh":"تلاش برای رد عدالتخانه و تبعید احتشام‌السلطنه به مرز عثمانی.","amir-bahador":"مخالفت سرسختانه با مشروطه‌خواهان."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم","ehtesham-al-saltaneh":"عضو کمیسیون عدالتخانه"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["جلسه ۸ اردیبهشت ۱۲۸۵","کمیسیون عدالتخانه"],"context":"پس از بازگشت از عبدالعظیم، مظفرالدین شاه قاجار کمیسیون نظامنامه گذاشت و عین‌الدوله آن را به اتلاف وقت برد. ۸ اردیبهشت ۱۲۸۵ رجال را خواند تا عدالتخانه را به مصلحت ملک رد کنند. احتشام‌السلطنه رشته را از دست امیربهادر گرفت. گفتار نوزدهم این مجلس را از خاطرات خود او می‌خواند؛ دولت‌آبادی، شریف کاشانی، ناظم و گزارش انگلیس همان محتوا را تأیید می‌کنند. کسروی نشست را سه‌شنبه ۱۰ اردیبهشت در باغشاه می‌گذارد.","whatHappened":[{"title":"۱. پرسش صدراعظم و دفاع امیربهادر","body":"احتشام نوشته است:\n\nامیربهادر برخاست که حکم قطعی محکمه با شخص پادشاه باشد و برای گوشمال احدی حق چون‌وچرا نداشته باشد.\n","quotes":[{"original":"در آن جلسه حضرت والا صدراعظم همان ورقه سابق‌الذکر را از جیب خود درآورده و قرائت کردند و سپس مطالبی را به تفصیل بیان داشتند و در خاتمه گفتند: در موقع تحصن علما و بازاریان در زاویه مقدسه حضرت عبدالعظیم ذات مبارک ملوکانه به متحصنین وعده دادند که عدلیه و عدالتخانه به مردم بدهند و اکنون شما که رجال برگزیده و معتمد شاه و دولت هستید به این مجلس دعوت شده‌اید تا عقاید و نظرات خودتان را در این زمینه بیان کنید. که آیا چنانچه به علما و تجار و طلاب و غیره وعده شده باید در تشکیل عدالتخانه اقدام کرد؟ و اصولاً تشکیل این عدالتخانه به مصلحت ملک و ملت و شاه و دولت هست یا خیر؟","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. پاسخ احتشام و نام مشروطه","body":"احتشام به امیربهادر گفت:\n\nچون گفتند قاجار باید اقتدار مظفرالدین شاه قاجار را نگاه دارد، پاسخ داد اساس سلطنت بر آب است و می‌خواهد پادشاه ایران امیر بخارا نباشد، امپراتور آلمان باشد، و این نمی‌شود مگر حکومت قانون. حاجب‌الدوله گفت:\n\nناصرالملک در خلوت هم گفته بود هنوز زود است. امیربهادر و حاجب‌الدوله با تغیر بیرون رفتند.\n","quotes":[{"original":"آقا ایجاد عدالتخانه یا اصلاح عدلیه برای آن است که دیگر احکام دلخواه و کیفی و خارج از مجرای قانون و عدالت از میان برود. چه مناسبتی دارد که شاه در احکام عدلیه و مسائل حقوقی که فقط قضات صالح و مستقل باید حکومت کنند، مداخله بنماید. ابداً چنین امتیازی در هیچ مملکتی به هیچ یک از سلاطین نداده‌اند و نمی‌دهند... تمام این شکایات و هیاهو برای این است که اینگونه احکام کیفی و خودخواهانه دیگر صادر نشود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"نه نه، این مشروطیت است و ما زیر بار آن نمی‌رویم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. هشدار به عین‌الدوله و تبعید مرزی","body":"عین‌الدوله گفت احتشام خیلی درست و درشت می‌گویی. احتشام پرسید فردا که از هر گوشه پنجاه هزار تن با چوب و چماق همین را بخواهند چه می‌کنید؛ بهتر است امروز به رضا بدهید آنچه را فردا به زور می‌گیرند. شب باغ شاه شایع شد کار او خراب است. مظفرالدین شاه قاجار او را رئیس کمیتهٔ تعیین مرز با عثمانی کرد. از پاییز ۱۲۸۴ قشون عثمانی در ساوجبلاغ مکری نشسته بود. احتشام تا پس از فرمان مشروطه در مرز ماند. بهبهانی در همین هفته‌ها به استفتای مبهم سفارت عثمانی دربارهٔ تحریک کفار فتوا داد؛ دولت‌آبادی و احتشام جنجال کردند؛ بهبهانی به سفارت رفت و کاغذ را پاره کرد."},{"title":"۴. کسروی: سوگند دروغ و نشست باغشاه","body":"کسروی می‌گوید طباطبایی به عین‌الدوله گفت عدالتخانه نخست زیانش به خود علماست:\n\nعین‌الدوله پاسخی نگفت و از شنیدن نام مجلس ابروها در هم کشید. سپس به میانجی احتشام شبانه قرآن خواست و سوگند خورد:\n\nکسروی سوگند را دروغ می‌داند. سه‌شنبه ۱۰ اردیبهشت در باغشاه عین‌الدوله وزیران را شریک نپذیرفتن دستخط خواست:\n\nاحتشام‌السلطنه تنها مدافع اجرا بود:\n\nامیر بهادر گفت:\n\nناصرالملک گفت هنوز هنگام مجلس نرسیده و عدالتخانه با این دولت سازش نخواهد داشت. سپس احتشام را به بهانهٔ مرز عثمانی به کردستان فرستادند. خادم تاریخ جلسه را ۸ اردیبهشت از خاطرات احتشام می‌آورد؛ کسروی ۱۰ اردیبهشت.\n","quotes":[{"original":"چنین نیست. برای دولت آن بهتر است که دستخط بکار بسته نشود. چه اگر عدالتخانه بر پا گردد باید پسر پادشاه با پسر یک میوه‌فروش یکسان گردد. آنگاه هیچ حکمرانی نتواند «دخل» کند و راه «دخل» بسته شود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"جملهٔ حاجب‌الدوله","body":"خادم از خاطرات احتشام‌السلطنه می‌آورد که حاجب‌الدوله گفت این مشروطیت است و ما زیر بار آن نمی‌رویم. در همان مجلس، به روایت او، بعضی ساکت بودند، بعضی متبسم، و ناصرالملک و علاءالسلطنه و مشیرالدوله متوحش و ترسناک.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۹، بخش ۵","text":"خادم جملهٔ حاجب‌الدوله و حال ناصرالملک و همراهانش را از احتشام‌السلطنه نقل می‌کند."}]}],"aftermath":"تابوی واژهٔ مشروطه در دربار شکست. عدالتخانه همچنان بر کاغذ ماند. راه هجرت کبری از همین بن‌بست باز شد. کسروی عین‌الدوله را دشمن قانون می‌خواند و خواهان نیک کردن ایران از راه خودکامگی.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":2,"solarDay":8,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":28},"title":"جلسهٔ رجال","text":"نطق احتشام‌السلطنه و خروج امیربهادر فاصلهٔ مجلس. کسروی: سه‌شنبه ۱۰ اردیبهشت در باغشاه."}]},{"id":"tabatabai-letter-to-shah","title":"نامه تاریخی سید محمد طباطبایی به مظفرالدین‌شاه و تبیین مجلس عدالت","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":3,"solarDay":1,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":22},"tier":"secondary","category":"political","summary":"سید محمد طباطبایی در نامه‌ای صریح و محتاطانه خطاب به مظفرالدین‌شاه، ضمن بازخوانی فاجعه فروش دختران قوچان و فرار رعایا از جور حکام، مجلس عدالت را انجمنی متشکل از تمامی اصناف مردم تعریف کرد که در آن مساوات میان مظفرالدین شاه قاجار و گدا برقرار شده و از تجزیه کشور پیشگیری شود.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیستم","text":"طباطبایی در این نامه مجلس عدالت را انجمنی مرکب از تمام اصناف مردم تعریف کرد که مظفرالدین شاه قاجار و گدا در آن برابر باشند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ نامهٔ طباطبایی بمظفرالدینشاه","text":"کسروی می‌نویسد طباطبایی نامه را شش نسخه گردانید و از شش راه فرستاد. پاسخ کوتاه را علما از عین‌الدوله دانستند نه از مظفرالدین شاه قاجار."},{"sourceId":"nazem","locus":"رویدادهای از ۳ خرداد ۱۲۸۵ تا ۳۱ خرداد ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)","text":"ناظم‌الاسلام متن کامل عریضه تظلم‌خواهی طباطبایی به مظفرالدین‌شاه را ثبت کرده است."}],"personIds":["tabatabai","mozaffar-person","ain-al-dowleh"],"personDeeds":{"tabatabai":"نگارش عریضه مفصل به مظفرالدین شاه قاجار و استناد به ستم بر دختران قوچان جهت اثبات ضرورت تشکیل مجلس عدالت.","mozaffar-person":"دریافت عریضه از طریق واسطه‌های درباری در بستر بیماری.","ain-al-dowleh":"کسروی می‌گوید پاسخ کوتاه از او بود نه از شاه؛ نامه را به حضور نرساند."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["نامه طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار","نامه طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار","عریضه مجلس عدالت","نامه خرداد ۱۲۸۵"],"context":"در بهار سال ۱۲۸۵ خورشیدی (از ۳ خرداد ۱۲۸۵ تا ۳۱ خرداد ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵))، به رغم وعده‌های مظفرالدین‌شاه در پی هجرت صغری و تحصن شاه‌عبدالعظیم، عبدالمجید میرزا عین‌الدوله صدراعظم با اتکا به ناتوانی جسمانی پادشاه و غیبت نهاد نظارتی، سیاست تعلل و اتلاف وقت را در پیش گرفت. دربار در انزوای کامل قرار داشت و شب‌نامه‌های انقلابی معابر پایتخت را فرا گرفته بودند. در این فضا، آیت‌الله سید محمد طباطبایی با درک خطر اضمحلال حاکمیت ملی و تجزیه کشور، نامه‌ای بنیادین، صریح و در عین حال مؤدبانه به خط خود نگاشت و از طریق درباریان واسطه به حضور پادشاه بیمار ارسال نمود تا حجت را بر دولت تمام کند. کسروی می‌نویسد نامه در روزهای پس از آشوب نان مشهد نوشته شد و طباطبایی آن را شش نسخه گردانید و از شش راه فرستاد تا باری یکی به مظفرالدین شاه قاجار برسد.","whatHappened":[{"title":"۱. انگیزه نگارش و سد کردن راه‌های دادخواهی توسط صدراعظم","body":"طباطبایی نامه خود را با یادآوری وعده پیشین مظفرالدین شاه قاجار مبنی بر امکان دادخواهی مستقیم آغاز کرد و از مسدود شدن مجاری تظلم‌خواهی به دست عین‌الدوله شکایت برد. کسروی متن را از گفتار دوم می‌آورد:\n\nوی خاطرنشان ساخت که بی‌اعتنایی دستگاه دیوان به ناله‌های مردم، مملکت را در آستانه انفجاری مهارناپذیر قرار داده است. پیش از این عریضه، همان هفته‌ها [[e:tabatabai-letter-to-ayn-al-dowleh|نامه طباطبایی به عین‌الدوله]] رفته بود و کلمهٔ مجلس را به جای عدالتخانه نشانده بود.\n","quotes":[{"original":"فریاد دل وطن‌پرستان – بعرض اعلحضرت اقدس شهریاری خلدالله سلطانه میرساند چون حضوراً فرمودید هر وقت عرضی دارید بلاواسطه بخود من اظهار دارید باین جهت باین عرایض مصدع خاطر مبارک میشود این ایام طرق را بر دعاگویان سد نموده‌اند عرایض دعاگویان را نمیگذارند بحضور مبارک مشرف شود","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. بازخوانی فاجعه دختران قوچان و فرار ده‌هزار رعیت ایرانی","body":"طباطبایی در فراز دوم نامه، با جسارتی کم‌نظیر به افشای ظلم بی‌حدواندازه حکام ولایات پرداخت و حادثه تکان‌دهنده اسارت و فروش دختران ایل باخرز و قوچان را به عنوان نماد عریان تعدی حکومت بر جان و مال و ناموس رعیت پیش کشید. بند قوچان در گفتار دوم کسروی چنین است:\n\nاین بند تاریخی نشان داد که جنبش بیداری چگونه توانست مفاهیم غیرت دینی و ناموس‌پرستی جامعه سنتی را با مفهوم نوین وطن‌خواهی و حقوق اساسی ملت پیوند زند.\n","quotes":[{"original":"اعلیحضرتا مملکت خراب رعیت پریشان و گدا دست تعدی حکام و مامورین بر مال و عرض و جان رعیت دراز ظلم حکام و مأمورین اندازه ندارد از مال رعیت هر قدر میلشان اقتضا کند میبرند قوه غضب و شهوتشان بهر چه میل و حکم کند از زدن و کشتن و ناقص کردن اطاعت میکنند این عمارت و مبلها وجوهات و املاک در اندک زمان از کجا تحصیل شده تمام مال رعبت بیچاره است این ثروت همان فقرای بی‌مکنت‌اند که اعلیحضرت بر حالشان مطلعید در اندک زمان از مال رعیت صاحب مکنت و ثروت شدند پارسال دخترهای قوچانی را در عوض سه ری گندم مالیات که نداشتند بدهند گرفته بترکمانها و ارامنهٔ عشق‌آباد بقیمت گزاف فروختند ده هزار رعیت قوچانی از ظلم بخاک روس فرار کردند هزارها رعیت ایران از ظلم حکام و مأمورین بممالک خارجه هجرت کرده بحمالی و فعلگی گذران میکنند و در ذلت و خواری میمیرند بیان حال این مردم را از ظلم ظلمه باین مختصر عریضه ممکن نیست","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. تعریف جامع مجلس عدالت و کارکرد آن در صیانت از تمامیت ارضی","body":"طباطبایی در بخش سوم نامه، برای نخستین بار تعریفی روشن و ساختارمند از «مجلس عدالت» ارائه داد و آن را مجمعی متشکل از نمایندگان تمام اصناف و طبقات مردم دانست که در آن مساوات کامل میان سلطان و گدا حکم‌فرما باشد:\n\nاو با این استدلال اثبات کرد که برپایی پارلمان نه تنها موجب تضعیف سلطنت نمی‌شود، بلکه تنها سنگر بقای ایران در برابر دست‌اندازی‌های امپراتوری‌های همسایه است. کسروی همان نامه را می‌آورد که سلطنت بی‌مجلس را در معرض زوال می‌خواند:\n","quotes":[{"original":"اعلیحضرتا تمام این مفاسد را مجلس عدالت یعنی انجمنی مرکب از تمام اصناف مردم که در آن انجمن بداد عامه مردم برسند شاه و گدا در آن مساوی باشند فواید این مجلس را اعلیحضرت همایونی بهتر از همه میدانند مجلس اگر باشد این ظلمها رفع خواهد شد خرابیها آباد خواهد شد خارجه طمع به مملکت نخواهد کرد سیستان و بلوچستان را انگلیس نخواهد برد فلان محل را روس نخواهد برد عثمانی تعدی بایران نمیتواند بکند","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"نميدانند سلطنت صحیح بی‌زوال با بودن مجلس است بی‌مجلس سلطنت بی‌معنی و در معرض زوال است.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۴. پاسخ کوتاه؛ کسروی می‌گوید از عین‌الدوله است نه از مظفرالدین شاه قاجار","body":"به این نامه پاسخی رسید. کسروی می‌نویسد نزدیک به این بود:\n\nعلما دانستند که پاسخ از خود عین‌الدوله است و نامه به مظفرالدین شاه قاجار نرسیده. کسروی می‌گوید این زمان مظفرالدین شاه قاجار دچار افلیجی شده بود و جز به خود نتوانستی پرداخت؛ عین‌الدوله آزادتر گردیده بود. اندیشهٔ عوض کردن ولیعهد به سود شعاع‌السلطنه نیز در همین روزها پیچیده بود. کسروی انگیزه را از سیاست می‌داند. آنچه در بیرون فهمیده می‌شد این بود که صدراعظم می‌خواست شاهزادگان را به خود کشد تا همیشه صدر اعظم بماند. نتیجه، به حکم او، دو چیز بود: محمدعلی‌میرزا با عین‌الدوله دشمن شد و به سوی کوشندگان گرایید؛ برخی شاهزادگان که به کوشندگان گرایش داشتند کنار کشیدند.\n","quotes":[{"original":"جناب آقا سید محمد مجتهد، نامهٔ شما را خواندیم، باتابک میسپاریم که خواستهای شما را بانجام رساند. شما هم در بایندهٔ خود کوتاهی ننمایید و بدعاگویی پردازید، و هر آیینه «اشرار و الواد» را باندرز خاموش گردانید، و شورش و آشوب را فرو نشانید و چنان نکنید که خشم ما همگی را فرا گیرد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۵. مشی محافظه‌کارانه در منابر و خطابه مسجد در تیرماه ۱۲۸۵","body":"با وجود صراحت این نامه، طباطبایی در مواضع علنی و منبری خویش رویکردی محتاطانه در پیش می‌گرفت تا بهانه تکفیر و اتهام الحاد به دست درباریان نیفتد. وی در سخنرانی سالروز وفات حضرت فاطمه در تیر ۱۲۸۵ در مسجد خود گفت:\n\nکسروی منبر خرداد را جدا می‌آورد: شبنامه‌نویسان از جهاد بر مظفرالدین شاه قاجار مسلمان سخن می‌راندند و طباطبایی جلو تندروی را گرفت:\n\nاین دوگانگی زبانی ناشی از ضرورت حفظ پیوند با توده‌های مذهبی و احتراز از برچسب‌های سیاسی بود که دربار برای سرکوب نهضت به کار می‌برد. پادشاه مسلمان هدف جهاد نیست؛ سد کار عین‌الدوله است.\n","quotes":[{"original":"امروز کفار و ملل اجانب طریق عدل را مسلوک داشته‌اند. ما مسلمانان از طریق عدل منحرف شده‌ایم. یا ظالم و ستمکاریم و یا معاون ظلمه می‌باشیم. هشت ماه بلکه زیادتر می‌باشد که به جز این یک کلمه عدل دیگر چیزی نگفته‌ایم. در خلوت و جلوت، در بالای منبر، در مسجد و خانه واضح و آشکار صراحتاً و علناً این کلمه را گفتیم و از دولت تاکنون جز عدل چیزی نخواسته‌ایم. حالا بعضی می‌گویند ما مشروطه‌طلب و یا جمهوری‌طلب می‌باشیم. به خدای عالمیان و به اجداد طاهرینم قسم است که این حرف‌ها را مردم به ما می‌بندند. اگر گفتیم معدلت می‌خواهیم غرض این بود که مجلسی تشکیل شود و مجلس و انجمنی داشته باشیم که در آن مجلس به داد مردم برسند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"از گوشه و کنار می‌شنوم که میگویند ملاها خیال جهاد دارند. این شایعه دروغ و خلاف واقع است. ما نه جنگی داریم و نه نزاعی، پادشاه ما مسلمانست. با پادشاه مسلمان جهاد متصور نیست...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"عین‌الدوله نامه را توقیف کرد و پاسخی صوری و بی‌اثر صادر نمود؛ اما بازتولید متن این عریضه در شب‌نامه‌ها و جلسات مخفی، بستر فکری لازم را برای مطالبه مستقیم مجلس شورای ملی در جریان هجرت کبری فراهم ساخت. پیش از این نامه، طباطبایی به خود عین‌الدوله نوشته و کلمهٔ مجلس را نشاند؛ آن ورقه را جدا آورده‌ایم.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":2,"solarDay":20,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":10},"title":"نامه به عین‌الدوله","text":"طباطبایی نخست به صدر اعظم نوشت و کلمهٔ مجلس را به جای عدالتخانه نشاند."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":3,"solarDay":1,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":22},"title":"نگارش عریضه تاریخی","text":"ارسال نامه تظلم‌خواهی طباطبایی خطاب به مظفرالدین‌شاه و تعریف مجلس عدالت. کسروی: شش نسخه از شش راه."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":3,"solarDay":8,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":29},"title":"توقیف نامه توسط عین‌الدوله","text":"علما دانستند پاسخ کوتاه از عین‌الدوله است نه از مظفرالدین شاه قاجار بیمار."}]},{"id":"tabatabai-letter-to-ayn-al-dowleh","title":"نامه طباطبایی به عین‌الدوله و برداشتن پرده از مجلس","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":2,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":5},"tier":"secondary","category":"political","summary":"در میانه‌های اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی) سید محمد طباطبایی، مجتهد تهران، نامه‌ای به شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، صدراعظم مظفرالدین شاه قاجار، نوشت. احمد کسروی تاریخ نامه را پس از نشست وزیران در باغشاه و روانه شدن محمود خان احتشام‌السلطنه به مرز عثمانی، در میانه‌های همان ماه می‌گذارد. ناظم‌الاسلام کرمانی می‌گوید طباطبایی این مکتوب را «پس از مدتی» از سوگند شبانهٔ صدراعظم و پس از همان نشست نوشت. دانشنامهٔ ایرانیکا هر دو نامهٔ طباطبایی به صدراعظم و به پادشاه را در اواخر بهار می‌گذارد.\n\nدر این نامه طباطبایی به‌جای واژهٔ عدالتخانه، از «تأسیس مجلس» و «اتحاد دولت و ملت» سخن می‌گوید. کسروی همین جای‌گزینی را برداشتن پرده از خواست پایانی دو سید و همدستانشان می‌خواند. طباطبایی می‌نویسد اصلاح باید به دست پادشاه و اتابک خود ایرانیان باشد، نه به دست روس و انگلیس و عثمانی. در پایان می‌گوید اگر صدراعظم اقدام نکند، او «یک تنه» اقدام خواهد کرد.\n\nناظم‌الاسلام متن نامه را به تمامی می‌آورد. کسروی همان متن را «با اندکی کوتاهانیدن» از تاریخ بیداری نقل می‌کند و چند بند دینی را فرو می‌گذارد. مهدی ملک‌زاده نیز متنی نزدیک به روایت ناظم‌الاسلام را نقل می‌کند، با پاره‌ای اختلاف در واژه‌ها. هر سه می‌نویسند عین‌الدوله «یک تنه» را «یکشنبه» خواند و از بیم بلوا در روز یکشنبه سرباز به شهر آورد. یکشنبه بی‌رویداد گذشت. ناظم‌الاسلام و کسروی می‌نویسند مردم از این حرکت دریافتند که دولت از کوشندگان بیم دارد؛ ملک‌زاده برعکس می‌نویسد مردم آماده بودن دولت را برای مقاومت دیدند. ایرانیکا می‌گوید هیچ‌یک از دو نامه پاسخی نگرفت.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۱، ص ۳۸۶ تا ۳۹۴","text":"ناظم‌الاسلام متن کامل نامه، عهد شبانه، و خواندن «یک تنه» به «یکشنبه» را آورده است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش یکم، ص ۸۱ تا ۸۳","text":"کسروی نامه را با اندکی کوتاهانیدن از تاریخ بیداری نقل می‌کند و جای‌گزینی مجلس به جای عدالتخانه را برداشتن پرده می‌خواند."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"ج ۲، ص ۳۳۱ تا ۳۳۳","text":"ملک‌زاده متنی نزدیک به ناظم‌الاسلام می‌آورد و گذشتن یکشنبه را آماده بودن دولت برای مقاومت می‌داند."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت نوزدهم، بخش ۵","text":"خادم نشست وزیران، سخن احتشام‌السلطنه، و روانه شدنش به مرز را روایت می‌کند."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"انقلاب مشروطه، بخش دوم","text":"مارتین دو نامهٔ اواخر بهار را با هم می‌آورد و می‌گوید هیچ‌یک پاسخی نگرفت."}],"personIds":["tabatabai","ain-al-dowleh","mozaffar-person","ehtesham-al-saltaneh","amir-bahador","naser-al-molk"],"personDeeds":{"tabatabai":"نامه را به عین‌الدوله نوشت و در آن خواست تأسیس مجلس را به جای عدالتخانه نشاند.","ain-al-dowleh":"مخاطب نامه بود. به روایت ناظم‌الاسلام و کسروی و ملک‌زاده، «یک تنه» را «یکشنبه» خواند و سرباز به شهر آورد.","mozaffar-person":"به روایت ناظم‌الاسلام، عین‌الدوله به او گفت ملاها روز یکشنبه بلوا می‌کنند.","ehtesham-al-saltaneh":"دیدار شبانه را میانه کرد، در نشست وزیران از اجرای دستخط دفاع کرد، و سپس به مرز عثمانی فرستاده شد.","amir-bahador":"در نشست باغشاه با برپایی عدالتخانه مخالفت کرد.","naser-al-molk":"در نشست باغشاه گفت هنوز هنگام برپا کردن مجلس در ایران نرسیده است."},"personTitles":{"tabatabai":"مجتهد تهران","ain-al-dowleh":"صدراعظم","mozaffar-person":"پادشاه ایران","ehtesham-al-saltaneh":"وزیرمختار پیشین","amir-bahador":"وزیر دربار","naser-al-molk":"وزیر مالیه"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["نامه طباطبایی به عین‌الدوله","عریضه مجلس به صدر اعظم"],"contextSections":[{"title":"دستخط عدالتخانه و درنگ دولت","body":"در دی ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۰۶ میلادی) علمای تهران به رهبری سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند. دانشنامهٔ ایرانیکا، در مقالهٔ ونسا مارتین، تاریخ دستخط مظفرالدین شاه قاجار را برای برپایی عدالتخانهٔ دولتی «۱۴ ذی‌قعده ۱۳۲۳» می‌نویسد، برابر با ۲۰ دی ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ۱۰ ژانویهٔ ۱۹۰۶ میلادی). علما دو روز بعد از بست بیرون آمدند. شرح این بست در هجرت صغری آمده است.\n\nاز آن پس چند ماه دولت در اجرای دستخط درنگ کرد. ایرانیکا می‌نویسد حکومت در کار اصلاح امروز و فردا می‌کرد و می‌کوشید مخالفان را از هم جدا کند، و خود علما نیز در چگونگی پیش رفتن یکدل نبودند. امیر خادم در قسمت نوزدهم «ماجرای مشروطه» می‌گوید عین‌الدوله بی‌آن‌که آشکارا با عدالتخانه مخالفت کند، می‌کوشید کار را به گذر زمان بسپارد. ناظم‌الاسلام نقل می‌کند که طباطبایی در دیداری دسته جمعی به عین‌الدوله گفت عدالتخانه‌ای که علما می‌طلبند نخست به زیان خود آنان تمام می‌شود، زیرا مردم دیگر ستم نمی‌بینند و به خانهٔ علما روی نمی‌آورند؛ با این همه چون عمر هر دو گذشته است، باید کاری کرد که در تاریخ بانی مجلس و عدالتخانه را عین‌الدوله بنویسند.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم‌الاسلام می‌افزاید این اندرز در صدراعظم اثر نکرد و او از شنیدن لفظ مجلس، هرچند طباطبایی آن را به کنایه ادا کرد، درهم کشید و مکدر شد.","quotes":[{"original":"این عدالتخانه‌ای که ما مطالبه می‌کنیم اول ضررش به ماها می‌رسد که دیگر مردم آسوده می‌شوند و ظلم نمی‌بینند و دیگر محتاج به ماها نمی‌باشند و درب خانه‌های ما نمی‌آیند ولی چون عمر من و تو گذشته است کاری بکنید که نام نیکی از شما در عالم بماند و در صحایف تاریخ بنویسند بانی مجلس و عدالتخانه عین‌الدوله بوده و از تو این یادگار در ایران باقی بماند.","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","date":"پیش از نامهٔ اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹۰۶ میلادی)؛ چاپ کتاب در سال‌های پس از رویداد","context":"ناظم‌الاسلام این سخن را از دیداری دسته جمعی علما با عین‌الدوله می‌آورد، در زمانی که صدراعظم در اجرای دستخط عدالتخانه درنگ می‌کرد.","page":"ج ۱، ص ۳۸۷"}]},{"title":"دیدار شبانه طباطبایی و سوگند عین‌الدوله","body":"ناظم‌الاسلام در حاشیهٔ نامه می‌نویسد خواننده می‌خواهد بداند آن «عهد و پیمان» و سوگند به قرآن که طباطبایی در صدر نامه به آن اشاره می‌کند چیست. به روایت او، در «اواخر ماه صفر ۱۳۲۴»، برابر با اواخر فروردین و اوایل اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، آوریل ۱۹۰۶ میلادی)، شبی احتشام‌السلطنه، که تازه از وزارت‌مختاری ایران در آلمان بازگشته بود، نزد طباطبایی رفت. ناظم‌الاسلام نمی‌داند این رفتن به تحریک عین‌الدوله بود یا از سر وطن‌خواهی خود احتشام‌السلطنه. احتشام‌السلطنه قرآن از بغل درآورد و سوگند خورد که رسیدن به مقصود در گرو یک دیدار تنها با عین‌الدوله است.\n\nطباطبایی در تاریکی شب با احتشام‌السلطنه به خانهٔ صدراعظم رفت. احتشام‌السلطنه از مجلس محرمانه بیرون آمد. عین‌الدوله قرآن حاضر کرد و سوگند خورد که با مقصود آنان همراه است و به‌زودی مجلس تشکیل می‌شود و در همین چند روز عدالتخانهٔ درست برپا خواهد شد. کسروی همین دیدار را در آخرهای فروردین می‌گذارد و متن سوگند را نزدیک به روایت ناظم‌الاسلام می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم‌الاسلام پس از نقل سوگند می‌نویسد «کلام‌اللیل یمحوه النهار»: قول و عزم شاهزاده و سوگند اتابک همان بود، و مسامحه و مماطله و تشکیل مجلس باغشاه و تبعید احتشام‌السلطنه و عزم بر اجرا نکردن دستخط همان. کسروی نیز می‌نویسد طباطبایی با این پیمان دلگرم بازگشت، ولی در بیرون نشانی از آن توبه دیده نشد. در همان روزها داستان نشست باغشاه پیش آمد و کسروی می‌نویسد که همان نشست دروغ بودن آن سخنان را آشکار کرد.","quotes":[{"original":"من با مقصود شما حاضرم و قول می‌دهم که به همین زودی مجلس تشکیل گردد. من خیال شما را مقدس می‌دانم، تا کنون هم که مسامحه کردم خواستم موانع را از جلو بردارم. اینک به شما قول می‌دهم که همین چند روزه عدالتخانه صحیح برپا شود.","speaker":"شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله","speakerTitle":"صدراعظم ایران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","date":"اواخر فروردین یا اوایل اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، آوریل ۱۹۰۶ میلادی)","context":"سوگند عین‌الدوله در دیدار شبانه و محرمانه با طباطبایی در خانهٔ صدراعظم، پس از میانجیگری احتشام‌السلطنه.","page":"ج ۱، ص ۳۹۲"}]},{"title":"نشست وزیران و روانه شدن احتشام‌السلطنه به مرز","body":"کسروی تاریخ نشست وزیران را سه‌شنبه ۱۰ اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱ مه ۱۹۰۶ میلادی) در باغشاه می‌نویسد، در زمانی که مظفرالدین شاه قاجار در آنجا به سر می‌برد. ناظم‌الاسلام همین نشست را در «اوایل ماه ربیع‌الاول ۱۳۲۴» می‌گذارد، که با اوایل اردیبهشت همان سال برابر است. امیر خادم این نشست را جلسه ۸ اردیبهشت ۱۲۸۵ می‌نویسد.\n\nکسروی می‌نویسد عین‌الدوله این نشست را برپا کرد تا گناه نپذیرفتن درخواست‌ها تنها بر گردن او نباشد. به روایت او، صدراعظم از وزیران دربارهٔ اجرای دستخط عدالتخانه رأی خواست و گفت خود ایستادگی نشان داده است؛ اکنون باید دید دستخط را به کار بندند یا ملایان را با نیروی دولتی پاسخ دهند. احتشام‌السلطنه اجرای دستخط را واجب دانست و گفت اگر دولت آن را روان نگرداند، نزد مردم ارجی برایش نمی‌ماند. امیر بهادر جنگ، وزیر دربار، گفت اگر عدالتخانه برپا گردد «باید پسر پادشاه با پسر یک میوه‌فروش یکسان گردد» و دیگر هیچ حکمرانی راه «دخل» نخواهد داشت. حاجب‌الدوله گفت اگر عدالتخانه برپا گردد دولت از میان می‌رود. ابوالقاسم خان ناصرالملک، که کسروی او را وزیر مالیه و «اروپادیده» می‌خواند، با هر دو همداستان شد.\n\n{{quote:0}}\n\nگفتگو به جدال احتشام‌السلطنه و امیر بهادر کشید. عین‌الدوله رشته را برید و گفت این گفتگو را به عرض پادشاه می‌رساند و از خود او دستور می‌خواهد.\n\nامیر خادم از خاطرات احتشام‌السلطنه نقل می‌کند که او در همان جلسه گفت بهتر است حقوقی را که مردم فردا به زور خواهند گرفت، امروز خود دولت به میل بدهد. پس از برهم خوردن مجلس، احتشام‌السلطنه گمان برد آن شب او را بگیرند. فردای جلسه، به روایت خادم، مظفرالدین شاه قاجار او را به ریاست کمیتهٔ تعیین مرز با عثمانی فرستاد. کسروی نیز می‌نویسد چند روز بعد او را به بهانهٔ نگهبانی و سرکشی کارهای مرزی به کردستان روانه کردند. مردم این را دور راندن او از تهران دانستند.\n\n{{quote:1}}\n\nکسروی می‌نویسد مردم از برپا کردن این نشست و از گفته‌های وزیران و از رفتاری که سپس با احتشام‌السلطنه کردند، به نومیدی افزودند و باز بر دو سید و دیگر سران فشار آوردند. خادم می‌افزاید در ۲۴ اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۵ مه ۱۹۰۶ میلادی) مظفرالدین شاه قاجار سکتهٔ مغزی کرد و نیمهٔ چپ بدنش از کار افتاد. خادم این سکته را با نامه هم‌زمان نمی‌کند؛ کسروی نامه را در میانه‌های اردیبهشت می‌گذارد.","quotes":[{"original":"آری چنین است. هنوز در ایران هنگام برپا کردن مجلس نرسیده، عدالتخانه را با این دولت سازش نخواهد بود.","speaker":"ابوالقاسم خان ناصرالملک","speakerTitle":"وزیر مالیه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"نشست وزیران اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"کسروی این سخن را از ناصرالملک در نشست باغشاه می‌آورد، در مخالفت با اجرای دستخط عدالتخانه.","page":"بخش یکم، ص ۸۱"},{"original":"پس بهتر این است که آنچه را که می‌دانید فردا به زور مجبور به انجام آن خواهید شد، امروز خودتان پیشقدم شوید و حقوقی را که مردم به زور از شما خواهند گرفت، خودتان به میل و رضا و رغبت بدهید.","speaker":"محمود خان احتشام‌السلطنه","speakerTitle":"رجال درباری و وزیرمختار پیشین ایران در آلمان","work":"ماجرای مشروطه، به نقل از خاطرات احتشام‌السلطنه","workType":"گفتار تاریخی","date":"نشست وزیران اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)؛ روایت خادم در دههٔ ۱۳۹۰ خورشیدی","context":"احتشام‌السلطنه این سخن را در جلسهٔ وزیران، در پاسخ به ملامت عین‌الدوله، خطاب به صدراعظم گفت.","page":"قسمت نوزدهم، بخش ۵"}]}],"whatHappened":[{"title":"فشار مردم و شبنامه‌ها بر دو سید","body":"ناظم‌الاسلام می‌نویسد چون مردم دیدند از طرف دولت خبری نمی‌شود و عین‌الدوله به مسامحه و دفع‌الوقت می‌گذراند، طلاب و دانشمندان به نوشتن کاغذها و خطابه‌ها به آقایان پرداختند. او پیش از درج نامهٔ طباطبایی، یکی از خطابه‌های ژلاتینی مردم به رؤسای دین را می‌آورد. در آن خطابه نویسندگان می‌گویند «کم‌کم پرده از روی کار برداشته شد و غرض ثبات دولت است نه معارضه با سلطنت». ملک‌زاده نیز می‌نویسد فشار مردم بر روحانیون روزبه‌روز شدت می‌یافت؛ شبنامه‌ها آنان را متهم می‌کردند که رشوه گرفته‌اند و به ساز عین‌الدوله می‌رقصند. پیش از نامه، به روایت او، پنج تن از علمای طبقهٔ اول تهران به خانهٔ عین‌الدوله رفتند و اجرای تعهد پادشاه و دولت را به سختی خواستند. طباطبایی بار دیگر گفت تأسیس عدالتخانه در خانهٔ علما را می‌بندد و به سود دولت است، اما مجلس بی‌نتیجه و با سردی به پایان رسید. سپس، به روایت ملک‌زاده، همان فشار طباطبایی را واداشت که «برای آخرین دفعه» نامه‌ای شخصی به عین‌الدوله بنویسد.\n\nناظم‌الاسلام از شبنامه‌ای یاد می‌کند که خواننده را به «کاغذ خوبی» که طباطبایی در این باب به اتابک نوشته بود حواله می‌داد: که تا جان دارند از مطالبهٔ حقوق ملت دست برنمی‌دارند. پس خود متن مکتوب را، با عنوان «صورت مکتوب آقای طباطبایی به عین‌الدوله»، درج می‌کند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"پس شما خبر ندارید که آقای آقا میرزا سید محمد چه کاغذ خوبی در این باب به اتابک نوشته که ما تا جان داریم دست از مطالبهٔ حقوق ملت برنمی‌داریم.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نویسندهٔ تاریخ بیداری ایرانیان و از نزدیکان طباطبایی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","date":"اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)؛ نقل شبنامه در کتاب","context":"ناظم‌الاسلام این جمله را از شبنامه‌ای می‌آورد که پیش از درج متن نامه، به مکتوب طباطبایی به عین‌الدوله اشاره کرده بود.","page":"ج ۱، ص ۳۸۶ تا ۳۸۷"}]},{"title":"متن نامه: تأسیس مجلس به جای عدالتخانه","body":"نامه با خطاب به عهد شکسته آغاز می‌شود: «کو آن همه راز و عهد و پیمان». طباطبایی می‌نویسد صدراعظم از خرابی مملکت و استیصال مردم و خطراتی که مملکت را احاطه کرده آگاه است، و می‌داند اصلاح همهٔ اینها منحصر است به تأسیس مجلس و اتحاد دولت و ملت و رجال دولت با علما. سپس می‌گوید شگفت است که مرض را شناخته‌اند و طریق علاج هم معلوم است، اما اقدام نمی‌کنند.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی پس از آوردن این فقرات می‌نویسد در این نامه به‌جای «عدالتخانه»، یاد از «مجلس» و «اتحاد دولت و ملت» می‌شود. به داوری او، دو سید و همدستانشان یک گام دیگر پیش نهاده بودند و کم‌کم پرده از روی خواست آخرین خود، که مجلس شورا و مشروطه بود، برمی‌داشتند. ناظم‌الاسلام خود این تفسیر را به این صراحت نمی‌نویسد؛ او نامه را پاسخ طباطبایی به خلف وعدهٔ صدراعظم می‌داند. ملک‌زاده نامه را از نظر تاریخ مشروطیت دارای اهمیت بسیار و معرف عقاید آن روحانی می‌شمارد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"کو آن همه راز و عهد و پیمان. مسلم است از خرابی این مملکت و استیصال این مردم و خطراتی که این صفحه را احاطه نموده است خوب مطلعید و هم بدیهی است و می‌دانید اصلاح تمام اینها منحصر است به تأسیس مجلس و اتحاد دولت و ملت و رجال دولت با علما. عجب در این است که مرض را شناخته و طریق علاج هم معلوم، اقدام نمی‌فرمایید.","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به عین‌الدوله، به نقل تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"نامه","date":"میانه‌های اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"آغاز نامهٔ طباطبایی به صدراعظم، پس از عمل نشدن سوگند شبانه و دستخط عدالتخانه.","page":"ج ۱، ص ۳۹۰ تا ۳۹۱"},{"original":"می‌باید نیک دید که در این نامه، به‌جای عدالتخانه، یاد از مجلس و اتحاد دولت و ملت کرده می‌شود. راستی این است که این دو سید و همدستان ایشان یک گام دیگر به سوی پیش نهاده و کم‌کم پرده از روی خواست آخرین خود، که مجلس شوری و مشروطه می‌بود، برمی‌داشتند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"میانه‌های اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)؛ نگارش کتاب در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"کسروی این داوری را درست پس از نقل نامهٔ طباطبایی به عین‌الدوله می‌آورد و می‌گوید متن را با اندکی کوتاهانیدن از تاریخ بیداری گرفته است.","page":"بخش یکم، ص ۸۲"}]},{"title":"پادشاه و اتابک، نه روس و انگلیس و عثمانی","body":"طباطبایی می‌نویسد این اصلاحات عماقریب واقع خواهد شد، لیکن آنان می‌خواهند کار به دست پادشاه و اتابک خودشان باشد، نه به دست روس و انگلیس و عثمانی. نمی‌خواهند در صفحات تاریخ بنویسند دولت به مظفرالدین شاه منقرض شد و ایران در عهد آن پادشاه برباد رفت. ناظم‌الاسلام و ملک‌زاده پس از این جمله بندی می‌آورند که کسروی فرو گذاشته است: که شیعه از آن زمان ذلیل و خوار شدند، و صدراعظم در پیشگاه امیرالمؤمنین چه پاسخی خواهد داشت که دولت شیعه منحصر به ایران بود و ایران را به باد دادند.\n\n{{quote:0}}\n\nاو حال ایران را حال بیمار مشرف به مرگ می‌خواند و می‌پرسد در علاج چنین بیماری آیا مسامحه رواست و تأخیر سزاوار است. به خداوند و به همهٔ پیامبران و اولیا سوگند می‌خورد که به اندکی مسامحه و تأخیر ایران می‌رود.\n\n{{quote:1}}\n\nسپس از جسارت خود پوزش می‌خواهد و می‌گوید ایران وطن اوست، اعتبارات و خدمت دینی و عزتش به این دولت بسته است، و می‌بیند مملکت به دست اجانب می‌افتد. تا نفس دارد در نگهداری آن می‌کوشد و هنگام لزوم جان را در این راه خواهد گذاشت. این فقره در هر سه روایت ناظم‌الاسلام و کسروی و ملک‌زاده آمده است.\n\n{{quote:2}}\n\nناظم‌الاسلام و ملک‌زاده بندی در بارهٔ سیدالشهداء می‌آورند که کسروی آن را در کوتاهانیدن حذف کرده است. طباطبایی می‌نویسد آن بزرگوار برای بقای طایفهٔ شیعه از جان و اولاد و خویشان گذشت؛ اگر آن جان‌فشانی نبود از شیعه نامی نمی‌ماند. سپس می‌پرسد سزاوار است این مملکت را به رایگان به چنگ اجانب بیندازند و این یک مشت شیعه را خوار کنند؟ امروز باید اغراض شخصی را کنار گذاشت و محض خدا و بقای این مذهب جان‌نثاری کرد، و نباید اندیشید که کار به اسم فلان و فلان انجام گیرد.\n\n{{quote:3}}\n\nطباطبایی می‌گوید وقت تنگ و مطلب مهم است و وقت این خیالات نیست. حاضر است در این راه از همه چیز بگذرد، شأن و اعتبار را کنار بگذارد، و اگر انجام کار موقوف به این باشد که در دولت‌منزل حضرت والا کفش‌برداری و دربانی کند، برای ملت و رفع ظلم حاضر است.\n\n{{quote:4}}","quotes":[{"original":"این اصلاحات عماقریب واقع خواهد شد. لیکن ما می‌خواهیم به دست پادشاه و اتابک خودمان باشد نه به دست روس و انگلیس و عثمانی. ما نمی‌خواهیم در صفحات تاریخ بنویسند دولت به مظفرالدین شاه منقرض و ایران در عهد آن پادشاه برباد رفته.","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به عین‌الدوله، به نقل تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"نامه","date":"میانه‌های اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"طباطبایی در نامه به صدراعظم می‌گوید اصلاح را باید خود دولت ایران به انجام برساند، پیش از آن که کار به دست قدرت‌های همسایه بیفتد.","page":"ج ۱، ص ۳۹۰ تا ۳۹۱"},{"original":"خطر نزدیک و وقت مضیق و حال ایران حال مریض مشرف به موت است. احتمال برء ضعیف در علاج چنین مریض آیا مسامحه رواست و یا علاج را به تأخیر انداختن سزاوار است؟ به خداوند متعال و به جمیع انبیاء و اولیاء قسم به اندکی مسامحه و تأخیر ایران می‌رود.","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به عین‌الدوله، به نقل تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"نامه","date":"میانه‌های اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"طباطبایی در ادامهٔ نامه تأخیر در تأسیس مجلس را به تأخیر در علاج بیمار نزدیک به مرگ تشبیه می‌کند.","page":"ج ۱، ص ۳۹۱"},{"original":"من اگر جسارت کرده و یک کلمه معذورم زیرا که ایران وطن من است، اعتبارات من در این مملکت است، خدمت من به اسلام در این محل است، عزت من تمام بسته به این دولت است. می‌بینم این مملکت به دست اجانب می‌افتد و تمام شئونات و اعتبارات من می‌رود. پس تا نفس دارم در نگهداری این مملکت می‌کوشم بلکه هنگام لزوم جان را در راه این کار خواهم گذاشت.","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به عین‌الدوله، به نقل تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"نامه","date":"میانه‌های اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"طباطبایی در نامه دلیل مداخلهٔ خود را پیوند اعتبار و خدمت دینی‌اش با بقای دولت ایران می‌شمارد.","page":"ج ۱، ص ۳۹۱"},{"original":"سیدالشهداء علیه‌السلام برای بقاء طایفهٔ شیعه از جان و اولاد و عشیره و عیال گذشت. اگر شهادت آن بزرگوار نبود از شیعه اسمی نمی‌ماند. سزاوار است ما به رایگان این مملکت را به چنگ اجانب انداخته این یک مشت شیعه را ضعیف و خوار و ذلیل نماییم؟","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به عین‌الدوله، به نقل تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"نامه","date":"میانه‌های اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"این بند در روایت ناظم‌الاسلام و ملک‌زاده آمده و کسروی آن را در کوتاهانیدن نامه نیاورده است.","page":"ج ۱، ص ۳۹۱"},{"original":"وقت تنگ و مطلب مهم است و وقت این خیالات نیست. من حاضرم در این راه از همه چیز بگذرم، شأن و اعتبار را کنار گذارده، انجام این کار را اگر موقوف باشد به این که در دولت‌منزل حضرت والا کفش‌برداری و دربانی کنم حاضرم (برای ملت و رفع ظلم).","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به عین‌الدوله، به نقل تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"نامه","date":"میانه‌های اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"طباطبایی در نامه به عین‌الدوله، که او را حضرت والا می‌خواند، می‌گوید برای به انجام رساندن تأسیس مجلس حتی به خدمت درباری نیز تن می‌دهد.","page":"ج ۱، ص ۳۹۱"}]},{"title":"«یک تنه» و خوانده شدن «یکشنبه»","body":"نامه سپس به همان عهد شبانه بازمی‌گردد. طباطبایی صدراعظم را به خدا و رسول سوگند می‌دهد که آنچه در دامان دارد بریزد و این مملکت و این مردم را اسیر روس و انگلیس و عثمانی نکند. می‌پرسد «عهد چه شد و قرآن چه شد»؛ عهد آنان برای تأسیس مجلس بود، وگرنه مابه‌الاشتراک نداشتند. اگر صدراعظم اقدام کند، آنان نیز حاضر و همراهند؛ اگر اقدام نکند، طباطبایی یک تنه اقدام خواهد کرد و از مردن در این راه پروا ندارد، زیرا نخست از جان گذشته و آنگاه اقدام کرده است.\n\n{{quote:0}}\n\nدر دنباله می‌گوید از عمرش چیزی نمانده و از چیزی محظوظ نمی‌شود؛ پس حظ او اقدام به این کار است و منتهای آمالش انجام آن. با جان دادن در این راه که مایهٔ آمرزش و افتخار خود و اخلاف اوست، می‌خواهد نامی بلند در صفحهٔ روزگار باقی بگذارد. اگر این کار صورت نگیرد بر آنان لعن خواهند کرد، چنان‌که خود به اسلاف خوب نمی‌گویند. باز عاجزانه التماس می‌کند کار را هرچه زودتر انجام دهند؛ تأخیر حتی یک روز اثر سم قاتل دارد. فعلاً دفع شر عثمانی جز با همین مجلس و اتحاد ملت و دولت و رجال دولت و علما ممکن نیست. نامه با «والسلام» پایان می‌یابد.\n\n{{quote:1}}\n\nسه روایت در ضبط «یک تنه» اندک اختلاف دارند. ناظم‌الاسلام «یک تنه اقدام خواهم کرد با انجام مقصود یا مردن» می‌نویسد. کسروی همان عبارت را پیوسته «یکتنه» می‌آورد. ملک‌زاده «یک‌تنه اقدام خواهم کرد، یا انجام مقصود یا مردن» نقل می‌کند. معنای هر سه یکی است: اقدام تنهایی، نه اقدام در روز یکشنبه.","quotes":[{"original":"عهد چه شد؟ قرآن چه؟ عهد ما برای این کار یعنی تأسیس مجلس بود و الا مابه‌الاشتراک نداشتیم. مختصر، اقدام در این کار فرمودید ما هم حاضر و همراهیم. اقدام نفرمودید، یک تنه اقدام خواهم کرد. با انجام مقصود یا مردن از هیچ پروا ندارم، زیرا اول از جان گذشتم بعد اقدام نمودم.","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به عین‌الدوله، به نقل تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"نامه","date":"میانه‌های اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"فقرهٔ پایانی نامه که بعدها عین‌الدوله، به روایت ناظم‌الاسلام و کسروی و ملک‌زاده، «یک تنه» را در آن «یکشنبه» خواند.","page":"ج ۱، ص ۳۹۱ تا ۳۹۲"},{"original":"باز عاجزانه التماس می‌کنم هرچه زودتر این کار را انجام دهید. تأخیر این کار ولو یک روز هم باشد اثر سم قاتل را دارد. فعلاً دفع شر عثمانی نمی‌شود مگر به این مجلس و اتحاد ملت و دولت و رجال دولت و علما. نتایج حسنهٔ دیگر محتاج به بیان است. فعلاً بیش از این مصدع نمی‌شوم. والسلام.","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به عین‌الدوله، به نقل تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"نامه","date":"میانه‌های اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"خاتمهٔ نامه؛ اشاره به خطر عثمانی به نزاع مرزی همان سال برمی‌گردد که بهانهٔ روانه کردن احتشام‌السلطنه نیز بود.","page":"ج ۱، ص ۳۹۲"}]},{"title":"ورود سرباز به شهر و گذشتن یکشنبه","body":"ناظم‌الاسلام می‌نویسد چون عین‌الدوله مکتوب را خواند، عبارت «اقدام نفرمودید، یک تنه اقدام خواهم کرد» را «اقدام نفرمودید (یکشنبه) اقدام خواهم کرد» خواند و ترسید که روز یکشنبه آقایان بلوا کنند. از این رو چند فوج از نظام را که بیرون شهر اردو زده بودند به شهر فرستاد، قراولخانه‌ها و ارگ دولتی و جاهای لازم را زیر نظر گرفت، و به پادشاه عرض کرد ملاها خیال دارند روز یکشنبه بلوا کنند و پادشاه را بکشند. در میان مردم همهمه افتاد که روز یکشنبه جهاد است. از طرف عین‌الدوله پی‌درپی پیام‌های سخت و سست، وعد و وعید، به طباطبایی و دیگران می‌رسید.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی همین داستان را از تاریخ بیداری نقل می‌کند، با دو اختلاف در جزئیات. او از عرض عین‌الدوله به پادشاه فقط این را می‌آورد که «ملایان می‌خواهند روز یکشنبه به شورش برخیزند» و عبارت کشتن پادشاه را نمی‌آورد. نیز می‌نویسد سربازان را به نگهبانی ارگ و قراولخانه‌ها برگماشتند. ملک‌زاده جزئیات دیگری می‌افزاید: عین‌الدوله علاوه بر سرباز و سوار و توپخانه و قزاق که در مرکز بودند، چند فوج از اطراف احضار کرد، در تمام کوچه‌ها و خیابان‌های مهم شهر قراول گماشت، و دسته‌های سوار و پیاده شب و روز در شهر می‌گشتند. روز دقیق آن یکشنبه در هیچ‌یک از این منابع نیامده است.\n\nیکشنبه آمد و رفت و هیچ کاری روی نداد. در معنی این سکوت، منابع یکسان نیستند. ناظم‌الاسلام دو نتیجه می‌نویسد: یکی آن که مردم جری شدند و دانستند که ممکن است صدراعظم هم بترسد؛ دیگر آن که پادشاه را از ملت ترسانیدند، چنان‌که هنگام سواری اگر کسی معترض می‌شد او را می‌زدند و از اطراف کالسکه دور می‌کردند و به عرض می‌رساندند که آن شخص دشمن پادشاه است و قصد جان او کرده است. اجزای خلوت و خواجه‌سرایان را نیز به وعد و وعید وامی‌داشتند که مظفرالدین شاه قاجار را در بارهٔ ملاها متغیر کنند. کسروی بر همان وجه نخست تأکید می‌کند: مردم پی بردند که دولت از کوشندگان در بیم است و این بر دلیری آنان افزود.\n\n{{quote:1}}\n\nملک‌زاده نتیجه‌ای دیگر می‌نویسد. به روایت او مردم یقین کرده بودند که برای روز یکشنبه اعلام جهاد خواهند داد و جنگ و خونریزی آغاز خواهد شد؛ چون یکشنبه بی‌سروصدا گذشت، همه به اشتباه پی بردند و فهمیدند که دولت برای مقاومت در برابر هرگونه پیشامدی حاضر و مهیاست. بدین‌سان روایت ملک‌زاده از فرجام همان یکشنبه با روایت ناظم‌الاسلام و کسروی در جهت عکس است.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"باری عین‌الدوله که مکتوب آقای طباطبایی را خواند عبارت «اقدام نفرمودید، یک تنه اقدام خواهم کرد» این طور خواند: «اقدام نفرمودید (یکشنبه) اقدام خواهم کرد»، لذا ترسید که روز یکشنبه آقایان بلوا می‌خواهند نمود. لذا چند فوجی از نظام که در خارج شهر اردو زده بودند به شهر فرستاد، قراولخانه‌ها و ارگ دولتی و جاهای لازمه را در تحت نظر آورده، از آن طرف به شاه عرض کرد ملاها خیال دارند در روز یکشنبه بلوا کنند و پادشاه را بکشند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نویسندهٔ تاریخ بیداری ایرانیان و از نزدیکان طباطبایی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","date":"یکشنبهٔ پس از نامه، اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام داستان خواندن «یک تنه» به «یکشنبه» و آوردن سرباز به تهران را در حاشیهٔ نامه می‌آورد.","page":"ج ۱، ص ۳۹۲ تا ۳۹۳"},{"original":"گرچه یکشنبه گذشت و کاری نشد، لیکن دو نتیجه داد: یکی آن که مردم جری شده دانستند که ممکن است صدراعظم هم بترسد، دیگری آن که اعلیحضرت پادشاه را از ملت ترسانیده، از این جهت در وقت سواری شاه کسی معارض می‌شد او را می‌زدند و از اطراف کالسکه دور می‌کردند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نویسندهٔ تاریخ بیداری ایرانیان و از نزدیکان طباطبایی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","date":"پس از یکشنبهٔ مذکور، اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام نتیجهٔ آوردن سرباز به شهر و گذشتن یکشنبهٔ بی‌رویداد را در دو بند می‌آورد: گستاخی مردم و ترساندن پادشاه از ملت.","page":"ج ۱، ص ۳۹۳"},{"original":"مردم یقین کردند که برای روز یکشنبه اعلام جهاد داده خواهد شد و جنگ و خونریزی شروع خواهد گشت ولی چون روز یکشنبه بدون سروصدا گذشت، همه به اشتباهی که شده بود پی بردند و فهمیدند که دولت برای مقاومت با هرگونه پیشامدی حاضر و مهیاست.","speaker":"مهدی ملک‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار مشروطه و پسر ملک‌المتکلمین","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"پس از یکشنبهٔ مذکور، اردیبهشت ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۶ میلادی)؛ نگارش کتاب در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"ملک‌زاده پس از نقل نامه و داستان خواندن «یک‌تنه» به «یکشنبه»، نتیجه را آماده بودن دولت برای مقاومت می‌داند، نه بیم دولت از مردم.","page":"ج ۲، ص ۳۳۱ تا ۳۳۳"}]}],"views":[{"title":"روایت ناظم‌الاسلام از سوگند و نتیجهٔ دوگانه","body":"ناظم‌الاسلام کرمانی نزدیک طباطبایی بود و متن کامل نامه و حاشیهٔ عهد شبانه را او نگاه داشته است. در روایت او نامه دنبالهٔ مستقیم خلف وعده است: سوگند به قرآن، سپس مسامحه، نشست باغشاه، روانه کردن احتشام‌السلطنه، و عزم بر اجرا نکردن دستخط. خواندن «یک تنه» به «یکشنبه» در همین روایت نخستین بار ثبت شده است. نتیجه را او دوگانه می‌بیند: مردم گستاخ شدند، و دربار پادشاه را از ملت ترساند. او از پاسخ کتبی صدراعظم به خود نامه سخن نمی‌گوید؛ پاسخ را در آوردن سرباز و پیام‌های وعد و وعید می‌جوید.","quotes":[]},{"title":"کسروی: برداشتن پرده از خواست مجلس","body":"کسروی نامه را از تاریخ بیداری، با اندکی کوتاهانیدن، می‌آورد و چند بند دینی ناظم‌الاسلام را نمی‌آورد. اهمیت نامه را او در جای‌گزینی کلمهٔ مجلس به جای عدالتخانه می‌داند و آن را گام دیگری به سوی آشکار کردن خواست مجلس شورا و مشروطه می‌خواند. در داستان یکشنبه، او روایت ناظم‌الاسلام را تکرار می‌کند و بر این نکته تأکید می‌دارد که مردم بیم دولت را دیدند و دلیرتر شدند. کسروی تاریخ نامه را میانه‌های اردیبهشت می‌گذارد و نشست باغشاه را در سه‌شنبه ۱۰ اردیبهشت می‌نویسد.","quotes":[]},{"title":"روایت ملک‌زاده: نامهٔ واپسین و فرجام دیگر","body":"ملک‌زاده نامه را «آخرین» نامهٔ شخصی طباطبایی به عین‌الدوله می‌خواند و آن را محصول فشار مردم و شبنامه‌ها بر روحانیون می‌داند. متن او به روایت ناظم‌الاسلام نزدیک است و بند سیدالشهداء را هم می‌آورد. در جزئیات نظامی، توپخانه و قزاق و گشت شبانه‌روز را می‌افزاید که در ناظم‌الاسلام و کسروی نیست. در فرجام یکشنبه، چنان‌که گذشت، او از آماده بودن دولت سخن می‌گوید نه از بیم دولت. این اختلاف در خود منابع است.","quotes":[]},{"title":"گزارش ایرانیکا","body":"ونسا مارتین در بخش دوم مقالهٔ «انقلاب مشروطه» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد جنبش مخالف در اواخر بهار جان گرفت، هنگامی که طباطبایی به اصرار پیروانش هم به پادشاه و هم به عین‌الدوله نامه نوشت و وعدهٔ اصلاحات را به یادشان آورد. استناد او به تاریخ بیداری، چاپ سعیدی سیرجانی، جلد یکم، صفحات ۳۹۰ تا ۳۹۱ و ۴۰۳ تا ۴۰۵ است، مارتین می‌افزاید هیچ‌یک از دو نامه پاسخی نگرفت. این سخن با روایت ناظم‌الاسلام از حرکت نظامی و پیام‌های صدراعظم، و با روایتی که کسروی از پاسخ به نامهٔ پادشاه می‌آورد، یکسان نیست. ایرانیکا داستان خواندن «یک تنه» به «یکشنبه» را نمی‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nادوارد براون در «انقلاب مشروطهٔ ایران»، مهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات»، عبدالله مستوفی در «شرح زندگانی من»، و کتاب‌های آبی بریتانیا متن یا داستان این نامه را نیاورده‌اند. امیر خادم در قسمت نوزدهم و بیستم نشست باغشاه و نامهٔ بعدی طباطبایی به پادشاه را به تفصیل می‌گوید، اما نامهٔ خطاب به عین‌الدوله و داستان یک‌تنه را جداگانه روایت نمی‌کند.","quotes":[{"original":"The opposition movement gathered momentum in the late spring, when Ṭabāṭabāʾī, urged on by his followers, wrote to both the shah and ʿAyn-al-Dawla reminding them of their promise to institute reforms. Neither letter elicited a response.","translation":"جنبش مخالف در اواخر بهار جان گرفت، هنگامی که طباطبایی به اصرار پیروانش هم به پادشاه و هم به عین‌الدوله نامه نوشت و وعدهٔ آنان را در برپا کردن اصلاحات به یادشان آورد. هیچ‌یک از دو نامه پاسخی نگرفت.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"نویسندهٔ مقالهٔ انقلاب مشروطه در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا، مقالهٔ انقلاب مشروطه، بخش دوم","workType":"دانشنامه","date":"نگارش مقاله در دانشنامهٔ ایرانیکا؛ رویداد در بهار ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹۰۶ میلادی)","context":"مارتین دو نامهٔ طباطبایی به عین‌الدوله و به مظفرالدین شاه قاجار را با هم می‌آورد و می‌گوید هیچ‌کدام پاسخی نگرفت.","page":"بند رویدادهای بهار و تابستان ۱۹۰۶، با استناد به تاریخ بیداری، چاپ سعیدی سیرجانی، ج ۱، ص ۳۹۰ تا ۳۹۱ و ۴۰۳ تا ۴۰۵"}]}],"aftermathSections":[{"title":"نامه به مظفرالدین شاه","body":"کسروی می‌نویسد بدین‌سان بار دیگر میان کوشندگان و دولت به هم خورد و کوشندگان باز به فریاد و بدگویی برخاستند. در همان روزها طباطبایی نامه‌ای به خود مظفرالدین شاه قاجار نوشت و آن را شش نسخه کرد و از شش راه فرستاد تا باری به او برسد. ناظم‌الاسلام متن آن نامه را نیز درج کرده است. ایرانیکا هر دو نامه را در یک جمله می‌آورد. شرح آن نامه در نامه طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار آمده است. خادم تاریخ آن نامه را اوایل خرداد ۱۲۸۵ خورشیدی می‌گذارد و می‌گوید نامه به دست پادشاه نرسید و عین‌الدوله به جای او پاسخ مختصر داد. کسروی پاسخی به نام پادشاه نقل می‌کند. این اختلاف به نامه طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار تعلق دارد.","quotes":[]},{"title":"حوادث کرمان و فارس و خراسان در همان روزها","body":"ناظم‌الاسلام و ملک‌زاده و کسروی، پس از داستان یکشنبه، چند پیشامد ولایتی را می‌آورند که در تهران بهانهٔ تازه‌ای برای فشار بر دولت شد. در کرمان، شاهزاده فرمانفرما به حکومت رفت و حاج میرزا محمدرضا، مجتهد کرمان، را به‌سوی مشهد روانه کردند، با آن که بازگشت محترمانهٔ او به کرمان جزو خواست‌های علما و از موارد دستخط بود. طباطبایی به عین‌الدوله پیام داد که قول و دستخط خلاف شده است. عین‌الدوله سفر را زیارت و به میل خود آن مجتهد خواند. سپس صورتی از تلگراف برای فرمانفرما آماده کرد که حاج میرزا محمدرضا را از رفتن به خراسان بازدارند و به کرمان درآورند، و پس از دو سه روز در رفتن به مشهد یا آمدن به تهران مخیرش کنند. طباطبایی صورت تلگراف را پس فرستاد و گفت اگر آن را مخابره کنند مایهٔ زیان آن عالم خواهد شد، چون او اکنون نزدیک خاک خراسان است.\n\nدر فارس، دادخواهی مردم از حکمرانی شاهزاده شعاع‌السلطنه، پسر مظفرالدین شاه قاجار، از نو بالا گرفت. کسروی می‌نویسد پادشاه شعاع‌السلطنه را برداشت و احمد علاءالدوله را به حکمرانی فرستاد، اما دیه‌های مردم را بازندادند و کوشندگان همین را عنوان دیگری گرفتند. خبر آشوب نان و گوشت مشهد، که به روایت کسروی در فروردین روی داده بود، در اردیبهشت به تهران رسید و خبر چنین پیچید که به دستور آصف‌الدوله، حکمران، به سوی گنبد امام رضا شلیک کرده‌اند. کسروی می‌نویسد طباطبایی خود بالای منبر این پیشامد را یاد کرد و بسیار گریست.","quotes":[]},{"title":"راه به خطبه‌های خرداد و مهاجرت کبری","body":"ایرانیکا می‌نویسد چون دو نامه پاسخی نگرفت، در ژوئن، پس از دستگیری و بدرفتاری با مهدی گاوکش، طباطبایی خطبه‌ای دراز در نکوهش حکومت خودسر و در طلب «مجلس مشروعهٔ عدالتخانه» ایراد کرد، بی‌آن‌که هنوز مشروطهٔ تمام را بخواهد. در ۱۹ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) مأموران دولت حاج شیخ محمد واعظ را گرفتند و در درگیری سید عبدالحمید، طلبهٔ جوان، جان باخت. علما در مسجد جامع بست نشستند و سپس به قم رفتند؛ بازرگانان و اصناف در باغ سفارت بریتانیا بست نشستند؛ و کار به عزل عین‌الدوله و صدور فرمان مجلس انجامید. شرح این رویدادها در کشته شدن سید عبدالحمید و هجرت کبری و بست سفارت انگلیس و عزل عین‌الدوله و فرمان مشروطه آمده است. نامهٔ اردیبهشت نخستین باری است که در مکتوبی از طباطبایی به شخص اول دولت، خواست «تأسیس مجلس» به جای عدالتخانه، به این روشنی بر کاغذ آمده است.","quotes":[]}]},{"id":"exile-roshdiyeh-majdoleslam","title":"حکومت نظامی در تهران و تبعید رشدیه و مجدالاسلام به کلات","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":3,"solarDay":25,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":15},"tier":"secondary","category":"political","summary":"به دستور عین‌الدوله و اجرای محمدولی‌خان سپهدار تنکابنی، حکومت نظامی شبانه در تهران مستقر شد و فعالان برجسته انجمن‌های مخفی (میرزا حسن رشدیه، مجدالاسلام کرمانی و میرزا آقا اصفهانی) پس از جلسه شبانه دستگیر و به کلات نادری در خراسان تبعید شدند.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیستم","text":"عین‌الدوله با برقراری حکومت نظامی و تبعید سران آزادی‌خواه به کلات، کوشید کانون‌های شب‌نامه‌نگاری پایتخت را سرکوب کند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ بیرون کردن رشدیه و دیگران","text":"شب شنبه ۲۵ خرداد رشدیه و همراهان را به کهریزک سپس به کلات بردند. کسروی می‌گوید هیچ‌یک از دستهٔ کوشندگان اصلی نبودند و عین‌الدوله پراکند که بابی‌اند."},{"sourceId":"nazem","locus":"دستگیری آزادی‌خواهان","text":"ناظم‌الاسلام ماجرای جلسه شبانه، دستگیری یارانش و رهایی خود به سبب قرابت با طباطبایی را شرح داده است."}],"personIds":["ain-al-dowleh","sepehdar","rushdiyeh","majd-al-islam"],"personDeeds":{"ain-al-dowleh":"صدور فرمان حکومت نظامی و دستگیری فعالان شبکه‌های مخفی آزادی‌خواه.","sepehdar":"فرماندهی نیروهای نظامی در برقراری مقررات منع آمدوشد شبانه و اجرای بازداشت‌ها.","rushdiyeh":"دستگیری در پی نشست شبانه و تبعید اجباری به دژ کلات نادری.","majd-al-islam":"بازداشت و تبعید به خراسان به دلیل فعالیت‌های انتشاراتی و نگارش مقالات تند."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["تبعید رشدیه و مجدالاسلام به کلات","تبعید به کلات","حکومت نظامی عین‌الدوله","دستگیری رشدیه و مجدالاسلام"],"context":"در پی شکست کمیسیون درباری عدالتخانه و سخنرانی‌های اعتراضی در منابر، عبدالمجید میرزا عین‌الدوله برای ایجاد ارعاب عمومی و قطع شریان‌های اطلاع‌رسانی انقلابیون، محمدولی‌خان تنکابنی (نصرالسلطنه / سپهدار اعظم) را به عنوان حاکم نظامی پایتخت منصوب کرد تا مقررات منع آمدوشد شبانه را برقرار سازد. کسروی آگهی را چنین می‌نویسد: پس از سه ساعت از شب کسی در بیرون نباشد؛ شیپور می‌کشیدند و هر که را می‌یافتند می‌گرفتند.","whatHappened":[{"title":"۱. برقراری حکومت نظامی و گشت‌های شبانه قزاقان","body":"در خرداد ۱۲۸۵ فضای دارالخلافه تهران به شدت امنیتی شد. عبور و مرور شبانه گروه‌های بیش از دو نفر غدغن گردید و بریگاد قزاق در تمامی چهارراه‌ها و میادین مستقر شدند. سپهدار اعظم با اختیارات تام مأمور شناسایی و بازداشت عناصر مشکوک و نویسندگان شب‌نامه‌ها گردید."},{"title":"۲. یورش شبانه ۲۵ خرداد و بازداشت سه تن","body":"در شامگاه ۲۵ خرداد ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)، مأموران نظامی به خانه‌ها ریختند. کسروی می‌نویسد شب شنبه سه تن را از خانه‌هاشان دستگیر کردند: حاج میرزا حسن رشدیه، مجدالاسلام کرمانی و میرزا آقا اصفهانی. هر یکی را به دستهٔ دیگری از سواران کشیکخانه سپردند و به کهریزک فرستادند، و از آنجا هر سه را به درشکه نشانده با سوار رو به سوی کلات نادری روانه گردانیدند. ناظم‌الاسلام کرمانی نیز در آن جلسه حضور داشت اما مأموران از بیم خشم آیت‌الله طباطبایی از بازداشت او چشم‌پوشی کردند."},{"title":"۳. کسروی: اینان از دستهٔ کوشندگان اصلی نبودند","body":"کسروی حکم می‌کند که هیچ‌یک از دستهٔ کوشندگان نمی‌بودند. رشدیه بنیادگزار دبستان بود، زباندار و بی‌پروا، و از بدگویی به عین‌الدوله باز نمی‌ایستاد. مجدالاسلام یکی از کارکنان عین‌الدوله و به گفتهٔ آن زمان راپورتچی او می‌بود و از دستگاه او نان می‌خورد؛ این هنگام چون کار کوشندگان را در پیشرفت می‌دید دوراندیشانه جایی برای خود می‌جست. میرزا آقا از استانبول تازه آمده بود و نزد عین‌الدوله خود را قانون‌دان نشان داده بود.\n\nعین‌الدوله چون اینان را گرفت چنین پراکند که بابی (بهایی) می‌بودند، و به طباطبایی که میانجیگری دربارهٔ مجدالاسلام می‌کرد همین را پیام فرستاد. برای فریب مردم دستور داد سه تن از بازرگانان را که به بهاییگری شناخته می‌بودند گرفتند و بند کردند و سپس از هر کدام یکصد و پنجاه تومان گرفته رها گردانیدند. تهمت بابی برای ترساندن طباطبایی بود، نه گزارش بی‌طرف از عقیدهٔ تبعیدیان."},{"title":"۴. اعزام در غل‌وزنجیر به دژ کلات نادری","body":"دستگیرشدگان بدون محاکمه و در شرایطی تحقیرآمیز، شبانه از کهریزک رو به دژ کلات نادری در مرزهای شمال شرقی خراسان تبعید شدند. عین‌الدوله می‌پنداشت با حذف این سه چهره، موتور محرکه تبلیغاتی آزادی‌خواهان خاموش خواهد شد. کسروی می‌گوید نتیجه دوگانه بود: یک دسته سخت ترسیدند و کنار کشیدند؛ یک دسته به خشم افزودند و در راه کوشش پافشارتر گردیدند."}],"aftermath":"تبعید این نخبگان نه تنها اعتراضات را فرو ننشاند، بلکه بهانه لازم را برای خیزش طلاب در واقعه مسجد جامع و کشته شدن سید عبدالحمید در کمتر از یک ماه بعد فراهم کرد. خواست دوم بستیان سفارت بعدها عودت مطرودین را جدا نشاند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":3,"solarDay":25,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":15},"title":"دستگیری شبانه","text":"شب شنبه ۲۵ خرداد: رشدیه، مجدالاسلام و میرزا آقا اصفهانی به کهریزک، سپس کلات."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":3,"solarDay":28,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":18},"title":"حرکت کاروان تبعیدیان به کلات","text":"اعزام دستگیرشدگان در زنجیر به قلعه نادری کلات در خراسان."}]},{"id":"naser-al-molk-letter-to-tabatabai","title":"نامه انذارآمیز ناصرالملک به طباطبایی در نفی آمادگی برای مشروطه","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"solarDay":10,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":1},"tier":"secondary","category":"political","summary":"ابوالقاسم خان ناصرالملک، دولتمرد دانش‌آموخته آکسفورد، به وساطت عین‌الدوله نامه‌ای مفصل به طباطبایی نگاشت و با تمثیل تازیانه زدن به بیمار مشرف به موت، ادعا کرد ایران فاقد رجال دانا و جامعه پذیرای حریت است و مشروطه‌خواهی شتاب‌زده سبب هرج‌ومرج خواهد شد.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۹، بخش ۵","text":"خادم از احتشام‌السلطنه می‌آورد: «آقای ناصرالملک… اظهار عقیده می‌کردند که هنوز زود است و در ایران آمادگی مشروطیت نیست.»"},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ نامهٔ ناصرالملک بطباطبایی","text":"کسروی نامه را بهانهٔ بدخواهان با رخت دوراندیشی می‌خواند و بخش ژاپون را کوتاهانیده است. طباطبایی فریب نخورد."},{"sourceId":"nazem","locus":"مکاتبات ناصرالملک و طباطبایی","text":"ناظم‌الاسلام متن رساله انذاری ناصرالملک و پافشاری طباطبایی بر ضرورت مهار استبداد را آورده است."}],"personIds":["naser-al-molk","tabatabai","ain-al-dowleh"],"personDeeds":{"naser-al-molk":"نگارش رساله‌گونه‌ای بدبینانه علیه دموکراسی فوری و درخواست توقف مطالبات رادیکال.","tabatabai":"رد استدلال‌های بدبینانه ناصرالملک و تأکید بر اینکه تنها درمان بی‌قانونی، خود قانون است.","ain-al-dowleh":"استفاده از ناصرالملک به عنوان واسطه برای منصرف ساختن مجتهد تهران از پافشاری بر عدالتخانه."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم","naser-al-molk":"وزیر مالیه"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["نامه ناصرالملک به طباطبایی","انذارنامه ناصرالملک","تمثیل تازیانه و بیمار"],"context":"ابوالقاسم خان قراگوزلو (ناصرالملک)، دولتمرد تحصیل‌کرده آکسفورد و از چهره‌های سرشناس جناح اصلاح‌طلب محافظه‌کار، به خواهش عین‌الدوله و برای جلوگیری از رویارویی خونین میان دولت و مراجع، نامه‌ای مفصل، استدلالی و سرشار از بدبینی فلسفی به آیت‌الله سید محمد طباطبایی نگاشت. کسروی می‌گوید عین‌الدوله او را واداشت پس از منبر ۱۴ تیر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)، که طباطبایی آشکاره از خودکامگی بد گفته بود.","whatHappened":[{"title":"۱. کالبدشکافی وضعیت جامعه و تمثیل تازیانه و ران شتر","body":"ناصرالملک در این نامه طولانی با ستایش از حسن نیت طباطبایی، با زبانی تمثیلی هشدار داد که مطالبه آزادی و پارلمان برای جامعه‌ای که از سواد عمومی و درک قانون بی‌بهره است، جز هرج‌ومرج حاصلی نخواهد داشت. کسروی نامه را می‌آورد و می‌گوید بسیار دراز است و سخنان بیهوده بسیار می‌دارد؛ از برخی بخشها چشم پوشیده است. تمثیل بیمار در گفتار دوم چنین است:\n\nجملهٔ بار نامه:\n","quotes":[{"original":"این بیچاره مریض که قادر بحرکت نیست مدتهاست غذایی بمعده‌اش داخل نشده و بدل ما یتحللی ببدنش نرسیده رمق حرکت و قدرت تکلم ندارد تازیانه برداشته کتکش میزنید که بدود و از خندق جست و خیز نماید و این بدبختی که بواسطه مرض و نخوردن غذا همه روده‌هایش خشکیده و امعاء و احشایش از کار افتاده یک ران شتر نیم پخته بدهانش فرو میکنید که ببلعد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","page":"قسمت ۱۹، بخش ۵","date":"۱۴۰۳","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"امروز تقاضای مجلس مبعوثان و اصرار در ایجاد قانون مساوات و دم زدن از حریت و عدالت کامله (آنطوریکه در تمام ملل متمدنه سعادتمند وجود دارد) در ایران همان حکایت تازیانه زدن و ران شتر طپانیدن است.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","page":"قسمت ۱۹، بخش ۵","date":"۱۴۰۳","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. عالم لازم داریم؛ کسروی بخش ژاپون را کوتاهانیده","body":"کسروی حکم می‌کند این بهانه‌ای می‌بود که بدخواهان همیشه پیش آوردندی و به بدخواهی خود رخت دوراندیشی و نیکخواهی پوشیدندی. نامه سوگندهای پیاپی می‌آورد:\n\nکسروی در پرانتز نوشته است که در اینجا سخن درازی از ژاپون و مشروطهٔ آن می‌رانده و آن دراز را نیاورده. پس از آن، ناصرالملک مدارس ملی وقفی را آماده می‌خواند و می‌گوید با فهرست درس و علوم عصر جدید، دوازده سال دیگر آدم عالم بیرون خواهد آمد. امضا در چاپ کسروی: «بنده دولتخواه وطن‌پرست ملت‌دوست..... گم نامت».\n","quotes":[{"original":"والله عالم لازم داریم. بالله عالم لازم داریم. بقرآن عالم لازم داریم. به پیغمبر عالم لازم داریم. بمرتضی علی عالم لازم داریم. به اسلام به کعبه به دین بمذهب عالم لازم داریم. عالم لازم داریم عالم لازم داریم!!!!","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت ۱۹، بخش ۵","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}]},{"title":"۳. پاسخ طباطبایی و پافشاری بر ضرورت فوری مهار استبداد","body":"طباطبایی در پاسخ شفاهی و مکتوب خویش استدلال ناصرالملک را رد کرد و خاطرنشان ساخت که در غیاب قانون، دربار حتی اجازه تأسیس همان مدارس نوین را نیز نخواهد داد و تنها راه جلوگیری از تباهی ایران، مقید ساختن اراده مظفرالدین شاه قاجار به مجلس مبعوثان ملت است، حتی اگر این نهاد در آغاز با نقص و آزمون‌وخطا همراه باشد. کسروی بزرگی طباطبایی را از اینجا می‌داند که فریب چنین نامه‌ای را نخورده و سستی به خود راه نداده."},{"title":"هنوز زود است","body":"خادم از احتشام‌السلطنه می‌آورد که ناصرالملک می‌گفت هنوز زود است و در ایران آمادگی مشروطیت نیست. این موضع، مخالفت با اصل حکومت قانون نیست. او زمان را زود می‌دانست.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۱۹، بخش ۵","text":"خادم نقل می‌کند که ناصرالملک آمادگی ایران را برای مشروطیت کافی نمی‌دانست."}]}],"aftermath":"طباطبایی فریب نامه را نخورد. کسروی نامه را بهانهٔ بدخواهان می‌داند که رخت دوراندیشی پوشیده‌اند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"solarDay":10,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":1},"title":"ارسال نامه انذاری ناصرالملک","text":"پس از منبر ۱۴ تیر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)؛ کسروی عین‌الدوله را وادارنده می‌نویسد."}]},{"id":"killing-of-seyyed-abdolhamid","title":"کشته شدن سید عبدالحمید و بست مسجد جامع تهران","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"solarDay":19,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":11},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"solarDay":24,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":16},"tier":"primary","category":"religious","summary":"بامداد چهارشنبه ۱۹ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی، دسته‌ای از سربازان فوج قزوین به فرماندهی میرزا احمدخان، صاحب‌منصب آن فوج، حاج شیخ محمد واعظ اصفهانی، از واعظان نامدار تهران، را در محلهٔ سرپولک گرفتند تا به خانهٔ شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، صدراعظم مظفرالدین شاه قاجار، ببرند. طلاب مدرسهٔ حاج ابوالحسن معمارباشی و اهل گذر راه را بر آنان بستند و سربازان واعظ را در قراولخانهٔ نزدیک مدرسه نگاه داشتند. چون مردم در قراولخانه را گشودند و واعظ را بیرون آوردند، سربازان شلیک کردند. در این میان طلبه‌ای جوان به نام سید عبدالحمید، که از درس بازمی‌گشت، فرمانده را به سبب فرمان شلیک سرزنش کرد و تیری که به روایت منابع ایرانی خود فرمانده انداخت، او را از پای درآورد.\n\nطلاب و سادات پیکر سید عبدالحمید را از دست قزاقان بازپس گرفتند و به مسجد جامع تهران بردند. سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، دو مجتهد پیشروِ خواست عدالتخانه، و سپس شیخ فضل‌الله نوری با پیروان خود به مسجد آمدند و بازار تهران بسته ماند. روز آدینه ۲۱ تیر، سربازان راه دستهٔ عزاداری را که پیراهن خون‌آلود سید را بر چوبی برافراشته بود در نزدیکی چهارسوق بستند و بر مردم شلیک کردند. حاج سید حسین، مردی سالخورده، و شماری دیگر جان باختند. منابع شمار کشتگان این روز را از حدود دوازده تن تا بیش از صد تن نوشته‌اند و این نوشتار هر رقم را با نام گویندهٔ آن می‌آورد.\n\nپس از چند روز محاصرهٔ مسجد و بستن آب و نان، علما سه راه پیش نهادند: برپایی عدالتخانه، کشتن خودشان، یا اجازهٔ بیرون رفتن از شهر. دولت راه سوم را پذیرفت و بامداد دوشنبه ۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) بهبهانی و طباطبایی و همراهانشان به سوی ابن‌بابویه و از آنجا به قم رفتند. این رویداد، که در زبان روزگار خود به «واقعهٔ مسجد جامع» شهرت یافت، زنجیرهٔ مهاجرت علما به قم، بست بزرگ اصناف در باغ سفارت بریتانیا، کناره‌گیری عین‌الدوله و صدور فرمان مشروطیت را به حرکت درآورد. این نوشتار روایت احمد کسروی، ناظم‌الاسلام کرمانی، یحیی دولت‌آبادی، ادوارد براون، امیر خادم و دانشنامهٔ ایرانیکا را کنار هم می‌گذارد و هر داوری را به گویندهٔ آن نسبت می‌دهد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش یکم، ص ۹۶ تا ۱۰۷","text":"شرح گرفتاری شیخ محمد واعظ، کشته شدن سید عبدالحمید، بست مسجد جامع و بیرون رفتن علما."},{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۱، بخش سوم، ص ۴۷۷ تا ۴۸۹","text":"گزارش روزبه‌روز ناظم‌الاسلام کرمانی از درون بست مسجد جامع."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۲، ص ۷۳ تا ۷۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","text":"خاطرات یحیی دولت‌آبادی از منبرهای تیرماه، دیدار با صدراعظم و شلیک آدینه."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت بیستم","text":"سنجش روایت‌های ایرانی با گزارش‌های سفارت بریتانیا دربارهٔ تیر ۱۲۸۵."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۱۷ تا ۱۲۱","text":"روایت ادوارد براون و نامهٔ یک شاهد انگلیسی از بست مسجد جامع و پیامدهای آن."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"انقلاب مشروطه، بخش دوم","text":"گزارش دانشنامهٔ ایرانیکا از رویدادهای تابستان ۱۹۰۶."}],"personIds":["seyyed-abdolhamid","sheikh-mohammad-vaez","behbahani","tabatabai","sheikh-fazlollah","mozaffar-person","ain-al-dowleh","sepehdar","amir-bahador","seyyed-jamal-vaez","malek-al-motekallemin","yahya-dowlatabadi"],"personDeeds":{"seyyed-abdolhamid":"در کشمکش بر سر آزادی حاج شیخ محمد واعظ با گلولهٔ سربازان جان باخت و کشته شدنش آغاز بست مسجد جامع بود.","sheikh-mohammad-vaez":"گرفتاری او در سرپولک آغازگر درگیری بود.","behbahani":"از دو رهبر بست بود و در هنگامهٔ تیرهای صحن مسجد مردم را آرام کرد.","tabatabai":"از دو رهبر بست بود و در مسجد مردم را به یکدلی خواند.","sheikh-fazlollah":"به بست مسجد جامع پیوست و دو روز پس از دیگران روانهٔ قم شد.","mozaffar-person":"با دستخط‌های خود نخست مردم را به پراکندگی خواند و سپس رفتن علما را پذیرفت.","ain-al-dowleh":"سیاست ایستادگی دولت را رهبری کرد و چند هفته بعد از صدارت کنار رفت.","sepehdar":"فرماندهی سربازان پیرامون مسجد را داشت و دولت‌آبادی شلیک آدینه را به دستور او نسبت می‌دهد.","amir-bahador":"با عین‌الدوله از نیاوران به شهر آمد و میان دربار و علما پیام برد.","seyyed-jamal-vaez":"از چهار واعظی بود که به گزارش حبل‌المتین قرار بود دستگیرشان کنند.","malek-al-motekallemin":"پیش از رویداد از دستگیری گریخت.","yahya-dowlatabadi":"در روزهای پیش از رویداد با صدراعظم دیدار کرد و ماجرا را در «حیات یحیی» نوشت."},"personTitles":{"seyyed-abdolhamid":"طلبه","sheikh-mohammad-vaez":"واعظ","behbahani":"مجتهد تهران","tabatabai":"مجتهد تهران","sheikh-fazlollah":"مجتهد تهران","mozaffar-person":"پادشاه ایران","ain-al-dowleh":"صدراعظم","sepehdar":"نصرالسلطنه","amir-bahador":"وزیر دربار","seyyed-jamal-vaez":"واعظ","malek-al-motekallemin":"واعظ","yahya-dowlatabadi":"از کوشندگان مشروطه"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["واقعه مسجد جامع تهران و کشته شدن سید عبدالحمید","واقعه مسجد جامع تهران","کشته شدن سید عبدالحمید","تیراندازی بازار تهران"],"contextSections":[{"title":"عدالتخانهٔ وعده‌داده و درنگ دولت","body":"در دی ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۰۶ میلادی) گروهی از علمای تهران به رهبری بهبهانی و طباطبایی در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و مظفرالدین شاه قاجار در پایان آن بست دستخطی برای برپایی «عدالتخانهٔ دولتی» صادر کرد. شرح آن بست در مدخل جداگانه آمده است. دانشنامهٔ ایرانیکا، در مقالهٔ ونسا مارتین دربارهٔ رویدادهای انقلاب مشروطه، می‌نویسد که پس از آن دستخط دوره‌ای از بی‌کاری فرا رسید، زیرا دولت در اصلاحات درنگ می‌کرد و می‌کوشید مخالفان را از هم جدا کند و مخالفان نیز خود نمی‌دانستند گام بعدی چیست. امیر خادم، پژوهشگر تاریخ مشروطه، در قسمت بیستم پادکست «ماجرای مشروطه» همین دوره را چنین وصف می‌کند که عین‌الدوله بی‌آن‌که آشکارا با عدالتخانه مخالفت کند، می‌کوشید موضوع را به گذر زمان بسپارد تا خودبه‌خود فرسوده گردد و از یادها برود.\n\nدر اواخر بهار ۱۲۸۵، طباطبایی به اصرار یارانش نامه‌ای به مظفرالدین شاه نوشت و وعدهٔ عدالتخانه را یادآوری کرد. خادم این نامه را از کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» ناظم‌الاسلام کرمانی نقل می‌کند و می‌افزاید که نامه به دست پادشاه بیمار نرسید و عین‌الدوله به جای او پاسخ کوتاهی داد. طباطبایی در آن نامه از ستم حکام، از فروش دختران قوچانی در برابر مالیات معوق و از گریز هزاران رعیت به خاک روسیه یاد کرد و چاره را «مجلس عدالت» دانست.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"اعلیحضرتا! تمام این مفاسد را مجلس عدالت، یعنی انجمنی مرکب از تمام اصناف مردم، که در آن انجمن به داد عامه مردم برسند، شاه و گدا در آن مساوی باشند، فواید این مجلس را اعلیحضرت همایونی بهتر از همه می‌دانند. مجلس اگر باشد این ظلمها رفع خواهد شد، خرابیها آباد خواهد شد، خارجه طمع به مملکت نخواهد کرد.","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران و از دو رهبر روحانی خواست عدالتخانه","work":"نامه به مظفرالدین شاه قاجار، به نقل «تاریخ بیداری ایرانیان» در «ماجرای مشروطه»","workType":"نامه، به نقل پادکست تاریخی","page":"قسمت بیستم، بخش ۱","date":"اوایل خرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئن ۱۹۰۶ میلادی)","context":"طباطبایی این نامه را چند هفته پیش از رویداد مسجد جامع برای یادآوری وعدهٔ عدالتخانه نوشت؛ نامه به دست پادشاه نرسید و عین‌الدوله پاسخ داد."}]},{"title":"شب‌نامه‌ها، منع آمد و شد و تبعید سه تن","body":"یحیی دولت‌آبادی، از کوشندگان مشروطه و نویسندهٔ خاطرات «حیات یحیی»، می‌نویسد که در اوایل خرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، دولت در شهر جار زد که هر کس پس از ساعت چهار از شب از خانه بیرون آید، پاسبانان او را با گلوله خواهند زد. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، این کار دو هدف داشت: یکی جلوگیری از شب‌نامه‌هایی که شبانه بر ضد دولت پخش می‌شد و دیگری آن‌که اگر دولت خواست کسی را بگیرد، مردم مزاحم نشوند. خادم این منع آمد و شد را، به زبان امروز، نوعی «حکومت نظامی» می‌نامد و می‌نویسد که عین‌الدوله اجرای آن را به محمدولی‌خان تنکابنی نصرالسلطنه سپرد و لقب سپهدار اعظم را به او داد.\n\nدولت‌آبادی می‌افزاید که مأموران دولت شبی سه تن را از خانه‌هایشان گرفتند و به اتهام شب‌نامه‌نویسی به کلات تبعید کردند: مجدالاسلام کرمانی، مدیر روزنامهٔ «ادب»؛ میرزا آقا تاجر اصفهانی؛ و حاجی میرزا حسن رشدیه، مدیر پیشین مدرسهٔ رشدیه. خادم تاریخ این دستگیری را ۲۵ خرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئن ۱۹۰۶ میلادی) می‌نویسد و یادآور می‌شود که ناظم‌الاسلام کرمانی نیز در همان نشست شبانه حاضر بود، اما مأموران به سبب نزدیکی او به طباطبایی متعرض وی نشدند.\n\nناظم‌الاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» فهرستی را یاد می‌کند که عین‌الدوله به دست اعظام‌الممالک داد و نام بیش از صد تن از اطرافیان علما در آن بود. به نوشتهٔ ناظم، حاج شیخ محمد واعظ نیز در این فهرست جای داشت، زیرا او در روزهای سوگواری وفات حضرت فاطمه بر منبرها آشکارا بر ضد صدراعظم سخن می‌گفت."},{"title":"حاج شیخ محمد واعظ و منبرهای تیرماه","body":"احمد کسروی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»، می‌نویسد که حاج شیخ محمد واعظ «در این روزها زبان خود را نگه نمی‌داشت» و در منبرها از کارهای عین‌الدوله نکوهش می‌کرد، تا آن‌جا که صدراعظم دستور گرفتن او را داد. ادوارد براون، خاورشناس بریتانیایی و نویسندهٔ کتاب «انقلاب ایران»، پیش از این ماجرا از تبعید سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی به قم به دستور عین‌الدوله یاد می‌کند و گرفتن حاج شیخ محمد را گام بعدی همان سیاست می‌شمارد.\n\nدولت‌آبادی می‌نویسد که با فرا رسیدن روزهای وفات حضرت فاطمه، بهبهانی و طباطبایی در خانه‌های خود مجلس روضه برپا کردند، زیرا مردم جز به عنوان روضه کمتر گرد می‌آمدند و روضه‌خوانان هر چه می‌توانستند بر ضد دولت سخن می‌گفتند. به نوشتهٔ او، دولت سرانجام شب چهارشنبه حکم گرفتن دو تن از اهل منبر را صادر کرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"تا شب چهارشنبه هیجدهم شهر جمادی‌الاولی هزار و سیصد و بیست و چهار که از طرف دولت حکم می‌شود دو نفر از اهل منبر را شبانه دستگیر نمایند. یکی حاج شیخ محمد واعظ که محترم‌ترین وعاظ طهران است و دیگری حاج میرزا نصرالله ملک‌المتکلمین.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه و بنیادگذاران مدارس نوین تهران","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۷۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"شب ۱۹ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۰ و ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)؛ نگارش کتاب در دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی این عبارت را در شرح «مقدمات بلوا و عزل عین‌الدوله» می‌آورد و تاریخ قمری متن برابر با ۱۹ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی است."}]},{"title":"گریز ملک‌المتکلمین و دیدار دولت‌آبادی با صدراعظم","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که مأموران ساعت شش از شب به خانهٔ ملک‌المتکلمین، واعظ و همسایهٔ او، ریختند، اما او در خانه نبود و مأموران دو پسرش را به ادارهٔ نظمیه بردند. خادم، به استناد کتاب مهدی ملک‌زاده، پسر ملک‌المتکلمین، می‌نویسد که احمد دبیر حضور، منشی عین‌الدوله که بعدها به احمد قوام‌السلطنه شهرت یافت، پیشاپیش ملک‌المتکلمین را از دستگیری آگاه کرده بود و او به خانهٔ حسن وثوق‌الدوله، برادر بزرگ‌تر دبیر حضور، در شمیران پناه برد.\n\nدولت‌آبادی خود همان بامداد در باغ مبارک‌آباد، عمارت ییلاقی عین‌الدوله، به دیدار صدراعظم رفت. به روایت او، عین‌الدوله از علما بد گفت و او را تهدید کرد. دولت‌آبادی پاسخی داد که در خاطراتش با تفصیل آمده است.\n\n{{quote:0}}\n\nدولت‌آبادی می‌افزاید که سخن او در صدراعظم «سخت اثر» کرد و او انگشت بر پیشانی نهاده به سکوت فرو رفت. در همین هنگام زنگ تلفن به صدا درآمد و از دربار ییلاقی نیاوران عین‌الدوله را شتابان خواستند. دولت‌آبادی در راه بازگشت از سردار اسعد بختیاری، علیقلی‌خان، شنید که مأموران حاج شیخ محمد را در کوچه گرفته‌اند و کار به خون کشیده است.","quotes":[{"original":"اگر در یک خانه هر کس هست در خواب باشد یک طفل دوازده ساله می‌تواند اسباب آن خانه را به باد فنا بدهد، یعنی از دیوار فرود آمده در خانه را بگشاید، دزدان وارد شده هرچه هست ببرند؛ ولی اگر در آن خانه طفل دوساله بیدار باشد دزدان نمی‌توانند دستبردی به آن خانه بزنند، زیرا که آن طفل گریه می‌کند، از گریهٔ او خواب‌ها بیدار می‌شوند و اسباب خانه را محافظت می‌نمایند. آقای اتابک اعظم، اگر اعتقاد شما این است که در تمام ایران یک طفل دوساله هم بیدار نیست اشتباه کرده‌اید.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۷۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"بامداد ۱۹ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"دولت‌آبادی این سخن را در باغ مبارک‌آباد خطاب به عین‌الدوله، که لقب اتابک اعظم داشت، گفت؛ در همان دم از دربار نیاوران تلفن کردند و صدراعظم را شتابان خواستند."}]}],"whatHappened":[{"title":"گرفتن حاج شیخ محمد واعظ در سرپولک","body":"ناظم‌الاسلام کرمانی، که خود از نزدیکان طباطبایی و از اعضای انجمن مخفی بود، می‌نویسد که روز چهارشنبه، دو ساعت از آفتاب گذشته، حاج شیخ محمد واعظ اصفهانی سواره به نزدیکی خانهٔ قنبرعلی‌خان در محلهٔ سرپولک رسید و با مأموران دولت روبه‌رو شد. به نوشتهٔ ناظم، مأموران یک صاحب‌منصب به نام میرزا احمدخان و دویست سرباز از فوج قزوین بودند. ناظم همین‌جا داوری خود را نیز می‌آورد و می‌نویسد که عین‌الدوله در این مقام خطا کرد، زیرا یک فراش می‌توانست واعظ را با احترام نزد صدراعظم ببرد. گفت‌وگوی میان واعظ و فرمانده را ناظم چنین ثبت کرده است.\n\n{{quote:0}}\n\nبه روایت ناظم، واعظ پذیرفت که با آنان برود، اما خواهش کرد که سربازان از پشت سر بیایند تا اهالی او را اسیر نبینند و فتنه برنخیزد. میرزا احمدخان نپذیرفت و سربازان گرد الاغ واعظ را گرفتند. کسروی همین صحنه را با اندکی تفاوت می‌آورد: فرمانده را «احمدخان یاور» می‌نامد و می‌نویسد که سربازان «باشتاب» از پشت سر رسیدند و فرمانده گفت که واعظ باید با آنان به خانهٔ عین‌الدوله برود. هر دو نویسنده همداستان‌اند که چون دسته به نزدیکی مسجد و مدرسهٔ حاج ابوالحسن معمارباشی رسید، طلاب مدرسه و اهل بازارچه راه را بستند و فرمانده واعظ را پیاده کرد و در قراولخانهٔ نزدیک مدرسه بند کرد.","quotes":[{"original":"میرزا احمدخان شیخ را نگاه داشت و گفت: بسم‌الله برویم. حاج شیخ محمد گفت: کجا برویم و من کیستم؟ میرزا احمدخان گفت: تو حاج شیخ محمد واعظ سلطان‌المحققین می‌باشی. اما کجا برویم، عجالةً خانهٔ اتابک، بعد محبس دولتی.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و عضو انجمن مخفی تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۴۷۸ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"رویداد: ۱۹ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم این گفت‌وگو را در شرح گرفتن واعظ در سرپولک می‌آورد؛ مقصود از «اتابک» عین‌الدوله است که در این سال‌ها لقب اتابک اعظم داشت."}]},{"title":"هجوم به قراولخانه و نخستین شلیک","body":"ناظم می‌نویسد که دقیقه‌به‌دقیقه انبوهی مردم بیشتر می‌گشت و خبر به بهبهانی رسید و او پسرش سید احمد را با گروهی از طلاب و سادات برای رهانیدن واعظ فرستاد. در این هنگام شیخ حسین ادیب‌الذاکرین کرمانی، واعظی که بعدها لقب ادیب‌المجاهدین گرفت، رو به مردم کرد و آنان را به یاری «مظلوم» خواند و خود پیش افتاد. مردم در قراولخانه را گشودند و واعظ را بیرون آوردند. به نوشتهٔ ناظم، فرمانده بار نخست فرمان شلیک داد و سرباز اطاعت نکرد؛ بار دوم چند تیر خالی شد و یکی به ران ادیب‌الذاکرین خورد. کسروی نیز می‌نویسد که سربازان شلیک هوایی کردند و تنها یک تیر به ران ادیب‌الذاکرین نشست.\n\nدولت‌آبادی همین رویداد را از زبان سردار اسعد بختیاری کوتاه‌تر می‌آورد: مأموران واعظ را از قاطر فرود آوردند و در قراولخانه حبس کردند؛ مردم و طلاب در اتاق را شکستند و او را بیرون آوردند؛ مأموران «دو سه تیر تفنگ» انداختند و سیدی طلبه جان باخت و چند تن زخمی شدند. ادوارد براون در «انقلاب ایران» روایتی دیگر دارد که در نام و تاریخ با منابع ایرانی یکی نیست.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"A student named Sayyid Husayn, in spite of this warning, rushed on the door of the guard-house and tried to break it down. The officer ordered the soldiers to fire, but they refused. Thereupon the officer himself shot the Sayyid dead, and a furious conflict at once ensued. The officer fled, and Shaykh Muhammad was rescued by the people from his captivity.","translation":"طلبه‌ای به نام سید حسین، به رغم این هشدار، به در قراولخانه هجوم برد و کوشید آن را بشکند. افسر به سربازان فرمان شلیک داد، اما آنان سر باز زدند. آنگاه افسر خود سید را با تیر کشت و بی‌درنگ زد و خوردی سخت درگرفت. افسر گریخت و مردم شیخ محمد را از بند رهانیدند.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"خاورشناس بریتانیایی و استاد زبان عربی در دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۱۷","date":"انتشار ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۱۹۱۰ میلادی)","context":"براون تاریخ این رویداد را، برابر با ۳۰ خرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۱ ژوئن ۱۹۰۶ میلادی)، می‌نویسد و نام طلبه را سید حسین می‌آورد، در حالی که ناظم و کسروی و دولت‌آبادی رویداد را در ۱۹ تیر و نام او را سید عبدالحمید ثبت کرده‌اند."}]},{"title":"گلوله‌ای که سید عبدالحمید را از پای درآورد","body":"ناظم‌الاسلام می‌نویسد که سید عبدالحمید، طلبه‌ای از اهل علم، با زبان روزه از درس میرزا محمدتقی مجتهد گرگانی بازمی‌گشت و کتاب‌های درسش را زیر بغل داشت که به آن محل رسید و هنگامهٔ شلیک را دید. به روایت ناظم، او رو به میرزا احمدخان کرد و او را سرزنش کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم می‌افزاید که میرزا احمدخان از خشم تفنگ یکی از سربازان را گرفت و به سوی سید خالی کرد. او روایت دیگری را نیز با عبارت «بعضی گویند» نقل می‌کند که در شلیک نخست تیر احمدخان به سید و تیر پسر احمدخان به ادیب‌الذاکرین خورد. کسروی می‌نویسد که تیر از پستان چپ سید خورد و از پشت سر بیرون رفت. مردم او را به مدرسهٔ معمارباشی بردند، به روایت هر دو نویسنده، سید هنوز جان داشت و آب خواست.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"مگر تو مسلمان نیستی، چرا امر به شلیک کردی؟ مگر اینها مسلمان نیستند؟ مگر این ادیب نوکر سیدالشهداء نیست که در خون خود می‌غلطد؟ اگر دولت از تو مؤاخذه می‌کرد، می‌گفتی که ملت هجوم آورد و حبسی را برد.","speaker":"سید عبدالحمید، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"طلبهٔ علوم دینی در تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۴۷۹ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"۱۹ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم این سخنان را آخرین سخن سید عبدالحمید خطاب به فرمانده سربازان پیش از شلیک می‌آورد."},{"original":"سید هنوز جان می‌داشت و آب برای خوردن خواست، ولی تا بیاورند درگذشت. حاجی شیخ محمد خون او را به سر و رو مالید، و به شیون و فریاد برخاست و مرد و زن هم به ناله و شیون پرداختند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۹۷","date":"نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی این صحنه را در گفتار «کشته شدن سید عبدالحمید» پس از شرح تیراندازی جلوی قراولخانه می‌آورد."}]},{"title":"کشمکش بر سر پیکر و رفتن به مسجد جامع","body":"ناظم و کسروی هر دو می‌نویسند که شاهزاده سیف‌الدین میرزا، مدیر توپخانه، با دسته‌ای قزاق به یاری احمدخان رسید، اما دیر رسید. قزاقان پیکر سید را برداشتند و بردند. ناظم علت این کار را چنین توضیح می‌دهد که رسم دیوانیان آن بود که در این‌گونه موارد کشته را ببرند تا «مستمسکی به دست علماء و اهالی نباشد». مردم ادیب‌الذاکرین زخمی را بر پشت گرفتند و به خانه‌اش رساندند.\n\nدر این میان میرزا سید جعفر صدرالعلماء با گروهی بزرگ از سادات و طلاب رسید. ناظم و کسروی می‌نویسند که جوانی از اهل محله به نام علی کوهی، چون صدرالعلماء را دید، با کسانی از پی قزاقان شتافت و پیکر را با زور از آنان بازپس گرفت. به دستور صدرالعلماء، طلاب و سادات پیکر را به مسجد جامع تهران، که کسروی «مسجد آدینه» می‌نامد، بردند. دولت‌آبادی می‌افزاید که طلاب پیراهن خون‌آلود سید را بر سر چوب کردند و قرآنی بالای آن بستند و چندین هزار تن گریه‌کنان در کوچه و بازار گشتند و کسبه دکان‌ها را بستند.\n\nناظم یادآور می‌شود که ادیب‌الذاکرین در خانه‌اش با ران خونین افتاده بود و بیم داشت او را نزد عین‌الدوله ببرند. به نوشتهٔ ناظم، مظفرالدین شاه قاجار بعدها دستخط داد که او را به مریضخانهٔ دولتی ببرند و طبیب و جراح برایش فرستادند و پس از چهار ماه از بستر برخاست. ناظم می‌افزاید که همو در روز به توپ بستن مجلس نیز تیر خورد."},{"title":"گرد آمدن علما و پیوستن شیخ فضل‌الله","body":"به روایت ناظم، بهبهانی پیش از دیگران خود را به مسجد جامع رساند و دیگر علما چون شنیدند او به مسجد رفته است، هر یک خود را به او رساندند. شیخ محمدرضا قمی، مجتهد سالخورده‌ای که در بست حضرت عبدالعظیم نیز حاضر بود، با گروهی از طلاب آمد. طباطبایی نخست در مسجد شیخ عبدالحسین فرود آمد و چون پیک بهبهانی رسید و گفت که مسجد جامع برای گرد آمدن مناسب‌تر است، او نیز در نیمروز با بیش از پانصد تن از سادات و طلاب و کسبه به آنجا رفت. ناظم می‌نویسد که در آن روز جوانان و کودکان این شعر را بلند می‌خواندند: «برس فریاد امت یا محمد».\n\nناظم سپس از آمدن شیخ فضل‌الله نوری یاد می‌کند که «تا به آن روز وارد حوزهٔ اسلامیه نشده بود». به نوشتهٔ او، شیخ با کوکبه و گروهی از اهل محلهٔ سنگلج وارد مسجد شد و هنگامی که سید احمد پامناری برای گشودن راه دست به قداره برد، همراهان شیخ پنداشتند کار به نزاع کشیده است و آمادهٔ دفاع شدند تا آن‌که خردمندان اشتباه را برطرف کردند. دولت‌آبادی پیوستن شیخ فضل‌الله را چنین تفسیر می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nدانشنامهٔ ایرانیکا نیز، به استناد همین کتاب دولت‌آبادی، پیوستن شیخ فضل‌الله را نتیجهٔ فشار مردم می‌داند.\n\n{{quote:1}}\n\nامیر خادم تفسیر دیگری پیش می‌نهد. او می‌گوید که از نیت درونی شیخ فضل‌الله خبر نداریم، اما به نظر او علت اصلی این چرخش آن بود که شیخ دید «ستارهٔ بخت» عین‌الدوله رو به افول است و ماندن در کنار صدراعظمی ناتوان دیگر به صلاح نیست. خادم یادآور می‌شود که در رقابت‌های میان علمای تهران، با روی کار آمدن عین‌الدوله، بهبهانی که در حلقهٔ هواداران امین‌السلطان بود به حاشیه رفت و شیخ فضل‌الله در دستگاه دولت محترم‌تر شد. دولت‌آبادی پیوستن را ظاهری می‌داند، مارتین آن را نتیجهٔ فشار مردم می‌نویسد، و خادم افول عین‌الدوله را علت چرخش می‌شمارد.","quotes":[{"original":"حاج شیخ فضل‌الله نوری را هم مردم رفته به مسجد آورده‌اند که اختلاف کلمه در میان روحانیون نباشد. او هم در ظاهر با آقایان همراهی کرده و این چند روزه در مسجد جامع می‌ماند ولی در باطن موافقتی با آنها ندارد.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۷۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"رویداد: تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"دولت‌آبادی این داوری را در شرح روزهای بست مسجد جامع، پس از شلیک چهارسوق، دربارهٔ حضور شیخ فضل‌الله نوری می‌آورد."},{"original":"The conservative mojtahed Shaikh Fażl-Allāh Nūrī, the foremost religious leader of Tehran and a supporter of the shah, was obliged by a large crowd gathered at his house to go to the mosque and join with the opposition, so that the ʿolamāʾ might offer a semblance of unity.","translation":"شیخ فضل‌الله نوری، مجتهد محافظه‌کار، برجسته‌ترین پیشوای دینی تهران و هوادار پادشاه، به سبب انبوهی مردم که در خانه‌اش گرد آمده بودند ناچار شد به مسجد برود و به مخالفان بپیوندد تا علما نمایی از یکپارچگی نشان دهند.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ مقاله در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها»","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"ج ۶، دفتر ۲، ص ۱۷۶ تا ۱۸۷","date":"انتشار ۱۳۷۱ خورشیدی (۲۵۵۱ شاهنشاهی، ۱۹۹۲ میلادی)","context":"مارتین این داوری را در شرح رویدادهای تیر ۱۲۸۵ پس از گرفتن واعظ و کشته شدن طلبه می‌آورد."}]},{"title":"خواست عدالتخانه در مسجد","body":"ناظم می‌نویسد که طباطبایی در مسجد خطاب به مردم سخنی گفت که هم بر یگانگی تأکید داشت و هم بر خواست «سلطنت اساسی».\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ ناظم و کسروی، چون کسانی پیشنهاد کردند که برکناری عین‌الدوله را بخواهند، طباطبایی پاسخ داد: «اگر عدالتخانه را برپا نمودیم، دیگر عین‌الدوله داخل آدمی نیست». ناظم می‌افزاید که رأی همگان بر این قرار گرفت که در مسجد بمانند و دیگر علما را نیز حاضر کنند. گروهی به خانهٔ سید ریحان‌الله مجتهد بروجردی رفتند و او را که ناتوان و بیمار بود سواره به مسجد آوردند؛ او پس از یک ساعت با این سخن بازگشت که «در مقاصد شما حاضرم و مخالفت نمی‌کنم». بزازان چادری بزرگ آوردند و در صحن مسجد سراپردهٔ عزا برپا کردند و پیکر سید عبدالحمید را در میان مسجد نهادند.","quotes":[{"original":"ای مردم، امروز روز اتحاد و یگانگی است. بغض و کین دیرینه و اغراض شخصیه را کنار گذارده، در زیر لوای اتحاد و توحید، در این دور سلطنت که وزراء خائن و پادشاه رئوف و مهربان و مایل به معدلت و مساوات است، همگی متفقاً نواقص سلطنت را تکمیل نمایید و سلطنت اساسی را از پادشاه بخواهید. قانون معدلت را دایر کنید.","speaker":"سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات، نقل سخنرانی","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۴۸۱ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"۱۹ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"طباطبایی این سخنان را پس از ورود شیخ فضل‌الله نوری به مسجد جامع و در جمع علمای گردآمده گفت."}]},{"title":"پنجشنبه ۲۰ تیر: پیام صدراعظم و پاسخ علما","body":"ناظم می‌نویسد که روز پنجشنبه ۲۰ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۲ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) دکان‌ها و سراها بسته ماند و تجار و کسبه در مسجد و پیرامون آن گرد آمدند و سربازان در کوچه و بازار جای گرفتند. عین‌الدوله همراه نصرالسلطنه و امیر بهادر جنگ، وزیر دربار، از نیاوران به شهر آمد. ناظم علت این شتاب را چنین می‌آورد که کشته شدن سیدی عالم و غریب در نزد پادشاه بیمار «امری فوق‌العاده» به نظر می‌آمد و صدراعظم بیم داشت خبر به گوش او برسد. کسروی نیز می‌نویسد که عین‌الدوله با همراهان به رایزنی نشست و رأی آنان بر ایستادگی و به کار بردن زور قرار گرفت.\n\nصدراعظم پیام داد که علما به خانه‌های خود بروند تا دولت خواست آنان را برآورد. ناظم و کسروی پاسخ علما را با عبارتی تقریباً یکسان آورده‌اند.\n\n{{quote:0}}\n\nعصر همان روز بزازان پیراهن خون‌آلود سید را بر چوبی نصب کردند و دسته‌دسته در بازارها و پیرامون مسجد جامع و مسجد شاه گشتند و به مسجد بازگشتند. ناظم تصریح می‌کند که در این روز «کسی متعرض و مانع آنها نشد». کسروی می‌نویسد که میرزا مهدی، پسر شیخ فضل‌الله نوری، از پیشگامان این دسته بود و بنیادگذاران آن دو هدف داشتند: یکی آن‌که مردم به حرکت درآیند و دیگر آن‌که دل سربازان و توپچیان را به سوی خود بگردانند. کسروی در همین گفتار می‌نویسد که دولت شبانه در شهر جار زد که هر کس فردا دکان یا حجرهٔ خود را باز نکند، کالایش تاراج و خود او کیفر خواهد یافت.","quotes":[{"original":"مقصود ما تأسیس مجلس عدل است که بعد از این کسی ظلم و تعدی و اجحاف ننماید. و چون عین‌الدوله مانع عدالتخانه است و دستخط شاه را اجراء نمی‌نماید و قول شاه را به فعلیت نمی‌رساند، پس خائن دولت و ملت است؛ باید از مسند وزارت برخیزد.","speaker":"علمای متحصن در مسجد جامع، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی و همراهانشان","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات، نقل پیام","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۴۸۳ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"۲۰ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۲ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"علما این پاسخ را به پیام عین‌الدوله دادند که از آنان خواسته بود به خانه‌هایشان بازگردند."}]},{"title":"شبِ پای‌قاپوق و سخنان عباسقلی‌خان آدمیت","body":"ناظم‌الاسلام از کوشش انجمن‌های مخفی در آن شب یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، میرزا عباسقلی‌خان قزوینی، مدیر «جامع آدمیت»، شنید که دولت سربازان را عوض کرده و به فوج تازه فرمان قتل و غارت داده است. او ساعت سه از شب به قراولخانهٔ میدان پای‌قاپوق رفت، که صاحب‌منصبان فوج شقاقی در آن گرد آمده بودند، و تا ساعت پنج از شب آنان را اندرز داد.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم می‌نویسد که صاحب‌منصبان و رؤسای فوج شقاقی قول دادند و سوگند خوردند که به مردم شلیک نکنند و اگر دولت فرمان شلیک داد، مخالفت کنند. خادم دربارهٔ اثر این کوشش جانب احتیاط را نگه می‌دارد و می‌گوید روشن نیست سربازان تا چه اندازه به سخنان آدمیت گوش دادند، زیرا فردای آن شب کار به تیراندازی کشید، هرچند به کشتاری گسترده نینجامید.","quotes":[{"original":"آیا می‌دانید طرف شما کیست؟ آیا می‌دانید طرف علماء و سادات و ذریهٔ فاطمه و اولاد امام حسین می‌باشید؟ اگر یک نفر سید به تیر شما کشته شود، تا ابد فوج شقاقی مورد لعن و سال‌ها روضه‌خوان‌ها در بالای منبر شما را همدوش بنی‌امیه به زبان می‌آورند. فوج قزوین که شلیک کردند و سید عبدالحمید را کشتند، امروز مورد لعن و نفرین و تنفر عمومی واقع شده‌اند.","speaker":"میرزا عباسقلی‌خان قزوینی، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"مدیر جامع آدمیت","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات، نقل سخنرانی","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۴۸۳ و ۴۸۴ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"شب ۲۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، شب ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"عباسقلی‌خان این سخنان را در قراولخانهٔ پای‌قاپوق به صاحب‌منصبان فوج شقاقی گفت تا آنان را از شلیک به مردم بازدارد."}]},{"title":"آدینه ۲۱ تیر: شلیک در راه چهارسوق","body":"ناظم می‌نویسد که روز آدینه ۲۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) همهٔ بازارها بسته بود و عین‌الدوله سربازان پیرامون مسجد را عوض کرد. طلاب و سادات پیراهن و عمامهٔ خون‌آلود سید را باز بر چوبی کردند. چون هوای مسجد گرم و انبوه بود، خواستند مانند روز پیش به بازار بروند و سینه بزنند. به روایت ناظم و کسروی، بهبهانی مانع شد و گفت که سربازان امروز جز سربازان دیروزند و به آنان دستور شلیک داده‌اند. طلاب پاسخ دادند که سلاحی ندارند و با کسی سر جنگ ندارند و بیشتر این جماعت سادات‌اند و کسی متعرض آنان نخواهد شد. کسروی می‌افزاید که کوشندگان راستی گمان نمی‌کردند سربازان به سید و ملا شلیک کنند.\n\nبه نوشتهٔ هر دو، دسته‌ای از کودکان سید در جلو و گروهی از سادات و طلاب، عمامه به گردن پیچیده و قرآن به دست، در پشت آنان از مسجد بیرون آمدند. نزدیک مدرسهٔ میرزا موسی، میان مسجد جامع و چهارسوق، سربازان راهشان را بستند. ناظم فرمان شلیک را به میرزا احمدخان آشتیانی، صاحب‌منصب فوج، نسبت می‌دهد و شرح شلیک را چنین می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nیحیی دولت‌آبادی شلیک را به دستور سپهدار نسبت می‌دهد. به نوشتهٔ او، نصرالسلطنه به سربازان دستور داده بود که اگر جماعت خواستند گروهی از مسجد بیرون بروند، شلیک کنند. دولت‌آبادی شمار بیرون‌آمدگان را دو سه هزار تن می‌نویسد و می‌افزاید که گروهی از سادات را با قرآن در دست پیشاپیش نهادند «به خیال آن‌که به سید قرآن به دست گرفته کسی شلیک نخواهد کرد».\n\n{{quote:1}}\n\nناظم حاج سید حسین را مردی بیش از پنجاه‌ساله، از صالحان و زاهدان، می‌نامد که چند بار به حج رفته بود و آن روز روزه داشت. کسروی از دو کشته نام می‌برد که مردم توانستند پیکرشان را بیرون آورند: سید مصطفی پیشنماز و حاج سید حسین. به روایت ناظم، مردم پس از شلیک گریختند و کفش و کلاه بسیاری بر در مسجد ماند. گروهی از مردم از علما «اذن جهاد» خواستند تا با سربازان روبه‌رو شوند، اما علما اذن دفاع ندادند. ناظم می‌افزاید که نصرالسلطنه در چهارسوق بود و چون رئیسی مسلمان بود، از شلیک بیشتر جلوگیری کرد، و علیخان، که بعدها لقب منتصرالدوله گرفت، در آن روز «اظهار کفایت» کرد.","quotes":[{"original":"حکم شلیک به سرباز را داد. سربازها تفنگ‌ها را به سقف بازار خالی نمودند. مردم بیچاره که صدای تفنگ را شنیدند قدری عقب نشستند، از بالای بام اطفال بنای سنگ انداختن را گذاردند، از عقب هم هجوم آوردند. باز حکم شلیک از طرف مشارالیه یا از رئیس بزرگ صادر گردید. این دفعه باز سرباز به سقف بازار و دیوارها و زمین شلیک نمود، ولیکن چند تیر به طرف مردم خالی شد و جمعی هدف گلوله گردیدند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و عضو انجمن مخفی تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۴۸۵ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"۲۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم این صحنه را زیر عنوان «شورش مردم» در شرح بیرون آمدن دستهٔ عزاداران از مسجد جامع به سوی چهارسوق می‌آورد."},{"original":"اول کسی که کشته می‌شود حاج سید حسین معمر که پیرمرد فقیری است و خالی از هنگامه‌طلبی نمی‌باشد؛ تیر بر گلویش رسیده از پا درمی‌آید. بلوائیان نعش او را به مسجد می‌برند. شصت نفر تقریباً از تماشایی و بلواطلب کشته و مجروح می‌گردند. سربازها نعش کشتگان را در سرداب محبس سرچهارسوق و مسجد خرابه‌ای که نزدیک است می‌برند که به دست بلوائیان نیفتد.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۷۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۲۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"دولت‌آبادی این بند را در شرح شلیک سربازان به دستهٔ سادات و طلاب در نزدیکی چهارسوق بزرگ تهران می‌آورد."}]},{"title":"شمار کشتگان و روایت‌های ناسازگار","body":"دربارهٔ شمار کشتگان این روز هیچ دو منبعی همداستان نیستند. ناظم‌الاسلام خود سه رقم را از دیگران نقل می‌کند و یکی را برنمی‌گزیند.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم روایت سربازی را نیز می‌آورد که زخمیان را در زندان چهارسوق روی هم ریخته بودند و رئیس کل دستور داده بود «احدی نفهمد و نداند» که آنان آنجا هستند. کسروی می‌نویسد که سربازان افتادگان را، خواه کشته و خواه زخمی، به انبار کشیدند و شبانه چند گاری پر از کشتگان به بیرون شهر فرستادند.\n\n{{quote:1}}\n\nبراون شمار کشتگان را «حدود پانزده تن» می‌نویسد. امیر خادم رقم بیش از صد تن را از ناظم و حدود شصت تن را از دولت‌آبادی نقل می‌کند و رقم سفارت بریتانیا را ده تا دوازده تن می‌آورد.\n\n{{quote:2}}\n\nحاج سید حسین در همان روز جان باخت و پیکرش را به مسجد آوردند و کنار پیکر سید عبدالحمید نهادند.","quotes":[{"original":"در تعداد مقتولین امروز اختلاف است. بعضی گویند صد و پانزده نفر بود، بعضی ذکر می‌کنند پنجاه و هشت نفر، بعضی نقل کردند بسیاری از مجروحین را در چاهی که نزدیک چهارسوق می‌باشد انداختند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و عضو انجمن مخفی تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۴۸۶ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"رویداد: ۲۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم پس از این رقم‌ها تصریح می‌کند که خود تنها پیکر حاج سید حسین و دو سه زخمی را به چشم دید."},{"original":"شمارهٔ کشتگان را کسی نیک ندانست. زیرا مردم چون گریختند هر که افتاده بود، چه کشته و چه زخمی، سربازان از زمین برداشتند و از میان بردند، و بی آن‌که به زخمیان چاره کنند همه را به انبار کشیدند و شبانه چند گاری را پر از کشتگان گردانیده به بیرون شهر فرستادند. هواخواهان دولت شمارهٔ آنان را دوازده تن نوشته‌اند، ولی دیگران می‌گویند از صد تن بیشتر بودند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۰۱","date":"نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی این بند را پس از شرح شلیک آدینه در راه چهارسوق می‌آورد و میان دو رقم داوری نمی‌کند."},{"original":"به نظر بنده هر دوی این ارقام اغراق هست و تعداد واقعی کشتگان آن روز خیلی کمتر بوده. گزارشی که سفارت انگلیس فرستاده تعداد کشتگان را حدود ده دوازده نفر تخمین زده که قویترین تخمین هست.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر و راوی پادکست تاریخی «ماجرای مشروطه»","work":"ماجرای مشروطه","workType":"پادکست تاریخی","page":"قسمت بیستم، بخش ۳","date":"پخش ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ خورشیدی (۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ میلادی)","context":"خادم این داوری را پس از مقایسهٔ رقم ناظم‌الاسلام، رقم دولت‌آبادی و گزارش سفارت بریتانیا دربارهٔ کشتگان آدینه ۲۱ تیر می‌گوید."}]},{"title":"دو تیر در صحن مسجد و ایستادگی بهبهانی","body":"چند ساعت پس از شلیک، به روایت ناظم و کسروی، ناگهان از میان مردم در صحن مسجد دو تیر تپانچه پی‌درپی خالی شد. مردم پنداشتند سربازان به مسجد ریخته‌اند و گریختند و علما با رنگ‌های پریده به ایوان و شبستان پناه بردند. ناظم صادقانه از ترس خود نیز می‌نویسد که با شیخ محمد فیلسوف به اتاق خادم مسجد پناه برد و خادم آنان را راه نداد. در این میان بهبهانی بر بلندی رفت و سینهٔ خود را گشود.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم می‌افزاید که بستگان بهبهانی میان مردم افتادند و گفتند آن دو تیر از دولتیان نبود و یکی از خود آنان شلیک کرده است تا سربازان بدانند در مسجد سلاح هست و پیشتر نیایند. در همان دو روز، به روایت ناظم و کسروی، سید محمدرضا شیرازی، که بعدها نام «مساوات» بر روزنامه‌اش نهاد، با تپانچه به قزاقی تیر زد و قزاق پس از چند ساعت درگذشت. کسروی این کار را «نابجا» می‌خواند. ناظم جزئی دیگری از همین ماجرا ثبت کرده است.\n\n{{quote:1}}\n\nامیر خادم این تیر را نخستین نمونهٔ خشونت مسلحانه از سوی مشروطه‌خواهان می‌شمارد، اما می‌افزاید که در میان آن هیاهو اثر چندانی بر روند رویداد نگذاشت.","quotes":[{"original":"ای مردم نترسید، واهمه نکنید، اینها کاری داشته باشند با من دارند، این سینهٔ من، کجاست آن که بزند؟","speaker":"سید عبدالله بهبهانی، به روایت احمد کسروی","speakerTitle":"مجتهد تهران و از دو رهبر روحانی خواست عدالتخانه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل سخن","page":"بخش یکم، ص ۱۰۱","date":"۲۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"بهبهانی این سخنان را پس از شنیده شدن دو تیر تپانچه در صحن مسجد جامع برای آرام کردن گریختگان گفت؛ ناظم‌الاسلام همین سخن را با عبارتی نزدیک ثبت کرده است."},{"original":"از طرف دولتیان هم چند نفری از سرباز زخمی شد و در این دو روز یک نفر قزاق به تیر ششلول آقا سید محمدرضای شیرازی زخمی و بعد مقتول گردید. از قرار مذکور در وقت احتضار وصیت کرده بود که متعرض قاتل نشوند، چه قاتل را مقصودی جز دفاع نبوده است.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و عضو انجمن مخفی تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۴۸۶ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"۲۰ و ۲۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۲ و ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم این خبر را در شمارش زخمیان و کشتگان دو سوی ماجرا می‌آورد."}]},{"title":"محاصره، بستن آب و میانجی‌گری‌ها","body":"ناظم و کسروی می‌نویسند که پس از شلیک، نصرالسلطنه و سیف‌الدین میرزا در چهارسوق نشستند تا از نزدیک فرمان دهند. زمان‌خان میرپنج با پنجاه توپچی در پشت‌بام بازار سنگر بست و دسته‌ای تفنگچی بالای عمارت شمس‌العماره رفتند که بر مسجد مشرف بود. به دستور رئیس کل، آب جاری مسجد را بستند. ناظم در پانوشت می‌نویسد که هنگام چاپ کتاب «آن آزادی» را نداشت که نام بازدارندهٔ آب را بیاورد.\n\nمیانجیان یکی پس از دیگری آمدند. ناظم از آمدن حاج آقا محسن عراقی، مجتهد اراک، یاد می‌کند و می‌نویسد که طباطبایی با تندی او را بازگرداند. میرزا مصطفی آشتیانی با امیر بهادر رفت و آمد کرد و پیام آورد که پادشاه فرمان داده است تا فردا کار را یکسره کنند: یا قتل و تبعید یا بازگشت علما به خانه‌هایشان. مشکوة‌الدوله از سوی کامران میرزا نایب‌السلطنه آمد و همین پیام را آورد. علما پاسخ دادند که مردم را به گشودن دکان‌ها و پراکنده شدن فرمان می‌دهند، اما خود تا اجرای دستخط پادشاه و برپایی عدالتخانه و برکناری عین‌الدوله در مسجد می‌مانند.\n\nنزدیک غروب همان روز دستخطی از مظفرالدین شاه قاجار در پاسخ به عریضهٔ پسرش عضدالسلطان رسید. کسروی می‌نویسد که بهبهانی و طباطبایی همین دستخط را دستاویز کردند و از مردم خواستند پراکنده شوند. بهبهانی قرآن به دست گرفت و مردم را سوگند داد، به روایت کسروی، گفت: «ای مردم، شما از دولت دادگری خواستید جز با گلوله پاسخ نشنیدید». پیکر سید عبدالحمید را در صحن مسجد به خاک سپردند و پیکر حاج سید حسین را به امامزاده زید بردند."},{"title":"سه پیشنهاد و بیرون رفتن از شهر","body":"روز شنبه بازارها باز شد، اما به روایت کسروی و دولت‌آبادی، مأموران به دستور عین‌الدوله حلقهٔ محاصره را تنگ‌تر کردند و از رساندن نان و آب جلو گرفتند. کسروی از گزارش روزنامهٔ «حبل‌المتین» نقل می‌کند که قرار بود سربازان به مسجد بریزند و چهار تن از واعظان، سید جمال، حاج شیخ محمد، حاج شیخ مهدی و میرزا باقر، را زنجیر کنند و بیرون ببرند، اما چنین نکردند. نزدیک نیمروز نصرالسلطنه به مسجد آمد و گفت که مأمور است علما را با احترام به خانه‌هایشان بازگرداند. علما پاسخ دادند که تا سرباز نیاید و آنان را مجبور نکند، بیرون نخواهند رفت.\n\nروز یکشنبه ۲۳ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۵ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)، به نوشتهٔ کسروی، علما آخرین پیشنهاد خود را دادند.\n\n{{quote:0}}\n\nدولت راه سوم را پذیرفت و مظفرالدین شاه قاجار دستخطی داد که علما آزادانه به هر کجا که می‌خواهند بروند. علما گفتند به عتبات خواهند رفت و به همین نام از پادشاه اجازه خواستند. شب دوشنبه، یک ساعت از شب رفته، مسجد را ترک کردند و بامداد دوشنبه ۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) بهبهانی، طباطبایی و صدرالعلماء از شهر بیرون رفتند و به ابن‌بابویه رسیدند. دولت‌آبادی تاریخ این حرکت را نیز، برابر با همان دوشنبه، می‌نویسد. شیخ فضل‌الله نوری دو روز بعد به راه افتاد و در کهریزک به آنان پیوست. دانشنامهٔ ایرانیکا تاریخ رفتن علما به قم را ۱۵ ژوئیه می‌آورد و امیر خادم آن را ۲۳ تیر می‌نویسد. شرح راه قم و ماندن علما در آن شهر در مدخل «مهاجرت کبری علمای تهران به قم» آمده است.","quotes":[{"original":"یا عدالتخانه را بر پا کنید، یا ما را بکشید و به دیگران کاری ندارید، و یا به ما راه دهید از شهر بیرون رویم.","speaker":"علمای متحصن در مسجد جامع، به روایت احمد کسروی","speakerTitle":"سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی و همراهانشان","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل پیام","page":"بخش یکم، ص ۱۰۶","date":"۲۳ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۵ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"علما این سه راه را پس از پنج روز بست و محاصره، از راه میانجیان، پیش روی دولت نهادند."}]}],"views":[{"title":"روایت احمد کسروی","body":"کسروی ماجرا را از دید جنبشی می‌نگرد که کوشندگانش آگاهانه راه ایستادگی بی‌جنگ را برگزیدند. او پاسخ کسانی را می‌دهد که بعدها خرده گرفتند چرا بست‌نشینان مسجد جامع جنگ نکردند و سلاح فراهم نیاوردند.\n\n{{quote:0}}\n\nدر روایت کسروی، کار سید محمدرضا شیرازی در تیر زدن به قزاق کاری فردی و «نابجا» بود و نشانهٔ اندیشهٔ رهبران نبود. کسروی همچنین بر نقش میرزا مهدی، پسر شیخ فضل‌الله، و بر کوشش گروه سید جمال و ملک‌المتکلمین در به راه انداختن دسته‌های عزا تکیه دارد و بست را بیشتر کار کوشندگان آزادی‌خواه می‌داند تا کار علما به تنهایی.","quotes":[{"original":"کسان جنگ ندیده اگر هم انبوه باشند جنگ نتوانند، و ایستادگی نیارند. کسانی که بر سر دو سید گرد می‌آمدند اگر به رزم برخاستندی، نتیجه جز آن نشدی که پس از یکی دو شلیک بگریزند و گروهی در میانه کشته گردند، و از آن سوی عین‌الدوله بهانه پیدا کرده سران را بگیرد و هر یکی را به جای دور دیگری فرستد. بهتر همان بود که کرده‌اند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۹۸ و ۹۹","date":"نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی این داوری را در میانهٔ شرح بست مسجد جامع، در پاسخ به خرده‌گیران از رهبران بست، آورده است."}]},{"title":"روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","body":"ناظم خود در مسجد بود و روایتش رنگ گزارش روزانهٔ یک حاضر را دارد. او بر تقدس و بی‌گناهی کشتگان، بر روزه‌دار بودن حاج سید حسین و بر سخنان سید عبدالحمید پیش از تیر خوردن تکیه می‌کند و از ترس و گریز خود و همراهان نیز پنهان‌کاری نمی‌کند. ناظم رقم‌های گوناگون کشتگان را کنار هم می‌گذارد و میان آنها داوری نمی‌کند، و در چند جا یادآور می‌شود که هنگام نوشتن کتاب آزادی آوردن نام برخی دست‌اندرکاران را نداشته است. او نقش انجمن مخفی و کوشش کسانی چون عباسقلی‌خان آدمیت را در دلجویی از سربازان برجسته می‌کند."},{"title":"روایت یحیی دولت‌آبادی","body":"دولت‌آبادی، که خود در این روزها با صدراعظم و با رهبران بست در گفت‌وگو بود، ماجرا را از درون کشمکش سیاسی دربار می‌بیند. در روایت او، شلیک آدینه به دستور سپهدار نصرالسلطنه رخ داد، شمار کشتگان و زخمیان «تقریباً» شصت تن بود و پیوستن شیخ فضل‌الله نوری به بست بیشتر ظاهری بود. دولت‌آبادی همچنین ریشهٔ بخشی از پایداری دولت را در کشمکش عین‌الدوله با هواداران اتابک پیشین، میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان، می‌جوید و کار را صرفاً رویارویی ملت و دولت نمی‌بیند."},{"title":"روایت امیر خادم","body":"امیر خادم، در «ماجرای مشروطه»، رقم ناظم و رقم دولت‌آبادی را کنار گزارش سفارت بریتانیا می‌گذارد. سفارت شمار کشتگان را ده تا دوازده تن نوشته است. خادم پیوستن شیخ فضل‌الله را نشانهٔ آن می‌داند که ستارهٔ عین‌الدوله رو به افول بود و رقیبان او در دربار و میان علما این را دریافته بودند. او همچنین تیر سید محمدرضا شیرازی را نخستین نشانهٔ خشونت مسلحانه در صف مشروطه‌خواهان می‌شمارد."},{"title":"روایت ادوارد براون و گزارش یک شاهد انگلیسی","body":"ادوارد براون، که روایتش را از نامه‌ها و گزارش‌های رسیده به انگلستان فراهم آورد، تاریخ‌ها و نام‌ها را با فاصله از منابع ایرانی آورده است: او کشته شدن طلبه را نزدیک ۲۱ ژوئن می‌نویسد و نام او را «سید حسین» ثبت می‌کند. براون نامهٔ شاهدی انگلیسی را نیز نقل می‌کند که ماجرای مسجد را از بیرون دید.\n\n{{quote:0}}\n\nدانشنامهٔ ایرانیکا، در مقالهٔ «انقلاب مشروطه، بخش دوم»، رویداد را حلقهٔ پیوند میان تحصن حرم حضرت عبدالعظیم و مهاجرت به قم می‌داند و بر این تکیه دارد که فشار جماعت شیخ فضل‌الله را به پیوستن واداشت.","quotes":[{"original":"The bazars were closed, and some 5000 of the people took refuge in the Masjid-i-Jum'a. The Atabak surrounded the Mosque with troops, thus cutting off their supplies and forcing them to come out. A fight took place outside the Mosque, and two Sayyids, Qur'an in hand, were killed. The soldiers, however, chiefly owing to the high pay given them during the riots, proved unexpectedly loyal, and the resistance collapsed.","translation":"بازارها بسته شد و حدود پنج هزار تن از مردم در مسجد جامع بست نشستند. اتابک مسجد را با سربازان در میان گرفت و بدین‌سان راه آذوقه را بر آنان بست و ناچارشان کرد بیرون بیایند. بیرون مسجد درگیری رخ داد و دو سید، قرآن در دست، کشته شدند. با این همه سربازان، بیشتر به سبب مزد بالایی که در روزهای آشوب به آنان داده بودند، به‌طور غیرمنتظره وفادار ماندند و ایستادگی از هم پاشید.","speaker":"شاهدی انگلیسی در تهران، به نقل ادوارد براون","speakerTitle":"نویسندهٔ ناشناس نامه به ادوارد براون","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل نامه","page":"ص ۱۲۱","date":"نامه: مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)؛ کتاب: ۱۹۱۰ میلادی","context":"براون این نامه را زیر عنوان «شرح یک شاهد عینی» آورده است؛ نویسنده عین‌الدوله را «اتابک» می‌نامد."}]},{"title":"روایت هواداران دولت و روزنامهٔ حبل‌المتین","body":"کسروی گزارش نویسندهٔ تهرانی روزنامهٔ «حبل‌المتین» را نمونهٔ دید هواداران دولت می‌آورد. به نوشتهٔ کسروی، این گزارش چند ماه پس از رویداد چاپ شد و از کوشندگان نامی نبرد و بست‌نشینان را نادان و فریب‌خورده نامید.\n\n{{quote:0}}\n\nاز سوی دیگر، دولت در روزهای بست مسجد بر این پای می‌فشرد که خواست علما را برآورده است و پافشاری بر بست کار کسانی است که در پی آشوب‌اند. کسروی این گزارش را دید هواداران دولت می‌خواند.","quotes":[{"original":"چون قومی را جهالت دامنگیر، و ملتی را سفاهت و نادانی گریبانگیر گردد، خیر خویش ندانند، و به القای شبهات مغرضین حرکات وحشیانه کنند، و سخنان مجنونانه گویند.","speaker":"نویسندهٔ تهرانی روزنامهٔ «حبل‌المتین»، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"گزارشگر روزنامه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل روزنامه","page":"بخش یکم، ص ۱۰۷","date":"گزارش: پاییز ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹۰۶ میلادی)","context":"کسروی این جمله را از آغاز گفتاری می‌آورد که روزنامه دربارهٔ بست مسجد جامع چاپ کرد و آن را به برادر مدیر روزنامه نسبت می‌دهد."}]}],"aftermathSections":[{"title":"مهاجرت به قم","body":"پایان بست مسجد جامع آغاز مهاجرتی بود که در منابع ایرانی «مهاجرت کبری» نام گرفت. کسروی شمار همراهان علما را نزدیک هزار تن می‌نویسد. براون، از قول سید حسن تقی‌زاده، می‌نویسد که راه تهران و قم «مانند کوچهٔ یک شهر» شده بود. علما در قم تهدید کردند که اگر خواسته‌هایشان برآورده نشود، به عتبات خواهند رفت و ایران را بی‌مرجع خواهند گذاشت."},{"title":"بست در سفارت بریتانیا","body":"هم‌زمان با رفتن علما، بازرگانان و صرافان تهران، که از تهدید عین‌الدوله به تاراج دکان‌ها نگران بودند، با گرانت داف، کاردار سفارت بریتانیا، در قلهک دیدار کردند و پرسیدند که اگر در سفارت بست بنشینند بیرونشان خواهند کرد یا نه. به نوشتهٔ براون و ایرانیکا، نخستین گروه از ۲۷ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) در باغ سفارت چادر زدند. شمار بست‌نشینان در چند هفته به هزاران تن رسید. شرح این بست در مدخل «بست در سفارت بریتانیا» آمده است."},{"title":"برکناری عین‌الدوله و فرمان مشروطیت","body":"زیر فشار مهاجرت قم و بست سفارت، مظفرالدین شاه قاجار در مرداد ۱۲۸۵ عین‌الدوله را از صدارت برداشت و میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله را به جای او نشاند. فرمان تأسیس مجلس در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی) صادر شد. همان شاهد انگلیسی که براون نامه‌اش را آورده، دستاوردهای مردم را در پایان این دوره چنین برمی‌شمارد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"After endless discussion, the people at last accepted a Royal dast-khatt, granting them a Parliament to be composed of all classes. Blood-money was promised to the relatives of the murdered Sayyids; the exiled mullás have been asked to return, and will be brought back in triumph, and the Courts of Justice are to be established.","translation":"پس از گفت‌وگوهای بی‌پایان، مردم سرانجام دستخطی شاهانه را پذیرفتند که به آنان مجلسی مرکب از همهٔ طبقات می‌داد. به خویشان سیدهای کشته‌شده وعدهٔ خونبها دادند؛ از ملاهای تبعیدی خواسته‌اند بازگردند و با شکوه بازگردانده خواهند شد، و دادگاه‌های عدالت برپا خواهد شد.","speaker":"شاهدی انگلیسی در تهران، به نقل ادوارد براون","speakerTitle":"نویسندهٔ ناشناس نامه به ادوارد براون","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل نامه","page":"ص ۱۲۱","date":"نامه: مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"این بند پایان شرح نویسنده از برکناری عین‌الدوله و صدور دستخط مجلس است."}]},{"title":"یاد سید عبدالحمید پس از مشروطه","body":"گور سید عبدالحمید در صحن مسجد جامع تا دو سال بعد نشانهٔ آغاز جنبش ماند. پس از به توپ بستن مجلس در تیر ۱۲۸۷ خورشیدی، محمدعلی شاه قاجار دستور داد گور او را بشکافند. براون این خبر را در پانوشت کتاب خود ثبت کرده است.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی نیز در شرح روزهای باغشاه می‌نویسد که با دستور باغشاه گورهای عباس آقا، کشندهٔ اتابک، و سید عبدالحمید و حاج سید حسین را شکافتند. این کار نشان می‌دهد که دو سال پس از رویداد، نام سید عبدالحمید هنوز برای هر دو سوی کشمکش بار نمادین داشت.","quotes":[{"original":"It was, however, exhumed, by order of Muhammad 'Ali Shah, after the coup d'état of June 23, 1908.","translation":"با این همه، پس از براندازیی ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸، به دستور محمدعلی شاه آن را از گور بیرون آوردند.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ، پانوشت","page":"ص ۱۱۸، پانوشت","date":"۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"براون این پانوشت را بر جمله‌ای نهاده است که از به خاک سپردن پیکر سید در مسجد جامع یاد می‌کند."}]},{"title":"جایگاه رویداد در تاریخ‌نگاری مشروطه","body":"در بیشتر تاریخ‌های مشروطه، کشته شدن سید عبدالحمید نقطهٔ گذار از خواست «عدالتخانه» به خواست «مجلس» است. پیش از آن، علما و بازرگانان در پی اجرای وعدهٔ عدالتخانه بودند؛ پس از آن، و در جریان مهاجرت قم و بست سفارت، خواسته‌ها به مجلس شورای ملی و قانون رسید. بست مسجد جامع همچنین نخستین بار نشان داد که رهبران روحانی جنبش در برابر زور، به جای رویارویی مسلحانه، راه بیرون رفتن از شهر را برمی‌گزینند."}]},{"id":"qom-migration","title":"مهاجرت کبری علمای تهران به قم","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"solarDay":24,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":16},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":24,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":16},"tier":"primary","category":"political","summary":"بامداد دوشنبه ۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی، سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، دو مجتهد تهران و رهبران روحانی خواست «عدالتخانه»، همراه سید صدرالعلماء و گروهی از روحانیان، طلاب و سادات از تهران بیرون رفتند و نخست در گورستان ابن‌بابویه، نزدیک حرم حضرت عبدالعظیم، فرود آمدند. این حرکت پایان پنج روز بست در مسجد جامع تهران بود که پس از کشته شدن سید عبدالحمید، طلبهٔ جوان، و شلیک سربازان به دستهٔ عزاداران آغاز شده بود. علما به نام رفتن به عتبات از شهر بیرون رفتند و از مظفرالدین شاه قاجار برای این سفر اجازه گرفتند. شیخ فضل‌الله نوری، مجتهد دیگر تهران، چند روز بعد به راه افتاد و در کهریزک یا حسن‌آباد به آنان پیوست.\n\nکاروان مهاجران، که شمار آنان را کسروی نزدیک هزار تن و امیر خادم به نقل از ناظم‌الاسلام کرمانی حدود هفتصد تن نوشته‌اند، با آهستگی راه پیمود و در روزهای پایانی تیر به قم رسید. علما با آن‌که به نام عتبات بیرون رفته بودند، در قم ماندند و در حرم حضرت معصومه نشیمن گرفتند. ناظم‌الاسلام این کوچ را «مهاجرت کبری» می‌نامد تا آن را از «مهاجرت صغری»، یعنی تحصن دی‌ماه ۱۲۸۴ در حرم حضرت عبدالعظیم، جدا کند.\n\nنبود مجتهدان بزرگ پایتخت، در جامعه‌ای که داوری، ازدواج، معامله و بسیاری از کارهای روزانه به آنان وابسته بود، فشاری سنگین بر دولت شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، صدراعظم، آورد. هم‌زمان بازرگانان و کسبهٔ تهران در سفارت بریتانیا بست نشستند و علمای تبریز، اصفهان، شیراز و نجف با تلگراف از مهاجران پشتیبانی کردند. محمدعلی میرزا، ولیعهد، نیز که با صدراعظم کینه داشت، علمای تبریز را به هواداری از کوچندگان واداشت. زیر این فشارها عین‌الدوله در ۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) از صدارت کنار رفت و مظفرالدین شاه قاجار در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی) فرمان تأسیس مجلس را صادر کرد. علما پس از شنیدن خبر فرمان و دستخط دوم آن از قم بازگشتند و در نیمهٔ مرداد با پیشواز بزرگ مردم به تهران درآمدند.\n\nمنابع در جزئیات این مهاجرت همداستان نیستند. تاریخ رسیدن به قم، شمار همراهان، انگیزهٔ پیوستن شیخ فضل‌الله نوری، پیوند بهبهانی با سفارت بریتانیا و این‌که خواست «مجلس» نخستین بار از قم برخاست یا از سفارت، هر یک در منابع گوناگون به گونه‌ای دیگر آمده است. این نوشتار روایت‌ها را با نام گویندهٔ آن کنار هم می‌گذارد.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۰ تا ۵۵۵","text":"گزارش روزبه‌روز ناظم‌الاسلام کرمانی از مهاجرت، تلگراف‌ها و عریضهٔ قم."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش یکم، ص ۱۰۷ تا ۱۲۲","text":"کوچیدن علما به قم، نامه‌های بهبهانی، تلگراف‌های تبریز و بازگشت علما."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۲، ص ۷۷ تا ۸۹ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","text":"خاطرات یحیی دولت‌آبادی از مهاجرت، پیوستن شیخ فضل‌الله و بازگشت علما."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت بیستم و بیست‌ویکم","text":"سنجش روایت‌های ایرانی با اسناد سفارت بریتانیا دربارهٔ مهاجرت قم."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۱۸ تا ۱۲۲","text":"روایت ادوارد براون از هجرت کبری و بست سفارت."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"انقلاب مشروطه، بخش دوم","text":"گزارش ونسا مارتین از رویدادهای تابستان ۱۹۰۶."}],"personIds":["behbahani","tabatabai","sheikh-fazlollah","seyyed-jamal-vaez","sheikh-mohammad-vaez","mozaffar-person","ain-al-dowleh","mohammad-ali-person","moshir-al-dowleh","sepehdar","amir-bahador","yahya-dowlatabadi"],"personDeeds":{"behbahani":"از دو رهبر مهاجرت بود و پیش از رفتن به سفارت بریتانیا نامه نوشت.","tabatabai":"از دو رهبر مهاجرت بود و با همهٔ خاندانش جز یک پسر به قم رفت.","sheikh-fazlollah":"چند روز پس از دیگران به مهاجران پیوست و در بازگشت زودتر به کهریزک آمد.","seyyed-jamal-vaez":"در قم بر منبر رفت و مردم را به نپذیرفتن ستم خواند.","sheikh-mohammad-vaez":"در قم به نوبت با سید جمال منبر می‌رفت.","mozaffar-person":"رفتن علما را پذیرفت، عین‌الدوله را برکنار کرد و فرمان مجلس را صادر کرد.","ain-al-dowleh":"رفتن علما را پیروزی دولت شمرد و در میانهٔ مهاجرت از کار کنار رفت.","mohammad-ali-person":"علمای تبریز را به تلگراف در هواداری از مهاجران واداشت.","moshir-al-dowleh":"نخست برای رفتن به قم نامزد شد و پس از برکناری عین‌الدوله به صدارت رسید.","sepehdar":"چند بار با شیخ فضل‌الله دیدار کرد تا او را از رفتن بازدارد.","amir-bahador":"به روایت ناظم از سخت‌گیری بر علما در راه قم سخن گفت.","yahya-dowlatabadi":"برادرش را به قم فرستاد و در بازگشت علما با شیخ فضل‌الله آشتی کرد."},"personTitles":{"behbahani":"مجتهد تهران","tabatabai":"مجتهد تهران","sheikh-fazlollah":"مجتهد تهران","seyyed-jamal-vaez":"واعظ","sheikh-mohammad-vaez":"واعظ","mozaffar-person":"پادشاه ایران","ain-al-dowleh":"صدراعظم","mohammad-ali-person":"ولیعهد","moshir-al-dowleh":"وزیر امور خارجه","sepehdar":"نصرالسلطنه","amir-bahador":"وزیر دربار","yahya-dowlatabadi":"از کوشندگان مشروطه"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["مهاجرت قم","هجرت کبری","خروج علما به قم"],"contextSections":[{"title":"از عدالتخانهٔ وعده‌داده تا بست مسجد جامع","body":"در دی ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۰۶ میلادی) علمای تهران به رهبری بهبهانی و طباطبایی در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و پس از نزدیک یک ماه با دستخط مظفرالدین شاه قاجار برای برپایی «عدالتخانهٔ دولتی» به شهر بازگشتند. شش ماه پس از آن هنوز از عدالتخانه نشانی نبود. امیر خادم می‌نویسد که عین‌الدوله بی‌آن‌که آشکارا با عدالتخانه مخالفت کند، می‌کوشید کار را به گذر زمان بسپارد. در خرداد و تیر ۱۲۸۵ مأموران دولت چند تن از کوشندگان را به کلات فرستادند، آمد و شد شبانه را ممنوع کردند و واعظان را زیر نظر گرفتند.\n\nگرفتاری حاج شیخ محمد واعظ در ۱۹ تیر ۱۲۸۵ و کشته شدن سید عبدالحمید در درگیری بر سر رهانیدن او، علما را به مسجد جامع تهران کشاند. روز آدینه ۲۱ تیر سربازان در راه چهارسوق به دستهٔ سادات و طلاب شلیک کردند و حاج سید حسین و چند تن دیگر جان باختند. شرح این روزها در مدخل «کشته شدن سید عبدالحمید و بست مسجد جامع تهران» آمده است. سربازان مسجد را در میان گرفتند و راه آب و نان را بستند و میانجیان دولت پیام آوردند که پادشاه خواستار پایان کار است: یا پراکندگی و بازگشت علما به خانه‌هایشان، یا گرفتاری و تبعید."},{"title":"سه راه پیش روی علما","body":"کسروی می‌نویسد که علما سرانجام سه راه پیش روی دولت نهادند: برپایی عدالتخانه، کشتن خود آنان و رها کردن دیگران، یا اجازهٔ بیرون رفتن از شهر. دولت‌آبادی همین پیشنهاد را به صورت دو راه می‌آورد: اگر دولت خواهش‌های آنان را بپذیرد «چه بهتر»، وگرنه اذن دهد که همگی به عتبات عالیات بروند. پاسخ دولت، به نوشتهٔ دولت‌آبادی، این بود که «راه باز است» و کسی متعرض آنان نخواهد شد.\n\nانتخاب عتبات معنایی روشن داشت. نجف و کربلا در قلمرو عثمانی بود و رفتن مجتهدان بزرگ پایتخت به آنجا، به معنای بی‌مرجع ماندن مردم تهران و آشکار شدن ناخرسندی روحانیان از دولت در برابر همهٔ شیعیان بود. کسروی و ناظم هر دو تصریح می‌کنند که علما به نام عتبات بیرون رفتند، اما در قم ماندند. دولت‌آبادی می‌افزاید که علما این بار به حرم حضرت عبدالعظیم نرفتند تا گمان نرود می‌خواهند وضع بست پیشین را تکرار کنند."},{"title":"عین‌الدوله و پیروزی گمان‌شده","body":"دولت در روزهای نخست رفتن علما را پیروزی خود می‌دانست. ناظم‌الاسلام از سخنی یاد می‌کند که صدراعظم در همان روز در حضور گروهی از رجال دولت گفت.\n\n{{quote:0}}\n\nیحیی دولت‌آبادی نیز همین برداشت را در دستگاه صدراعظم می‌بیند، اما آن را کوتاه‌مدت می‌خواند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"شب گذشته باران آمد و کثافتهای شهر را برد و شهر را پاک نمود.","speaker":"شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"صدراعظم مظفرالدین شاه قاجار","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات، نقل سخن","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۱ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم این سخن را در گزارش روز بیرون رفتن علما از تهران به ابن‌بابویه آورده است."},{"original":"بعد از مسافرت روحانیان از طهران عین‌الدوله و کارکنانش تصور میکنند کار اصلاح شد و راحت شدند، همه از شهر بعمارت ییلاقی خود میروند و از رؤسای اصناف التزام میگیرند دکاکین خود را نبندند و خیالشان بکلی راحت میشود؛ ولی مسلم است که این آسایش موقتی است و عنقریب صدا بلند خواهد شد.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۷۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"رویداد: تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"دولت‌آبادی این بند را پس از شرح رفتن علما به ابن‌بابویه و پیش از شرح بست سفارت آورده است."}]},{"title":"زمینهٔ درباری: صدراعظم و ولیعهد","body":"کشمکش درون دربار نیز در سرنوشت این مهاجرت سهم داشت. کسروی و امیر خادم هر دو می‌نویسند که عین‌الدوله کوشیده بود محمدعلی میرزا را از ولیعهدی بردارد و برادر کوچک‌ترش، ملک منصور میرزا شعاع‌السلطنه، را به جای او بنشاند. به نوشتهٔ کسروی، ولیعهد از آن هنگام کینهٔ سختی با صدراعظم داشت و در این روزها تنها در برانداختن او با کوشندگان همراه بود. خادم نیز تصریح می‌کند که محمدعلی میرزا نه درک درستی از مشروطه داشت و نه علاقه‌ای به آن، و پشتیبانی‌اش صرفاً برای مقابله با توطئهٔ صدراعظم بود. این دشمنی، چنان‌که در ادامه می‌آید، راه تلگراف‌های تبریز را به سود مهاجران گشود."}],"whatHappened":[{"title":"بیرون رفتن از شهر و پاسخ به میانجی","body":"ناظم‌الاسلام در گزارش روز دوشنبه ۲۴ تیر ۱۲۸۵ می‌نویسد که بازارها برخی بسته و برخی باز بود و کوچه و بازار پر از سرباز و توپچی بود، چنان‌که خود او جرأت نکرد از خانه بیرون رود و به ابن‌بابویه برود. به نوشتهٔ او، بهبهانی، طباطبایی، صدرالعلماء و سید جمال افجه‌ای در یک کالسکه نشستند و دیگران سوار درشکه و کجاوه و قاطر و اسب و الاغ شدند و گروهی از طلاب پیاده از دروازه بیرون رفتند. ناظم فهرست بلندی از همراهان را آورده است، از جمله حاج شیخ مرتضی، سید مصطفی قنات‌آبادی، پسران طباطبایی و بهبهانی و بیش از دویست تن از طلاب و سادات.\n\nنزدیک ظهر، سید علی‌آقا یزدی، مجتهد دیگر تهران، برای بازگرداندن علما به ابن‌بابویه آمد. پاسخ علما را ناظم کوتاه و روشن ثبت کرده است.\n\n{{quote:0}}\n\nیک ساعت به غروب کاروان از ابن‌بابویه به راه افتاد و نزدیک بقعهٔ صادقیه، کنار حرم حضرت عبدالعظیم، درنگ کرد. ناظم می‌نویسد که خادمان و اهالی شاه‌عبدالعظیم از علما خواستند به حرم درآیند و سوگند خوردند که تا جان دارند در یاری آنان بکوشند، اما علما نپذیرفتند. در همین روز شیخ محمدرضا استرآبادی، مجتهدی که پس از سال‌ها از عتبات بازگشته بود و قرار بود به تهران درآید، از ورود به پایتخت منصرف شد و همراه کاروان به سوی عتبات برگشت. ناظم دل‌سوزانه می‌نویسد که این مرد «با نهایت سختی» از عتبات تا دروازهٔ تهران آمده بود و اکنون باید باز می‌گشت.","quotes":[{"original":"در مملکتی که عدالتخانه نباشد نمی‌مانیم.","speaker":"علمای مهاجر، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی و همراهانشان","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات، نقل پاسخ","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۲ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"علما این پاسخ را به سید علی‌آقا یزدی دادند که برای بازگرداندن آنان به ابن‌بابویه آمده بود."}]},{"title":"نامه‌های بهبهانی به سفارت بریتانیا","body":"در همان روز بیرون رفتن، به روایت ناظم، کسروی و خادم، بهبهانی نامه‌ای به سفارت بریتانیا فرستاد. ناظم متن نامهٔ دوم را چنین آورده است و می‌افزاید که از مضمون نامهٔ نخست آگاه نشد.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم می‌نویسد که چون علما به راه افتاده بودند و فرصت گذشته بود، گرانت داف تنها پاسخ داد که «نسبت به بازماندگان و آنان که التجاء آورند همراهی خواهد شد». به روایت او، بهبهانی در ابن‌بابویه به برخی از بازرگانان گفت که کارکنان سفارت به او وعدهٔ همراهی داده‌اند و اگر پس از رفتن او کسی متعرضشان شد، به آنجا پناه ببرند. کسروی روایت کتاب آبی، مجموعهٔ گزارش‌های رسمی بریتانیا، را دربارهٔ همین نامه‌ها می‌آورد.\n\n{{quote:1}}\n\nکسروی خواست بهبهانی را تنها میانجی‌گری سفیر میان علما و پادشاه می‌داند، چنان‌که در بست حرم حضرت عبدالعظیم همین درخواست را از سفیر عثمانی کرده بودند. او تصریح می‌کند که گمان نمی‌رود بهبهانی و طباطبایی به پناه بردن مردم به سفارت یک دولت بیگانه خرسندی داده باشند. امیر خادم برداشتی دیگر دارد و از «حرکتی زیرکانه» سخن می‌گوید.\n\n{{quote:2}}\n\nدولت‌آبادی نیز می‌نویسد که «شنیده میشود» بهبهانی به برخی از نزدیکان خود دستور داده بود پس از رفتن علما به قم در سفارت بریتانیا بست بنشینند، و این دستور را بی‌پیوند با قراری پیشین با برخی از رجال دولت و کارکنان سفارت نمی‌داند. ناظم، کسروی و خادم هر یک نامه را جور دیگری می‌خوانند.","quotes":[{"original":"ما علماء و مجتهدین چون راضی نیستیم خونریزی بشود، لهذا حرکت به اماکن مقدسه را عازم گشتیم و از آن جناب تمنا داریم در دفع ظلم و تعدی همراهی خود را از ما دریغ ندارد.","speaker":"سید عبدالله بهبهانی، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات، نقل نامه","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۲ و ۵۰۳ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"بهبهانی این نامه را محرمانه برای اولین گرانت داف، کاردار سفارت بریتانیا، فرستاد؛ ناظم آن را «مکتوب دوم» می‌نامد."},{"original":"در نهم جولای که دو روز پیش از کشته شدن سید عبدالحمید میبود بهبهانی نامه بسفیر نوشت و یاوری او را درخواست نمود. سفیر پاسخ داد که دولت انگلیس یاوری بکسانی نتواند کرد که رفتارشان با دولت خود دشمنانه است. روز شانزدهم جولای که از تهران برون رفتند باز نامه‌ای نوشت.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل از کتاب آبی","page":"بخش یکم، ص ۱۰۹","date":"نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی این گزارش را در بخش «کوچیدن علما به قم» و پیش از شرح بست سفارت آورده است."},{"original":"بعد ایشان از طریق آشنایان و اطرافیانش شایعه راه انداخت که کاردار سفارت انگلیس به تلگراف من جواب مثبت داده و اگر کسی برای اعتراض به وضع موجود می‌خواهد برود سراغ سفارت انگلیس، آنها قول مساعدت و همکاری دادند. اما واقعیت ماجرا چیز دیگری بود.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر و راوی پادکست تاریخی «ماجرای مشروطه»","work":"ماجرای مشروطه","workType":"پادکست تاریخی","page":"قسمت بیستم، بخش ۳","date":"پخش ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ خورشیدی (۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ میلادی)","context":"خادم این را پس از سنجش گفتهٔ بهبهانی با اسناد سفارت بریتانیا می‌گوید که به گفتهٔ او نشان می‌دهد کاردار پاسخ منفی داده و نامهٔ دوم را بی‌پاسخ گذاشته بود."}]},{"title":"راه کهریزک و نگرانی پول","body":"روز سه‌شنبه ۲۵ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)، به نوشتهٔ ناظم، مهاجران از بقعهٔ صادقیه به سوی کهریزک رفتند و یک ساعت از شب گذشته به آنجا رسیدند. بستگان و نوکران علما، که ساز و برگ سفر را فراهم کرده بودند، در کهریزک به آنان پیوستند. فرستادگان دولت پیاپی می‌آمدند: نصرالسلطنه، سیف‌الدین میرزا، مدیر توپخانه، و سالار فیروزکوهی. ناظم می‌نویسد که سیف‌الدین میرزا شبانه به کهریزک رفت و در گفت‌وگویی محرمانه به علما گفت که پادشاه خواسته‌هایشان را می‌پذیرد، «جز عزل عین‌الدوله و افتتاح عدالتخانه» که برآوردن آن دو «از محالات است».\n\nدر کهریزک علما دریافتند که سفر پول بسیار می‌خواهد. ناظم می‌نویسد که طباطبایی چهار قران در جیب داشت و بهبهانی صد و پنجاه تومان، که کفاف رفتن تا قم را نمی‌کرد. پسر طباطبایی، میرزا سید محمدصادق، به شهر آمد و نخست از بانک روس وام خواست، اما بانک گرو خواست. ارباب جمشید، صراف زرتشتی، نیز به بهانهٔ ترس از عین‌الدوله از پرداخت سر باز زد. سرانجام معین‌الحضور، از اعضای انجمن مخفی، به یاری آمد.\n\n{{quote:0}}\n\nبه روایت ناظم، میرزا سید محمدصادق دو هزار تومان اسکناس گرفت و آن را «مانند حرز دعا» بر بازوی خود بست و در حسن‌آباد، شش فرسخی تهران، به علما پیوست. ناظم می‌افزاید که از جاهای دیگر نیز پول رسید و از آن پس نگرانی پول در کار نبود.","quotes":[{"original":"من تازه ملک خود را فروخته‌ام، سی هزار تومان حاضر است، هر قدر می‌خواهید بدهم. از هر جا هم که پول لازم شد حواله کنید من می‌پردازم.","speaker":"معین‌الحضور، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"از اعضای انجمن مخفی تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات، نقل سخن","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۳ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"معین‌الحضور این سخن را به میرزا سید محمدصادق طباطبایی گفت که برای فراهم کردن هزینهٔ سفر به شهر آمده بود."}]},{"title":"نام «مهاجرت کبری»","body":"ناظم‌الاسلام نام این کوچ را از همین روزها ثبت کرده و دلیل آن را نیز آورده است.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم یادآور می‌شود که پیوستن شیخ محمدرضا استرآبادی، میرزا سید حسین قمی و شیخ محمدرضا قمی «قوتی فوق‌العاده» به مهاجران داد. سید اسدالله طباطبایی، برادر طباطبایی، نیز با فرزندانش به راه افتاد. از خاندان طباطبایی تنها یک پسر، آقا عبدالمهدی، برای سرپرستی خانواده در شهر ماند.","quotes":[{"original":"این مهاجرت را مهاجرت کبری گویند و مهاجرت اولیه را که به زاویهٔ مقدسهٔ حضرت عبدالعظیم پناهنده شده بودند مهاجرت صغری گفته‌اند. چه در این مهاجرت هم مقصود اعظم است از اول و هم عدهٔ مهاجرین بیشتر و هم زحمات و صدمات وارد بر آنان زیادتر بود.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و عضو انجمن مخفی تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۳ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"رویداد: تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم این توضیح را پس از برشمردن کسانی آورده است که در روزهای نخست به مهاجران پیوستند."}]},{"title":"پیوستن شیخ فضل‌الله نوری","body":"شیخ فضل‌الله نوری در بست حرم حضرت عبدالعظیم همراه دیگران نرفته بود و در بست مسجد جامع نیز دیر پیوسته بود. ناظم می‌نویسد که در روزهای پس از رفتن علما، آمد و شد بسیار به خانهٔ او بود: گروهی او را از همراهی با عین‌الدوله بازمی‌داشتند و گروهی به دوستی با صدراعظم تشویقش می‌کردند. نصرالسلطنه چند بار به دیدار او رفت و ساعت‌ها با او خلوت کرد. ناظم دو گمان را دربارهٔ انگیزهٔ او کنار هم می‌گذارد: برخی می‌گفتند که او به خواست عین‌الدوله تا قم می‌رود تا علما را از رفتن به عتبات بازدارد و بازگرداند، و برخی می‌گفتند که او به راستی همراه است، زیرا در مهاجرت نخست از کناره‌گیری زیان دیده بود.\n\nبه روایت ناظم، شیخ فضل‌الله حاج علی‌اکبر بروجردی را نزد علما فرستاد و سوگند خورد که به آنان خواهد پیوست. بامداد پنجشنبه ۲۷ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) با گروهی بزرگ از دروازه بیرون رفت تا در حسن‌آباد به کاروان برسد. دولت‌آبادی همین رویداد را از زاویه‌ای دیگر می‌بیند.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم واکنش صدراعظم را به این خبر چنین ثبت کرده است.\n\n{{quote:1}}\n\nامیر خادم پیوستن شیخ فضل‌الله را نشانهٔ آن می‌داند که رقیبان صدراعظم در میان علما و دربار دریافته بودند ستارهٔ او رو به افول است.","quotes":[{"original":"دولتیان میخواهند نگذارند شیخ فضل‌الله بآنها ملحق شود؛ او خود نمیپذیرد، چونکه در نظر عوام برای او بدنما است.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۷۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"رویداد: تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"دولت‌آبادی پیش از این جمله می‌نویسد که شیخ فضل‌الله «با خود رفته و یک صورتی با دولتیها محفوظ» داشت و دو روز پس از دیگران به راه افتاد."},{"original":"هزار نفر از ملاها رفتند، اما بیست کرور اهالی ایران از دست آنها خلاص و راحت شدند.","speaker":"شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"صدراعظم مظفرالدین شاه قاجار","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات، نقل سخن","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۶ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"۲۷ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"به نوشتهٔ ناظم، عین‌الدوله این سخن را پس از شنیدن خبر رفتن شیخ فضل‌الله گفت؛ ناظم پیش از آن می‌نویسد که صدراعظم از این خبر «بی‌اندازه ضعیف شد»."}]},{"title":"سواران سالار فیروزکوهی و ترس راه","body":"ناظم می‌نویسد که عین‌الدوله در همان روز به حکام ولایات تلگراف کرد که هر کس خواست به عتبات برود، مانعش نشوند. هم‌زمان پانصد سوار به سرکردگی سالار فیروزکوهی مأمور شدند با علما همراه شوند. به ظاهر می‌گفتند که این سواران برای امنیت راه و نگهداری علما تا مرز ایران‌اند، اما به نوشتهٔ ناظم، چند گاری کُند و زنجیر و ابزار شکنجه با آنان بود و سالار مأموریت داشت علما را در قم پراکنده کند و هر یک را به سویی، از کلات و اردبیل تا کرمان، بفرستد. ناظم همچنین از امیر بهادر جنگ، وزیر دربار، نقل می‌کند که گفته بود اگر پادشاه اذن دهد، کار ملاها را پیش از رسیدن به قم «علاج» می‌کند.\n\nاین نیت‌ها، اگر هم در کار بود، به اجرا نرسید. ناظم خود این گزارش‌ها را از شنیده‌ها آورده است. در همان روزها میرزا مصطفی آشتیانی، مجتهد تهران، به بهانهٔ بیماری مادرش به راه افتاد، اما سواران دولتی او را از دروازهٔ حضرت عبدالعظیم بازگرداندند و به نیاوران نزد پادشاه بردند."},{"title":"رسیدن به قم","body":"کاروان آهسته راه می‌پیمود. ناظم می‌نویسد که مهاجران روز آدینه به علی‌آباد رسیدند و به سبب گرما و برای پیوستن پیادگان آنجا ماندند. روز شنبه ۲۹ تیر تا عصر در علی‌آباد، «دو منزلی قم»، ماندند و شبانه به کوشک رسیدند. ناظم ورود علما به قم را در گزارش روز دوشنبه ۳۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) آورده است: «امروز آقایان وارد قم شده‌اند. مردم دیدن می‌آیند. از کثرت جمعیت و ازدحام، آقایان در صدمه می‌باشند.» کسروی تاریخ رسیدن را یک روز زودتر، روز ۳۰ تیر، می‌نویسد و شمار کوچندگان را نزدیک هزار تن.\n\nادوارد براون، به نقل از سید حسن تقی‌زاده، از انبوهی رهگذران راه قم یاد می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nدانشنامهٔ ایرانیکا تاریخ رفتن علما را ۱۵ ژوئیه، برابر با، می‌نویسد. امیر خادم آن را ۲۳ تیر می‌آورد و شمار همراهان را به نقل از ناظم‌الاسلام «حدود هفتصد نفر». این تفاوت‌ها بیشتر از تفاوت در شمارش روز حرکت از مسجد و روز حرکت از ابن‌بابویه برمی‌خیزد.","quotes":[{"original":"they asked and obtained the Shah's permission to leave the city and retire to Qum, whither they were accompanied and followed by such numbers of people that, as Taqi-zada expressed it, the road between Tihran and Qum \"was like the street of a town.\" This event, which took place about July 21, is known amongst the Persians as \"the Great Exodus\" (Hijrat-i-Kubra).","translation":"آنان از پادشاه اجازه خواستند و گرفتند که شهر را ترک کنند و به قم بروند، و چنان گروهی همراهشان رفتند و از پی‌شان روان شدند که، به تعبیر تقی‌زاده، راه تهران و قم «مانند کوچهٔ یک شهر» شده بود. این رویداد، که نزدیک ۲۱ ژوئیه رخ داد، نزد ایرانیان «هجرت کبری» نام دارد.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۱۸","date":"۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"براون این بند را پس از شرح بست مسجد جامع و پیش از شرح بست سفارت بریتانیا آورده است."}]},{"title":"روزهای قم","body":"در قم علما مجلس روضه برپا کردند. ناظم می‌نویسد که روضه‌خوانان صبح و عصر در صحن حرم روضه می‌خواندند و یک روز سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی و یک روز حاج شیخ محمد واعظ بر منبر می‌رفتند. خبر رسید که مردم زرند و ساوه و روستاهای دیگر در قم گرد آمده‌اند و با علما همراه‌اند. بازماندهٔ سادات تهران نیز روانهٔ قم شدند. ناظم از «شورش اهالی قم» نیز خبر می‌دهد.\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ ناظم، حاکم قم به علما پناه برد و آنان میانجی شدند و قرار شد حاکم گندم را به بهای مناسب به نانوایان بدهد. ناظم از توهینی نیز یاد می‌کند: متولی‌باشی حرم شبی یک ساعت پس از غروب چراغ‌های حرم و صحن را خاموش کرد تا مردم در صحن نمانند. او همچنین می‌نویسد که پانصد قزاق پیرامون قم را گرفته بودند تا روستاهای اطراف آشوب نکنند. پیک علما، میرزا ابراهیم عطار، که خانه و دکانش نزدیک خانهٔ طباطبایی بود، پیاده و از بیراهه نامه‌های آنان را به تهران آورد و خبر داد که همگی سلامت‌اند.","quotes":[{"original":"در این روزها آقا سید جمال در قم موعظه می‌کند. مردم جمع شده‌اند که حاکم ما گندم را جلو گرفته است و به قیمت گران به خباز می‌دهد. آقا هم در بالای منبر گفته است: تقصیر از خود شماست، قبول ظلم نکنید. لذا مردم اجتماع نموده و بر حاکم خود شوریدند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و عضو انجمن مخفی تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۳۷ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم این خبر را در گزارش روزهای نخست مرداد، همراه با خبرهای رسیده از قم، آورده است."}]},{"title":"تهران بی‌مجتهد","body":"نبود مجتهدان در تهران زود حس شد. کسروی می‌نویسد که شهر به ظاهر آرام بود و در بازارها به هر چند گام سرباز یا قزاقی ایستاده بود، چنان‌که گمان می‌رفت دولت پیروز شده است، اما در دل‌ها خشم و بیم بود. کسروی گفتهٔ فرصت‌الدوله شیرازی را دربارهٔ زنان تهران نقل می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی پس از این نقل، داوری خود را دربارهٔ پیوند مردم و علما در آن روزگار می‌آورد.\n\n{{quote:1}}\n\nبه نوشتهٔ کسروی، از روز رفتن علما شایعه‌ها در شهر می‌پیچید: گاه می‌گفتند دسته‌ای سوار فرستاده‌اند تا همه را بگیرند، و گاه می‌گفتند صدراعظم از نامهٔ طباطبایی خشمگین است و او را خواهد کشت. بازرگانانی که از آغاز با دو سید همراه بودند و در تهران مانده بودند، مانند حاج محمدتقی بنکدار و برادرش حاج حسن، بر جان و مال خود ترسیدند. همین ترس، به روایت کسروی، اندیشهٔ پناه بردن به سفارت بریتانیا را پدید آورد. از ۲۷ تیر گروهی پنجاه‌نفری در سفارت بست نشستند و شمار بست‌نشینان در دو هفته به بیش از دوازده هزار تن رسید. شرح آن در مدخل «بست در سفارت بریتانیا» آمده است.","quotes":[{"original":"خود من دیدم زنی مقنعهٔ خود را بر سر چوبی کرده بود و فریاد میکرد که بعد از این دختران شما را مسیو نوز بلجیکی باید عقد نماید، و الا دیگر علماء نداریم.","speaker":"میرزا محمدنصیر فرصت‌الدوله شیرازی، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"شاعر و نویسنده","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل گفته","page":"بخش یکم، ص ۱۰۸","date":"رویداد: تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"کسروی این گفته را برای نشان دادن واکنش زنان تهران به رفتن علما آورده است؛ نوز، مدیر بلژیکی گمرکات، در آن روزها نماد نفوذ بیگانه در دستگاه دولت بود."},{"original":"آن دلبستگی که آن روز مردم بعلماء می‌داشتند و با آن نیازی که در کارهای زندگانی بآنان می‌بود، هرگز نشدی که مردم بخاموشی گرایند و رشتهٔ آرامش را نگسلند. عین‌الدوله بیخردانه تنها بزور بس میکرد و نتیجه را نمی‌اندیشید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۰۸","date":"نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی این داوری را در شرح حال تهران پس از رفتن علما به قم آورده است."}]},{"title":"پیوند قم و سفارت","body":"با آغاز بست سفارت، رهبری خواسته‌ها رفته‌رفته از قم به باغ سفارت رسید. امیر خادم این تغییر را چنین وصف می‌کند که در بست حرم حضرت عبدالعظیم علما به نام رهبران تحصن بودند، اما این بار کوشندگان سفارت دیگر نیازی به «مراعات ظاهر» نداشتند.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم‌الاسلام نامه‌ای را ثبت کرده است که از سوی علما به بست‌نشینان رسید و همین پیوند را از سوی دیگر نشان می‌دهد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"الان دیگر فقط به علما تلگراف می‌زنند که ما اینجا هنوز به تقاضاهایمان نرسیدیم و تا وقتی که به شما نگفتیم، شما همانطور توی قم بمانید لطفاً و برنگردید تا ما بگوییم.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر و راوی پادکست تاریخی «ماجرای مشروطه»","work":"ماجرای مشروطه","workType":"پادکست تاریخی","page":"قسمت بیستم، بخش ۴","date":"پخش ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ خورشیدی (۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ میلادی)","context":"خادم این را در تحلیل نامه‌ای از روزهای بست سفارت می‌گوید و می‌افزاید که بهبهانی در پاسخ تلگراف بست‌نشینان نوشت که در قم می‌ماند تا آنان خبر دهند."},{"original":"مراجعت ما موقوف و منوط به افتتاح عدالتخانه و حرکت شما از سفارتخانه است. شهرت مراجعت ما بی‌مأخذ و بی‌اصل است.","speaker":"علمای مهاجر در قم، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی و همراهانشان","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ و خاطرات، نقل نامه","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۴۹ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"نیمهٔ نخست مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوایل اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"این نامه در روزی به سفارت رسید که به نوشتهٔ ناظم شمار بست‌نشینان «زیادتر از هر روز» بود و گروهی نیز از قم آمده بودند."}]},{"title":"تلگراف‌های تبریز و نجف","body":"یکی از عوامل تعیین‌کننده، تلگراف‌های تبریز بود. کسروی می‌نویسد که محمدعلی میرزا مجتهدان بزرگ تبریز، از جمله حاج میرزا حسن مجتهد، امام جمعه، میرزا صادق، حاج میرزا محسن و ثقة‌الاسلام، را نزد خود خواند و آنان را به تلگرافخانه فرستاد تا در هواداری از علمای کوچنده به پادشاه، به قم و به شهرهای دیگر تلگراف کنند. به نوشتهٔ کسروی، عین‌الدوله تا آن روز نمی‌گذاشت خبر رویدادهای تهران به شهرهای دیگر برسد و این تلگراف‌ها آن بند را شکست. از اصفهان و شیراز و نجف نیز تلگراف‌هایی رسید. متن تلگراف بلند علمای تبریز را کسروی آورده است.\n\n{{quote:0}}\n\nپادشاه به تلگراف‌های تبریز پاسخ داد. ناظم متن پاسخ تلگرافی مظفرالدین شاه قاجار به ولیعهد را آورده است.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"محض حفظ خود و منافع خود طلاب علم و ذریهٔ رسول را هدف گلولهٔ سرباز کردند، مسجد و معبد اسلام و خانهٔ خدا را مثل قلاع اشرار و متمردین محاصره نمودند، بر بام مساجد سرباز و قراول گذاشتند، نان و آب بروی علماء اسلام بستند، گویی یاغی و قاتل بودند.","speaker":"علمای تبریز","speakerTitle":"حاج میرزا حسن مجتهد، امام جمعه، میرزا صادق، حاج میرزا محسن و ثقة‌الاسلام","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران، به نقل احمد کسروی","workType":"تلگراف، نقل در کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۱۴","date":"اواخر تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"این بند از تلگراف دوم علمای تبریز به مظفرالدین شاه قاجار است که پس از رسیدن پاسخی فرستادند که به گمان آنان از خود پادشاه نبود."},{"original":"همین است که به شفاعت و توسط شما استدعای علمای آذربایجان را در معاودت علمای طهران قبول فرموده، مشیرالدوله وزیر امور خارجه را برای معاودت دادن آنها روانه کردیم. به زودی علمای طهران شرفیاب می‌شوند و عرایض حقهٔ آنها را هم که مبنی بر صلاح دولت و ملت باشد قبول خواهیم فرمود.","speaker":"مظفرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان، به نقل ناظم‌الاسلام کرمانی","workType":"دستخط تلگرافی","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۳۷ و ۵۳۸ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"پادشاه این دستخط را خطاب به محمدعلی میرزا، ولیعهد، در پاسخ تلگراف علمای تبریز فرستاد؛ کسروی تاریخ آن را همان روز کناره‌گیری عین‌الدوله می‌نویسد."}]},{"title":"کناره‌گیری عین‌الدوله و خبر آن در قم","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که نخست قرار بود مشیرالدوله، وزیر امور خارجه، با گروهی از سران بازرگانان به قم برود و علما را بازگرداند، و او که این مأموریت را دامی از سوی صدراعظم می‌دانست، برای رهایی از آن هر چه از دستش برمی‌آمد کرد. سپس تلگرافی مفصل از ولیعهد از راه مشیرالدوله به پادشاه رسید، به تعبیر دولت‌آبادی، «تیرها به هدف» خورد. عین‌الدوله در ۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)، برابر با، از صدارت کناره گرفت و میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله به جای او نشست. امیر خادم این روز را ۷ مرداد می‌نویسد. ناظم از کامران میرزا نایب‌السلطنه نقل می‌کند که به او گفته بود اگر او کوشش نکرده بود، پادشاه عین‌الدوله را برکنار نمی‌کرد.\n\nبه نوشتهٔ ناظم، نخستین کسی که خبر برکناری را در قم به علما رساند لسان‌الممالک، رئیس تلگرافخانهٔ قم، بود که همراه سیف‌الدین میرزا نزد علما رفت و تلگراف عزل را به آنان نشان داد. سیف‌الدین میرزا، به نوشتهٔ ناظم، پیش‌تر مأموریت داشت اگر علما از قم حرکت کنند، آنان را بگیرد و پراکنده کند. ناظم می‌افزاید که از آن روز تلگراف‌های شهرهای دیگر به علما می‌رسید، زیرا تا آن هنگام صدراعظم دستور داده بود تلگراف‌ها را به آنان نرسانند. نخستین تلگرافی که از تهران رسید از شیخ محمود زنجانی، روحانی زرگنده، بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"از سفارت روس اخبار رسید به ملاحظهٔ احترام آقایان و رعایت ملت، شاهزاده اتابک خلع شد.","speaker":"شیخ محمود زنجانی، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"روحانی زرگنده","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"تلگراف، نقل در کتاب تاریخ و خاطرات","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۴۲ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"شب آدینه، اوایل مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"شیخ محمود این تلگراف را خطاب به طباطبایی و دیگر علمای مهاجر فرستاد؛ «شاهزاده اتابک» در اینجا لقب عین‌الدوله است."}]},{"title":"عریضهٔ قم و «مجلس عدالت»","body":"علمای مهاجر از قم عریضه‌ای تلگرافی به مظفرالدین شاه قاجار فرستادند که ناظم متن کامل آن را آورده است. در این عریضه خواست علما از «عدالتخانه» فراتر رفته و به مجلسی با ترکیب معین رسیده بود.\n\n{{quote:0}}\n\nونسا مارتین، در مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، همین عریضه را در کشمکش آن روزها بر سر ماهیت مجلس جای می‌دهد.\n\n{{quote:1}}\n\nمارتین همچنین یادآور می‌شود که به گزارش دولت‌آبادی خواست «مجلس مبعوثان ملی» نخستین بار نه در قم، بلکه در دیدار عین‌الدوله با هشت تن از سران بازرگانان تهران در روزهای بست سفارت به زبان آمد. بدین‌سان در روایت او، خواست مجلس انتخابی از سفارت برخاست و عریضهٔ قم صورتی شرعی به آن داد.","quotes":[{"original":"استدعای دولتخواهانهٔ جماعت دعاگویان و قاطبهٔ علماء اعلام و رعایای پادشاه اسلام این است که امر و مقرر فرمایند مجلسی تشکیل شود که اعضای آن مرکب باشد از جمعی از وزراء و امناء بزرگ دولت که در امور مملکت با ربط و از اغراض نفسانی بری باشند، و جمعی از تجار محترم، و چند نفر از منتخبین از علماء عاملین که بی‌غرض و با بصیرت باشند، و جمعی از عقلاء و فضلاء و اشراف و اهل بصیرت و اطلاع.","speaker":"علمای مهاجر در قم","speakerTitle":"سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی، شیخ فضل‌الله نوری و همراهانشان","work":"تاریخ بیداری ایرانیان، به نقل ناظم‌الاسلام کرمانی","workType":"عریضهٔ تلگرافی","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۴۶ و ۵۴۷ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"نخستین روزهای مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوایل اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"علما در این عریضه نام «مجلس عدالت مظفریه» را بر این نهاد پیشنهادی نهادند و آن را زیر «نظارت و ریاست» پادشاه و بر پایهٔ احکام شرع خواستند."},{"original":"A struggle over the exact nature of the proposed majles ensued, the central issue being the degree to which reforms would be guided by Islamic law. The ʿolamāʾ at Qom sent a telegram to Moẓaffar-al-Dīn Shah in which they stated their demand for the establishment of a majles-e ʿadālat to ensure justice in all affairs, protect the country against foreign interference, and introduce reforms in accordance with the Šarīʿa.","translation":"کشمکشی بر سر ماهیت دقیق مجلس پیشنهادی درگرفت و مسئلهٔ اصلی این بود که اصلاحات تا چه اندازه باید بر پایهٔ شریعت اسلامی پیش رود. علمای قم تلگرافی به مظفرالدین شاه فرستادند و در آن خواست خود را برای برپایی «مجلس عدالت» بیان کردند تا در همهٔ امور عدالت را تضمین کند، کشور را از دخالت بیگانه نگه دارد و اصلاحات را مطابق شریعت انجام دهد.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"ii.، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"ج ۶، دفتر ۲، ص ۱۷۶ تا ۱۸۷","date":"۱۹۹۲ میلادی (۱۳۷۱ خورشیدی، ۲۵۵۱ شاهنشاهی)","context":"مارتین این بند را پس از شرح کناره‌گیری عین‌الدوله و پیش از شرح دستخط‌های مرداد ۱۲۸۵ آورده و به متن ناظم‌الاسلام ارجاع داده است."}]},{"title":"مأموریت عضدالملک","body":"با کنار رفتن عین‌الدوله، مأموریت بازگرداندن علما به علیرضاخان عضدالملک، رئیس ایل قاجار، رسید. دولت‌آبادی او را «پیرمرد شصت‌ساله» و «محترم‌ترین رجال دولت» می‌نامد که با علما «الفت و سنخیت» داشت. به نوشتهٔ ناظم، حاج نظام‌الدوله و میرزا شفیع‌خان مستشارالملک پیش‌تر به قم رفتند تا از علما پذیرایی و نگهداری کنند تا عضدالملک برسد. ناظم می‌نویسد که چون عضدالملک به قم رسید، یک روز در خانه نشست تا علما به دیدنش بیایند، اما علما «اعتنائی به او نکردند»، تا سرانجام پس از چند بار آمد و شد فرستادگان دو سو با هم دیدار کردند. از تهران پیاپی به عضدالملک تلگراف می‌رسید و بر حرکت علما پافشاری می‌کرد. ناظم یکی از این تلگراف‌ها را آورده است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"باز هم از جانب ما به جنابان مستطابان آقا سید عبدالله و آقا سید محمد و حاج شیخ فضل‌الله احوالپرسی کنید و بگوئید با این گرمی هوا بیشتر از این طول اقامت شما در قم ابداً مقتضی نیست. کمال مرحمت نسبت به آنها داشته و داریم، چرا باید در حرکت خودشان کوتاهی کنند؟ هر عرضی دارند بیایند حضوراً به ما عرض کنند.","speaker":"مظفرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان، به نقل ناظم‌الاسلام کرمانی","workType":"دستخط تلگرافی","page":"ج ۱، بخش سوم، ص ۵۵۰ و ۵۵۱ (چاپ سعیدی سیرجانی)","date":"شب ۱۲ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۴ اوت ۱۹۰۶ میلادی)، برابر با","context":"پادشاه این دستخط را خطاب به عضدالملک در قم فرستاد؛ فردای آن، در شب زادروز او، مردم دم سفارت و خیابان علاءالدوله را چراغانی کردند."}]},{"title":"فرمان و بازگشت","body":"روز ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی)، برابر با، مظفرالدین شاه قاجار دستخطی خطاب به صدراعظم تازه، مشیرالدوله، صادر کرد که فرمان تأسیس مجلس از منتخبان طبقات گوناگون بود. به نوشتهٔ ناظم، متن دستخط را به قم تلگراف کردند و نسخه‌ای نیز برای سران بست‌نشینان فرستادند. بست‌نشینان سفارت آن را مبهم یافتند و نسخه‌های چاپی آن را از در و دیوار کندند. پس از گفت‌وگوهای تازه، دستخط دومی صادر شد که مجلس را «مجلس شورای ملی» نامید و سخن را روشن‌تر کرد. ایرانیکا تاریخ این دستخط را، برابر با ۱۸ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۰ اوت ۱۹۰۶ میلادی)، می‌نویسد. شرح این دو دستخط در مدخل «فرمان مشروطیت» آمده است.\n\nکسروی می‌نویسد که علما در قم سخنان عضدالملک را نپذیرفته بودند و همچنان می‌ماندند، اما چون از چگونگی کار آگاهی یافتند آمادهٔ بازگشت گشتند و پیش و پس به راه افتادند. دولت‌آبادی می‌نویسد که شیخ فضل‌الله نوری با برخی دیگر از علما زودتر از دیگران از قم حرکت کرد و در کهریزک ماند تا دیگران برسند. دولت‌آبادی خود به کهریزک رفت و در آنجا با شیخ فضل‌الله، که در سال‌های ماندن در تهران با خانوادهٔ او کدورت داشت، آشتی کرد. او همچنین از رأی برخی یاد می‌کند که علما در این سفر از تشریفات پیشواز بپرهیزند و بی‌سروصدا به کار مجلس بپردازند، و می‌افزاید که جوانان رضا نمی‌دادند.\n\nبه نوشتهٔ کسروی، علما همگی در کهریزک گرد آمدند و روز ۲۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی) به حرم حضرت عبدالعظیم رسیدند و فردای آن روانهٔ شهر گشتند. مردم پیشوازی بسیار بزرگ کردند و پادشاه کالسکه‌های دولتی را برای سواری آنان فرستاد و دو شب دیگر در شهر جشن و چراغانی بود. دولت‌آبادی روز بازگشت را چهارشنبه، برابر با ۲۳ مرداد، می‌نویسد و ایرانیکا ۱۴ اوت را. امیر خادم می‌گوید که بازگشت علما حدود یک هفته طول کشید و خرده‌خرده به شهر آمدند، بیشتر به این سبب که سالمند بودند و توان سفر سریع نداشتند."}],"views":[{"title":"روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","body":"ناظم مهاجرت را از درون تهران و با تکیه بر نامه‌ها، پیک‌ها و تلگراف‌ها روایت می‌کند. او بر رنج و هزینهٔ سفر، بر پایداری علما در برابر فرستادگان دولت و بر ترس مردم در شهر تأکید دارد. در روایت او، مهاجرت کبری از مهاجرت صغری بزرگ‌تر بود، هم در هدف و هم در شمار و رنج. ناظم دربارهٔ انگیزهٔ شیخ فضل‌الله دو گمان را بی‌داوری کنار هم می‌گذارد و گزارش‌های مربوط به نیت دولت برای پراکندن علما را از شنیده‌ها نقل می‌کند. او همچنین بر نقش انجمن مخفی و کسانی چون معین‌الحضور در فراهم آوردن هزینهٔ سفر تکیه دارد."},{"title":"روایت احمد کسروی","body":"کسروی مهاجرت را حلقه‌ای در زنجیری می‌بیند که از کوشش‌های «یکسال و نیم» دو سید آغاز شد و به مشروطه رسید. او رفتن علما را «دلیرانه و جانبازانه» می‌خواند و آن را از بست سفارت جدا می‌کند. در روایت او، اندیشهٔ پناه بردن به سفارت «از خامان سر زد» و دو سید به آن خرسندی نداده بودند. کسروی نقش ولیعهد را با بدگمانی می‌نگرد و پشتیبانی او را تنها برخاسته از کینه با صدراعظم می‌داند، اما می‌پذیرد که تلگراف‌های تبریز بند خبررسانی دولت را شکست."},{"title":"روایت یحیی دولت‌آبادی","body":"دولت‌آبادی، که خود از رفتن به قم سر باز زد و برادرش حاج میرزا علی‌محمد را به جای خود فرستاد، مهاجرت را در بستر کشمکش‌های دربار و سیاست بیگانگان می‌بیند. او بی‌پرده می‌نویسد که در حوزهٔ علما کسانی بودند که با آنان «دمخور» نبود و از سوی دیگر برای نگهداری مدارس جدید از تعرض روحانیان به همراهی دولتیان نیاز داشت. دولت‌آبادی دربارهٔ انگیزه‌های بریتانیا داوری روشنی دارد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"بلی انگلیسان باین نکته در این موقع کاملاً نظر دارند و آن بواسطهٔ مأیوسی آنها است از حیات مظفرالدین‌شاه و نگرانی مفرطی که از سیاست جانشین او دارند بواسطهٔ ربط خصوصی او با روسها. در این صورت میدانند اگر محمدعلی‌میرزای ولیعهد با اختیارات غیر محدود بسلطنت برسد سیاست آنها در ایران ضعیف میگردد.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۸۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"رویداد: مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"دولت‌آبادی این داوری را دربارهٔ «نظریات سیاسی انگلیسان» در همراهی با بست‌نشینان، پس از شرح مأموریت عضدالملک به قم، آورده است."}]},{"title":"روایت امیر خادم","body":"امیر خادم روایت‌های ایرانی را با اسناد سفارت بریتانیا می‌سنجد. در روایت او، بهبهانی با شایعه‌ای زیرکانه دربارهٔ وعدهٔ کمک سفارت راه بست سفارت را هموار کرد، در حالی که کاردار بریتانیا در واقع از دخالت سر باز زده بود. خادم مهمترین دگرگونی این دوره را جابه‌جایی کانون رهبری از علما به کوشندگان سفارت می‌داند و از کدورت بهبهانی و شیخ فضل‌الله بر سر جایگاه و «اعلمیت» در راه بازگشت یاد می‌کند که به گفتهٔ او بعدها بالا گرفت."},{"title":"روایت براون و ایرانیکا","body":"ادوارد براون، به نقل از تقی‌زاده، بر انبوهی مردمی که از پی علما رفتند تکیه دارد و نام «هجرت کبری» را ثبت می‌کند. ونسا مارتین در ایرانیکا مهاجرت قم را در کنار بست سفارت می‌نهد، اما بست سفارت را «رویداد تعیین‌کننده» در شکستن قدرت نظام کهن می‌خواند و خواست مجلس انتخابی را به گفت‌وگوهای بازرگانان با دولت بازمی‌گرداند."},{"title":"روایت تقی‌زاده","body":"سید حسن تقی‌زاده، که خود در آن روزها در تهران بود و بعدها از نمایندگان مجلس اول شد، در خطابه‌هایی که سال‌ها بعد ایراد کرد، مهاجرت قم را یکی از مراحل کشمکشی می‌داند که از سال پیش آغاز شده بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"داستان این کشمکش که قریب یکسال بین علما و اهل منبر و طلاب مدارس و تجار و کسبه از یک طرف و دولت از طرف دیگر دوام داشت و سختگیریهای عین‌الدوله و شدت عمل او و مهاجرت علماء به زاویهٔ حضرت عبدالعظیم و در سال بعد به قم و عاقبت تحصن عدهٔ عظیمی (قریب چهارده‌هزار نفر) از مردم طهران در سفارت انگلیس بقدر کافی معروف است.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"از نمایندگان مجلس اول و از رهبران مشروطه","work":"تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران","workType":"خطابه","page":"خطابهٔ دوم","date":"۱۳۳۸ خورشیدی (۲۵۱۸ شاهنشاهی، ۱۹۵۹ میلادی)","context":"تقی‌زاده این بند را در آغاز خطابهٔ دوم، پیش از شرح مشهودات خود از تدوین نظامنامهٔ انتخابات، آورده است."}]}],"aftermathSections":[{"title":"کنار رفتن عین‌الدوله","body":"مهاجرت قم، همراه با بست سفارت و تلگراف‌های تبریز، به کنار رفتن عین‌الدوله انجامید؛ صدراعظمی که چهار سال بر دستگاه دولت چیره بود و در دو بست پیاپی با علما رویارو ایستاده بود. جانشین او، مشیرالدوله، از رجال آشنا به دیوان خارجه بود و راه گفت‌وگو را گشود. شرح این برکناری در مدخل «برکناری عین‌الدوله» آمده است."},{"title":"فرمان مجلس","body":"دستخط ۱۳ مرداد و دستخط دوم آن، که تأسیس مجلس شورای ملی را پذیرفت، مستقیم‌ترین پیامد این دوره بود. شرط بازگشت علما، به گواهی نامهٔ آنان به بست‌نشینان، افتتاح عدالتخانه بود، اما آنچه به دست آمد مجلسی انتخابی بود که از خواست نخست فراتر می‌رفت. روز ۲۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۸ اوت ۱۹۰۶ میلادی)، به نوشتهٔ کسروی، نزدیک دو هزار تن از علما، سران کوشندگان، وزیران و درباریان در سرای مدرسهٔ نظام گرد آمدند تا مجلس موقت برای نوشتن نظامنامهٔ انتخابات برپا شود. علمای بازگشته از قم در این نشست حاضر بودند."},{"title":"جایگاه علما در جنبش","body":"مهاجرت قم اوج نقش رهبری علما در جنبش مشروطه بود. بهبهانی و طباطبایی با بازگشت پیروزمندانه از قم جایگاه خود را در مجلس اول استوار کردند. اما چنان‌که امیر خادم و مارتین یادآور می‌شوند، در همین دوره کانون خواسته‌ها به سفارت و بازرگانان و کوشندگان جوان‌تر رسید. شیخ فضل‌الله نوری، که در این مهاجرت با دیگران همراه شد، چند ماه بعد بر سر تدوین قانون اساسی و متمم آن از آنان جدا شد."},{"title":"الگوی مهاجرت","body":"مهاجرت به قم الگویی تازه از اعتراض را تثبیت کرد: بیرون رفتن مجتهدان از پایتخت و تهدید به رفتن به عتبات. این الگو بعدها نیز تکرار شد و در دوره‌های دیگر تاریخ ایران، از جمله در کشمکش‌های مجلس اول، بار دیگر به کار آمد."}]},{"id":"bast-in-british-embassy","title":"بست‌نشینی اصناف و تجار در باغ سفارت بریتانیا","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"solarDay":27,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":19},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":18,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":10},"tier":"primary","category":"political","summary":"در تابستان ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیه و اوت ۱۹۰۶ میلادی)، پس از خروج علمای تهران به قم، گروهی از بازرگانان و پیشه‌وران پایتخت در باغ سفارت بریتانیا در شهر تهران بست نشستند. تحصن از پرسش چند تن در قلهک، مقر ییلاقی سفارت، آغاز شد و در سرای شهری سفارت به سرعت گسترش یافت. احمد کسروی در «تاریخ مشروطهٔ ایران» شمار بست‌نشینان را در پسین پنجشنبهٔ ۲۷ تیر حدود پنجاه تن، در دوشنبهٔ ۳۱ تیر هشتصد و پنجاه و هشت تن، و سپس پنج هزار و سیزده هزار و بیش از چهارده هزار تن می‌نویسد. ونسا مارتین در مقالهٔ دوم «انقلاب مشروطه» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که در ۱۰ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی و ۲ اوت ۱۹۰۶ میلادی، شمار به حدود چهارده هزار تن رسید. ادوارد براون در «انقلاب ایران» رقم سیزده هزار و سپس شانزده هزار تن را از روزنامهٔ تایمز نقل می‌کند، رقم دوم را گزاف می‌داند و دوازده تا چهارده هزار را نزدیک‌تر به واقع می‌خواند.\n\nخواسته‌ها در همین هفته‌ها دگرگون شد. در آغاز سخن از بازگشت علما، امنیت جان و مال، و گشایش عدالتخانه بود. سپس عزل شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، صدراعظم، و گشایش دارالشوری به میان آمد. دربار نخست با نظامنامهٔ اداری وزارت عدلیه پاسخ داد؛ بست‌نشینان آن را نپذیرفتند. پس از کناره جستن عین‌الدوله نیز بسیاری در باغ ماندند تا متن فرمان مجلس را پذیرفتنی بیابند. در تاریخ خروج همداستانی کامل نیست. براون می‌نویسد بست‌نشینان در ۵ اوت، برابر با ۱۳ مرداد، پس از اجابت خواسته‌ها باغ را ترک گفتند. ناظم‌الاسلام کرمانی و امیر خادم خروج را پس از دستخط تکمیل و خواندن آن در سفارت، در حوالی ۱۷ و ۱۸ مرداد، می‌نویسند. متن دو دستخط و بازگشت علما در مدخل صدور فرمان مشروطیت آمده است.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش یکم، ص ۱۱۰ و صفحات پس از آن (نسخهٔ مورد استفاده)","text":"کسروی پرسش قلهک، رشد شمار از پنجاه تن تا بیش از چهارده هزار، و دو فهرست خواست را می‌آورد و مبدأ کار را از دو سید نمی‌داند."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۱۸ تا ۱۲۴","text":"براون پرسش تجار از گرانت داف، ارقام تایمز، و خروج به روایت ۵ اوت را ثبت کرده است."},{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۱، بخش سوم، چاپ سعیدی سیرجانی، حوالی ص ۵۱۰ تا ۵۶۵","text":"ناظم‌الاسلام رفتن به قلهک، اندرز نواب، نظامنامهٔ عدلیه، و خواندن دستخط در چادر تجار را روزبه‌روز نوشته است."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت بیستم، بخش‌های مهاجرت، تحصن باغ سفارت و مقدمهٔ فرمان؛ و پرسش‌های همان قسمت","text":"خادم روایت باغ، تلگراف‌های گرانت داف، نامهٔ وکیل‌الدوله، و بست مجدد شهریور را آورده است."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"مقالهٔ ونسا مارتین، ص ۱۷۶ تا ۱۸۷","text":"مارتین نامه‌های بهبهانی، سیاست گری، و رسیدن شمار به حدود چهارده هزار تن در ۲ اوت را از اسناد وزارت خارجه نوشته است."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم","text":"تقی‌زاده حاصل بست نزدیک به چهارده هزار تن را اعلام تأسیس مجلس می‌داند."},{"sourceId":"sharif-kashani","locus":"در نقل خادم، قسمت بیستم","text":"شریف کاشانی اشعار و تابلوهای سر در چادرهای اصناف را ثبت کرده است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"در نقل کسروی","text":"کسروی از کتاب آبی ستایش نظم بست‌نشینان را نقل کرده است."}],"personIds":["behbahani","tabatabai","ain-al-dowleh","mozaffar-person","amin-al-zarb","moin-al-tojjar","arbab-jamshid","sani-al-dowleh","moshir-al-dowleh","hassan-pirnia","sheikh-fazlollah","taqizadeh","amir-bahador"],"personDeeds":{"behbahani":"به روایت مارتین با نامه به گرانت داف راه بست را گشود و سپس در قم ماند تا بست‌نشینان تأمین بگیرند.","tabatabai":"با بهبهانی به قم رفت و تا انجام کار در آنجا ماند.","ain-al-dowleh":"نظامنامهٔ عدلیه را به ممتازالدوله سپرد و در اوایل مرداد از صدارت کناره جست.","mozaffar-person":"خواسته‌ها از راه کاردار به او رسید و فرمان مجلس را صادر کرد.","amin-al-zarb":"از اصلی‌ترین پرداخت‌کنندگان هزینهٔ بست بود.","moin-al-tojjar":"از ضمانت‌کنندگان و پرداخت‌کنندگان مخارج تحصن بود.","arbab-jamshid":"در پرداخت مخارج بست سهم داشت.","sani-al-dowleh":"از راه واسطه با بزرگان اصناف در بیان خواسته‌ها مشورت می‌داد.","moshir-al-dowleh":"پیام گرانت داف در آغاز بست به او رسید و پس از عزل عین‌الدوله مذاکره با بست‌نشینان به او سپرده شد.","hassan-pirnia":"دستخط تکمیل و عفو را در چادر تجار خواند.","sheikh-fazlollah":"پس از دو سید به قم پیوست و در خود باغ سفارت رهبری نداشت.","taqizadeh":"حاصل بست را اعلام تأسیس مجلس از منتخبان مردم دانست.","amir-bahador":"در نامهٔ وکیل‌الدوله از جمله کسانی است که بست‌نشینان عزل او را خواستند."},"personTitles":{"behbahani":"مجتهد تهران","tabatabai":"مجتهد تهران","ain-al-dowleh":"صدراعظم","mozaffar-person":"پادشاه ایران","amin-al-zarb":"از کلان‌تجار","moin-al-tojjar":"از کلان‌تجار","arbab-jamshid":"بازرگان زرتشتی","sani-al-dowleh":"از رجال دولت","moshir-al-dowleh":"وزیر امور خارجه","hassan-pirnia":"مشیرالملک","sheikh-fazlollah":"مجتهد تهران","taqizadeh":"از کوشندگان مشروطه","amir-bahador":"وزیر دربار"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["بست سفارت انگلیس","تحصن قلهک","بست اصناف در سفارت"],"contextSections":[{"title":"مهاجرت علما به قم و بیم بازماندگان بازار","body":"در ۲۰ و ۲۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ و ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی، پس از گرفتن شیخ محمد واعظ در معبر و شلیک سربازان و کشته شدن سید عبدالحمید، علما و جمعی از طلاب و بازاریان در مسجد جامع تهران گرد آمدند. شرح آن رویداد در مدخل واقعهٔ مسجد جامع آمده است. در ۲۳ تیر، سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی از تهران بیرون رفتند و راه قم در پیش گرفتند؛ شیخ فضل‌الله نوری دو روز بعد به آنان پیوست. ناظم‌الاسلام کرمانی شمار همراهان را حدود هفتصد تن می‌نویسد. این هجرت را معاصران «مهاجرت کبری» خواندند. مدخل جداگانهٔ آن هجرت، زمینه و مسیر و تلگراف‌ها را به تفصیل آورده است.\n\nدر تهران کسانی ماندند که در ماه‌های پیش با دو سید همراهی کرده بودند و دستگاه عین‌الدوله آنان را می‌شناخت. کسروی از حاج محمدتقی بنکدار و برادرش حاج محمدحسن نام می‌برد و می‌نویسد اینان چون به قم نرفته بودند از جان و دارایی خود می‌ترسیدند. خادم نیز همین دو برادر را از مسئولان اصلی گردآوری پول برای تحصن پیشین در حرم حضرت عبدالعظیم می‌خواند و انگیزهٔ نخستین آمدن آنان به سفارت را ترس از انتقام صدراعظم می‌داند، نه اعلام یک برنامهٔ از پیش نوشته برای مجلس ملی."},{"title":"سنت بست و سابقهٔ پناهندگی در سفارتخانه‌ها","body":"بست نشستن در امامزاده و مسجد و خانهٔ مجتهدان و تلگرافخانهٔ دولتی، در عرف دورهٔ قاجار شیوهٔ شناخته‌ای برای دادخواهی یا مصون ماندن از تعرض حکومت بود. کسروی می‌نویسد پناه بردن به سفارتخانه‌ها کمتر رخ داده بود و آنچه مردم به یاد داشتند، داستان ابوالحسن میرزا شیخ‌الرئیس و شیخ زین‌الدین زنجانی بود. مارتین یادآور می‌شود که تلاش دولت در سدهٔ سیزدهم خورشیدی برای محدود کردن بست در اماکن شرعی، عده‌ای را به سفارتخانه‌های خارجی، به‌ویژه سفارت‌های بریتانیا و روسیه، کشاند؛ زیرا این مکان‌ها از تصرف دولت ایران بیرون بودند.\n\nسفارت بریتانیا در تابستان معمولاً بخشی از دستگاه خود را به قلهک، باغ ییلاقی در شمال تهران، می‌برد و سرای شهری را نیز نگاه می‌داشت. همین دو جا در روزهای اول تیر و مرداد هر دو به میان آمد: پرسش نخست در قلهک روی داد و استقرار اصلی در باغ سرای شهری."},{"title":"نامه‌های بهبهانی به گرانت داف و سیاست لندن","body":"سید عبدالله بهبهانی با سفارت بریتانیا سابقهٔ آشنایی داشت. مارتین ابتکار بست را به او و به بازرگانان پیرو او نسبت می‌دهد و از نامهٔ ۱۸ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۰ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی، یاد می‌کند. به روایت او، بهبهانی حتی پیش از اوج گرفتن تظاهرات خیابان به اولین گرانت داف، کاردار سفارت بریتانیا در تهران، نوشت که مردم آمادهٔ برانداختن دولت‌اند و از او پشتیبانی مالی خواست. گرانت داف پاسخ داد که دولت بریتانیا نمی‌تواند با مخالفت با دولت ایران همراهی کند. مارتین این پاسخ را بازتاب سیاست استوار لندن می‌داند که سر ادوارد گری، وزیر امور خارجهٔ بریتانیا، در تلگراف‌های خود بارها بر آن پای فشرد. بهبهانی کوتاه نیامد و در ۲۴ تیر، برابر با ۱۶ ژوئیه، بار دیگر پشتیبانی در برابر ستم خواست.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم روایتی مکمل، و در یک نکته متفاوت، به دست می‌دهد. به گفتهٔ او، بهبهانی پیش از حرکت به قم تلگرافی به سفارت زد و روز سفر نامه‌ای با شرح رویدادهای روزهای پیش نوشت و باز یاری خواست. گرانت داف به تلگراف پاسخ رد داد و نامه را عمداً بی‌جواب گذاشت. با این حال بهبهانی میان اطرافیان شایعه انداخت که کاردار جواب مساعد داده است و هر کس بخواهد به سفارت برود، آنجا قول همکاری هست. خادم می‌گوید این شایعه دست سفارت را در پوست گردو گذاشت: سفارت نمی‌خواست خود را در میان کار بیندازد، اما سخن بهبهانی راه آمدن بازاریان را باز کرد. این داوری خادم است. مارتین از شایعه سخن نمی‌گوید و می‌نویسد بهبهانی به پیروان بازرگان خود فرمان داد که در سفارت بست بنشینند.","quotes":[{"original":"On 18 Jomādā I/10 July, even before the demonstrations, he wrote to the chargé d’affaires, Evelyn Grant Duff, that the people were prepared to overthrow the government and asked for financial support… Grant Duff’s reply, that the British government could not support opposition to the government of Persia, reflected firm British policy throughout the bast, repeatedly reiterated in telegrams from the foreign secretary, Edward Grey, to Grant Duff.","translation":"در ۱۸/۱۰ ژوئیه، حتی پیش از تظاهرات، [بهبهانی] به کاردار، اولین گرانت داف، نوشت که مردم آمادهٔ برانداختن دولت‌اند و درخواست پشتیبانی مالی کرد… پاسخ گرانت داف، مبنی بر اینکه دولت بریتانیا نمی‌تواند با مخالفت با دولت ایران همراهی کند، سیاست استوار بریتانیا را در سراسر بست بازمی‌تاباند؛ سیاستی که سر ادوارد گری، وزیر امور خارجه، در تلگراف‌ها به گرانت داف بارها تکرار کرد.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ مقالهٔ «انقلاب مشروطه» در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"ص ۱۷۶ تا ۱۸۷؛ به نقل از گرانت داف به گری، اف.او. ۳۷۱/۱۱۲","date":"رویداد: ۱۸ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۰ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی؛ انتشار مقاله: ۱۳۷۲ خورشیدی (۱۹۹۳ میلادی)","context":"مارتین این فقره را در شرح زمینه‌های بست سفارت می‌آورد و نامهٔ بهبهانی را با پاسخ رسمی کاردار و تکرار وزیر امور خارجهٔ بریتانیا در یک جا می‌گذارد."}]}],"whatHappened":[{"title":"پرسش از قلهک و ورود نخستین گروه","body":"کسروی می‌نویسد اندیشهٔ رفتن به سفارت را از دو سید نمی‌داند و حتی خرسندی ایشان را از این کار بعید می‌شمارد. او این پرسش را نیز پیش می‌کشد که نکند فریبندگانی در میان بوده باشند تا در لحظهٔ به ثمر نشستن یک سال و نیم کوشش دو سید، نام آن دو از پیروزی نهایی بیفتد. این گمان را کسروی به صورت پرسش می‌آورد، نه به صورت حکم،.\n\n{{quote:0}}\n\nبدین‌سان، دو روز پس از حرکت علما، تنی چند در قلهک پرسیدند که اگر به سفارت پناه ببرند راهشان می‌دهند یا نه. به روایت کسروی کارکنان گفتند راه داده نخواهد شد، اما سخت نگرفتند. براون تصویر دیگری می‌دهد: در حدود پنجشنبه ۱۹ ژوئیه، برابر با ۲۷ تیر، نمایندگان بازرگانان و صرافان نزد گرانت داف در قلهک رفتند و پرسیدند اگر در سفارت شهری بست بنشینند بیرونشان می‌کنند یا زیر حمایت می‌مانند، و پس از شنیدن پاسخ اطمینان‌بخش گروهی به باغ سرای شهری رفتند و خیمه زدند. اختلاف این دو روایت در نفس پرسش در قلهک نیست، در مضمون جواب است.\n\n{{quote:1}}\n\nخادم روز نخستین را ۲۴ تیر می‌نویسد و شمار را نه تن از بازاریان می‌داند که به باغ قلهک رفتند، به این خیال که بهبهانی کار را هماهنگ کرده است. ناظم‌الاسلام نیز از رفتن میرزا حاجی‌آقا تاجر و همراهان به قلهک، و از استخاره و میانجی‌گری آشنایان سفارت، و حتی از پرداخت سی تومان برای راهنمایی به داخل، یاد می‌کند. به روایت او، آمدن بازرگانان «بر حسب اشارهٔ آقای بهبهانی» و از ترس جان بود. این جزئیات را منابع ایرانی می‌افزایند و با تصویر کسروی و براون از پرسش در قلهک و استقرار در سرای شهری ناسازگار نیست، هرچند در روز و شمار نخستین گروه یکی نیستند.\n\n{{quote:2}}\n\nآنچه منابع در آن به هم نزدیک‌ترند، نشستن اصلی در باغ سفارت شهری از پسین پنجشنبهٔ ۲۷ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی، است. کسروی این روز را برابر با ۲۶ می‌نویسد. مارتین همان ۱۹ ژوئیه را ۲۷ می‌داند. کسروی و مارتین شمار این روز را حدود پنجاه تن از بازرگانان خرده‌پا و طلاب و ملایان می‌نویسند. مارتین رهبری آنان را با دو غله‌فروش، حاج محمدتقی بنکدار و برادرش حاج محمدحسن، می‌داند؛ همانان که تدارک خوراک بست آذر ۱۲۸۴ در حرم حضرت عبدالعظیم را سامان داده بودند. فردای آن روز، به روایت کسروی، کسان دیگری آمدند و چون دیدند جلوگیری نیست روی آوردند.\n\nگرانت داف، به روایت ناظم‌الاسلام، چند سوار هندی و قزاق برای نگاهبانی متحصنان به شهر فرستاد و به میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله نایینی، وزیر امور خارجه، پیام داد. دولت که پیش‌تر مسجد جامع را در حلقه گرفته بود، به گفتهٔ کسروی در پیرامون سفارت سرباز نگماشت و راه آمدن مردم را نیست. کسروی این را نشانهٔ «فرمانروایی خودکامهٔ بی‌خردانه» می‌خواند؛ این داوری اوست.","quotes":[{"original":"هرچه هست دو روز پس از رفتن علماء به قم، کسانی به قلهک رفته و از کارکنان سفارت پرسیدند اگر ما به سفارتخانه پناهیم راه داده خواهد شد یا نه. سفارتیان با آنکه پاسخ دادند راه داده نخواهد شد، بسیار سخت نگرفتند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۱۰ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"رویداد: ۲۵ و ۲۷ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)؛ کتاب: ۱۳۱۹ خورشیدی","context":"کسروی این فقره را در آغاز شرح بست سفارت می‌آورد، پس از آنکه اندیشه را از دو سید نمی‌داند و خرسندی آنان را بعید می‌شمارد."},{"original":"Thereupon, about Thursday, July 19, a few representatives of the merchants and bankers waited upon Mr Grant Duff, the British Chargé d'Affaires, at Qulhak, the summer quarters of the Legation, and enquired whether, if they took refuge in the British Legation in the town, they would be expelled or allowed to remain under its protection. On receiving a reassuring reply, a few of them at once proceeded to the Legation garden and encamped there.","translation":"آنگاه، در حدود پنجشنبه ۱۹ ژوئیه، تنی چند از نمایندگان بازرگانان و صرافان نزد آقای گرانت داف، کاردار بریتانیا، در قلهک، مقر ییلاقی سفارت، رفتند و پرسیدند اگر در سفارت بریتانیا در شهر پناه جویند بیرونشان می‌کنند یا اجازه می‌دهند زیر حمایت آن بمانند. چون پاسخ اطمینان‌بخش شنیدند، تنی چند بی‌درنگ به باغ سفارت رفتند و در آنجا اردو زدند.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و نویسندهٔ «انقلاب ایران»","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۱۸","date":"رویداد: ۲۷ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی؛ انتشار کتاب: ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی)","context":"براون این فقره را در انتقال از هجرت قم به بست دوم سفارت می‌آورد و مضمون جواب کاردار را اطمینان‌بخش می‌نویسد."},{"original":"این را هم البته باید ذکر کنیم که تحصن مشروطه‌خواهان در باغ سفارت انگلیس در ابتدا یک فرار بود از ترس عین‌الدوله. یعنی یک گروهی از تجار که سابقاً حمایت زیادی کرده بودند از تحصن علما در شاه عبدالعظیم، اینها به شدت ترسیدند که حالا که علمای تهران دوباره بنای خروج از شهر را گذاشتند، عین‌الدوله بلافاصله بیاید سراغ اینها و بلایی سرشان بیاورد.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ مشروطه","work":"ماجرای مشروطه","workType":"گفتار تاریخی","page":"قسمت ۲۰، بخش آغاز تحصن در باغ سفارت","date":"روایت رویداد تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"خادم این فقره را پس از شرح نامه و تلگراف بهبهانی به سفارت می‌آورد تا انگیزهٔ نخستین آمدن تجار را از اعلام برنامهٔ مجلس جدا کند."}]},{"title":"رشد شمار بست‌نشینان و بستن بازار","body":"کسروی می‌نویسد روز دوشنبه ۳۱ تیر، برابر با ۲۳ ژوئیه و با حساب مارتین، شماره به هشتصد و پنجاه و هشت تن رسید؛ سه روز دیگر تا پنج هزار بالا رفت؛ چهار روز دیگر تا سیزده هزار رسید و بازاریان بازارها را یکباره بستند؛ سپس شماره از چهارده هزار درگذشت. براون همین رشتهٔ هشتصد و پنجاه و هشت و پنج هزار را می‌آورد و می‌افزاید که روزنامهٔ تایمز در ۱ اوت، برابر با ۹ مرداد، شمار را سیزده هزار تن نوشت و در روزهای بعد تا شانزده هزار بالا برد.\n\n{{quote:0}}\n\nمارتین نقطهٔ چهارده هزار را در ۱۰ مرداد، برابر با ۲ اوت، می‌گذارد. خادم رشته‌ای دیگر از تلگراف‌های گرانت داف به لندن نقل می‌کند: در ۳۱ تیر نخست نزدیک به دو هزار و همان روز پنج هزار؛ در ۳ مرداد هشت هزار و پانصد؛ در ۷ مرداد دوازده هزار؛ و تا اواسط مرداد، به روایت اسنادی که او می‌بیند، چهارده هزار. او ارقام برخی معاصران ایرانی تا بیست و چهار هزار را اغراق می‌داند و گزارش سفارت را دقیق‌تر می‌خواند.\n\nدر هفتهٔ دوم، به روایت خادم، بازاریان شهر ری در جنوب تهران نیز بازار را بستند و گروهی از آنجا به باغ سفارت آمدند. ناظم‌الاسلام می‌نویسد شاگردان مدرسهٔ دارالفنون و مدرسهٔ نظامی و مدرسهٔ فلاحت نیز داخل شدند. بدین‌سان بست دیگر کار چند تاجر ترسیده نبود؛ تعطیلی تقریباً کامل اصناف پایتخت و پیرامون آن بود.","quotes":[{"original":"By August 1 the number of refugees at the British Legation was stated in the Times to amount to 13,000 souls, and, on the same authority, to have reached within the next few days the enormous total of 16,000, though this estimate appears to be excessive, 12,000 or 14,000 being probably nearer the truth.","translation":"تا ۱ اوت شمار پناهندگان سفارت بریتانیا را روزنامهٔ تایمز سیزده هزار تن نوشته بود، و به همان سند در چند روز بعد به رقم کلان شانزده هزار رسیده بود؛ هرچند این برآورد گزاف می‌نماید و دوازده یا چهارده هزار احتمالاً به حقیقت نزدیک‌تر است.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و نویسندهٔ «انقلاب ایران»","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۱۹","date":"رویداد: اوایل اوت ۱۹۰۶ میلادی، برابر با اوایل مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)؛ انتشار کتاب: ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی)","context":"براون این فقره را در بخش «بست دوم، ژوئیه و اوت ۱۹۰۶» می‌آورد، پس از شرح عزل عین‌الدوله و پیش از نقل نامهٔ یک ناظر عینی."}]},{"title":"آشپزخانه، چادرهای اصناف و هزینه","body":"هر صنف در گوشه‌ای از باغ چادر زد و افراد خود را در آن جای داد. کسروی در نامه‌ای که دیده بود می‌خواند که نزدیک پانصد خیمه، بلکه بیشتر، برافراشته‌اند و تمام اصناف، حتی پینه‌دوز و گردوفروش و کاسه‌بندزن که ضعیف‌ترین اصناف‌اند، خیمه زده‌اند. او خود می‌افزاید که بیش از ده دیگ بزرگ را به کار می‌گرفتند و یک بار آبگوشت و یک بار پلو با خورش می‌پختند، بی‌آنکه نابسامانی یا رنجش درگیرد. حاج محمدتقی بنکدار را منابع سررشته‌دار همین آشپزخانه می‌شناسند.\n\n{{quote:0}}\n\nشریف کاشانی، به روایت خادم، نوشته است که هر صنف بر سر چادر خود تابلویی نهاد و چند بیت در معرفی صنف نوشت. خادم ابیات صنف سمسار را به عنوان نمونه می‌خواند و دیگر اصناف، از جمله روغن‌فروش و آهن‌ساز و پینه‌دوز و قهوه‌چی و سلمانی و قناد، را نیز در همان فهرست می‌آورد. نظم صنفی فقط ظاهر چادرها نبود. کسروی از کتاب آبی، ترجمهٔ فارسی گزارش‌های آبی بریتانیا، نقل می‌کند که رفتار بست‌نشینان ستوده و بسامان بود و سرانشان کسانی را که گمان آشوب‌طلبی به آنان می‌رفت به میان راه نمی‌دادند. خادم همین معنا را از تلگراف‌های گرانت داف برمی‌گیرد: بست‌نشینان خود نگاهبانی باغ را به عهده گرفتند و بزرگان هر صنف، چون اهل صنف خویش را می‌شناختند، از ورود افراد «لاابالی» و «ناباب» که به هوای پلو و خورش مفت می‌آمدند جلوگیری کردند.\n\n{{quote:1}}\n\nهزینه را چه کسی داد؟ مارتین می‌نویسد بیشتر مخارج را بازرگانان پرداختند، به‌ویژه حاج محمدحسن امین‌الضرب، حاج محمد معین‌التجار بوشهری، حاج محمداسماعیل آقای تبریزی و ارباب جمشید. خادم همین جمع را پنج تن می‌کند و میرزا محمود اصفهانی را نیز بر آن‌ها می‌افزاید. به روایت او، در آغاز دو برادر بنکدار حساب خرج را نگاه می‌داشتند، اما در پایان کار، پس از صدور فرمان و بازگشت مردم به خانه‌ها، بخش اعظم مبلغ را از همین کلان‌تجار گرفتند. خادم تاکید می‌کند که چهار تن از آن پنج تن خود در تحصن حاضر نبودند و در روزهای اول بزرگ‌ترین چهره‌های تجارت، یعنی کسانی که می‌توانستند بی‌واسطه نمایندهٔ تجار در دربار باشند، به باغ نیامدند، هرچند به دیگران خط دادند که بروند. براون در پانوشت نامهٔ ناظر عینی، هزینهٔ تدارکات را از صندوقی در حدود سی هزار تومان می‌نویسد که بازرگانان و ملایان به اشتراک گرد آوردند. این ارقام و فهرست‌ها در کلیات سازگارند و در جزئیات، از جمله حضور یا غیاب شخص امین‌الضرب در باغ، یکی نیستند.","quotes":[{"original":"قریب پانصد خیمه بلکه بیشتر زده شده تمام اصناف حتی پینه‌دوز و گردوفروش و کاسه‌بندزن که اضعف اصنافند در آنجا خیمه زده‌اند.","speaker":"نویسندهٔ نامهٔ معاصر بست، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"نویسندهٔ نامهٔ دیده‌شده به روایت تاریخ‌نگار «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۱۰ و صفحات پس از آن (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"رویداد: اواخر تیر و اوایل مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیه و اوت ۱۹۰۶ میلادی)؛ کتاب: ۱۳۱۹ خورشیدی","context":"کسروی این جمله را از نامه‌ای که خود دیده بود در میان شرح رشد بست و برپا شدن چادرهای اصناف نقل می‌کند."},{"original":"رفتارشان بسیار ستوده و بسامان می‌بود، و این نیکی رفتار و بسامانی کارها در میان خودشان نتیجهٔ بیداری سرانشان می‌بود که به کسانی که گمان آشوب‌طلبی می‌رفت به میان خود راه نداده بودند.","speaker":"گزارش کتاب آبی، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"مجموعهٔ ترجمه‌شدهٔ مکاتبات پارلمانی بریتانیا، در نقل تاریخ‌نگار «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران، به نقل از کتاب آبی","workType":"مجموعهٔ اسناد، در نقل کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۱۰ و صفحات پس از آن (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"رویداد: تیر و مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، تابستان ۱۹۰۶ میلادی)؛ کتاب کسروی: ۱۳۱۹ خورشیدی","context":"کسروی این فقره را پس از نقل نامهٔ پانصد خیمه می‌آورد تا نظم درونی باغ را از زبان گزارش بریتانیایی نشان دهد."}]},{"title":"نظم درونی باغ و روایت ناظران","body":"براون نامهٔ یک ناظر عینی را می‌آورد که همان ناظر در اوت ۱۹۰۶، همزمان با رویداد، آن را به رشتهٔ تحریر درآورده است. نویسنده می‌گوید حدود یک ماه پیش آوازه افتاد که عده‌ای می‌خواهند در سفارت شهری بست بنشینند. او به باغ رفت و چهل و اندی بازرگان و ملا دید. روز بعد شماره به شتاب بالا رفت. سه هفته در آنجا ماند. بازاریان بازارها را بستند و نزدیک دوازده هزار تن در سفارت اردو زدند. به وصف او، در هر جای خالی باغ چادر بود؛ همهٔ طبقات، بازرگان و عالم و عضو اصناف، روز به‌روز با شکیبایی سرسخت نشسته بودند تا از زیر پرچم بریتانیا بیرون نروند مگر آنکه به خواسته‌شان برسند. خودشان به شیوه‌ای ستایش‌انگیز نظم را نگاه می‌داشتند و با آن شمار انبوه، دردسر اندک می‌دادند. آشپزخانه را پشت قراولخانه برپا کرده بودند و هر روز حلقه‌ای از دیگ‌های بزرگ خوراک آن جماعت را می‌پخت. غذا را به تفکیک صنف می‌کشیدند و هر وعده سه ساعت طول می‌کشید.\n\n{{quote:0}}\n\nهمان ناظر می‌نویسد شب‌ها منظره از همه شاعرانهتر بود: تقریباً در هر چادر روضه‌خوانی برپا بود و حلقهٔ شنوندگان داستان حسن و حسین را می‌شنیدند و به رسم سوگواری می‌گریستند و بر سر می‌زدند. او هر شب در میان چادرها می‌گشت. به گمان خود، در آن سه هفته بیش از همهٔ ماه‌های پیشین اقامتش فارسی آموخت. هر روز سران مردم به دیدارش می‌آمدند و خبر و مشورت می‌خواستند. با همهٔ گرما و هوای سنگین باغ، از پایان کار اندکی دریغ داشت. این گواهی یک ناظر خارجی است، نه گزارش رسمی سفارت، و ارزش آن در جزئیات دیده‌شده است نه در داوری سیاسی نویسنده که در دنبالهٔ نامه از «ویران شدن کشور زیر دست اتابک» و اثر انقلاب روسیه سخن می‌گوید.\n\nناظم‌الاسلام تصویر دیگری از روزهای باغ به دست می‌دهد: سفارتخانه به حکم یک مدرسه درآمده بود، زیرا زیر هر چادر و در هر گوشه درس و گفت‌وگو می‌رفت. این همان دگرگونی زبانی است که در بخش بعد می‌آید.","quotes":[{"original":"Imagine the Legation Garden with tents in every available place, and crammed with thousands of all classes, merchants, 'ulamd, members of all the guilds, etc., sitting there day after day with stubborn patience, determined not to leave the shelter of the British flag until their demands were satisfied. They policed themselves in a most remarkable manner, and, considering their numbers, gave little trouble. Their kitchens and feeding arrangements were a model of order.","translation":"باغ سفارت را با چادر در هر جای خالی تصور کنید، آکنده از هزاران تن از همهٔ طبقات، بازرگانان، علما، اعضای همهٔ اصناف و دیگران، که روز پس از روز با شکیبایی سرسخت آنجا نشسته بودند و عزم داشتند تا برآورده شدن خواسته‌هاشان از پناه پرچم بریتانیا بیرون نروند. خودشان به شیوه‌ای ستایش‌انگیز نظم را نگاه می‌داشتند و با توجه به شمارشان دردسر اندک می‌دادند. آشپزخانه و ترتیبات خوراکشان نمونهٔ نظم بود.","speaker":"ناظر عینی بریتانیایی، به نقل ادوارد براون","speakerTitle":"شاهد حاضر در باغ سفارت در ژوئیه و اوت ۱۹۰۶، در نقل ایران‌شناس نویسندهٔ «انقلاب ایران»","work":"انقلاب ایران","workType":"نامهٔ معاصر، در کتاب تاریخ","page":"ص ۱۱۹ و ۱۲۰","date":"نگارش نامه: اوت ۱۹۰۶ میلادی، برابر با مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)","context":"براون این نامه را «گزارش زنده»‌ای می‌خواند که در همان هنگام رویداد نوشته شده و آن را پس از ذکر ارقام روزنامهٔ تایمز می‌آورد."}]},{"title":"فهرست نخست خواسته‌ها","body":"در روزهای اول، به روایت کسروی، بست‌نشینان از ترس جان خواسته‌های خود را از راه گرانت داف چنین به دولت رساندند: بازگشت علمای مهاجر به تهران؛ اطمینان به اینکه کسی را به بهانه نگیرند و شکنجه نکنند؛ امنیت مملکت، زیرا در آن روز کسی مالک جان و مال خود نیست؛ گشایش عدالتخانه‌ای که علما و تجار و دیگر اصناف در رسیدگی به مرافعات در آن شرکت داشته باشند؛ و قصاص قاتل دو سید. مارتین رساندن این خواسته‌های نخست را در ۳۱ تیر و ۲۳ ژوئیه، می‌گذارد.\n\n{{quote:0}}\n\nپاسخ دولت، به روایت کسروی، «سر بالا» بود: چند تن از آقایان به اختیار خود عازم عتبات شده‌اند و دیگران در شهرند و وجودشان لازم نیست. کسروی در همین جا می‌نویسد مملکت را در کمال امنیت می‌نمودند و از عدالتخانه‌ای که سال‌هاست باز است و شعاع‌السلطنه رئیس دیوانخانه است سخن می‌گفتند. تا این پاسخ برسد، به گفتهٔ او، حال دیگر شده بود و زبان‌ها به خواستن مشروطه و دارالشوری باز شده بود.\n\nبراون خواسته‌های همان روزها را در سه بند خلاصه می‌کند: عزل عین‌الدوله، اعلام مجموعه‌ای از قوانین، و بازگشت پیشوایان روحانی از قم. این خلاصه با فهرست پنج‌گانهٔ کسروی در روح یکی است و در تفکیک ماده‌ها یکی نیست. آنچه اهمیت دارد این است که در این مرحله هنوز عنوان «مجلس شورای ملی» در همهٔ روایت‌ها به صراحت در صدر ننشسته بود، و عدالتخانه هنوز زبان رسمی دادخواهی به شمار می‌رفت.","quotes":[{"original":"اول ـ معاودت علمای مهاجرین به طهران. دوم ـ اطمینان بر اینکه احدی را به بهانه نخواهند گرفت و شکنجه نخواهند کرد. سوم ـ امنیت مملکت، چه امروز کسی دارای مال و جان خود نیست. چهارم ـ افتتاح عدالتخانه که از طبقه علماء و تجار و سایر اصناف برای رسیدگی در مرافعات شرکت در او داشته باشند. پنجم ـ قاتل دو سید بزرگوار را قصاص نمایند.","speaker":"بست‌نشینان سفارت، به میانجیگری گرانت داف، در نقل احمد کسروی","speakerTitle":"متحصنان باغ سفارت بریتانیا در روزهای نخست بست","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، پس از ص ۱۱۰ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"رویداد: حوالی ۳۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی؛ کتاب: ۱۳۱۹ خورشیدی","context":"کسروی این فهرست را نخستین خواسته‌هایی می‌داند که بست‌نشینان، هنوز با پرهیز و از راه کاردار، به دولت رساندند."}]},{"title":"درس قانون و دگرگونی زبان خواست","body":"ناظم‌الاسلام می‌نویسد دو تن از کارکنان ایرانی سفارت، حسینقلی‌خان نواب و میرزا یحیی‌خان تفرشی، که یکی مترجم و دیگری منشی رسمی بود، به بازرگانان گفتند اکنون که آمده‌اید و بست نشسته‌اید، بهتر آن است که مقصود را اهمیت دهید و به خواستن امنیت شخصی برای خود بسنده نکنید. خادم همین فقره را از ناظم‌الاسلام نقل می‌کند و می‌افزاید که این پیشنهاد، تحصن را از پناهجویی به مطالبه‌ای اساسی بدل کرد. حسینقلی‌خان نواب بعدها خود به مجلس راه یافت.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی می‌نویسد در آن چند روز کسانی معنای آزادی و مشروطه و پارلمان را تا اندازه‌ای به مردم فهمانده بودند. خادم این کار را به مجموعهٔ انجمن‌ها و روشنفکران نسبت می‌دهد، نه به یک حلقه. او هشدار می‌دهد که ناظم‌الاسلام چون وقایع را از دریچهٔ انجمن مخفی خود دیده، گمان برده تنها همان گروه به ارشاد بست‌نشینان پرداخته است، در حالی که حلقه‌های دیگری نیز به موازات او در کار بودند. به روایت خادم، مرتضی‌قلی‌خان هدایت صنیع‌الدوله، از رجال درس‌خواندهٔ دولت، خود به باغ نمی‌رفت، اما از راه واسطه با بزرگان اصناف در ارتباط بود و در چگونگی بیان خواست مشورت می‌داد.\n\nنمونهٔ مشخص دگرگونی زبان را ناظم‌الاسلام در ۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۷ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی، می‌آورد. آن روز متن فارسی تلگرافی در باغ پخش شد که ادعا می‌کرد از جانب پادشاه بریتانیا خطاب به طلاب و تجار و کسبهٔ تهران است. خادم این متن را به صراحت جعلی می‌خواند و ساخت آن را به یکی از انجمن‌های مخفی نسبت می‌دهد. مقصود، به روایت او، جا انداختن اصطلاح «مجلس شورای ملی» در زبان عام بست‌نشینان بود؛ اصطلاحی که در شبنامه‌ها و مقالات روزنامه‌هایی چون حبل‌المتین سابقه داشت، اما بر منبرها هنوز کمتر از «عدالتخانه» به گوش می‌رسید. خادم خود می‌افزاید که نباید اغراق کرد که تا ۳ مرداد هیچ‌کس این ترکیب را نشنیده بود و یک تلگراف جعلی ناگهان همه را دگرگون کرد.\n\n{{quote:1}}\n\nفهرست دوم خواسته‌ها، به روایت کسروی، دیگر عدالتخانه را در مرکز نمی‌گذاشت: بازگشت علمای اعلام؛ عزل شاهزاده اتابک؛ افتتاح دارالشوری؛ قصاص قاتلان «شهدای وطن»؛ و بازگشت مطرودان، از جمله رشدیه و دیگران. گرانت داف این فهرست را به مظفرالدین شاه قاجار رساند. به روایت کسروی، قرار شد روز دوشنبه ۷ مرداد نشستی با حضور وزیر خارجه برپا شود، اما پیش از آن روز عین‌الدوله از کار کناره جست.\n\n{{quote:2}}\n\nعبارت «شهدای وطن» در همین فهرست منبع است. در زبان مدخل، از کشتگان رویداد مسجد جامع و شلیک چهارسو سخن می‌رود، نه از آن عنوانی که تنها در نقل مستقیم فهرست دوم آمده است.","quotes":[{"original":"حالا که شما آمده‌اید و متحصن شده‌اید بهتر این است که مقصود را اهمیت دهید و صرف امنیت خواستن برای خودتان نکنید.","speaker":"حسینقلی‌خان نواب و میرزا یحیی‌خان تفرشی، در نقل ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"مترجم و منشی ایرانی سفارت بریتانیا در تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب خاطرات و وقایع‌نامه","page":"ج ۱، بخش سوم، چاپ سعیدی سیرجانی، حوالی ص ۵۱۰ و ۵۱۱","date":"رویداد: روزهای نخست بست، اواخر تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام این سخن را پس از ورود نخستین بازرگانان به سفارت شهری می‌آورد و آن را نقطهٔ چرخش از پناهجویی شخصی به مطالبهٔ عمومی می‌شمارد."},{"original":"از طرف اعلیحضرت پادشاه مملکت انگلستان و امپراطور ممالک وسیعه هندوستان، به عموم طلاب مدارس روحانی و تجار و کسبه شهر تهران. تلگراف تظلم آن برادران عزیز که چهارشنبه ۲۵ ژوییه به توسط سفیر کبیر با کفایت خودمان نموده بودید رسید. قلباً از تعدیات مستبدانه وارده و مظلومیت علمای واجب‌التکریم روحانی و قاطبه رعیت متاسف و متالم شدم. جواب عریضه شما را به مجلس شورای ملی رجوع نمودم و امیدوارم برادر ارجمند تاجدار، اعلیحضرت مظفرالدین شاه، خواهش بی‌غرضانه مجلس شورای ملی انگلستان را با تمنای شخصی خودم در دفع ظلم به سمع قبول اصغا فرمایند و رفع و دفع تعدیات را شخصاً از رعیت باوفای خودشان خواهند فرمود. عصر چهارشنبه ۲۵ ژوییه از قصر ییلاقی کریستان. دوست ملت ایران، ادوارد هفتم.","speaker":"متن تلگراف منسوب به ادوارد هفتم، پادشاه بریتانیا، به روایت امیر خادم از ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نویسندهٔ متن جعلی، ناشناس؛ در نقل پژوهشگر تاریخ مشروطه","work":"ماجرای مشروطه","workType":"پادکست، به نقل از وقایع‌نامه","page":"قسمت ۲۰، بخش تحصن در باغ سفارت؛ اصل در تاریخ بیداری ایرانیان","date":"پخش متن در باغ: ۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۷ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی؛ تاریخ روی متن: ۲۵ ژوئیهٔ ۱۹۰۶، برابر با ۲ مرداد","context":"خادم این متن را نمونهٔ جعل آگاهانه می‌آورد تا نشان دهد انجمن‌ها می‌کوشیدند عنوان مجلس شورای ملی را در زبان بست‌نشینان بنشانند."},{"original":"اول ـ بازگشت علمای اعلام. دوم ـ عزل شاهزاده اتابک. سوم ـ افتتاح دارالشوری. چهارم ـ قصاص قاتلین شهدای وطن. پنجم ـ عودت مطرودین (رشدیه و دیگران).","speaker":"بست‌نشینان سفارت، در نقل احمد کسروی","speakerTitle":"متحصنان باغ سفارت بریتانیا پس از دگرگونی خواسته‌ها","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، پس از فهرست نخست خواسته‌ها (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"رویداد: اوایل مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اواخر ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)؛ کتاب: ۱۳۱۹ خورشیدی","context":"کسروی این فهرست را خواسته‌های بعدی می‌داند که پس از «پاسخ سر بالا»ی دولت و باز شدن زبان مشروطه به میان آمد و به وسیلهٔ کاردار به پادشاه رسید."}]},{"title":"نظامنامهٔ عدالتخانهٔ ممتازالدوله","body":"عین‌الدوله چون جدی شدن تحصن و تعطیل بازار را دید، به روایت ناظم‌الاسلام و خادم، دستور داد ممتازالدوله هرچه زودتر نظامنامه‌ای برای عدالتخانه بنویسد و روزنامهٔ رسمی ایران آن را به چاپ برساند و به دست بست‌نشینان برسد. نوشتن متن را به میرزا اسماعیل‌خان ممتازالدوله سپرد، مردی که سال‌ها در فرانسه زیسته بود و چندی در سفارت ایران در عثمانی کار کرده بود و بعدها خود به نمایندگی و حتی به ریاست مجلس دوم رسید. محصول کار، به روایت خادم، آیین‌نامه‌ای اداری برای وزارت عدلیه بود، نه قانون اساسی و نه حتی قانون مدنی یا جزایی: دفتر ثبت اسناد، رونویسی هفتگی اوراق، ادارهٔ تفتیش و استنطاق با رئیس و دو معاون و یک منشی، و شرح وظایف شعب. خادم این متن را با بخشنامه‌های وزارت عدلیه در دورهٔ میرزا حسین‌خان مشیرالدوله سپهسالار، سی و پنج سال پیش از آن، همانند می‌بیند و می‌گوید صدراعظم پس از ماه‌ها اعتراض تازه به چیزی تن داده بود که دولت سپهسالار در نظر داشت، آن هم با شتاب چند روزه.\n\nواکنش باغ تند بود. خادم می‌نویسد بست‌نشینان نسخه‌های روزنامه را گرفتند و پاره کردند. عین‌الدوله دیر کوتاه آمده بود و به خواسته‌ای پاسخ می‌داد که معترضان از آن گذشته بودند. دیگر به کمتر از مجلس شورای ملی رضایت نمی‌دادند."},{"title":"نامهٔ وکیل‌الدوله به امین‌السلطان","body":"در هفتهٔ پایانی تحصن، کسی از درباریان که خادم او را وکیل‌الدوله می‌نامد و از ارادتمندان علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک می‌شمارد، برای اتابک، که آن هنگام در اروپا بود، شرح اوضاع نوشت. نویسنده خود هواخواه مشروطه نیست و نگاهش به ازدحام سفارت خصمانه است. همین خصومت، به گفتهٔ خادم، نامه را برای مورخ خواندنی می‌کند. فقره‌های اصلی نامه چنین است:\n\n{{quote:0}}\n\nاو می‌افزاید که عزل و اخراج امیر بهادر و چند تن دیگر را نیز خواسته‌اند؛ دیشب هشت خروار برنج به دیگ ریخته‌اند و «تمام تهران آنجاست»؛ تجار روز پیش بیست هزار تومان چک از بانک انگلیس آورده و به برنج‌فروش و بقال داده‌اند؛ و کاردار هر روز بر بلندی می‌ایستد، کلاه برمی‌دارد، نطق می‌کند و مردم را امیدوار می‌سازد. سپس پرسش‌هایی را نقل می‌کند که به روایت او از بست‌نشینان شده است: اگر علما از قم بیایند به استقبال می‌روید؟ گفته‌اند خیر. اگر به سفارت آیند و دست و رو ببوسند و خواهش کنند، بیرون می‌روید؟ گفته‌اند خیر. اگر در خود سفارت از شما بخواهند بیرون روید؟ باز گفته‌اند خیر. مردم به قم نوشته‌اند که به این آسانی از سفارت بیرون نمی‌روند و علما نیز آبروی خود را نگاه دارند. شانزده روز است دکان و بازار بسته است و دیگر احدی از اصناف باقی نیست، حتی دلاک و حمامی؛ دراویش نیز چادر زده‌اند و بوق آویخته‌اند و شب‌ها به نوبه مدح می‌خوانند.\n\nدر پایان نامه می‌آید که برای شب عید مولود همایونی، یعنی زادروز مظفرالدین شاه قاجار در ۱۳ مرداد، از مردم خواسته بودند بازار را چراغان کنند و کسی نپذیرفت. کاردار قرار گذاشت جلوی سفارت را چراغانی کنند. از در سفارت تا قراولخانه طاق بستند و نجار و آهنگر و تیرفروش و بلورفروش همه رایگان کار کردند، چنان‌که «تمام مرد و زن تهران» به تماشا آمدند. نویسنده با طعنه می‌نویسد حالا خوب است دولت یک دسته موزیک هم بفرستد. خادم این فقره را توضیح می‌دهد: در زادروز پادشاه، رسم بود بازار را چراغان کنند؛ این بار چون بازار در سفارت نشسته بود، جشن به جلوی باغ منتقل شد.\n\nاین نامه چند چیز را یکجا نشان می‌دهد: پایداری بست‌نشینان حتی برابر بازگشت علما؛ وسعت تدارکات؛ و این ادعا که پول و برنامه زیر نظر سفارت است. خادم فقرهٔ اخیر را رد می‌کند و می‌گوید تلگراف‌های گرانت داف به لندن، دستپاچگی و نبود کنترل را نشان می‌دهد، و دولت بریتانیا حتی یک پوند به معترضان نپرداخت. کاردار، به روایت او، بیش از این یاری نکرد که چند نوبت خواسته‌ها را در قالب نامه به دولت ایران برساند. این داوری خادم است. وکیل‌الدوله و برخی از خود مشروطه‌خواهان، به گفتهٔ همو، خلاف این می‌اندیشیدند. مدخل این نزاع را در بخش دیدگاه‌ها پی می‌گیرد.","quotes":[{"original":"حکایت ازدحام مردم در سفارت ساعت به ساعت در تزاید و رسوایی و افتضاح بالا گرفته است و هر شب درس قانون می‌خوانند و همه اهل پلتیک و قانون شده‌اند و حرفها می‌زنند که انسان مات می‌ماند. مثلاً می‌گویند معنی تحت‌اللفظ شاه این است: نماینده ملت، و در صورتی که ملت کسی را نخواسته باشد، آن شخص را در هیچ دول نماینده نخواهند شناخت و دیگر تمام حرفها تمام است.","speaker":"وکیل‌الدوله","speakerTitle":"از درباریان و مکاتبه‌کنندگان با علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک در اروپا","work":"نامه به امین‌السلطان، در نقل امیر خادم از تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"نامهٔ خصوصی، در وقایع‌نامه و پادکست","page":"قسمت ۲۰، بخش نامهٔ وکیل‌الدوله؛ اصل در تاریخ بیداری ایرانیان","date":"هفتهٔ پایانی بست، حوالی نیمهٔ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"وکیل‌الدوله در گزارش خصمانهٔ خود به اتابک غایب، درس شبانهٔ قانون در باغ و تفسیر تازه از معنای پادشاهی را برای او می‌نویسد."}]},{"title":"عزل عین‌الدوله و ماندن بست‌نشینان","body":"در اوایل مرداد، شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله از صدارت کناره جست و میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله نایینی جای او را گرفت. تاریخ دقیق و شکل استعفا در منابع یکی نیست و در مدخل عزل عین‌الدوله به تفصیل آمده است. براون کناره‌گیری را ۳۰ ژوئیه، برابر با ۷ مرداد، می‌نویسد و می‌گوید مظفرالدین شاه قاجار علما را نیز به بازگشت دعوت کرد، اما مردم دیگر به این امتیازها بسنده نکردند و قانون اساسی منظم و مجلس ملی نمایندگی، با تضمین کافی از حسن نیت پادشاه، خواستند.\n\nمارتین همین نکته را با روشنی بیشتری می‌آورد: پس از استعفای صدراعظم، بست‌نشینان آمادهٔ خروج بودند، اما سران اندرز دادند در سفارت بمانند؛ دیگر مسئله استعفای وزیر اول نبود، بلکه اصلاحی بنیادی‌تر، یعنی مجلس، در میان بود. نامهٔ وکیل‌الدوله و تلگراف‌هایی که خادم از بست‌نشینان به بهبهانی در قم نقل می‌کند، با این تصویر می‌خواند: به علما می‌نوشتند تا تأمین نگیرند بازنگردند، و بهبهانی پاسخ می‌داد که می‌ماند تا خبر دهند. بدین‌سان هجرت قم، که موج تازه را آغاز کرده بود، در هفته‌های مذاکره دیگر طرف اصلی چانه‌زنی در پایتخت نبود. مرکز ثقل در باغ سفارت مانده بود.\n\nناظم‌الاسلام در همین روزها فهرستی شش‌گانه از «مقاصد آقایان» ثبت می‌کند که میانجی‌ای به بست‌نشینان رساند: برپایی مجلس به طریق صحیح؛ امنیت عمومی برای متحصنان سفارت و دیگر اهالی تهران؛ نیامدن شعاع‌السلطنه به تهران به طور مطلق؛ بازگرداندن تبعیدیان به تهران، جز مجدالاسلام که در جایی غیر از تهران بتواند به سر برد؛ راضی کردن ورثهٔ کشتگان با دیه و صلح، یا قصاص به حکم قانون اسلام؛ و گرفتن قبوض مواجب از صرافان و تجار و پرداخت پول به آنان. این فهرست با دو فهرست کسروی در کلیات می‌خواند و دو مادهٔ تازه دارد: منع آمدن شعاع‌السلطنه، و تسویهٔ مطالبات مواجب. شعاع‌السلطنه، پسر مظفرالدین شاه قاجار و برادر کوچکتر ولیعهد، در همان ماه‌ها در شایعات درباری نامش به میان آمده بود؛ خادم در قسمت بیستم از توطئه‌ای نافرجام برای پیش کشیدن او به جای محمدعلی میرزا یاد می‌کند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"مقاصد آقایان عبارت بود از شش مقصد: مقصد اول، تاسیس مجلس به طریق صحیح. مقصد دویم، امنیت عمومی به متحصنین سفارتخانه و سایر اهل تهران. مقصد سیم، نیامدن شعاع‌السلطنه به طهران مطلقاً. مقصد چهارم، عودت دادن منفیین به طهران؛ جز مجدالاسلام که در غیر طهران هر جا باشد. مقصد پنجم، راضی نمودن ورثهٔ مقتولین را به دادن دیه و صلح و الا قصاص به حکم قانون مقدس اسلام. مقصد ششم، رفتن قبوض مواجب را از صرافان و تجار و پول دادن به آنها.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ بیداری ایرانیان»","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب خاطرات و وقایع‌نامه","page":"ج ۱، بخش سوم، چاپ سعیدی سیرجانی، حوالی ص ۵۵۵","date":"رویداد: مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام این شش مقصد را در شمار خواسته‌هایی می‌آورد که در روزهای پایانی بست، میانجی به متحصنان سفارت رساند."}]},{"title":"فرمان، دستخط تکمیل و خروج از سفارت","body":"در ۱۳ یا ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی، که با زادروز مظفرالدین شاه قاجار و با ۱۴ مصادف بود، فرمان تأسیس مجلس صادر شد. متن فرمان، ایراد بست‌نشینان بر ابهام آن، و دستخط تکمیل در مدخل صدور فرمان آمده است.\n\nبراون روایت را ساده می‌کند: در ۵ اوت پادشاه همهٔ خواسته‌های بست‌نشینان را پذیرفت و آنان سفارت را ترک گفتند. ناظم‌الاسلام و خادم زنجیره را درازتر می‌نویسند. بست‌نشینان نسخه‌های فرمان نخست را، به روایت خادم، نپسندیدند و برخی دیوارکوب‌ها را کندند یا پاره کردند. یکی از شرطهای ماندن این بود که سفارت بر اجرای دستخط ضمانت کند. در مذاکره بر سر عنوان مجلس نیز درگرفت: مشیرالدوله از «شورای اسلامی» سخن می‌گفت و جمعی از معتبرین تجار و بست‌نشینان به قلهک نزد گرانت داف رفتند و خواستند در دستخط، «مجلس شورای اسلامی» به «مجلس شورای ملی» بدل شود. ناظم‌الاسلام دلیل را چنین می‌نویسد که مبادا روزی کسی یکی از نمایندگان را تکفیر یا تفسیق کند و بگویند کافر یا فاسق را در مجلس اسلامی چه کار است؛ و نیز طایفهٔ یهود و ارامنه و مجوس باید بتوانند منتخب خود را بفرستند، و لفظ «اسلامی» این راه را می‌بندد.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم می‌نویسد متن تازه را در ۱۷ مرداد نوشتند و به حسن‌خان مشیرالملک، پسر مشیرالدوله، دادند. او دستخط را به میان بست‌نشینان برد و بلند خواند. ناظم‌الاسلام نیز می‌نویسد مشیرالملک در مجلس جلوس در چادر بزرگ تجار نشست و فرمان را، که کاشف از اذن تأسیس مجلس شورای ملی بود، قرائت کرد، سپس دستخط عفو و امنیت متحصنان را خواند. پس از آن مردم را به چراغان کردن شهر خواندند. خادم باز شدن دوبارهٔ بازار تهران را ۱۹ مرداد می‌نویسد و تلگراف خبر فرمان به علمای قم را در همان روزها می‌گذارد. بازگشت کاروان قم در مدخل فرمان آمده است.\n\nبدین‌سان، در تاریخ خروج دست‌کم دو ثبت معتبر هست: ۵ اوت به روایت براون، و حوالی ۱۷ تا ۱۹ مرداد به روایت ناظم‌الاسلام و خادم. هر دو خروج را به پذیرش خواستهٔ مجلس پیوند می‌دهند؛ اختلاف در این است که آیا فرمان نخست برای خالی کردن باغ بس بود یا دستخط تکمیل و ضمانت اجرا نیز لازم آمد.\n\nسید حسن تقی‌زاده در خطابهٔ دوم «تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران» حاصل کار را در یک جمله جمع می‌کند: تحصن عدهٔ عظیمی، نزدیک چهارده هزار تن، از مردم تهران در سفارت انگلیس در به اعلام تأسیس مجلس شورا از منتخبین مردم در ۱۴ همان ماه انجامید.\n\n{{quote:1}}\n\nدر نقل این جمله، تاریخ‌های قمری متن اصلی را نگاه داشته‌ایم. برابر خورشیدی ۱۶ [ ۱۳۲۳] همان آذر ۱۲۸۴ و بست حرم حضرت عبدالعظیم است، و ۱۴ همان ۱۳ یا ۱۴ مرداد ۱۲۸۵.","quotes":[{"original":"چه شاید بعضی به اغراض شخصیه یکی از مبعوثین را تکفیر کنند آن وقت بگویند کافر در مجلس اسلامی چه می‌کند و شاید یک زمانی مانند شیخ فضل‌الله، ملائی پیدا شود که به غرض شخصی خود همه اهل مجلس را تکفیر یا لااقل تفسیق کند. آن وقت محذور مردم شود که کافر و فاسق را به مجلس اسلامی چه کار است. دیگر آن که طایفهٔ یهود و ارامنه و مجوس نیز باید منتخب خود را به این مجلس بفرستند و لفظ اسلامی این راه را می‌بندد.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی، در نقل استدلال بست‌نشینان و تجار","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ بیداری ایرانیان»","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب خاطرات و وقایع‌نامه","page":"ج ۱، بخش سوم، چاپ سعیدی سیرجانی، حوالی ص ۵۵۸ تا ۵۶۰","date":"رویداد: نیمهٔ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام دلیل اصرار معتبرین تجار را بر تبدیل عنوان «مجلس شورای اسلامی» به «مجلس شورای ملی»، در مذاکره با گرانت داف در قلهک، چنین می‌نویسد."},{"original":"زاویه حضرت عبدالعظیم در ۱۶ شوال ۱۳۲۳ و در سال بعد به قم و عاقبت تحصن عدهٔ عظیمی (قریب چهارده‌هزار نفر) از مردم طهران در سفارت انگلیس در جمادی‌الاخره ۱۳۲۴ بقدر کافی معروف است که منتهی به اعلان تاسیس مجلس شوری از منتخبین مردم در ۱۴ جمادی‌الاخره سال ۱۳۲۴ گردید.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه و بعدها نمایندهٔ آذربایجان در مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران، خطابهٔ دوم","workType":"خطابهٔ تاریخی","page":"خطابهٔ دوم","date":"ایراد خطابه در سال‌های بعد؛ رویداد: تیر و مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با","context":"تقی‌زاده در مرور فشردهٔ زنجیرهٔ بست عبدالعظیم، هجرت قم و بست سفارت، فرجام کار را اعلام تأسیس مجلس از منتخبان مردم می‌داند."}]}],"views":[{"title":"روایت کسروی","body":"کسروی بست را کار «خامان» می‌داند، نه طرح دو سید. او نظم داخلی و بسامانی خوراک و منع راه دادن آشوب‌طلبان را می‌ستاید، اما در مبدأ کار تردید می‌کند و حتی این گمان را پیش می‌نهد که کسانی خواسته باشند نام دو سید از پیروزی نهایی بیفتد. وزن این گمان از حد یک پرسش فراتر نمی‌رود و کسروی سندی جداگانه برای آن به دست نمی‌دهد. در داوری او، دولت که مسجد را در حلقه گرفته بود و در سفارت سرباز نگماشت، خودکامه و بی‌تدبیر بود. این لحن از آنِ کسروی است، نه از آنِ مدخل."},{"title":"روایت مارتین و نقش بهبهانی","body":"مارتین بست را دنبالهٔ رابطهٔ دیرپای بهبهانی با بریتانیا می‌داند و نامهٔ ۱۰ ژوئیه و اصرار ۱۶ ژوئیه و فرمان او به بازرگانان برای ورود در ۱۹ ژوئیه را در یک زنجیره می‌گذارد. در عین حال، سیاست رسمی لندن را نیز از اسناد وزارت خارجه بیرون می‌کشد: گری بارها به گرانت داف نوشت که دولت بریتانیا نباید با مخالفان دولت ایران همراهی کند. در این خوانش، بهبهانی ابتکار را در دست دارد و سفارت، ناخواسته یا با اکراه، میزبان می‌شود. مارتین شمار را تا ۱۴ هزار در ۲ اوت می‌رساند و هزینه را به نام کلان‌تجار، از جمله امین‌الضرب و معین‌التجار و ارباب جمشید، ثبت می‌کند. او همچنین تاکید می‌کند که پس از استعفای عین‌الدوله، ماندن در سفارت توصیهٔ سران بود، چون هدف از عزل صدراعظم به تأسیس مجلس بدل شده بود."},{"title":"روایت خادم و کارمندان ایرانی سفارت","body":"خادم آغاز کار را فرار از ترس می‌خواند، نه اعلام مشروطه. در روایت او دو برادر بنکدار و چند تاجر دیگر، پس از خروج علما، از جان و مال خود بیم داشتند و به شایعهٔ قول مساعد سفارت، یا به امید پناه دیپلماتیک، به قلهک رفتند. چرخش کار را او بیش از همه به پیشنهاد حسینقلی‌خان نواب و میرزا یحیی تفرشی نسبت می‌دهد. گرانت داف را غافلگیر می‌داند: تلگراف‌های پیاپی او به لندن، به روایت خادم، افزایش پیش‌بینی‌نشدهٔ شمار را نشان می‌دهد. خادم ادعای رهبری پنهان یا تأمین مالی دولت بریتانیا را بی‌پایه می‌خواند و آن را از جملهٔ سوءظن‌های رایج در تاریخ‌نگاری این دوره می‌شمارد. این حکم اوست. مدخل آن را به او نسبت می‌دهد و در کنار نامهٔ وکیل‌الدوله و بدگمانی برخی مشروطه‌خواهان می‌گذارد."},{"title":"روایت براون و ناظر بریتانیایی","body":"براون با مشروطه‌خواهان همدل است و بست را یکی از فصل‌های «اعطای قانون اساسی» می‌شمارد. دقت او در نقل ارقام تایمز و تعدیل آن‌ها، و درج نامهٔ ناظر سه هفته‌ای باغ، به این روایت قوت مشاهده می‌دهد. در عوض، خروج را در ۵ اوت تمام‌شده می‌گیرد و بر کشمکش دو دستخط و نزاع عنوان «اسلامی» و «ملی» درنگ نمی‌کند. نامهٔ ناظر نیز، با همهٔ غنای وصف چادر و دیگ و روضه و خودگردانی اصناف، رویداد را در چارچوب «خستگی مردم از حکمرانی اتابک» و «اثر انقلاب روسیه» می‌فهمد. این چارچوب از آنِ نامه است، نه حکم مدخل."},{"title":"تردید دربارهٔ دخالت سفارت و آبروی مجلس","body":"از همان هفته‌ها دو خوانش متعارض در میان بود. یکی می‌گفت بی‌طرفی پرچم و میانجی‌گری کاردار، پناهی برای دادخواهی ملی ساخت و دولت را به تمکین واداشت. دیگری می‌گفت مجلسی که «به واسطهٔ خارجه» گرفته شود، آن شرف و افتخار را که دیگران از گرفتن مجلس بردند نخواهد داشت. ناظم‌الاسلام این سخن دوم را از زبان «عقلا و اشخاص بصیر» نقل می‌کند و آن را در میان همان روزهایی می‌آورد که بست‌نشینان هنوز در باغ بودند. وکیل‌الدوله از این هم پیشتر می‌رود و می‌پندارد وجوهات را در نهایت دولت انگلیس می‌دهد و کاردار کار را می‌گرداند. اسناد وزارت خارجه، چنان‌که مارتین و خادم نقل کرده‌اند، دستور لندن را بر پرهیز از همراهی با مخالفان دولت ایران نشان می‌دهد. در عمل، گرانت داف خواسته‌ها را رساند، در زادروز پادشاه چراغانی جلوی سفارت را روا داشت، و باغ را تا خروج خالی نکرد. میزان اختیار او و میزان بهره‌برداری رهبران ایرانی از حضور در خاک سفارت، همان نقطه‌ای است که روایت‌ها از هم جدا می‌شوند."}],"aftermathSections":[{"title":"گشایش راه فرمان و مجلس","body":"ایستادگی بست‌نشینان، در کنار باقی ماندن علما در قم، دربار را به صدور فرمان مجلس کشاند. بی‌سپری شدن این دو فشار همزمان، چنان‌که مدخل‌های همسایه نشان می‌دهند، متن فرمان و سپس نظامنامهٔ انتخابات به این شتاب از دربار بیرون نمی‌آمد. تبدیل زبان خواست از عدالتخانه به دارالشوری و مجلس شورای ملی، در همین باغ و در همین دو سه هفته، در عرصهٔ عمومی تثبیت شد. درس شبانهٔ قانون، جعل اصطلاح‌ساز، مشورت رجال درس‌خوانده، و پاره کردن نظامنامهٔ عدلیه، هر یک قطعه‌ای از همین تبدیل‌اند. فرمان، با همهٔ ابهامش، و دستخط تکمیل، پایان حقوقی این فصل بودند؛ گشایش رسمی دارالشوری در ۱۴ مهر در مدخل جداگانه آمده است."},{"title":"بست دوم تجار در شهریور","body":"خروج مرداد پایان کار سفارت با بازاریان تهران نبود. براون می‌نویسد در حدود ۸ سپتامبر، برابر با ۱۷ شهریور ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، چون علما نظامنامه‌ای را که رئیس‌الوزراء نوشته بود نپذیرفتند و پادشاه نیز تعدیل‌های آنان را روا نداشت، بازاریان نشستی انبوه برپا کردند، بار دیگر بازارها را بستند و دوباره به سفارت بریتانیا درآمدند. خواسته‌ها این بار بر سر ترتیب انتخابات بود: تقسیم ایران به یازده یا سیزده حوزه، مجلس دویست نفری، و شرایط انتخاب‌شوندگی برای مردان سی تا هفتاد ساله، جز مستخدمان دولت و محکومان، به شرط سواد. خادم همین بست مجدد را در ۱۳ شهریور می‌گذارد و می‌نویسد این بار فقط رهبران و بزرگان تجار رفتند و کل بازار را با خود نیاوردند. یکی از زمینه‌ها، به روایت او، ماندن عین‌الدولهٔ معزول در تهران بود. مظفرالدین شاه قاجار به شتاب دستور حرکت او را به مشهد صادر کرد. در ۱۷ سپتامبر، برابر با ۲۵ شهریور، به روایت براون، پادشاه نظامنامهٔ ترکیب مجلس را پذیرفت: یکصد و پنجاه و شش عضو، شصت تن از تهران و نود و شش تن از ولایات، انتخابات هر دو سال یک‌بار، و مصونیت نمایندگان. رأی تهران مستقیم و رأی ولایات از راه هیئت‌های انتخاب‌کننده بود. با شروع انتخابات در اوایل اکتبر، بست‌نشینان بار دیگر سفارت را ترک گفتند. ارباب جمشید اندکی بعد به نمایندگی زرتشتیان انتخاب شد. شرح نظامنامه و برگزاری انتخابات در مدخل گشایش مجلس آمده است."},{"title":"الگوی بست در مکان کنسولی","body":"تجربهٔ باغ سفارت نشان داد که بست در مکان برخوردار از مصونیت دیپلماتیک، اگر با تعطیل بازار و تدارک مالی اصناف همراه شود، می‌تواند حکومت را بیش از تحصن در اماکن شرعی زیر فشار بگذارد. چند ماه بعد، انجمن اصفهان همین شیوه را در باغ کنسولگری بریتانیا در آن شهر به کار برد؛ شرح آن در مدخل برکناری ظل‌السلطان است. در همان پاییز، به روایت نامه‌ای که براون نقل می‌کند، کنسولگری‌های تبریز و رشت نیز به شیوه‌ای مشابه با هجوم بست‌نشینان روبه‌رو شدند و از محمدعلی میرزا، ولیعهد مقیم تبریز، پیمان تأیید امتیازهای پدر ستاندند. بدین‌سان باغ تهران هم الگوی عملی به دست داد و هم این پرسش را باقی گذاشت که تکیه بر حمایت خارجی، حتی اگر ناخواسته باشد، چه بهایی برای حیثیت نهاد تازه‌تأسیس دارد."},{"title":"جایگاه رویداد در زنجیرهٔ سال ۱۲۸۵","body":"اگر بست عبدالعظیم را آغاز آشکار شدن شکاف میان دربار و علما بدانیم، و رویداد مسجد جامع و مهاجرت قم را نقطهٔ گسست، بست سفارت آن حلقه‌ای است که فشار را از حرم و جادهٔ قم به قلب اداری پایتخت آورد و زبان خواست را از عدالتخانه به مجلس ملی رساند. عزل عین‌الدوله شرط لازم بود و بسنده نبود. فرمان، که چند روز بعد آمد، پایان حقوقی کار بود، اما فقط پس از آنکه باغ حاضر نشد با دستخط مبهم خالی شود. دو نیروی اجتماعی در این حلقه به هم رسیدند: علما که با خروج خود دربار را بی‌واسطهٔ مذاکره‌پذیر در تهران گذاشتند، و اصناف و تجار که با بدن و هزینه و نظم صنفی خود باغ را پر کردند. کارمندان ایرانی سفارت، رجال درس‌خواندهٔ دولت، و انجمن‌های مخفی، هر یک به روایت منابع در شکل دادن به زبان این تجمع سهمی داشتند. آنکه سهم را بیشتر به بهبهانی می‌دهد، آنکه آن را به بنکدار و ترس بازار نسبت می‌دهد، و آنکه کار را محصول غافلگیری گرانت داف می‌داند، همه از یک رویداد سخن می‌گویند و بر سر مبدأ و نیت یک سخن ندارند. آنچه از جمع این روایت‌ها برمی‌آید، بی‌آنکه مدخل برنده اعلام کند، این است که از ۲۷ تیر تا نیمهٔ مرداد ۱۲۸۵ باغ سفارت بریتانیا در تهران بزرگ‌ترین صحنهٔ نمایش ارادهٔ اصناف پایتخت و مهم‌ترین اهرم فشار برای گرفتن فرمان مجلس بود."}]},{"id":"dismissal-of-ayn-al-dowleh","title":"عزل عین‌الدوله و انتصاب مشیرالدوله به صدارت عظما","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":6,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":29},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":7,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":30},"tier":"primary","category":"court","summary":"در تابستان ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)، در میانهٔ مهاجرت علما به قم و بست بازرگانان و اصناف در باغ سفارت بریتانیا، مظفرالدین شاه قاجار شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله را از صدارت عظما برداشت و میرزا نصرالله‌خان نایینی مشیرالدوله، وزیر امور خارجه، را به جای او نشاند. دانشنامهٔ ایرانیکا، در مقالهٔ ونسا مارتین، تاریخ کناره‌گیری را برابر با ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی، یعنی ۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی می‌نویسد. یحیی دولت‌آبادی نیز همان یکشنبه را روز واداشتن صدراعظم به نوشتن استعفا می‌داند و می‌افزاید که دستخط ریاست وزرایی مشیرالدوله همان روز صادر شد و او فردای آن روز صدراعظم گردید. ادوارد براون تاریخ عزل را ۳۰ ژوئیه می‌نویسد، ناظم‌الاسلام کرمانی سه‌شنبه را ثبت می‌کند، و احمد کسروی و امیر خادم از روز دوشنبه ۷ مرداد سخن می‌گویند.\n\nعین‌الدوله از مهر ۱۲۸۳ خورشیدی صدراعظم بود و در ماه‌های بست حضرت عبدالعظیم، گرفتن واعظان، رویداد مسجد جامع و مهاجرت قم، سیاست ایستادگی دولت را رهبری کرده بود. کنار رفتن او یکی از خواسته‌های مکرر علما و بست‌نشینان سفارت بود، اما به روایت منابع، همین که خبر عزل پخش شد بسیاری از بست‌نشینان آمادهٔ ترک باغ بودند و سران تحصن آنان را نگاه داشتند که خواست اصلی دیگر عدالتخانه یا مجلس است، نه تنها تغییر شخص صدراعظم. چند روز بعد فرمان تأسیس مجلس صادر شد. شرح بست سفارت و فرمان در مدخل‌های جداگانه آمده است.\n\nمنابع در انگیزه و شکل عزل یکسان نیستند. ناظم‌الاسلام از زبان شاهزاده کامران میرزا نایب‌السلطنه می‌نویسد که با اصرار او عین‌الدوله استعفا نوشت؛ در حاشیه‌ای دیگر همان نویسنده می‌گوید پادشاه خشمگین نشد و خود عین‌الدوله دست مشیرالدوله را گرفت و او را به پیشگاه برد. دولت‌آبادی تلگراف ولیعهد از تبریز را نقطهٔ عطف می‌داند.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۳، ص ۷۴۰ تا ۷۴۳ (نسخهٔ مورد استفاده)","text":"ناظم گفت‌وگوی نایب‌السلطنه با عین‌الدوله، دو تصویر از استعفا، و واکنش بست‌نشینان را روزبه‌روز نوشته است."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۲، ص ۸۵ تا ۸۸","text":"دولت‌آبادی تلگراف ولیعهد، واداشتن عین‌الدوله به استعفا و گفت‌وگوی خود با مشیرالدوله را آورده است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش یکم، حوالی ص ۴، خواسته‌های بست و کناره جستن عین‌الدوله پیش از جلسهٔ ۷ مرداد","text":"کسروی فهرست مطالبات بست و کناره‌جستن عین‌الدوله را پیش از نشست ۷ مرداد می‌نویسد."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۱۸ تا ۱۲۲","text":"براون خواسته‌های بست‌نشینان، عزل در ۳۰ ژوئیه و باقی ماندن خواست مجلس را آورده است."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"مقالهٔ ونسا مارتین","text":"مارتین ۲۹ ژوئیه را هم روز کناره‌گیری عین‌الدوله و هم روز توافق اصولی بر مجلس می‌داند."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت بیستم، بخش ۵","text":"خادم تقدیم استعفا را ۷ مرداد می‌نویسد و نصب مشیرالدوله را نخستین نتیجهٔ اعتراض‌ها می‌شمارد."}],"personIds":["ain-al-dowleh","moshir-al-dowleh","mozaffar-person","mohammad-ali-person","yahya-dowlatabadi","behbahani","tabatabai"],"personDeeds":{"ain-al-dowleh":"پس از نزدیک به دو سال صدارت استعفا نوشت و به مبارک‌آباد رفت.","moshir-al-dowleh":"جانشین عین‌الدوله شد و تدارک فرمان مجلس به او رسید.","mozaffar-person":"استعفا را پذیرفت و مشیرالدوله را به ریاست وزراء گماشت.","mohammad-ali-person":"از تبریز بر عزل عین‌الدوله اثر گذاشت.","yahya-dowlatabadi":"در روزهای پایانی مشیرالدوله را به پذیرفتن صدارت و تأسیس مجلس تشویق کرد.","behbahani":"پس از خبر عزل به بست‌نشینان نوشت که تا تأمین نگیرند بازنگردند.","tabatabai":"در قم ماند تا خواست مجلس پیش رود."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم","moshir-al-dowleh":"وزیر امور خارجه","mozaffar-person":"پادشاه ایران","mohammad-ali-person":"ولیعهد","yahya-dowlatabadi":"از کوشندگان مشروطه","behbahani":"مجتهد تهران","tabatabai":"مجتهد تهران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["سقوط عین‌الدوله","عزل عین‌الدوله","صدارت مشیرالدوله نایینی"],"contextSections":[{"title":"صدارت عین‌الدوله و وعدهٔ عدالتخانه","body":"شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، از شاهزادگان قاجار و داماد خاندان سلطنت، در مهر ۱۲۸۳ خورشیدی (۲۴۶۳ شاهنشاهی، ۱۹۰۴ میلادی) به صدارت عظما رسید و لقب اتابک اعظم نیز داشت. دورهٔ صدارت او با تنگنای مالی دولت، اصلاحات گمرکی ژوزف نوز بلژیکی، و ناخرسندی بازرگانان و علما همزمان شد. در دی ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۰۶ میلادی) علمای تهران به رهبری سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و از مظفرالدین شاه قاجار دستخطی برای برپایی «عدالتخانهٔ دولتی» گرفتند. شرح آن بست در مدخل جداگانه آمده است.\n\nونسا مارتین می‌نویسد که دولت در آن بست بر خواست عزل نوز و عین‌الدوله کوتاه نیامد و مصالحه‌ای صورت گرفت که وعدهٔ عدالتخانه را می‌داد، بی‌آن‌که صدراعظم را بردارد. در بهار و اوایل تابستان ۱۲۸۵ هنوز از عدالتخانه نشانی نبود. امیر خادم می‌نویسد که عین‌الدوله بی‌آن‌که آشکارا با عدالتخانه مخالفت کند، می‌کوشید کار را به گذر زمان بسپارد. طباطبایی نامه‌ای به پادشاه نوشت و وعده را یادآوری کرد؛ نامه به گفتهٔ خادم به دست پادشاه بیمار نرسید و عین‌الدوله پاسخ داد. شرح نامه در مدخل کشته شدن سید عبدالحمید آمده است."},{"title":"رویداد مسجد جامع و مهاجرت به قم","body":"در ۱۹ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) مأموران دولت حاج شیخ محمد واعظ را گرفتند و در درگیری، سید عبدالحمید، طلبهٔ جوان، جان باخت. علما در مسجد جامع تهران بست نشستند و پس از شلیک سربازان به دستهٔ عزاداران، در ۲۴ تیر به نام عتبات از شهر بیرون رفتند و در قم ماندند. این حرکت را ناظم‌الاسلام «مهاجرت کبری» می‌نامد. شرح این روزها در دو مدخل «کشته شدن سید عبدالحمید» و «مهاجرت کبری» آمده است.\n\nکسروی می‌نویسد که در روزهای نخست، دولت رفتن علما را پیروزی خود می‌پنداشت. ناظم از سخنی یاد می‌کند که صدراعظم در همان روز گفت: «شب گذشته باران آمد و کثافتهای شهر را برد و شهر را پاک نمود.» اما غیبت مجتهدان بزرگ پایتخت، همراهی علمای تبریز و اصفهان و نجف، و بست بازرگانان در سفارت بریتانیا، فشار را بر صدارت سنگین کرد. محمدعلی میرزا، ولیعهد، که به نوشتهٔ کسروی از عین‌الدوله کینه داشت زیرا صدراعظم در پی برداشتن او از ولیعهدی بود، علمای تبریز را به هواداری از مهاجران برانگیخت."},{"title":"بست سفارت و خواست عزل صدراعظم","body":"از ۲۷ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) بازرگانان و سپس اصناف و طلاب در باغ سفارت بریتانیا در تهران چادر زدند. براون می‌نویسد که نمایندگان تجار و صرافان پیش‌تر در قلهک با اولین گرانت داف، کاردار سفارت، دیدار کرده و پرسیده بودند که اگر بست بنشینند بیرونشان خواهند کرد یا نه. شمار بست‌نشینان در چند هفته به هزاران تن رسید. مارتین می‌نویسد که در، برابر با ۲۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی، گرانت داف نخستین خواسته‌های بست‌نشینان را به پادشاه رساند: عزل عین‌الدوله، برپایی عدالتخانه، و بازگشت علمای قم.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی فهرست خواسته‌هایی را که شارژدافر به پادشاه رساند چنین می‌نویسد: بازگشت علمای اعلام، عزل شاهزاده اتابک، افتتاح دارالشوری، قصاص قاتلان کشتگان، و بازگشت مطرودان از جمله رشدیه. او می‌افزاید که پادشاه گفت نشستی با حضور وزیر خارجه برپا شود و گاه آن را روز دوشنبه ۷ مرداد نهادند، «ولی خواهیم دید که چنین نشستی بر پا نگردید و پیش از آن روز عین‌الدوله از کار کناره جست».\n\nمارتین می‌نویسد که تنها سه روز پس از رساندن خواسته‌های نخست، در دیدار عین‌الدوله با هشت بازرگان نامدار تهران، درخواست مجلسی انتخابی از نمایندگان ملی برای نخستین بار به میان آمد. بدین‌سان خواست عزل صدراعظم، که از بست عبدالعظیم در میان بود، در بست سفارت با خواست مجلس درآمیخت، اما هنوز بسیاری عزل او را گام اصلی می‌دانستند.","quotes":[{"original":"They demanded, as the conditions of their return to their homes and avocations, the dismissal of 'Aynu'd-Dawla, the promulgation of a Code of Laws, and the recall of the ecclesiastical leaders from Qum.","translation":"آنان شرط بازگشت به خانه‌ها و پیشه‌های خود را عزل عین‌الدوله، اعلام مجموعه‌ای از قوانین، و فراخواندن رهبران روحانی از قم نهادند.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۱۸ و ۱۱۹","date":"رویداد: تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)؛ کتاب: ۱۹۱۰ میلادی","context":"براون این خواسته‌ها را در شرح آغاز بست باغ سفارت می‌آورد، پیش از آن‌که سخن به عزل صدراعظم و صدور فرمان مجلس برسد."}]}],"whatHappened":[{"title":"فشار تبریز و ولیعهد","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که در روزهای پایانی صدارت، کار عین‌الدوله تیره می‌نمود و اندک‌اندک آشکار شد که او دیگر نمی‌تواند بر آن مسند بماند. به روایت او، تلگراف مفصلی از تبریز، از طرف محمدعلی میرزا ولیعهد، به واسطهٔ مشیرالدوله به مظفرالدین شاه قاجار رسید، بدین مضمون که برای خاطر یک نفر نمی‌توان از سلطنت چشم پوشید. دولت‌آبادی می‌گوید این تلگراف «تیرها به هدف» زد و پادشاه آمادگی عزل اتابک را یافت.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی همین کینهٔ ولیعهد را چنین تبیین می‌کند که عین‌الدوله خواسته بود او را از ولیعهدی بردارد و محمدعلی میرزا از آن هنگام کینهٔ سختی با وی داشت و در این زمان فرصت جست تا تنها برانداختن او را بخواهد و با کوشندگان تنها در همین یک زمینه همراه باشد.","quotes":[{"original":"به حسن اتفاق یا حسن تدبیر کارکنان مخالف دولت تلگراف مفصلی از تبریز از طرف ولیعهد به توسط مشیرالدوله به شاه می‌شود، حاصلش آن‌که برای خاطر یک نفر نمی‌شود چشم از سلطنت پوشید. در این حال تیرها به هدف می‌خورد و شاه برای عزل اتابک حاضر می‌شود.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه و نویسندهٔ خاطرات «حیات یحیی»","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۸۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"روزهای پایانی تیر و اوایل مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"دولت‌آبادی این جمله‌ها را درست پیش از شرح واداشتن عین‌الدوله به استعفا می‌آورد و تلگراف ولیعهد را نقطهٔ عطف تصمیم دربار می‌داند."}]},{"title":"گفت‌وگوی دولت‌آبادی با مشیرالدوله","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که در روزهای پایانی صدارت عین‌الدوله آمد و شد خود را با مشیرالدوله بیشتر کرد و خطاهای صدراعظم را پیش او باز گفت. مشیرالدوله، برخلاف گذشته، مضایقه نداشت که بشنود و از سختگیری‌هایی که در این مدت بر مردم رفته بود اظهار بی‌اطلاعی می‌کرد. دولت‌آبادی از او پرسید که این خلق از کدام راه به سفارت انگلیس رفتند، و خود پاسخ داد که پا بر نردبان‌هایی نهادند که شب‌ها برای گرفتن کسان بی‌گناه به دیوار خانه‌هایشان می‌گذاشتند، و داخل سفارت شدند. به نوشتهٔ او، مشیرالدوله ناگزیر تصدیق کرد.\n\nدو روز مانده به عزل، دولت‌آبادی در گفت‌وگو با مشیرالدوله به او گفت که به زودی خدمت به او خواهد رسید و او را از رها کردن صدارت برحذر داشت و صلاح روز را تأسیس مجلس شورای ملی دانست و افزود که در آن صورت از او شایسته‌تر برای صدارت کسی نیست.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"به زودی خدمت شما خواهد آمد. می‌گوید کی؟ ... البته نه صلاح شما است نه صلاح مملکت. صورت دیگر اگر بکنید آن کار را که صلاح امروز است، یعنی تأسیس مجلس شورای ملی، در این صورت از شما بهتر برای صدارت کسی نیست و صلاح شما و صلاح مملکت هر دو هست.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۸۶ و ۸۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پنجشنبه، دو روز مانده به عزل عین‌الدوله، اوایل مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"دولت‌آبادی این گفت‌وگو را در خانهٔ مشیرالدوله، در حالی که او هنوز وزیر خارجه بود و از رفتن به قم برای بازگرداندن علما سخن می‌رفت، روایت می‌کند."}]},{"title":"استعفا و نصب","body":"ناظم‌الاسلام روایت کامران میرزا نایب‌السلطنه، برادر مظفرالدین شاه قاجار، را چنین می‌آورد که نایب‌السلطنه یک شب به او گفته است در عزل عین‌الدوله اگر او نکوشیده بود، اعلیحضرت او را عزل نمی‌کرد و از اصرار او عین‌الدوله استعفا نمود. سپس می‌نویسد که نایب‌السلطنه بر حسب مرسوم، استعفانامه را به پیشگاه برد.\n\nدر متن همان صفحات، ناظم گفت‌وگوی نایب‌السلطنه با صدراعظم را با تفصیل ثبت کرده است.\n\n{{quote:0}}\n\nدر پانوشت همان بخش، ناظم روایتی مخالف را از قول خود می‌آورد: پادشاه مرحوم هیچ متغیر نمی‌شد؛ عین‌الدوله خود استعفا کرد و خود دست مشیرالدوله را گرفت و او را به پیشگاه برد. بدین‌سان در یک بخش کتاب دو تصویر هست: یکی عزل به اصرار نایب‌السلطنه و تهدید به تباهی خاندان، و دیگری استعفای خودخواسته و معرفی جانشین به دست خود صدراعظم. هر دو تصویر از ناظم است.\n\n{{quote:1}}\n\nپس از قبول استعفا، به نوشتهٔ ناظم، عین‌الدوله پای پادشاه را بوسید و به سوی ده خود، مبارک‌آباد، حرکت کرد. نایب‌السلطنه به حکم مظفرالدین شاه قاجار وزیران را احضار کرد و مشیرالدوله، که وزیر امور خارجه بود، رئیس‌الوزراء گردید. دولت‌آبادی ترتیب القاب را دقیق‌تر می‌نویسد: همان روز دستخط ریاست وزرایی صادر شد و روز بعد مشیرالدوله صدراعظم گردید. عضدالملک، با حاج نظام‌الدوله، مأمور شدند که روانهٔ قم شوند و علما را بازگردانند.\n\nبراون این جابه‌جایی را چنین خلاصه می‌کند که پادشاه، سخت پریشان، در ۳۰ ژوئیه چندان به خواسته‌های مردم تن داد که عین‌الدوله را معزول کند، مرد محبوب و آزاداندیش میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله را به جای او بگمارد، و علما را از قم به پایتخت فراخواند.\n\n{{quote:2}}\n\nامیر خادم تاریخ تقدیم نامهٔ استعفا را ۷ مرداد ۱۲۸۵ می‌نویسد و می‌افزاید که عین‌الدوله از مهر ۱۲۸۳ بر سر کار بود و از این پس، در این سال‌ها از صدارت کنار است، هرچند سال‌ها بعد در میانهٔ جنگ جهانی اول بار دیگر، در سلطنت احمد شاه قاجار، کوتاه‌زمانی رئیس دولت شد. خادم نصب مشیرالدوله را نخستین نتیجهٔ اعتراضات می‌داند: «چهره‌ای موجه و معقول که مخالفتی هم با برنامهٔ مشروطه نداشت» به جای صدراعظم پیشین نشست.","quotes":[{"original":"جناب اتابک خوب است از صدارت استعفا دهید. استعفانامهٔ خود را بنویسید و از اعلیحضرت استدعا کنید استعفای شما را قبول فرمایند. عین‌الدوله جواب داد: من تقصیری بر خود نمی‌بینم و از منصب خود و شغل خویش استعفا نمی‌کنم. شاهزاده نایب‌السلطنه گفت: بس است، مگر خیال دارید تخم قاجاریه را از زمین بردارید؟ مگر از شهر خبر ندارید؟ یک ساعت دیگر تأمل جایز نیست. عین‌الدوله خواهی‌نخواهی استعفای خود را نوشت.","speaker":"کامران میرزا نایب‌السلطنه و شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نایب‌السلطنه، برادر مظفرالدین شاه قاجار؛ و صدراعظم","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"ج ۳، ص ۷۴۱ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"به روایت ناظم، سه‌شنبه، برابر با ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی (۸ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، ۲۴۶۵ شاهنشاهی)","context":"ناظم این گفت‌وگو را زیر عنوان «عزل عین‌الدوله و نصب مشیرالدوله» آورده و در پانوشت همان صفحه روایتی دیگر را نیز نقل کرده است."},{"original":"شاه مرحوم هیچ متغیر نمی‌شد. عین‌الدوله خودش استعفا داد و خودش دست مشیرالدوله را گرفته تقدیم شاه کرده بود.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و از نزدیکان سید محمد طباطبایی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ، حاشیهٔ مؤلف","page":"ج ۳، ص ۷۴۱، حاشیه (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"نگارش روزهای مشروطه؛ ناظر به عزل مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم این جمله را در حاشیهٔ روایتی نهاده است که کامران میرزا را عامل اصلی واداشتن عین‌الدوله به استعفا می‌نمایاند."},{"original":"The Shah, greatly vexed and perplexed, decided on July 30 so far to yield to the popular demands as to dismiss 'Aynu'd-Dawla, appoint in his place the popular and liberal Mirza Nasru'llah Khan, Mushiru'd-Dawla, and invite the mullas to return from Qum to the capital.","translation":"شاه، سخت آزرده و سرگشته، در ۳۰ ژوئیه چندان به خواسته‌های مردم تن داد که عین‌الدوله را معزول کند، میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله، مرد محبوب و آزاداندیش، را به جای او بنشاند، و ملاها را از قم به پایتخت فراخواند.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۱۹","date":"رویداد: ۳۰ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی (اوایل مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، ۲۴۶۵ شاهنشاهی)؛ کتاب: ۱۹۱۰ میلادی","context":"براون این جمله را پس از شرح رشد شمار بست‌نشینان سفارت و پیش از بیان این نکته می‌آورد که مردم دیگر به همین امتیازها بسنده نکردند."}]},{"title":"اختلاف منابع در تاریخ و شکل کناره‌گیری","body":"منابع در روز دقیق رویداد همداستان نیستند. مارتین را برابر با ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی می‌نویسد. دولت‌آبادی همان روز را یکشنبه می‌داند. براون سی‌ام ژوئیه را می‌آورد. ناظم سه‌شنبه را ثبت می‌کند. کسروی می‌نویسد که جلسهٔ گفت‌وگو را برای دوشنبه ۷ مرداد نهادند، اما پیش از آن روز عین‌الدوله کنار رفت. امیر خادم تقدیم نامهٔ استعفا را ۷ مرداد می‌نویسد. آنچه میان همهٔ این روایت‌ها مشترک است این است که عزل در فاصلهٔ کوتاهی میان اوج بست سفارت و صدور فرمان مجلس رخ داد، و نصب مشیرالدوله بی‌درنگ یا یک روز بعد از استعفا صورت گرفت. مارتین همان ۲۹ ژوئیه را هم روز توافق اصولی پادشاه با برپایی مجلس می‌داند و هم روز کناره‌گیری عین‌الدوله.\n\n{{quote:0}}\n\nاین خوانش مارتین با روایتی که براون از زبان تقی‌زاده نقل کرده است یکی است، هرچند براون خود تاریخ تصمیم دربار را یک روز بعد، ۳۰ ژوئیه، نوشته است.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"After further negotiations the shah agreed in principle to a majles, and on 7 Jomādā II/29 July ʿAyn-al-Dawla resigned. Some of the bastīs prepared to leave but were advised by the leaders to remain in the legation, as it was pointed out that the prime minister's resignation was no longer the issue and that a more fundamental reform, a majles-e mellī, was required.","translation":"پس از گفت‌وگوهای بیشتر، پادشاه اصولاً با مجلسی موافقت کرد و برابر با ۲۹ ژوئیه عین‌الدوله استعفا داد. برخی از بست‌نشینان آمادهٔ رفتن بودند، اما سران آنان را اندرز دادند که در سفارت بمانند، زیرا یادآوری شد که استعفای صدراعظم دیگر مسئله نیست و اصلاحی بنیادی‌تر، یعنی مجلس ملی، لازم است.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ مقالهٔ انقلاب مشروطه در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل انقلاب مشروطه، بخش دوم","workType":"دانشنامه","page":"بند مربوط به بست سفارت و کناره‌گیری عین‌الدوله","date":"رویداد: ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی (۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، ۲۴۶۵ شاهنشاهی)؛ نگارش مقاله: دههٔ ۱۹۹۰ میلادی","context":"مارتین این جمله را پس از شرح خواسته‌های نخستین بست و دیدار عین‌الدوله با هشت بازرگان می‌آورد و برای ماندن بست‌نشینان به گفتهٔ تقی‌زاده در کتاب براون استناد می‌کند."},{"original":"دولت که آن درخواست‌ها را نپذیرفته بود این‌بار با درخواست‌های دیگری روبرو گردید بدین‌سان: اول بازگشت علمای اعلام. دوم عزل شاهزاده اتابک. سوم افتتاح دارالشوری. چهارم قصاص قاتلان. پنجم عودت مطرودین. شارژدافر انگلیس این‌ها را به شاه بازنمود. شاه گفت نشستی با بودن وزیر خارجه برپا گردد و در پیرامون آن‌ها گفتگو شود و به روز دوشنبه هفتم مرداد گاه داده شد که آن نشست بر پا گردد. ولی خواهیم دید که چنین نشستی بر پا نگردید و پیش از آن روز عین‌الدوله از کار کناره جست.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۴ (نسخهٔ مورد استفاده؛ شماره در متن چاپی نزدیک گذار از خواسته‌های بست به کناره جستن صدراعظم)","date":"نگارش دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی؛ رویداد: مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"کسروی این فقره را پس از شرح دلیری بست‌نشینان و گرایش برخی سربازان به مردم می‌آورد و جلسهٔ معهود دوشنبه را نقطهٔ تنظیم گاه‌شماری خود قرار می‌دهد."}]},{"title":"مشیرالدوله کیست","body":"ناظم‌الاسلام مشیرالدوله را اهل نایین، میان یزد و قم، می‌نویسد که سی سال پیش منشی نظام‌السلطنه بود و مواجب ماهانه‌اش سه تومان. داوری او را باید با نام خودش خواند.\n\n{{quote:0}}\n\nاین داوری از آنِ ناظم است.\n\nدولت‌آبادی صلاح مشیرالدوله را در پیوند با دو پسر تحصیل‌کرده‌اش، به‌ویژه میرزا حسن مشیرالملک، و در موافقت او با تأسیس مجلس می‌بیند و عزل و نصب را آرام‌کنندهٔ نسبی می‌خواند.\n\n{{quote:1}}\n\nاو عضدالملک را محترم‌ترین رجال دولت می‌خواند که با علما الفت دارد و مأمور شد علما را از قم بازگرداند.","quotes":[{"original":"و این صدراعظم اگرچه شخص باعلمی نیست، لکن او را دو پسر است که عالم و تربیت‌شده می‌باشند. یکی مشیرالملک است که وزیر مختار ایران در روسیه بود. از حیث علم و تربیت بد نیست. اگر بتواند تصرفی در کار پدرش بکند کاری از پیش خواهد رفت و الا کار خراب‌تر خواهد شد. یکی دیگر از پسرهایش مؤتمن‌الملک است که این جوان هم باعلم و باتربیت است. از این دو جوان که یکی به سن بیست و دو سه سال است و دیگری به سن بیست و نوزده امیدی هست، چه هر دو در مدارس جدید تحصیل کرده‌اند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و از نزدیکان سید محمد طباطبایی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"ج ۳، ص ۷۴۲ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ناظم این داوری را در همان روزهایی نوشته است که منصب صدارت به مشیرالدوله رسید و بازارها هنوز بسته بود."},{"original":"به هر حال عزل عین‌الدوله و نصب مشیرالدوله تا یک اندازه اشتعال نایرهٔ فتنه را آرام می‌نماید و علی‌رضاخان عضدالملک، پیرمرد شصت‌ساله، رئیس سلسلهٔ قاجاریه و محترم‌ترین رجال دولت که با علما هم الفت و سنخیت دارد مأمور می‌شود به قم رفته علما را به مرکز بازگرداند.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۸۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"دولت‌آبادی این جمله را در آغاز فصل صدارت مشیرالدوله و مقدمات تأسیس مجلس می‌آورد."}]},{"title":"خبر عزل در سفارت و در قم","body":"ناظم می‌نویسد که پیش از رسیدن خبر رسمی، شایعهٔ عزل در سفارت پیچید. زنی ناشناس دسته‌ای اسکناس به حاج محمدتقی داد تا خرج بست‌نشینان کند و خود را معرفی نکرد. طرف عصر همان روز شهرت گرفت که عین‌الدوله از صدارت معزول گردید. صبح بعد، سیف‌الدین میرزا، مدیر توپخانه، که به قم رفته بود، همراه لسان‌الممالک، رئیس تلگرافخانهٔ قم، تلگراف عزل اتابک را به علما نشان داد. از آن روز تلگراف‌های شهرها، که تا آن هنگام به حکم اتابک به علما نمی‌رسید، به دست مهاجران افتاد.\n\nروز بعد مردی سوار قاطر وارد سفارت شد و بانگ زد که مردم مژده دهید که عین‌الدوله معزول گردید. ناظم می‌نویسد که نزدیک بود مردم از خوشحالی پراکنده شوند، اما عقلا و اجزای سفارت او را بیرون کردند و گفتند مقصود ما عزل عین‌الدوله نبود.\n\n{{quote:0}}\n\nمارتین همین نکته را با استناد به سید حسن تقی‌زاده، در نقل براون، می‌آورد: برخی بست‌نشینان آمادهٔ رفتن بودند، اما سران اندرز دادند که بمانند، زیرا استعفای نخست‌وزیر دیگر موضوع اصلی نیست و اصلاحی بنیادی‌تر، یعنی مجلس ملی، لازم است. براون خود نیز می‌نویسد که مردم دیگر به این امتیازها خرسند نبودند و سخت به دولت بدگمان، اینک قانون اساسی منظم و مجلس نمایندگان ملی را، با ضمانت کافی از حسن نیت پادشاه، می‌خواستند.\n\n{{quote:1}}\n\nبست‌نشینان به علمای قم تلگراف کردند که بی‌اجرای مقاصد و اشارهٔ آنان بازنگردند و فریب نخورند. پاسخ بهبهانی، که ناظم صورتش را آورده است، همین خط را نگاه می‌دارد.\n\n{{quote:2}}\n\nتقی‌زاده بعدها همین ماندن را برای براون چنین شرح داد که کمیسیونی میان بست‌نشینان سفارت بر پا شد، از برخی رجال تحصیل‌کردهٔ دستگاه دولت اندرز می‌گرفت، و با علمای قم که خود با ولایات در تماس بودند پیوند داشت.\n\n{{quote:3}}\n\nدر همین پانوشت براون مقصد عین‌الدوله را پس از عزل «پشت‌کوه» می‌نویسد. ناظم مقصد او را ده مبارک‌آباد می‌داند و از قرار سفر به نزدیکی مشهد سخن می‌گوید.\n\nمعین‌حضور، از اعضای انجمن مخفی که در سفارت بود، برای تحقیق به مبارک‌آباد رفت. به روایت ناظم، جز حاج مشیرلشکر و امیرخان سردار، برادرزادهٔ عین‌الدوله، و اعظام‌الممالک کسی گرد او نمانده بود. عین‌الدوله به معین‌حضور گفت که مگر نمی‌دانی من از کار افتاده‌ام، و او را به رئیس‌الوزراء حواله داد.\n\n{{quote:4}}\n\nشیخ محمود زنجانی، ملای زرگنده، نیز از تهران به قم تلگراف کرد. ناظم این تلگراف را از نخستین خبرهای رسمی می‌شمارد که به مهاجران رسید.\n\n{{quote:5}}\n\nاو خبر را به «سفارت روس» نسبت می‌دهد؛ دیگر منابع همان خبر را از دربار و از تلگرافخانهٔ قم نیز روایت کرده‌اند.","quotes":[{"original":"مردم مژده دهید که عین‌الدوله معزول گردید. نزدیک بود مردم از خوشحالی متفرق شوند که عقلا و اجزاء سفارتخانه او را دور کردند و از سفارتخانه بیرون کردند و گفتند: مقصود ما عزل عین‌الدوله نبود، خواه عین‌الدوله معزول باشد خواه منصوب، چه ربطی به ما دارد که عزل شده است.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی، روایت رفتار بست‌نشینان و اجزای سفارت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار حاضر در روزهای بست سفارت","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"ج ۳، ص ۷۴۲ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"چهارشنبه، برابر با اول اوت ۱۹۰۶ میلادی (۹ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، ۲۴۶۵ شاهنشاهی)","context":"ناظم این صحنه را فردای نصب مشیرالدوله، در باغ سفارت، می‌آورد؛ بازارها هنوز بسته بود و شاگردان مدارس نیز در سفارت چادر زده بودند."},{"original":"but the people, no longer content with these concessions, and profoundly mistrustful of the Government, now demanded a regular Constitution and a representative National Assembly, with satisfactory guarantees of the Shah's good faith.","translation":"اما مردم، که دیگر به این امتیازها خرسند نبودند و سخت به دولت بدگمان بودند، اینک قانون اساسی منظم و مجلس نمایندگان ملی را، با ضمانت‌های رضایتبخش از حسن نیت شاه، خواستند.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۱۹","date":"۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"براون این جمله را بلافاصله پس از خبر عزل عین‌الدوله و نصب مشیرالدوله می‌آورد تا نشان دهد که بست سفارت با رفتن صدراعظم پایان نیافت."},{"original":"به توسط جناب شارژدافر انگلیس. به عموم علماء و تجار و کسبه، متحصنین سفارت. در جواب تلگراف شما اطلاع می‌دهم که آسوده خاطر باشید. ما فریب نمی‌خوریم. آنچه شنیده‌اید و می‌شنوید دروغ و ساختگی است. تا مقصود به عمل نیاید و تأمین از طرف سفارت انگلیس و اطمینان به من ندهند حرکت نخواهم کرد. به جای خود آسوده بمانید.","speaker":"سید عبدالله بهبهانی","speakerTitle":"مجتهد تهران و از دو رهبر مهاجرت قم","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ، نقل تلگراف","page":"ج ۳، ص ۷۴۲ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)، پس از رسیدن خبر عزل به قم","context":"بهبهانی این تلگراف را از قم، خطاب به بست‌نشینان سفارت، فرستاد و از آنان خواست که تا تأمین سفارت بریتانیا حاصل نشود از باغ بیرون نروند."},{"original":"Taqi-zada told me that a Commission was formed amongst the bastis in the Legation, which was advised by certain more or less Europeanized Persians of the educated official class, and was also in communication with the ecclesiastical leaders at Qum, who, in turn, were in touch with the Provinces. When the Shah promised to dismiss 'Aynu'd-Dawla (who, on his dismissal, retired to Pusht-i-Kuh), some of the more simple-minded bastis wished to leave the shelter of the Legation, but this Commission induced them to remain, pointing out that only a fundamental reform of the methods of government would guarantee them against the tyranny and mal-administration of other ministers as bad as the 'Aynu'd-Dawla. Thus the demand for a \"House of Justice\" ('Adalat-khana) developed into the demand for a Parliament or National Assembly (Majlis-i-Milli).","translation":"تقی‌زاده به من گفت که کمیسیونی میان بست‌نشینان سفارت تشکیل شد که رجال کم‌وبیش فرنگی‌مآب طبقهٔ تحصیل‌کردهٔ دیوان اندرزش می‌دادند و با رهبران روحانی قم نیز در ارتباط بود، و آنان به نوبهٔ خود با ولایات پیوند داشتند. چون پادشاه وعدهٔ عزل عین‌الدوله داد (و او پس از عزل به پشت‌کوه رفت)، برخی بست‌نشینان ساده‌دل خواستند پناه سفارت را ترک کنند، اما این کمیسیون آنان را به ماندن واداشت و گوشزد کرد که تنها اصلاح بنیادی شیوهٔ حکومت آنان را از ستم و بداداری وزیران دیگری به بدی عین‌الدوله ایمن می‌کند. بدین‌سان خواست «عدالتخانه» به خواست مجلس یا مجلس ملی بدل شد.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده، به روایت ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه؛ براون ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ، پانوشت نقل از تقی‌زاده","page":"ص ۱۲۲","date":"گفت‌وگوی تقی‌زاده با براون پس از رویداد؛ کتاب: ۱۹۱۰ میلادی؛ رویداد: مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیه و اوت ۱۹۰۶ میلادی)","context":"براون این پانوشت را در صفحهٔ شرح صدور فرمان قانون اساسی آورده و سخن تقی‌زاده را دلیل تحول خواست از عزل شخص و عدالتخانه به مجلس ملی دانسته است."},{"original":"معین‌حضور برای چه آمدی اینجا، مگر نمی‌دانی من از کار افتاده‌ام. ... من چیزی نمی‌نویسم، دیگر از دست من خلاص شدید، بروید نزد رئیس‌الوزراء و آنچه می‌خواهید از او بخواهید و بگیرید.","speaker":"شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"صدراعظم معزول مظفرالدین شاه قاجار","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"ج ۳، ص ۷۴۳ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)، در ده مبارک‌آباد","context":"ناظم این گفت‌وگو را از زبان معین‌حضور می‌آورد که برای اطمینان از درستی خبر عزل به مقر ییلاقی عین‌الدوله رفته بود؛ معین‌حضور پس از بازگشت به بست‌نشینان خبر را به یقین رساند."},{"original":"حضور مبارک حضرت آقای حاج میرزا سید محمد مجتهد و سایر حجج اسلامیه دامت برکاتهم. از سفارت روس اخبار رسید به ملاحظهٔ احترام آقایان و رعایت ملت، شاهزاده اتابک خلع شد.","speaker":"شیخ محمود زنجانی","speakerTitle":"ملای زرگنده","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ، نقل تلگراف","page":"ج ۳، ص ۷۴۴ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"شب جمعه، برابر با ۳ اوت ۱۹۰۶ میلادی (۱۱ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، ۲۴۶۵ شاهنشاهی)","context":"ناظم صورت این تلگراف را در شمار پیام‌هایی می‌آورد که پس از برداشته شدن منع ارسال تلگراف، از تهران به قم رسید."}]},{"title":"بازار بسته و راه فرمان مجلس","body":"با عزل صدراعظم بازارها باز نشد. ناظم می‌نویسد که مردم در سفارتخانه جمع بودند و می‌گفتند تا عدالتخانه مفتوح و منعقد نگردد از آنجا حرکت نمی‌کنیم. شاگردان مدارس و نمایندگان تقریباً هر صنف، حتی پستخانه و تلگرافخانه، در سفارت چادر زدند. مشیرالدوله هنوز در صدارت کاری نکرده بود. تلگرافی از محبس کلات، از میرزا آقای اصفهانی، به دولت‌آبادی رسید و او آن را به رئیس‌الوزراء نشان داد؛ مشیرالدوله گفت از اعلیحضرت استدعا می‌کند که محبوسین را مرخص نمایند.\n\nبراون می‌نویسد که به گزارش تایمز، تا اول اوت، یعنی دو سه روز پس از عزل، شمار بست‌نشینان سفارت به سیزده هزار تن رسید و در روزهای بعد تا شانزده هزار نیز گفته شد، هرچند خود او این رقم اخیر را گزاف می‌داند و دوازده تا چهارده هزار را نزدیک‌تر به حقیقت می‌شمارد. این ارقام، اگر هم در دقت اختلاف داشته باشند، نشان می‌دهند که رفتن صدراعظم از ازدحام باغ نکاست.\n\nپس از عزل، به نوشتهٔ مارتین، نزاع بر سر ماهیت مجلسی که پادشاه اصولاً پذیرفته بود درگرفت و محور آن میزان هدایت اصلاحات به حکم شرع بود. علمای قم تلگرافی به مظفرالدین شاه قاجار فرستادند و خواستار «مجلس عدالت» شدند تا داد را در همهٔ امور نگاه دارد، کشور را از دخالت خارجی حفظ کند، و اصلاحات را مطابق شرع پیش ببرد. متن آن تلگراف و پاسخ‌های دربار در مدخل فرمان مشروطیت آمده است. مهاجران قم نیز عزل عین‌الدوله را پایان کار ندانستند و خواست خود را به شکل نهاد پی گرفتند.\n\nچند روز بعد مظفرالدین شاه قاجار نخستین دستخط تأسیس مجلس را صادر کرد. بست‌نشینان متن را نپذیرفتند، زیرا در آن نام «مجلس شورای ملی» نبود. دستخط دوم تعبیر «مجلس شورای اسلامی» را آورد و آن نیز اعتراض برانگیخت. سرانجام فرمان نهایی، که تاریخ برابر با ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی) را بر خود داشت، اصطلاح مجلس شورای ملی را وارد متن کرد و نظامنامه را به تصویب منتخبین سپرد. حسن مشیرالملک، پسر صدراعظم تازه، فرمان را در باغ سفارت خواند. خادم می‌نویسد که دربار با همین نصب می‌خواست به بست‌نشینان نشان دهد که این‌بار تصمیم جدی است، زیرا صدراعظم پیشین را مخالف برنامهٔ اصلاح می‌دانستند و صدراعظم تازه را گشاده به تغییرات ساختاری. با این حال همان دستخط‌های بعدی نیز کار را یکباره فیصله نداد و چانه‌زنی بر سر نام و اختیار مجلس ادامه یافت. شرح این چانه‌زنی در مدخل صدور فرمان مشروطیت آمده است."}],"views":[{"title":"روایت ناظم‌الاسلام و دو تصویر از استعفا","body":"ناظم‌الاسلام، که خود در تهران آن روزها را می‌زیست و با نایب‌السلطنه آمد و شد داشت، عزل را از نزدیک روایت می‌کند و در عین حال دو تصویر متعارض به دست می‌دهد. در متن اصلی، کامران میرزا هم خود را سبب عزل می‌شمارد و هم عین‌الدوله را با تهدید به تباهی تخمهٔ قاجار به نوشتن استعفا وامی‌دارد. در حاشیه، ناظم می‌گوید پادشاه خشمگین نشد و خود عین‌الدوله جانشین را به پیشگاه برد. شاید این دو روایت دو لایه از یک رویداد باشند: فشار خاندان و شهر از یک سو، و حفظ ظاهر استعفای داوطلبانه از سوی دیگر؛ منابع این دو لایه را به تصریح یکی نکرده‌اند.\n\nلحن ناظم دربارهٔ مشیرالدوله نیز آمیخته است: او را عالم نمی‌داند، اما به دو پسر تحصیل‌کرده‌اش امید می‌بندد. این داوری شخصی ناظم است، نه حکم سایت.\n\nخادم در خواندن روایت ناظم نکته‌ای روش‌شناختی می‌آورد: ناظم وقایع را از دید خود نوشته و بیشتر در جریان کار انجمن مخفی وابسته به خویش بوده است، در حالی که گروه‌های دیگری نیز موازی با آن انجمن در سفارت می‌کوشیدند و ناظم از همهٔ آن‌ها خبر نداشت. با همین احتیاط، خادم از قول ناظم نقل می‌کند که یکی از تقاضاهای اولیهٔ بست‌نشینان عزل عین‌الدوله بود، اما اعضای انجمن مخفی با آنان سخن گفتند که عزل او فایده ندارد، زیرا حداکثر جای او را کسی دیگر می‌گیرد، و باید مجلس شورای ملی را خواست نه فقط برداشتن چند تن. خادم می‌افزاید که در منبرها هنوز تعبیر رایج «عدالتخانه» بود و «مجلس شورای ملی» میان عامهٔ بازار چندان متداول نبود، هرچند در شبنامه‌ها و نوشته‌های روزنامه‌هایی چون حبل‌المتین به کار می‌رفت. این مشاهده با تحول خواستی که تقی‌زاده و مارتین شرح داده‌اند سازگار است، و در عین حال نشان می‌دهد که میان زبان منبر و زبان انجمن‌ها فاصله بود."},{"title":"روایت دولت‌آبادی","body":"دولت‌آبادی، که در این روزها به مشیرالدوله نزدیک شده بود، نقش خود را در تشویق او به پذیرفتن صدارت و تأسیس مجلس برجسته می‌کند و نقطهٔ عطف را تلگراف ولیعهد از تبریز می‌داند. او عزل و نصب را آرام‌کنندهٔ نسبی آتش فتنه می‌خواند، نه پایان کار. نگاه او به مشیرالدوله نیک‌خواهانه‌تر از ناظم است و صلاح دولت و ملت را در پیوند صدارت او با مجلس می‌بیند. باید به یاد داشت که دولت‌آبادی خود از کوشندگان و از واسطه‌های میان رجال و علما بود و خاطراتش را سال‌ها بعد نوشت."},{"title":"روایت کسروی و خادم","body":"کسروی عزل را نتیجهٔ فشار بست سفارت و خواسته‌هایی می‌داند که شارژدافر به دربار رساند، و بر نقش محمدعلی میرزا به انگیزهٔ کینهٔ شخصی پای می‌فشارد. او تاریخ را با جلسهٔ معهود دوشنبه ۷ مرداد تنظیم می‌کند که هرگز برپا نشد، زیرا پیش از آن روز صدراعظم کنار رفت. امیر خادم، که روایت‌های ایرانی را با گزارش‌های سفارت می‌سنجد، نامهٔ استعفا را در ۷ مرداد می‌نویسد و نصب مشیرالدوله را نخستین نتیجهٔ اعتراضات می‌شمارد.\n\n{{quote:0}}\n\nاو همچنین یادآور می‌شود که عین‌الدوله در جنگ جهانی اول، در دورهٔ احمد شاه قاجار، کوتاه‌زمانی بار دیگر رئیس دولت شد و آن دوره بیرون از داستان مشروطه است. در همین روایت، مشیرالدوله در لحظهٔ نصب هنوز رسماً وزیر خارجه بود تا جانشینی برای آن سمت بیابد. دولت‌آبادی همین فاصله را با دو دستخط جداگانه، یکی ریاست وزرایی در روز استعفا و دیگری صدارت عظما در روز بعد، نشان می‌دهد.","quotes":[{"original":"در روز هفتم مرداد سال ۱۲۸۵ آقای عبدالمجید خان عین‌الدوله صدراعظم نامه استعفای خودش را به مظفرالدین شاه تقدیم کرد. ایشان در ماه مهر سال ۱۲۸۳ به قدرت رسید و حالا از صدارت کناره گرفت. عین‌الدوله برای بازه تاریخی‌ای که ما در این پادکست بهش می‌پردازیم دیگر کلاً از داستان بیرون می‌رود. ... به محض اینکه عین‌الدوله از صدارت کنار گذاشته شد، مظفرالدین شاه نصرالله مشیرالدوله نایینی را به جای او به عنوان صدراعظم انتخاب کرد. آقای مشیرالدوله تا الان سمت وزیر خارجه را داشت و در این مقطع هنوز هم رسماً وزیر خارجه هست تا بعد بالاخره جانشینی برای آن سمت انتخاب کند. این شد نتیجه اول اعتراضات. عین‌الدوله کنار رفت و یک چهره موجه و معقول که مخالفتی هم با برنامه مشروطه نداشت به جایش گذاشته شد.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ مشروطه","work":"ماجرای مشروطه","workType":"گفتار تاریخی","page":"قسمت ۲۰، بخش نتایج بست سفارت","date":"روایت رویداد ۷ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)","context":"خادم این فقره را پس از شرح خواسته‌های بست‌نشینان و پیش از بررسی فرمان مشروطیت می‌آورد و عزل را نخستین نتیجه و فرمان را دومین نتیجهٔ همان اعتراضات می‌شمارد."}]},{"title":"روایت براون و ایرانیکا","body":"براون و مارتین هر دو عزل را عقب‌نشینی دربار در برابر فشار بست می‌دانند، اما بر این نکته همداستان‌اند که با رفتن عین‌الدوله ماجرا تمام نشد. براون مردم را دیگر طالب قانون اساسی و مجلس می‌بیند. مارتین، با استناد به تقی‌زاده، تأکید می‌کند که سران بست عامداً مانع پراکندگی شدند تا خواست از عزل شخص به تأسیس مجلس ملی برسد. در این خوانش، عزل عین‌الدوله شرط لازم بود، اما نه هدف نهایی. تاریخ ۲۹ ژوئیه در ایرانیکا با روایت دولت‌آبادی از یکشنبه همخوان است؛ تاریخ ۳۰ ژوئیه در براون یک روز فاصله دارد. اختلاف تاریخ‌ها در همین حد در منابع مانده است."}],"aftermathSections":[{"title":"باقی ماندن بست و صدور فرمان","body":"عزل صدراعظم بازار را نگشود و بست سفارت را پایان نداد. علما در قم ماندند تا تأمین بگیرند. مشیرالدوله مأمور اجرای عقب‌نشینی دربار شد: گفت‌وگو با بست‌نشینان، تدارک فرمان مجلس، و زمینهٔ بازگشت مهاجران. عضدالملک به قم رفت. چند روز بعد، پس از رد دو پیش‌نویس، فرمان تأسیس مجلس شورای ملی صادر شد و بست‌نشینان به تدریج باغ را ترک کردند و علما به تهران بازگشتند. بدین‌سان عزل عین‌الدوله حلقهٔ پیوند میان دو مرحلهٔ جنبش شد: مرحله‌ای که هنوز عزل شخص و عدالتخانه در مرکز بود، و مرحله‌ای که خواست مجلس و قانون به میان آمد."},{"title":"جایگاه مشیرالدوله در ماه‌های بعد","body":"مشیرالدوله نخستین رئیس دولت دورهٔ مشروطه بود و در تدوین نظامنامهٔ انتخابات و رساندن قانون اساسی پنجاه و یک ماده‌ای به امضای مظفرالدین شاه قاجار نقش داشت. به گفتهٔ خادم، او در لحظهٔ انتصاب هنوز وزیر خارجه بود و می‌بایست برای آن سمت جانشینی بجوید. پسرانش، به‌ویژه حسن مشیرالملک و مؤتمن‌الملک، در همین ماه‌ها در گفت‌وگو با بست‌نشینان و بعدها در مجلس اول ظاهر شدند. حسن مشیرالملک همان کسی است که فرمان نهایی را در باغ سفارت برای بست‌نشینان خواند. دولت‌آبادی بعدها می‌نویسد که محمدعلی میرزا به صدارت مشیرالدوله رضایت نداشت، هم از آن رو که او را در شأن از خود فروتر می‌دید و هم از آن رو که مشیرالدوله را به نیروی ملت بر سر کار می‌دانست و طرفدار مشروطه می‌شناخت. آن داوری ناظر به ماه‌های پس از مرگ مظفرالدین شاه قاجار است و در مدخل‌های تاج‌گذاری و مجلس دنبال می‌شود."},{"title":"فرجام عین‌الدوله","body":"عین‌الدوله پس از عزل، به روایت ناظم، به مبارک‌آباد رفت. ناظم از شهرتی یاد می‌کند که سردار افخم مأمور نگاهداری از اوست تا حسابش را بخواهند، و از قرار امیرخان سردار که پذیرفته بود با او به نزدیکی مشهد، به ده فریدان، برود. براون، به نقل از تقی‌زاده، مقصد او را پشت‌کوه می‌نویسد. ممکن است یکی از این دو نام منزل میان راه یا مقصد بعدی باشد، و ممکن است راویان دو خبر جداگانه شنیده باشند؛ منابع یکی را بر دیگری ترجیح نداده‌اند. در محدودهٔ رویدادهای تابستان ۱۲۸۵ او از صدارت کنار بود. سال‌ها بعد، در جنگ جهانی اول، بار دیگر کوتاه‌زمانی رئیس دولت شد؛ آن دوره از این رویداد جداست. در تاریخ‌نگاری مشروطه، نام او بیش از همه با ایستادگی در برابر عدالتخانه و با رویدادهای مسجد جامع و مهاجرت قم پیوند خورده است، و عزلش نشانهٔ نخستین عقب‌نشینی بزرگ دربار در برابر فشار توأمان قم و سفارت به شمار می‌رود.\n\nخادم یادآور می‌شود که عین‌الدوله از مهر ۱۲۸۳ تا مرداد ۱۲۸۵، یعنی نزدیک به دو سال، صدراعظم بود و پس از عزل، در محدودهٔ داستان مشروطه از صحنه بیرون می‌رود. این بیرون رفتن به معنای پایان نفوذ خاندان و اطرافیان او نبود. برخی از رجال همان حلقه، از جمله کسانی که ناظم در مبارک‌آباد نام می‌برد، در ماه‌های بعد در حاشیهٔ دربار محمدعلی میرزا باقی ماندند. اما از حیث نهاد صدارت، مسند به مردی رسید که منابع او را با برنامهٔ مجلس ناسازگار نمی‌دانستند، هرچند در توانایی شخصی‌اش همداستان نبودند.\n\nاز سوی مردم و علما، عزل شخص کافی نبود. تلگراف بهبهانی، رفتار اجزای سفارت با سوار قاطر، و ماندن بازار در تعطیل، هر سه یک پیام داشتند: تغییر رئیس دولت را نباید با حصول مقصود یکی گرفت. مقصود، به زبان این روزها، از عدالتخانه به مجلس شورای ملی گذر کرده بود و ضمانت اجرا می‌طلبید. مشیرالدوله درست در همین گذر بر مسند نشست: میان درباری که تازه صدراعظمش را داده بود و جنبشی که دیگر به دستخط خرسند نمی‌شد."},{"title":"جایگاه رویداد در زنجیرهٔ تابستان ۱۲۸۵","body":"اگر بست عبدالعظیم را آغاز آشکار شدن شکاف میان دربار و علما بدانیم، و رویداد مسجد جامع و مهاجرت قم را نقطهٔ گسست، عزل عین‌الدوله نخستین نشانهٔ آن است که دربار در برابر فشار توأمان مهاجرت و بست سفارت کوتاه آمده است. فرمان مجلس، که چند روز بعد آمد، گام بعدی بود نه جایگزین این گام. دو مدخل همسایه، یعنی بست سفارت بریتانیا و صدور فرمان مشروطیت، همان روزها را از زاویهٔ باغ سفارت و متن دستخط‌ها پی می‌گیرند. رفتن عین‌الدوله شرط لازم جنبش بود، اما به گواهی خود بست‌نشینان هدف نهایی نبود."}]},{"id":"farman","title":"صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین‌شاه","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":14,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":5},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":24,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":15},"tier":"primary","category":"political","summary":"صدور فرمان مشروطیت نام رایجی است برای رشته‌ای از دستخط‌های مظفرالدین شاه قاجار در مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)، که تأسیس مجلسی از منتخبین طبقات را در تهران اعلام کرد و بست‌نشینی باغ سفارت بریتانیا را به پایان رساند. این فرمان یک کاغذ واحد در یک روز نبود. ناظم‌الاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» سه متن را از هم جدا می‌کند: دستخط نخستین، دستخط تکمیل که از «مجلس شورای اسلامی» سخن گفت، و فرمان بازنویسی‌شده‌ای که عنوان «مجلس شورای ملی» و تصویب نظامنامه به دست منتخبین را در همان تاریخ چهاردهم نشاند. بست‌نشینان متن اول را نپذیرفتند و اعلان‌های چاپی آن را از دیوارها کندند. پس از گفت‌وگو، میرزا حسن‌خان مشیرالملک، پسر میرزا نصرالله‌خان نایینی مشیرالدوله صدراعظم، فرمان نهایی و دستخط عفو را در چادر تجار باغ سفارت خواند و بازار تهران دوباره باز شد.\n\nتاریخ‌ها یکدست نیست. ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی برابر ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی است، و ۱۹ مرداد برابر ۱۰ اوت. خود فرمان مشهور به تاریخ چهاردهم در قصر صاحبقرانیه صادر شده و همان روز را روز ولادت مظفرالدین شاه قاجار نوشته‌اند. احمد کسروی در «تاریخ مشروطهٔ ایران» روز صدور را یکشنبه سیزدهم مرداد می‌نویسد. امیر خادم در قسمت بیستم پادکست «ماجرای مشروطه» نیز زادروز را سیزدهم مرداد می‌داند. ناظم‌الاسلام شب را «شب مولود» می‌خواند و دستخط اول را در روز چهاردهم ثبت می‌کند. ونسا مارتین در مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا دستخط دوم را برابر ۱۰ اوت می‌نویسد؛ ناظم‌الاسلام تاریخ نگارش فرمان نهایی را هیجدهم می‌داند که آن را به نیت فال نیک به چهاردهم برگرداندند.\n\nخواست بست‌نشینان و علمای مهاجر در قم، پس از عزل شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله از صدارت، از عدالتخانه به مجلس شورای ملی گذر کرده بود. عزل صدراعظم، بست سفارت و مهاجرت کبری هر یک مدخل جداگانه دارند و اینجا فقط آن اندازه می‌آیند که زمینهٔ فرمان را بسازند. داوری‌ها نیز یکسان نیست. کسروی فرمان مشهور را سردیباچهٔ قانون‌ها می‌خواند و در همان حال می‌پرسد چرا پس از شادمانی، آموزگاری در کار نیامد. براون صدور را در همان پنجم اوت خلاصه می‌کند و می‌نویسد پادشاه همهٔ خواست‌ها را داد. تقی‌زاده یادآور می‌شود که در آن روز لفظ «مشروطیت» هنوز ورد زبان نبود و سخن از مجلس می‌رفت. شرح این اختلاف‌ها در بخش دیدگاه‌ها آمده است.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"جلد سوم، ص ۵۵۰ تا ۵۶۵ (نسخهٔ مورد استفاده؛ شماره در سرصفحه‌های چاپی. ونسا مارتین همین اسناد را از تصحیح سعیدی سیرجانی، جلد اول، ص ۵۴۸ تا ۵۶۵ نقل می‌کند)","text":"ناظم‌الاسلام سه صورت فرمان را جدا می‌کند: دستخط نخست، دستخط تکمیل با عنوان مجلس شورای اسلامی، و فرمان بازنویسی‌شده با عنوان مجلس شورای ملی."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش یکم، ص ۱۱۷ تا ۱۳۴ (نسخهٔ مورد استفاده)","text":"کسروی روز صدور را یکشنبه سیزدهم مرداد می‌نویسد و متن مشهور را سردیباچهٔ قانون‌ها می‌خواند."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت بیستم، بخش ۵","text":"خادم دو یا سه صورت فرمان، رد متن اول، و قرائت حسن مشیرالملک در باغ سفارت را روایت می‌کند."},{"sourceId":"browne","locus":"فصل چهارم، ص ۱۱۸ تا ۱۲۴؛ پیوست الف، ص ۳۵۳ و ۳۵۴","text":"براون صدور را در پنجم اوت خلاصه می‌کند و می‌نویسد پادشاه همهٔ خواست‌ها را داد."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"مقالهٔ ونسا مارتین، ص ۱۷۶ تا ۱۸۷","text":"مارتین دستخط پنجم اوت را از دستخط دهم اوت جدا می‌کند و بازگشت علما را ۱۴ اوت می‌نویسد."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۱۶","text":"غنی فرمان را اعطای صورتی از قانون اساسی در زادروز پادشاه فشرده می‌کند."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم","text":"تقی‌زاده فرمان را اعلام تأسیس مجلس می‌خواند و می‌گوید در آن روز لفظ مشروطیت هنوز رایج نبود."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"جلد دوم، ص ۸۵ تا ۸۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف؛ تفصیل در مدخل عزل عین‌الدوله)","text":"دولت‌آبادی گفت‌وگوی خود با مشیرالدوله را دربارهٔ تأسیس مجلس شورای ملی آورده است."}],"personIds":["mozaffar-person","moshir-al-dowleh","hassan-pirnia","ain-al-dowleh","tabatabai","behbahani","sheikh-fazlollah","malek-al-motekallemin","mohammad-ali-person","yahya-dowlatabadi","taqizadeh"],"personDeeds":{"mozaffar-person":"دستخط‌های تأسیس مجلس را در قصر صاحبقرانیه نوشت.","moshir-al-dowleh":"طرف خطاب فرمان‌ها بود و با تجار گفت‌وگو کرد.","hassan-pirnia":"فرمان نهایی و دستخط عفو را در چادر تجار باغ سفارت خواند.","ain-al-dowleh":"کنار رفتن او شرط لازم صدور فرمان بود و بست را تمام نکرد.","tabatabai":"تا تأمین گرفتن در قم ماند و پس از فرمان با کاروان به تهران بازگشت.","behbahani":"از قم بر بازگشت بدون تأمین پای فشرد و پس از فرمان به تهران آمد.","sheikh-fazlollah":"در کاروان بازگشت بود و ناظم از بیم تکفیر او در تبدیل عنوان اسلامی به ملی نام می‌برد.","malek-al-motekallemin":"در نشست مدرسهٔ نظام به نام مردم خطبه خواند.","mohammad-ali-person":"اثر فرمان تهران در تبریز، که زیر دست او بود، در آغاز ظاهر نشد.","yahya-dowlatabadi":"پیش از صدور فرمان با مشیرالدوله دربارهٔ تأسیس مجلس گفت‌وگو کرد.","taqizadeh":"فرمان را اعلام تأسیس مجلس خواند و گفت لفظ مشروطیت هنوز رایج نبود."},"personTitles":{"mozaffar-person":"پادشاه ایران","moshir-al-dowleh":"صدراعظم","hassan-pirnia":"مشیرالملک","ain-al-dowleh":"صدراعظم پیشین","tabatabai":"مجتهد تهران","behbahani":"مجتهد تهران","sheikh-fazlollah":"مجتهد تهران","malek-al-motekallemin":"واعظ","mohammad-ali-person":"ولیعهد","yahya-dowlatabadi":"از کوشندگان مشروطه","taqizadeh":"از کوشندگان مشروطه"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["فرمان مشروطه","فرمان مشروطیت","دستخط مشروطه","۱۴ مرداد ۱۲۸۵","1906 constitutional farman"],"contextSections":[{"title":"بست سفارت و مهاجرت علما به قم","body":"در تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)، پس از کشته شدن سید عبدالحمید در رویداد مسجد جامع تهران، علمای تهران به قم رفتند و گروهی از تجار و اصناف در باغ سفارت بریتانیا بست نشستند. شرح این دو رویداد در مدخل‌های مهاجرت کبری و بست سفارت بریتانیا آمده است. آنچه برای فرمان لازم است این است که دربار با دو فشار همزمان روبه‌رو بود: مهاجران در قم حاضر نبودند بی‌تأمین بازگردند، و بست باغ سفارت بازار تهران را بسته نگاه داشته بود.\n\nادوارد براون در کتاب «انقلاب ایران» می‌نویسد خواست اولیهٔ بست‌نشینان عزل عین‌الدوله، اعلام قانونی مدون، و بازگشت پیشوایان روحانی از قم بود. مارتین، با استناد به گزارش‌های اولین گرانت داف، کاردار سفارت بریتانیا، و به «حیات یحیی» یحیی دولت‌آبادی، می‌گوید خواست مجلس منتخب ملی در جریان همین بست شکل گرفت و سه روز پس از نخستین پیغام گرانت داف، در دیدار عین‌الدوله با هشت تاجر بزرگ تهران، عنوان «مجلس مبعوثان ملی» به میان آمد. تقی‌زاده، به نقل براون، می‌گوید چون پادشاه عزل عین‌الدوله را وعده داد برخی بست‌نشینان ساده‌دل خواستند باغ را ترک کنند، اما هیئتی در میان متحصنان آنان را نگاه داشت که تنها تغییر وزیر ضمانت نمی‌دهد و باید اساس حکومت اصلاح شود. بدین‌سان خواست عدالتخانه به خواست مجلس ملی بدل شد.\n\nسید حسن تقی‌زاده در «خطابهٔ دوم» از «تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران» همین رشته را تا اعلام تأسیس مجلس پیش می‌برد و شمار بست‌نشینان را نزدیک به چهارده هزار تن می‌نویسد. براون رقم تایمز را سیزده تا شانزده هزار می‌آورد و خود دوازده تا چهارده هزار را به حقیقت نزدیک‌تر می‌داند. این ارقام به مدخل بست تعلق دارد؛ اینجا فقط نشان می‌دهند که فشار بر دربار، در روزهای منتهی به فرمان، از حد یک تحصن کوچک گذشته بود."},{"title":"عزل عین‌الدوله و صدارت مشیرالدوله","body":"چند روز پیش از فرمان، مظفرالدین شاه قاجار عین‌الدوله را از صدارت برداشت و مشیرالدوله، وزیر امور خارجه، را به جای او گماشت. تاریخ و شکل این کناره‌گیری در منابع یکی نیست و در مدخل عزل عین‌الدوله به تفصیل آمده است: مارتین و دولت‌آبادی از ۲۹ ژوئیه، برابر ۶ مرداد، سخن می‌گویند، براون از ۳۰ ژوئیه، ناظم‌الاسلام از سه‌شنبه، و کسروی و خادم از دوشنبه ۷ مرداد. آنچه به فرمان ربط دارد این است که عزل صدراعظم بست را تمام نکرد.\n\nمارتین می‌نویسد برخی بست‌نشینان آمادهٔ رفتن بودند و سران تحصن آنان را نگاه داشتند که مسئله دیگر خود شخص وزیر نیست، بلکه مجلس ملی است. براون همین نکته را چنین می‌آورد که مردم دیگر به این امتیازها بسنده نمی‌کردند و از دولت سخت بی‌اعتماد بودند؛ قانون اساسی منظم و مجلس ملی نمایندگی می‌خواستند، با ضمانتی از حسن نیت پادشاه. خادم می‌نویسد نصب مشیرالدوله از آن رو اهمیت داشت که صدراعظم پیشین با برنامهٔ اصلاحی همراه نبود و صدراعظم جدید موضع بازتری داشت؛ دربار می‌خواست همین انتصاب را به جای ضمانت اجرایی سفارت به بست‌نشینان عرضه کند. دولت‌آبادی در همان روزهای پایانی با مشیرالدوله گفت‌وگو کرد و به نوشتهٔ خود او، مشیرالدوله گفت برای تأسیس مجلس شورای ملی از هیچ اقدام دریغ نمی‌کند. جزئیات آن گفت‌وگو در مدخل عزل آمده است.\n\nعلی‌رضاخان عضدالملک، رئیس ایل قاجار، و حاج نظام‌الدوله مأمور شدند به قم بروند و علما را بازگردانند. علما سخن عضدالملک را در آغاز نپذیرفتند. ناظم‌الاسلام از مکتوب مهاجران به متحصنان سفارت خبر می‌دهد که مراجعت آنان موقوف به افتتاح عدالتخانه و برخاستن بست‌نشینان از سفارت است. تا وقتی متن فرمان مورد قبول طرفین نوشته نشده بود، نه باغ خالی می‌شد و نه کاروان قم به تهران می‌آمد."},{"title":"از عدالتخانه تا مجلس شورای ملی","body":"خواست علنی جنبش، ماه‌ها، عدالتخانه بود: انجمنی برای تظلم و اجرای قانون، نه لزوماً مجلس قانون‌گذاری به معنی اروپایی. نامهٔ سید محمد طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار در بهار همان سال، که در مدخل‌های پیشین آمده، هنوز از «مجلس عدالت» سخن می‌گفت. در تیر و مرداد، زبان عوض شد. خادم تأکید می‌کند که در تلگراف‌های علما از قم نیز دیگر واژهٔ عدالتخانه به کار نمی‌رفت و اصطلاح «مجلس شورای ملی» آمده بود. بست‌نشینان همین عنوان را در فهرست درخواست‌های خود نوشته بودند.\n\nناظم‌الاسلام جدالی را ثبت کرده است که درست پیش از صدور دستخط اول درگرفت. به روایت او، تجار و کسبه گفتند مجلسی نمی‌خواهند که تابع ارادهٔ سلطانی باشد و پادشاه در اجرای حکم آن آزاد بماند؛ مجلس باید در بلاد و قری شعبه داشته باشد و حکم آن را مظفرالدین شاه قاجار حتماً امضا و اجرا کند. همین نزاع، یعنی مجلس مشورتی در کنار وزیران یا مجلسی که قانون بنویسد و دولت را مقید کند، در روزهای بعد در خود متن فرمان بازتاب یافت. دستخط اول نظامنامه را به ارادهٔ دربار وامی‌گذاشت؛ فرمان نهایی ترتیب مجلس را به تصویب منتخبین سپرد.\n\nتقی‌زاده نکته‌ای را می‌افزاید که برای خواندن عنوان «فرمان مشروطیت» لازم است. او می‌نویسد پس از صدور فرمان، نظامنامهٔ انتخابات تدوین شد، «اگرچه این اصطلاح در بین نبود و لفظ مجلس ورد زبان مردم بود». نزاع صریح بر سر کلمهٔ «مشروطه»، به روایت همو، ماه‌ها بعد در مجلس اول پیش آمد، وقتی مشیرالدوله گفت پادشاه مشروطه نداده و مجلس مرحمت کرده است."},{"title":"دربار در صاحبقرانیه و روز ولادت","body":"مظفرالدین شاه قاجار این روزها را در قصر صاحبقرانیه، بیرون تهران، می‌گذراند. کسروی می‌نویسد تا این هنگام پادشاه از پیشامدها آگاهی درستی نمی‌داشت، زیرا درباریان گردش را گرفته بودند و به کس دیگری راه نمی‌دادند؛ چون چگونگی را نیک دانست، از در همداستانی درآمد. آنچه در متن فرمان‌ها مسلم است محل صدور است: «در قصر صاحبقرانیه».\n\nروز ولادت پادشاه در دربار قاجار موسم چراغانی بازار و آیین رسمی بود. در این نوبت بازار بسته بود. ناظم‌الاسلام می‌نویسد شب گذشته، که شب مولود بود، چون بازارها بسته بود مردم دم سفارت و خیابان علاءالدوله را چراغان کردند. خادم همین را از نامهٔ وکیل‌الدوله به میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک نیز می‌آورد: تکلیف شده بود مردم بازار را چراغان کنند، کسی نپذیرفت، و کاردار سفارت قرار داد که جلوی سفارت چراغانی کنند. کسروی می‌افزاید بست‌نشینان به نام دلبستگی به پادشاه در جشن همراهی نمودند، در سفارت را آراستند، پرچم‌های شیر و خورشید آویختند و با شکوه بسیار چراغان کردند، و زنان نیز در این جشن میان بودند. به روایت خادم، روز ولادت همان روزی است که فرمان اول از دربار بیرون آمد. دربار می‌خواست روز خجسته را با اعطای مجلس بیاراید؛ بست‌نشینان چراغانی را از بازار به باغ آوردند، اما متن فرمان را جدا از آیین زادروز سنجیدند."}],"whatHappened":[{"title":"دستخط نخستین در زادروز پادشاه","body":"ناظم‌الاسلام روز یکشنبه را چنین آغاز می‌کند که دکان‌ها همچنان بسته‌اند و جمعیت سفارت از هر روز بیشتر است. از قم مکتوبی به متحصنان رسید که مراجعت علما موقوف به افتتاح عدالتخانه و برخاستن آنان از سفارت است. عضدالملک یک روز در خانه نشست تا آقایان به دیدنش بروند؛ علما در آغاز اعتنا نکردند و پس از آمد و شد سفیران، با او به گفت‌وگو نشستند. دربار متوالیاً به عضدالملک تلگراف می‌فرستاد و در حرکت آقایان اصرار می‌کرد. در شب مظفرالدین شاه قاجار به عضدالملک دستخط تلگرافی نوشت، احوال سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی و حاج شیخ فضل‌الله نوری را پرسید، گرمی هوا را بهانه کرد و خواست آنان را برای فردا به حرکت آورد.\n\nهمان شب، به روایت ناظم‌الاسلام، شب مولود بود و چراغانی دم سفارت برپا شد. روز چهاردهم جمعی از سوی سفارت نزد مشیرالدوله رفتند و پاره‌ای مذاکرات کردند. سپس دستخطی خطاب به صدراعظم صادر شد، عین آن را به قم مخابره کردند و صورتی نیز برای رؤسای متحصنان فرستادند. تلگراف پیوست به عضدالملک می‌گفت که به میمنت عید مولود، ارادهٔ ملوکانه به تشکیل مجلس ملی شرف صدور یافته است. متن خود دستخط، اما، نام «مجلس شورای ملی» را نداشت.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم سه موضع این متن را علت نارضایتی می‌داند. نخست آنکه فرمان به وعده‌های پیشین عدالتخانه می‌مانست: موافقت را اعلام می‌کرد، اما الزامی برای اجرا نمی‌نهاد. دوم آنکه عنوان درخواستی بست‌نشینان، یعنی «مجلس شورای ملی»، در آن نیامده بود و فقط «مجلسی از منتخبین» شاهزادگان و علما و قاجاریه و اعیان و اشراف و ملاکین و تجار و اصناف آمده بود. سوم آنکه ترتیب نظامنامه را خود پادشاه بر عهده می‌گرفت: «مرتب و مهیا خواهیم نمود». از نظر سران بست، این جمله‌ها راه را برای تفسیر دوباره در آینده باز می‌گذاشت.\n\nکسروی روز صدور را یکشنبه سیزدهم مرداد می‌نویسد و متنی را می‌آورد که امروز سردیباچهٔ قانون‌هاست. آن متن، چنان‌که در بندهای بعد خواهد آمد، با فرمان نهایی مطابقت دارد نه با این پیش‌نویس اول. کسروی در همان حال تصریح می‌کند که روز، که این فرمان به آن تاریخ بیرون آمد، روز زایش پادشاه بود. سیروس غنی در «ایران و برآمدن رضاشاه» همین زادروز را پنجم اوت می‌گذارد و می‌نویسد پادشاه در آن روز صورتی از قانون اساسی را اعطا کرد و اجازهٔ تشکیل مجلسی را داد که به نوشتن قانون انتخابات پرداخت. غنی رشتهٔ فرمان و قانون اساسی دی‌ماه و متمم مهر ۱۲۸۶ را در چند جمله فشرده است؛ تفکیک این سه کار در بخش دیدگاه‌ها آمده است.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"جناب اشرف صدراعظم، از آنجایی که حضرت باریتعالی جلّ شأنه سررشته ترقی و سعادت ممالک محروسه ایران را به کف باکفایت ما سپرده و شخص همایون ما را حافظ حقوق قاطبه اهالی ایران و رعایای صدیق خودمان قرار داده، لهذا در این موقع که رأی همایون ملوکانه ما بدان تعلق گرفته که برای رفاهیت و آسودگی قاطبه اهالی ایران و تأیید مبانی دولت، اصلاحات مقتضیه به مرور در دوایر دولتی و مملکتی به موقع اجرا گذارده شود، چنان مصمم شدیم که مجلسی از منتخبین شاهزادگان و علما و قاجاریه و اعیان و اشراف و ملاکین و تجار و اصناف به انتخاب طبقات مرقومه، در دارالخلافه تهران تشکیل و تنظیم شود که در موارد لازمه در مهام امور دولتی و مملکتی و مصالح عامه مشاوره و مداقه لازمه را به عمل آورده و به هیئت وزرای ما در اصلاحاتی که برای سعادت و خوشبختی ایران خواهد شد اعانت و کمک لازم را بنماید. در کمال امنیت و اطمینان عقاید خودشان را در خیر دولت و ملت و مصالح عامه و احتیاجات مهمه قاطبه اهالی مملکت به توسط شخص اول دولت به عرض برسانند، که به صحه مبارکه موشح و به موقع اجرا گذارده شود. بدیهی است که به موجب این دستخط مبارک نظامنامه و ترتیبات این مجلس و اسباب و لوازم تشکیل آن را مرتب و مهیا خواهیم نمود، بعون الله تعالی این مجلس افتتاح و به اصلاحات لازمه شروع شود و نیز مقرر می‌فرماییم که سواد دستخط مبارک را اعلان و اعلام نمایید که تا قاطبه اهالی از نیات حسنه ما که تماماً راجع به ترقی دولت و ملت ایران است کما ینبغی مطلع و مرفه‌الحال مشغول دعاگویی باشند. در قصر صاحبقرانیه به تاریخ چهاردهم جمادی‌الآخری ۱۳۲۴ در سال یازدهم سلطنت ما","speaker":"مظفرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"دستخط نخستین تأسیس مجلس، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی و امیر خادم","workType":"فرمان سلطنتی","page":"تاریخ بیداری ایرانیان، جلد سوم، ص ۵۵۱ تا ۵۵۵ (نسخهٔ مورد استفاده)؛ خادم، قسمت بیستم، بخش ۵","date":"۱۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی و برابر با","context":"مظفرالدین شاه قاجار این دستخط را در قصر صاحبقرانیه خطاب به مشیرالدوله، صدراعظم، نوشت؛ عین آن را به قم تلگراف کردند و صورتی برای رؤسای بست‌نشینان سفارت فرستادند."},{"original":"On his birthday, 5 August 1906, he granted a form of constitution and permitted the convention of a constituent assembly which promptly met to draft an electoral law.","translation":"مظفرالدین شاه قاجار در زادروز خود، ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی)، صورتی از قانون اساسی را اعطا کرد و اجازه داد مجمعی تشکیل شود که بی‌درنگ به پیش‌نویس قانون انتخابات پرداخت.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"حقوق‌دان و نویسنده","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۶","date":"انتشار متن انگلیسی در ۱۹۹۸ میلادی، برابر با ۱۳۷۷ خورشیدی (۲۵۵۷ شاهنشاهی)","context":"غنی در مرور زمینه‌های برآمدن رضاشاه، فرمان مرداد ۱۲۸۵ را در زادروز مظفرالدین شاه قاجار و در یک بند، با قانون انتخابات و قانون اساسی، فشرده می‌کند."}]},{"title":"رد فرمان و کندن اعلان‌ها از دیوارها","body":"متن فرمان به اطلاع عام رسید و نسخه‌های آن را در شهر پخش کردند. ناظم‌الاسلام روز دوشنبه را چنین ثبت می‌کند که بازارها و سراها همچنان بسته‌اند و مردم در سفارتخانه‌اند. طرف صبح اعلانی به در و دیوار سفارت و خیابان‌ها و کوچه‌ها چسباندند. مردم آن را نپذیرفتند، اعلان مطبوعه را پاره کردند و آنچه را می‌توانستند از در و دیوار کندند. ناظم‌الاسلام همان صورت را بار دیگر، به عنوان متنی که به دیوار چسبانیده بودند و مردم آن را کندند، در کتاب خود می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی علت ناخشنودی کوشندگان را چنین می‌نویسد که در فرمان نام توده، یعنی ملت، برده نشده بود و جمله‌های آن روشن نبود. از این‌رو کسانی فرستادند تا چاپ‌شده‌ها را از دیوارها بکنند و نتیجه‌ای از فرمان به دست نیامد. خادم همین اعتراض را با تفصیل بیشتری به دو لایه تقسیم می‌کند: بی‌اعتمادی به اجرای وعده، و اصرار بر عین اصطلاح «مجلس شورای ملی» که به علما در قم نیز رسیده بود.\n\nبست‌نشینان به این نیز بسنده نکردند که متن را رد کنند. خادم می‌نویسد یکی از تقاضاهای جمع این بود که تا سفارت بریتانیا پادرمیانی نکند و برای دستخط ضمانت اجرایی ندهد، حاضر نیستند باغ را ترک کنند. به روایت همو، خود کاردار سفارت به این تقاضا جواب منفی داد: حاضر بود نامه را میان دولت و متحصنان رد و بدل کند، اما حاضر نبود برای فرمان دولتی ضمانت بدهد، و می‌پرسید اصلاً چه گونه ضمانتی ممکن است. آنچه از اسناد وزارت خارجهٔ بریتانیا در مقالهٔ مارتین آمده، نقش گرانت داف را بیشتر رساندن خواسته‌ها و گزارش به لندن نشان می‌دهد، نه ضمانت حقوقی متن فرمان.\n\nکسروی شادمانی زادروز را از رد فرمان جدا نگاه می‌دارد: بست‌نشینان در چراغانی شرکت کردند، اما چون متن را چاپ کردند و به دیوار چسباندند، آن را نپسندیدند. گواه ناشناس براون نیز می‌نویسد پادشاه چند فرستاده با دستخط به سفارت فرستاد و مردم از پذیرفتن آن‌ها خودداری کردند، تا پس از گفت‌وگوی بسیار سرانجام دستخطی را پذیرفتند که مجلسی از همهٔ طبقات می‌داد.","quotes":[{"original":"روز دوشنبه ۱۵ جمادی‌الآخری ۱۳۲۴ هجری در این روز نیز بازارها و سراها بسته و مردم در سفارتخانه می‌باشند. طرف صبح اعلانی به در و دیوار سفارت و خیابان‌ها و کوچه‌ها چسبیده شد. لکن مردم قبول نکرده و اعلان مطبوعه را پاره کردند و آنچه که ممکن بود از در و دیوار کندند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نویسندهٔ تاریخ بیداری ایرانیان","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد سوم، ص ۵۵۵ و ۵۵۶ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۱۵ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۶ اوت ۱۹۰۶ میلادی و برابر با","context":"ناظم‌الاسلام این فقره را در وقایع روز پس از صدور دستخط نخستین می‌آورد؛ اعلان چاپی همان فرمان بود که دربار به دیوارهای سفارت و خیابان‌ها چسبانیده بود."}]},{"title":"دستخط تکمیل و عنوان مجلس شورای اسلامی","body":"پس از رد متن اول، مظفرالدین شاه قاجار دستخط کوتاه‌تری نوشت و آن را به مشیرالدوله سپرد تا برای بست‌نشینان بخوانند. خادم مقصود این نوشته را نشان دادن عزم تازهٔ دربار می‌داند، آن هم از راه معرفی صدراعظم جدید: عین‌الدوله مخالف برنامه بود و مشیرالدوله به اصلاحات ساختاری تمایل داشت. با این همه، این دستخط نیز مسئله را تمام نکرد، زیرا به جای «مجلس شورای ملی» از «مجلس شورای اسلامی» سخن می‌گفت. ناظم‌الاسلام تاریخ این دستخط را می‌گذارد.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم می‌نویسد این نامه اگرچه حرف تازه‌ای نمی‌زد، شخص مشیرالدوله را پیش انداخت و دستور داد مجلس هرچه زودتر دایر شود. مشکل تازه همان عنوان «مجلس شورای اسلامی» بود. به روایت همو، ناظم‌الاسلام در چند خط به جلسه‌ای میان نمایندگان معترضان و جمعی از اعضای دولت اشاره کرده است. روشنفکران و اعضای انجمن‌های انقلابی، با آنکه خود را مسلمان می‌دانستند و با اجرای قوانین اسلام ستیزه‌ای نداشتند، از این نامگذاری بیم داشتند که راه را برای تکفیر باز کند. خادم حکم می‌کند که کاربرد این کلمه در دستخط لزوماً توطئه نبود، زیرا خود مشروطه‌خواهان مکرر می‌گفتند قانون را بر مدار شرع می‌خواهند؛ اعتراض آنان از بیم تفسیرهای بعدی بود، نه از انکار شرع.","quotes":[{"original":"جناب اشرف صدراعظم، در تکمیل دستخط سابق خودمان به تاریخ چهاردهم جمادی‌الآخری ۱۳۲۴، امروز اجازهٔ صریحه در تأسیس مجلس منتخبین فرموده بودیم. مجدداً برای اینکه عموم اهالی و افراد ملت از توجهات کاملهٔ همایونی ما واقف باشند، امر و مقرر می‌داریم که مجلس مزبور را به شرح دستخط سابق صریحاً دایر نموده، بعد از انتخاب اعضای مجلس، فصول و شرایط نظامنامهٔ مجلس شورای اسلامی را موافق تصویب و امضای منتخبین به طوری که موجب اصلاح عموم مملکت و اجرای قوانین شرع مقدس مرتب نمایند که به شرف عرض و امضای همایونی ما موشح و مطابق نظامنامهٔ مزبور، این مقصود مقدس صورت و انجام پذیرد.","speaker":"مظفرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"دستخط تکمیل فرمان مجلس، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی و احمد کسروی","workType":"فرمان سلطنتی","page":"تاریخ بیداری ایرانیان، جلد سوم، حوالی ص ۵۵۸ (نسخهٔ مورد استفاده)؛ تاریخ مشروطهٔ ایران، بخش یکم، ص ۱۲۰ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۱۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ اوت ۱۹۰۶ میلادی و برابر با، به روایت ناظم‌الاسلام","context":"این دستخط کوتاه را دربار پس از رد فرمان نخستین صادر کرد؛ کسروی آن را حاصل نشست سران کوشندگان در خانهٔ مشیرالدوله در قلهک می‌داند."}]},{"title":"نشست قلهک و تبدیل عنوان اسلامی به ملی","body":"کسروی می‌نویسد چون از فرمان اول نتیجه‌ای به دست نیامد، چنین نهادند که شب شانزدهم مرداد، برابر در شمار او، نشستی از سران کوشندگان در خانهٔ مشیرالدوله در قلهک باشد. در نتیجهٔ آن نشست، به روایت کسروی، پادشاه بار دیگر فرمان پایین، یعنی همان دستخط تکمیل، را بیرون داد و مردم آن را پذیرفتند، همان روز از سفارت پراکنده شدند، بازارها را باز کردند و به چراغانی پرداختند، و سه شب در شهر جشن بود.\n\nناظم‌الاسلام محل و دستور جلسه را گونه‌ای دیگر می‌نویسد. به روایت او، چند تن از رؤسای تجار را به قلهک، مزرعه و ییلاق سفارتخانه، فرستادند و از آنجا با شارژدافر به خانهٔ صدراعظم رفتند. قرار شد دو دستخط سابق را تغییر دهند و مضامین هر دو را در یک دستخط بنویسند، و عبارتی را که «مجلس شورای اسلامی» نوشته‌اند به «مجلس شورای ملی» بدل کنند. ناظم‌الاسلام دلیل این اصرار را چنین می‌آورد که ممکن است کسی به غرض شخصی یکی از مبعوثان را تکفیر کند و بگوید کافر را در مجلس اسلامی چه کار است؛ یا زمانی ملایی مانند شیخ فضل‌الله پیدا شود که همهٔ اهل مجلس را تکفیر یا دست‌کم تفسیق کند؛ و دیگر آنکه یهود و ارامنه و مجوس نیز باید منتخب خود را به این مجلس بفرستند و لفظ اسلامی با ورود آنان نمی‌سازد، و عارض لفظ ملی است. پس از مذاکرات بسیار، صدراعظم متقبل شد که مقاصد آقایان و تجار و کسبه را به جا آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nاین دو روایت را باید کنار هم خواند، نه به جای یکدیگر. کسروی نشست را در خانهٔ مشیرالدوله در قلهک می‌گذارد و نتیجه را پذیرش دستخط تکمیل می‌داند. ناظم‌الاسلام قلهک را ییلاق سفارت می‌خواند، گفت‌وگو را در خانهٔ صدراعظم می‌داند، و نتیجه را نه قبول عنوان اسلامی، بلکه تبدیل آن به ملی و ادغام دو متن در یک فرمان. خادم و مارتین در این نقطه به ناظم‌الاسلام نزدیک‌ترند: مارتین می‌نویسد پس از مشورت‌های بیشتر، از جمله دیدار صدراعظم با تجار بزرگ، دستخط حق مجلس شورای ملی را شناخت.","quotes":[{"original":"قرار شد دو دستخط سابق را تغییر دهند و مضامین هر دو را در یک دستخط بنویسند و نیز در دستخط که مجلس شورای اسلامی نوشته‌اند باید به این عبارت مجلس شورای ملی تبدیل شود. چه شاید بعضی به اغراض شخصیه یکی از مبعوثین را تکفیر کنند و آن وقت بگویند کافر در مجلس اسلامی چه می‌کند و شاید یک زمانی مانند شیخ فضل‌الله، ملائی پیدا شود که به غرض شخصی خود همهٔ اهل مجلس را تکفیر و لااقل تفسیق کند. آن وقت محرم مردم شود که کافر و فاسق را به مجلس اسلامی چه کار است. دیگر آن که طایفهٔ یهود و ارامنه و مجوس نیز باید منتخب خود را به این مجلس بفرستند و لفظ اسلامی با ورود آن‌ها نمی‌سازد. عارض لفظ ملی است.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نویسندهٔ تاریخ بیداری ایرانیان","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد سوم، ص ۵۶۲ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"میانهٔ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)، پس از صدور دستخط تکمیل","context":"ناظم‌الاسلام این فقره را از مذاکرهٔ رؤسای تجار می‌آورد که از قلهک، همراه کاردار سفارت، به خانهٔ مشیرالدوله رفتند تا دو دستخط پیشین را در یک متن جمع کنند."}]},{"title":"فرمان بازنویسی‌شده و مسئلهٔ تاریخ","body":"خادم تغییرات فرمان جدید را در سه جمله خلاصه می‌کند. در جملهٔ نخست، «مجلسی از منتخبین شاهزادگان و علما و قاجاریه و اعیان و اشراف و ملاکین و تجار و اصناف» به «مجلس شورای ملی از منتخبین» همان طبقات بدل شد. در جملهٔ دوم، «نظامنامه و ترتیبات این مجلس را مرتب و مهیا خواهیم نمود» به این صورت درآمد که نظامنامه را «موافق تصویب و امضای منتخبین از این تاریخ مرتب و مهیا خواهید نمود». خادم این فقره را در عمل ناظر به قانون اساسی می‌داند: دیگر پادشاه به تنهایی ترتیب کار را معین نمی‌کرد، بلکه تصویب نمایندگان شرط بود. در جملهٔ سوم، «این مجلس افتتاح و به اصلاحات لازمه شروع شود» جای خود را به این عبارت داد که «مجلس شورای مرقوم که نگهبان عدل ماست افتتاح و به اصلاحات لازمهٔ امور مملکت و اجرای قوانین شرع مقدس شروع نماید». بدین‌سان وظیفهٔ تعیین و اجرای قانون، نه فقط «اصلاحات لازمه»، بر عهدهٔ مجلس قرار گرفت.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم‌الاسلام در حاشیه نکته‌ای می‌آورد که بسیاری از گاه‌شماری‌های بعدی را توضیح می‌دهد: تاریخ این دستخط در هیجدهم بود، ولی محض آنکه با روز تولد پادشاه مطابق باشد، تاریخ آن را در چهاردهم نوشتند. خادم همین را تکرار می‌کند و می‌افزاید که چهار روز پس از فرمان اول بود، و متن جدید را در ۱۷ مرداد نوشتند. مارتین، با استناد به ناظم‌الاسلام و تلگراف گرانت داف به ادوارد گری به شمارهٔ ۲۱۰ و به تاریخ ۱۰ اوت، دستخط دوم را برابر ۱۰ اوت، یعنی ۱۹ مرداد، می‌داند. هیجدهم قمری با ۱۸ مرداد و نوزدهم با ۱۹ مرداد و ۱۰ اوت می‌خواند. یکی از این تاریخ‌ها ممکن است روز نگارش باشد و دیگری روز قرائت یا روز گزارش سفارت.\n\n{{quote:1}}\n\nبراون در پیوست کتاب خود ترجمهٔ انگلیسی فرمانی به تاریخ برابر ۵ اوت را چاپ کرده است. آن ترجمه از «مجلسی از منتخبین» طبقات سخن می‌گوید و تهیهٔ نظامنامه را به صدراعظم می‌سپارد، و عنوان «مجلس شورای ملی» و قید تصویب منتخبین و عبارت «نگهبان عدل ماست» را، چنان‌که در صورت نهایی فارسی آمده، ندارد. پس صورتی که براون به انگلیسی ثابت کرده به دستخط نخستین نزدیک‌تر است تا به فرمان بازنویسی‌شده‌ای که تاریخ همان روز را بر خود دارد. این اختلاف، خود گواه آن است که در همان هفته بیش از یک صورت از فرمان در گردش بود.\n\nناظم‌الاسلام می‌افزاید که بعضی از مردم در لفظ «به موقع اجرا» چون و چرا کردند، اما کسان چیزفهم آنان را آرام کردند و معنی کلام را فهماندند. همو صورت دستخطی را نیز می‌آورد که برخی می‌خواستند به امضا برسد و در آن مجلس تنظیمات، مرکب از وکلای منتخب ملت و رجال امین دولت، حاکم بر جمیع دوایر لشکری و کشوری باشد. به روایت او تجار گفتند کار گذشته است و هر ساعت نمی‌توان پادشاه را واداشت که دستخط را عوض کند؛ و اگر وکلای آقایان نیامده بودند، مردم بهتر کار را می‌گذراندند. این پیش‌نویس پذیرفته نشد و در فرمان نهایی نماند.","quotes":[{"original":"جناب اشرف صدراعظم، از آنجا که حضرت باریتعالی جلّ شأنه سررشتهٔ ترقی و سعادت ممالک محروسهٔ ایران را به کف کفایت ما سپرده و شخص همایون ما را حافظ حقوق قاطبهٔ اهالی ایران و رعایای صدیق خودمان قرار داده، لهذا در این موقع که رأی و ارادهٔ همایون ما بدان تعلق گرفت که برای رفاهیت و امنیت قاطبهٔ اهالی ایران و تشیید و تأیید مبانی دولت اصلاحات مقتضیه به مرور در دوایر دولتی و مملکتی به موقع اجرا گذارده شود، چنان مصمم شدیم که مجلس شورای ملی از منتخبین شاهزادگان و علما و قاجاریه و اعیان و اشراف و ملاکین و تجار و اصناف به انتخاب طبقات مرقومه در دارالخلافهٔ طهران تشکیل و تنظیم شود که در مهام امور دولتی و مملکتی و مصالح عامه مشاوره و مداقهٔ لازم را به عمل آورده و به هیئت وزرای دولتخواه ما در اصلاحاتی که برای سعادت و خوشبختی ایران خواهد شد اعانت و کمک لازم را بنماید و در کمال امنیت و اطمینان عقاید خود را در خیر دولت و ملت و مصالح عامه و احتیاجات قاطبهٔ اهالی مملکت به توسط شخص اول دولت به عرض برساند که به صحهٔ همایونی موشح و به موقع اجرا گذارده شود. بدیهی است که به موجب این دستخط مبارک نظامنامه و ترتیبات این مجلس و اسباب و لوازم تشکیل آن را موافق تصویب و امضای منتخبین از این تاریخ مرتب و مهیا خواهید نمود که به صحهٔ ملوکانه رسیده و بعون الله تعالی مجلس شورای مرقوم که نگهبان عدل ماست افتتاح و به اصلاحات لازمهٔ امور مملکت و اجرای قوانین شرع مقدس شروع نماید و نیز مقرر می‌داریم که سواد دستخط مبارک را اعلان و منتشر نمایید تا قاطبهٔ اهالی از نیات حسنهٔ ما که تماماً راجع به ترقی دولت و ملت ایران است کما ینبغی مطلع و مرفه‌الحال مشغول دعاگویی دوام این دولت و این نعمت بی‌زوال باشند. در قصر صاحبقرانیه به تاریخ چهاردهم شهر جمادی‌الثانی ۱۳۲۴ هجری در سال یازدهم سلطنت ما","speaker":"مظفرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"فرمان نهایی تأسیس مجلس شورای ملی، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی و احمد کسروی","workType":"فرمان سلطنتی","page":"تاریخ بیداری ایرانیان، جلد سوم، ص ۵۶۴ (نسخهٔ مورد استفاده)؛ تاریخ مشروطهٔ ایران، بخش یکم، ص ۱۱۹ و ۱۲۰ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"تاریخ روی کاغذ، برابر ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی) و ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی؛ به روایت ناظم‌الاسلام نگارش در","context":"این صورت نهایی همان فرمانی است که مشیرالملک در باغ سفارت خواند و منابع بعدی معمولاً آن را متن فرمان مشروطه می‌دانند؛ تاریخ روی کاغذ را با زادروز پادشاه یکی نگاه داشتند."},{"original":"تاریخ این دستخط در هیجدهم بوده ولی محض این که مطابق باشد با روز تولد شاهنشاه، تاریخ آن را در چهاردهم نوشتند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نویسندهٔ تاریخ بیداری ایرانیان","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد سوم، ص ۵۶۴ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"نگارش کتاب در سال‌های پس از رویداد؛ اشاره به فرمان نهایی مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)","context":"ناظم‌الاسلام پس از آوردن متن فرمان نهایی می‌نویسد که تاریخ روی کاغذ را از هیجدهم به چهاردهم برگرداندند تا با روز ولادت مظفرالدین شاه قاجار یکی باشد."}]},{"title":"قرائت فرمان و دستخط عفو در سفارت","body":"ناظم‌الاسلام صحنهٔ قرائت را چنین می‌نویسد که عصر، مقارن فرو رفتن آفتاب، مشیرالملک، نورچشم صدراعظم، که در آن روز او را وزیر امور خارجه می‌خواندند، با آقا میرزا محمدصادق و جمعی دیگر از صاحبقرانیه به شهر آمدند، به سفارتخانه درآمدند و به چادر بزرگ تجار رفتند. سید عبدالحسین واعظ بالای منبر رفت، مراتب مرحمت مظفرالدین شاه قاجار را به مردم گفت و از سوی مردم سپاس گفت. سپس مشیرالملک، که ناظم‌الاسلام می‌نویسد در این ایام او را مشیرالدوله نیز می‌گفتند، روی صندلی نشست و سه نوشته را به ترتیب خواند: فرمان تأسیس مجلس شورای ملی؛ دستخط عفو و اغماض از متحصنان و امنیت دادن به کسانی که در سفارتخانه بودند؛ و تلگراف علمای قم به متحصنان.\n\nخادم همین قرائت را به حسن مشیرالملک، پسر نصرالله مشیرالدوله، نسبت می‌دهد و می‌افزاید که فرمان عفو از درخواست‌های خود بست‌نشینان بود، زیرا می‌ترسیدند پس از خروج از باغ، نیروی دولت به جان و مالشان آسیب برساند.\n\nتلگراف قم، به روایت ناظم‌الاسلام، می‌گفت مقاصد شما و ما انجام گرفت، از سفارتخانه برخیزید و بیش از این نمانید که مفاسدی بر ماندن زیاد است و در تلگراف نمی‌توان آن‌ها را گفت؛ اگر مقاصد شما باقی دارد، ما در زاویهٔ مقدسهٔ حضرت عبدالعظیم می‌مانیم تا آن باقی نیز انجام گیرد. مردم در نهایت رضا و امتنان پذیرفتند. اما چون تهیهٔ شام و غذا را دیده بودند، بیشتر ماندند و بعضی به خانه‌های خود رفتند. فردا جمعه بود و قاعدتاً بازار باز نمی‌شد؛ قرار گذاشتند دکان‌ها را حتی در جمعه باز کنند و فردا شب شهر را چراغان نمایند. خادم همین ماندن برای پلو را با زبانی ساده‌تر روایت می‌کند: برنج را از پیش خیسانده بودند و حیفشان آمد دیگ را رها کنند.\n\n{{quote:0}}\n\nاگر فردای قرائت جمعه بوده باشد، با تبدیل تقویم. کسروی، چنان‌که گذشت، پراکندگی از سفارت را همان روز پذیرش دستخط تکمیل می‌داند.","quotes":[{"original":"لذا مردم در نهایت رضا و امتنان و تشکر قبول نمودند. لکن چون تهیهٔ شام و غذا را دیده بودند، اکثر ماندند و بعضی از مردم رفتند به خانه‌های خودشان. فردا هم که روز جمعه است و نبایست بازارها باز شود، قرار گذاردند دکاکین را باز کنند، اگرچه روز جمعه هم باشد. فردا شب را هم خیال دارند شهر را چراغان نمایند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نویسندهٔ تاریخ بیداری ایرانیان","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"جلد سوم، ص ۵۶۳ و ۵۶۴ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"قرائت فرمان در باغ سفارت، به روایت ناظم‌الاسلام در همان هفتهٔ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)","context":"ناظم‌الاسلام این فقره را پس از قرائت فرمان نهایی، دستخط عفو و تلگراف علمای قم در چادر تجار می‌آورد."}]},{"title":"بازگشت علما از قم و مجلس موقت مدرسهٔ نظام","body":"در همان روز به علمای قم تلگراف کردند که فرمان صادر شده و موافقت به عمل آمده است و باید به تهران بازگردند. کسروی می‌نویسد علما سخن عضدالملک را نپذیرفته بودند و همچنان در قم می‌ماندند؛ به آگاهی از چگونگی، آمادهٔ بازگشت شدند، پیش و پس به راه افتادند، همگی در کهریزک گرد آمدند و روز بیست و سوم مرداد به حضرت عبدالعظیم درآمدند تا فردا روانهٔ شهر شوند. مردم پیشواز بسیار بزرگی کردند و مظفرالدین شاه قاجار کالسکه‌های دولتی را برای سواری آنان فرستاد و دوباره دو شب جشن و چراغانی بود. مارتین بازگشت علما را برابر ۱۴ اوت می‌نویسد، که با همان بیست و سوم مرداد می‌خواند. براون بازگشت را یک یا دو روز پس از ترک باغ سفارت، حدود ۱۵ یا ۱۶ اوت، می‌داند و می‌گوید آن را به نام «فتح ملی» جشن گرفتند؛ تلگراف پترزبورگ به تاریخ ۱۷ اوت، که تایمز روز ۱۸ اوت چاپ کرد، از مشارکت کلنی روس در این شادی خبر می‌داد.\n\nخادم می‌نویسد بازگشت علما حدود یک هفته طول کشید، بیشتر از آن رو که سنشان بالا بود و سفر را آهسته کردند. همو از کدورت میان بهبهانی و شیخ فضل‌الله نوری در مسیر بازگشت یاد می‌کند: شیخ فضل‌الله دعوی اعلمیت داشت و انتظار احترام بیشتری می‌کشید، و بهبهانی حاضر نبود به او باج بدهد. خادم این نزاع را در آن مقطع هنوز فرعی می‌داند و دنبالهٔ آن را به قسمت‌های بعد وامی‌گذارد.\n\nروز شنبه بیست و ششم مرداد، برابر در شمار کسروی، در سرای مدرسهٔ نظام، که از سراهای دربار بود، نشستی برای گشایش مجلس چندگاهه یا موقت برپا شد. کار این مجلس نوشتن نظامنامهٔ انتخابات و فراهم کردن مقدمات دارالشورا بود. کسروی شمار حاضران را نزدیک به دو هزار تن می‌نویسد: علما و سران کوشندگان و کسانی از وزیران و درباریان. عضدالملک از سوی دولت پذیرایی می‌کرد. نخست مشیرالدوله سخن گفت و مقصود نشست را باز نمود؛ سپس حاج میرزا نصرالله ملک‌المتکلمین به نام توده خطبه‌ای خواند و سپاس گفت. در پایان از حاضران عکس گرفتند. مشیرالدوله در آن نطق، به نقل کسروی، دستخط را مبنای کار خواند و گفت برای آنکه پادشاه حجتی بر تصمیم خود داده باشد، عجالتاً محل موقتی این مجلس معین شده تا لایحهٔ قواعد انتخابات و نظامنامه به‌زودی مرتب شود و اعضای مجلس ملی در تهران جمع آیند.\n\n{{quote:0}}\n\nتفصیل تدوین نظامنامه و گشایش مجلس شورای ملی در مدخل گشایش دارالشورا آمده است و اینجا تکرار نمی‌شود. آنچه به پیامد فرمان تعلق دارد این است که دستخط مرداد، حتی در صورت نهایی، خود قانون اساسی نبود؛ تازه مأموریت نوشتن قواعد انتخابات و سپس قانون اساسی را می‌گشود.","quotes":[{"original":"از آنجا که ترتیب قوانین انتخابات و سایر فصول نظامنامهٔ این مجلس شورای ملی باید با کمال دقت موافق دستخط مبارک فوق‌الذکر ترتیب شود و البته چنانکه می‌دانید اتمام این کار مستلزم وقت و فرصت معین است، لهذا برای اینکه اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی دلیلی واضح و حجتی کافی در تصمیم رأی مبارک خودشان برای تشکیل و ترتیب مجلس شورای ملی به قاطبهٔ اهالی ایران داده باشند، چنین مقرر فرمودند که عجالتاً محل موقتی این مجلس محترم ملی تعیین و در آنجا با حضور آقایان علما و وزراء و اعیان و اشراف و تجار و اصناف صرف شیرینی و شربت شود.","speaker":"میرزا نصرالله‌خان نایینی مشیرالدوله، به روایت احمد کسروی","speakerTitle":"صدراعظم ایران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۳۳ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۲۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۷ اوت ۱۹۰۶ میلادی، در نشست مدرسهٔ نظام","context":"کسروی این فقره را از نطق مشیرالدوله در گشایش مجلس موقت برای تهیهٔ نظامنامهٔ انتخابات نقل می‌کند."}]}],"views":[{"title":"روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","body":"ناظم‌الاسلام نزدیک‌ترین روایت روزبه‌روز را به دست می‌دهد. او سه متن را از هم جدا می‌کند، رد اعلان دیواری را در روز دوشنبه ثبت می‌کند، مذاکرهٔ تجار و کاردار سفارت با صدراعظم را می‌آورد، قرائت سه‌گانهٔ فرمان و عفو و تلگراف قم را در چادر تجار وصف می‌کند، و می‌نویسد تاریخ فرمان نهایی را از هیجدهم به چهاردهم برگرداندند تا با روز ولادت یکی باشد. همو از پیش‌نویسی سخت‌گیرانه‌تر یاد می‌کند که پذیرفته نشد، و از چون و چرا در عبارت «به موقع اجرا» سخن می‌گوید. وزن این روایت در جزئیات متن و ترتیب روزهاست."},{"title":"روایت احمد کسروی","body":"کسروی آگاهی پادشاه را تا لحظهٔ صدور اندک می‌داند و فرمان را نتیجهٔ آن می‌شمارد که چون پیشامد را نیک دانست، از در همداستانی درآمد. او متن مشهور فرمان، با عنوان مجلس شورای ملی و قید تصویب منتخبین، را همان فرمان یکشنبه می‌آورد و دستخط تکمیل را حاصل نشست شب شانزدهم در خانهٔ مشیرالدوله در قلهک می‌داند، که به روایت او مردم همان را پذیرفتند و همان روز سفارت را ترک کردند.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی شادمانی زادروز و چراغانی شیر و خورشید در سفارت را می‌پذیرد، و در همان حال می‌نویسد کوشندگان فرمان چاپ‌شده را نپسندیدند زیرا نام توده در آن روشن نبود و جمله‌ها دوپهلو می‌نمود. این توصیف با متنی که خود او به عنوان فرمان یکشنبه آورده، و در آن «مجلس شورای ملی» و «منتخبین» هست، کاملاً نمی‌خواند. یک راه جمع این است که کسروی صورت نهایی و تاریخ‌دارِ چهاردهم را به جای پیش‌نویس ردشده نشانده باشد؛ این فقط یک احتمال است. آنچه مسلم است این است که کسروی نیز، مانند ناظم‌الاسلام، رد اعلان دیواری و نیاز به دستخطی دیگر را ثبت کرده است.\n\nدر پایان گزارش همان هفته، کسروی می‌نویسد بدین‌سان مشروطه در ایران پدید آمد، ولی مردم بسیار دور بودند و معنی و ارج آن را نمی‌دانستند. به جای آنکه در پی یاد گرفتن باشند و بدانند مشروطه چیست و اکنون که آن را به دست آورده‌اند چه باید بکنند، شب‌نامه می‌نوشتند و به خودنمایی می‌کوشیدند. این داوری کسروی است؛ باید آن را در کنار روایت ناظم‌الاسلام خواند که در همان باغ سفارت از درس قانون و افزوده شدن علم و تربیت سخن می‌گوید، و در کنار گواه براون که برخی سران را دارای تصوری روشن از مقصود می‌داند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"می‌توان گفت که تا این هنگام شاه از پیشامدها آگاهی درستی نمی‌داشت. چون در صاحبقرانیه در بیرون شهر می‌نشست و درباریان گردش را گرفته و به کس دیگری راه نمی‌دادند از چگونگی کشور یکباره ناآگاه می‌بود. ولی این زمان که پیشامد را نیک دانست از در همداستانی درآمد، و روز یکشنبه سیزدهم مرداد فرمانی را که امروز سردیباچهٔ قانون‌هاست بیرون داد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ تاریخ مشروطهٔ ایران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۱۹ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"نخستین انتشار ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی این فقره را درست پیش از آوردن متن فرمان می‌نویسد و صدور آن را به آگاهی یافتن مظفرالدین شاه قاجار از وضع تهران نسبت می‌دهد."},{"original":"بدین‌سان مشروطه در ایران پدید آمد. ولی مردم معنی و ارج آن را نمی‌دانستند، و خود درمانده بودند که درباریان چه کار کنند. یکی از سبکسری‌ها در ایرانیان، به‌ویژه در تهرانیان، آن است که همین‌که یکی دو کسی به کاری برخاستند صدها دیگران به آن برخیزند. در این هنگام نیز صد کس شب‌نامه می‌نوشتند، و هر کسی دانسته‌های خود را برون می‌ریختند. به جای آنکه در پی یاد گرفتن باشند و بدانند مشروطه چیست، و اکنون که آن را به دست آورده‌اند چه کاری باید کنند، و از چه راهی پیش روند، به خودنمایی‌ها می‌کوشیدند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ تاریخ مشروطهٔ ایران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۳۳ و ۱۳۴ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"نخستین انتشار ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی این فقره را پس از گزارش نشست مدرسهٔ نظام و پیدایش مشروطه می‌نویسد و شادمانی آن روزها را از آموزگاری پس از فرمان جدا می‌کند."}]},{"title":"روایت امیر خادم","body":"خادم ترتیب ناظم‌الاسلام را دنبال می‌کند و آن را برای خوانندهٔ امروز باز می‌کند: دو فرمان، بلکه سه نوشته، که دومی معروف تاریخ نشد و سومی، با حفظ تاریخ چهاردهم، متنی است که در تاریخ ماند. او دلیل رد فرمان اول را هم بی‌اعتمادی به اجرای وعده می‌داند و هم غیبت عین اصطلاح «مجلس شورای ملی». نقش کاردار سفارت را واسطه می‌شمارد نه ضامن. در بارهٔ عنوان اسلامی، چنان‌که گذشت، توطئه را بعید می‌داند و بیم از تفسیر بعدی را برجسته می‌کند. بازگشایی بازار را ۱۹ مرداد می‌نویسد و قرائت فرمان را به هفدهم مرداد و حسن مشیرالملک نسبت می‌دهد. جایی که خادم از ناظم‌الاسلام فراتر می‌رود، تفسیر است."},{"title":"براون و گواه عینی","body":"براون در فصل «اعطای قانون اساسی از سوی مظفرالدین شاه» رویداد را در یک جمله فشرده می‌کند: سرانجام در پنجم اوت، برابر که اتفاقاً زادروز پادشاه بود، مظفرالدین شاه قاجار همهٔ تقاضاهای بست‌نشینان را برآورد و آنان سفارت را ترک کردند. این فشرده، فاصلهٔ چندروزه میان دستخط اول و پذیرش نهایی را از میان برمی‌دارد. ترجمهٔ انگلیسی پیوست کتاب او نیز، چنان‌که آمد، به صورت نخستین نزدیک‌تر است.\n\n{{quote:0}}\n\nدر همان فصل، براون نامهٔ گواهی را می‌آورد که گواه آن را در همان اوت ۱۹۰۶، در حین رویدادها، نوشته است. نویسندهٔ نامه، که براون نام او را نمی‌گوید، چند هفته در باغ سفارت مانده بود. او می‌نویسد پادشاه چند فرستاده با دستخط فرستاد و مردم نپذیرفتند؛ سرانجام پس از گفت‌وگوی بسیار دستخطی را قبول کردند که مجلسی از شاهزادگان و قاجار و اعیان و ملاکین و تجار و اصناف می‌داد، خون‌بهای سیدهای کشته‌شده را وعده می‌کرد، علمای تبعیدی را به بازگشت می‌خواند و از تأسیس محاکم عدل سخن می‌گفت. سپس می‌پرسد آیا سپیده‌دم آزادی را در ایران می‌بینند یا آغاز نمایشی رقت‌انگیز را. خود او گمان می‌کند دولت خواهد کوشید مجلس را چنان بیاراید که رأی دربار را تأیید کند، اما در پایان مردم پیروز خواهند شد، هرچند جز اندکی از سران، از اصول حکومت بی‌خبرند.\n\n{{quote:1}}\n\nدر حاشیهٔ همین صفحات، براون از زبان تقی‌زاده می‌نویسد که در میان بست‌نشینان هیئتی تشکیل شد، از بعضی ایرانیان درس‌خواندهٔ اروپایی‌مآب مشورت می‌گرفت و با پیشوایان قم، و از آن طریق با ولایات، در تماس بود. این هیئت بود که پس از وعدهٔ عزل عین‌الدوله، بست‌نشینان را به ماندن واداشت تا خواست از عدالتخانه به مجلس ملی برسد. این فقره بیشتر به مدخل بست مربوط است، اما نشان می‌دهد که عنوان موجود در فرمان نهایی، از نظر تقی‌زاده، محصول فشار همان هیئت بود نه اعطای یک‌بارهٔ دربار.","quotes":[{"original":"Finally on August 5 (14 Jumada ii, which happened to be the Shah's birthday) Muzaffaru'd-Din granted all the demands of the bastis, who thereupon quitted the Legation.","translation":"سرانجام در ۵ اوت (۱۴ ‌الثانی، که اتفاقاً روز ولادت پادشاه بود) مظفرالدین شاه همهٔ خواست‌های بست‌نشینان را برآورد و آنان پس از آن سفارت را ترک کردند.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و نویسندهٔ انقلاب ایران","work":"انقلاب ایران ۱۹۰۵–۱۹۰۹","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۲۰","date":"انتشار ۱۹۱۰ میلادی","context":"براون در پایان گزارش بست سفارت، صدور فرمان و ترک باغ را در همین یک جمله، در زادروز مظفرالدین شاه قاجار، خلاصه می‌کند."},{"original":"After endless discussion, the people at last accepted a Royal dast-khatt, granting them a Parliament to be composed of all classes: Princes, Qajars, Nobles, landed proprietors, merchants, tradesmen, etc. Blood-money was promised to the relatives of the murdered Sayyids; the exiled mullas have been asked to return, and will be brought back in triumph, and the Courts of Justice are to be established. The question every one is now asking is, \"Are we witnessing the Dawn of Liberty in Persia, or the beginning of a sorry farce?\"","translation":"پس از گفت‌وگوی بی‌پایان، مردم سرانجام دستخطی سلطنتی را پذیرفتند که مجلسی مرکب از همهٔ طبقات به آنان می‌داد: شاهزادگان، قاجارها، اعیان، مالکان، تجار، پیشه‌وران و جز آن. خون‌بها به خویشان سیدهای کشته‌شده وعده داده شد؛ ملایان تبعیدی را به بازگشت خوانده‌اند و با شکوه باز خواهند آورد، و محاکم عدل باید برقرار شود. پرسشی که اکنون همگان می‌کنند این است: «آیا سپیده‌دم آزادی را در ایران می‌بینیم، یا آغاز نمایشی رقت‌انگیز را؟»","speaker":"گواه ناشناس، به روایت ادوارد براون","speakerTitle":"شاهد عینی بست سفارت در تهران","work":"انقلاب ایران ۱۹۰۵–۱۹۰۹","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۲۱ و ۱۲۲","date":"نامه در اوت ۱۹۰۶ میلادی نوشته شده و براون آن را در ۱۹۱۰ میلادی چاپ کرده است","context":"براون این نامه را از گواهی نقل می‌کند که در همان هفته‌های بست و صدور فرمان در تهران بوده و نام نویسنده را نیاورده است."}]},{"title":"مارتین در دانشنامهٔ ایرانیکا","body":"مارتین دو دستخط را صریحاً از هم جدا می‌کند و برای هر یک تاریخ قمری و میلادی می‌گذارد. دستخط برابر ۵ اوت را مجلسی از نمایندگان همهٔ طبقات، از جمله اصناف، می‌داند که مخالفان آن را مبهم خواندند و رد کردند. دستخط برابر ۱۰ اوت را، پس از مشورت‌هایی که دیدار مشیرالدوله با تجار بزرگ را نیز در بر داشت، اعطای حق مجلس شورای ملی می‌شمارد. منابع او ناظم‌الاسلام، تلگراف گرانت داف به گری در ۱۰ اوت، و ظهیرالدوله است. بازگشت علما را برابر ۱۴ اوت می‌نویسد. این فقط یک راه جمع است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"A rescript of 14 Jumada II/5 August granting a majles of representatives elected from all classes, including the guilds, was rejected by the opposition because they found it too vague. Finally, following further consultations, including an interview between the grand vizier, Moshir-al-Dawla, and leading merchants, the rescript of 19 Jumada II/10 August granted the right to a majles-e shura-ye melli.","translation":"دستخط ۱۴ ‌الثانی، برابر ۵ اوت، که مجلسی از نمایندگان منتخب همهٔ طبقات، از جمله اصناف، می‌داد، از سوی مخالفان رد شد زیرا آن را بیش از حد مبهم یافتند. سرانجام، پس از مشورت‌های بیشتر، از جمله دیدار صدراعظم، مشیرالدوله، با تجار بزرگ، دستخط ۱۹ ‌الثانی، برابر ۱۰ اوت، حق مجلس شورای ملی را اعطا کرد.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ مقالهٔ انقلاب مشروطه در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"ص ۱۷۶ تا ۱۸۷","date":"انتشار مقاله در دانشنامهٔ ایرانیکا، ۱۳۷۲ خورشیدی (۲۵۵۲ شاهنشاهی، ۱۹۹۳ میلادی)","context":"مارتین در روایت رویدادهای تابستان ۱۳۲۴ قمری، دو دستخط مرداد ۱۲۸۵ را از هم جدا می‌کند و منابع فارسی و تلگراف سفارت بریتانیا را در پانوشت می‌آورد."}]},{"title":"تقی‌زاده و نزاع بعدی بر سر لفظ مشروطه","body":"تقی‌زاده آغاز کار را «اعلام تأسیس مجلس شورا از منتخبین مردم در» می‌خواند و می‌افزاید که اصطلاح مشروطیت در آن هنگام در میان نبود و لفظ مجلس ورد زبان مردم بود. قانون انتخابات را بی‌درنگ پس از فرمان تدوین کردند و به روایت او در امضا شد، انتخابات تهران زود انجام گرفت و مجلس در با حضور پادشاه در کاخ گلستان افتتاح گردید. این ادامه، موضوع مدخل گشایش مجلس است.\n\nبه روایت همو، مشیرالدوله گفت پادشاه مشروطه نداده و مجلس مرحمت کرده است و در واقع می‌خواستند مجلس همان عدالتخانهٔ اصطلاح اول بماند. ایستادگی آذربایجان و گفت‌وگوی یک‌هفته‌ای در تهران، و سپس پیشنهاد «مشروعه» از سوی محمدعلی شاه قاجار، به دوره‌ای دیگر تعلق دارد. آوردن این فقره در تاریخ فرمان، اگر از زمینه جدا شود، این گمان را پیش می‌آورد که مشیرالدوله همان جمله را در روز امضای دستخط بر زبان آورده است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"قانون انتخابات که نظامنامه خوانده می‌شد بلافاصله پس از صدور فرمان مشروطیت (که اگرچه این اصطلاح در بین نبود و لفظ مجلس ورد زبان مردم بود) تدوین شده و در ۲۰ رجب ۱۳۲۴ امضا شد.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه و نمایندهٔ بعدی آذربایجان در مجلس اول","work":"تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران، خطابهٔ دوم","workType":"خطابهٔ تاریخی","page":"خطابهٔ دوم (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"ایراد خطابه‌ها در ۱۳۳۸ خورشیدی (۲۵۱۸ شاهنشاهی، ۱۹۵۹ میلادی)","context":"تقی‌زاده در مرور وقایع تابستان و پاییز ۱۲۸۵، صدور فرمان را اعلام تأسیس مجلس می‌خواند و یادآور می‌شود که واژهٔ مشروطیت در آن روز هنوز اصطلاح رایج نبود."}]},{"title":"غنی و فشرده‌های بعدی","body":"غنی، چنان‌که در نقل قول آمد، پنجم اوت را زادروز و روز اعطای «صورتی از قانون اساسی» می‌داند و مجمع نگارندهٔ قانون انتخابات را در همان بند می‌آورد، سپس می‌گوید در اکتبر ۱۹۰۶ مجمع قانون اساسی را نوشت و پادشاه آن را تصویب کرد و متمم، که او آن را روایت ایرانی منشور حقوق می‌خواند، در اکتبر ۱۹۰۷ آمد. در گاه‌شمار همین سال‌ها این سه کار یکی نیست. فرمان مرداد مجلس را ساخت. قانون اساسی پنجاه و یک ماده‌ای در دی ۱۲۸۵ به امضا رسید و مدخل جداگانه دارد. حقوق ملت و نظارت مجتهدان در متمم مهر ۱۲۸۶ آمد. فشردهٔ غنی برای مدخل او، که برآمدن رضاشاه است، کافی است؛ برای تاریخ خود فرمان، باید این لایه‌ها را از هم باز کرد."}],"aftermathSections":[{"title":"پایان بست و بازگشت کاروان قم","body":"پذیرش فرمان نهایی بست باغ سفارت را، به تدریج، به پایان رساند. بازار تهران، به روایت خادم، در ۱۹ مرداد باز شد و به روایت ناظم‌الاسلام حتی در جمعه دکان‌ها را گشودند و شب را چراغان کردند. کسروی از سه شب جشن در شهر پس از پراکندگی، و از دو شب جشن دیگر پس از ورود علما، سخن می‌گوید. علما در بیست و سوم مرداد به حضرت عبدالعظیم رسیدند و روز بعد، با کالسکه‌های دولتی و پیشواز بزرگ، وارد تهران شدند. بدین‌سان دو فشار همزمان که زمینهٔ فرمان بود، پس از صدور متن مورد قبول از میان رفت: بست‌نشینان باغ را ترک کردند و مهاجران بازگشتند.\n\nاین پایان به معنای اجماع کامل نبود. تلگراف قم خود قیدی داشت: اگر مقاصد باقی مانده است، علما در حضرت عبدالعظیم می‌مانند تا آن باقی نیز انجام گیرد. کدورت میان بهبهانی و شیخ فضل‌الله نوری در راه بازگشت، به گفتهٔ خادم، در آن هفته هنوز فرعی بود و بعداً به شکاف بزرگ‌تری پیوست. در سوی دربار نیز، به روایت کسروی، دیری نپایید که این شایعه پیچید که هواداران خودکامگی نومید نشده‌اند، فرمان را به گونه‌ای دیگر معنی می‌کنند، و عین‌الدوله از راه مبارک‌آباد ممکن است به شهر بازگردد. این شایعات به ناآرامی تازه و چانه‌زنی بر سر نظامنامه انجامید که براون نیز در اوایل سپتامبر از آن خبر می‌دهد. شرح آن ناآرامی به مدخل نظامنامهٔ انتخابات تعلق دارد."},{"title":"از فرمان اعطایی تا قانون اساسی","body":"فرمان مرداد، حتی در صورت نهایی، قانون اساسی نبود. مظفرالدین شاه قاجار به عنوان پادشاه، مجلسی از منتخبین طبقات معین در تهران «مرحمت» کرد، نظامنامه را به تصویب همان منتخبین سپرد، و اجرای قوانین شرع را در شمار وظایف مجلس نهاد. پیشنهادها می‌بایست «به توسط شخص اول دولت به عرض» برسد و به صحهٔ همایونی موشح شود. ساختار حقوقی فرمان، اعطای پادشاه است نه قرارداد میان دو طرف برابر. همین ساخت است که ماه‌ها بعد، در نزاع لفظ مشروطه، دستاویز کسانی شد که می‌گفتند مجلس هست و مشروطه نیست.\n\nبا این همه، سه تغییر صورت نهایی، که خادم برشمرده، دست دربار را نسبت به پیش‌نویس اول تنگ‌تر کرد: نام مجلس شورای ملی در متن نشست، ترتیب نظامنامه به تصویب منتخبین مشروط شد، و کار مجلس از «اصلاحات لازمه» به اجرای قانون ارتقا یافت. مجلس موقت مدرسهٔ نظام، دو روز در هفته، نوشتن نظامنامهٔ انتخابات را آغاز کرد. مارتین می‌نویسد سه روز پس از بازگشت علما، هیئتی از اصلاح‌طلبان، علما و محافظه‌کاران درباری، از جمله صنیع‌الدوله و مخبرالسلطنه و مشیرالملک و امیر بهادر، به کار ترتیب مجلس پرداخت و در فاصلهٔ تا، برابر ۱۹ اوت تا ۸ سپتامبر، قواعد انتخابات را نوشت. تاریخ امضا در منابع اندکی فرق دارد: مارتین برابر ۸ سپتامبر را می‌نویسد که فردای آن اعلام شد؛ تقی‌زاده را می‌آورد؛ کسروی قرار را پنجشنبه چهاردهم شهریور، برابر، می‌گذارد که سپس با تردید پادشاه به هم خورد. این اختلاف‌ها در مدخل نظامنامه و گشایش مجلس بررسی می‌شود. انتخاب تهران در پاییز انجام گرفت و مجلس اول در مهر گشوده شد، پیش از آنکه وکلای ولایات رسیده باشند."},{"title":"تبریز و تکان بعدی","body":"تقی‌زاده می‌نویسد در ایالات، از جمله در آذربایجان که زیر تسلط محمدعلی میرزا ولیعهد بود، در آغاز اثری از تغییر اساس حکومت ظاهر نشد تا در مردم تبریز در کنسولگری بریتانیا بست نشستند و ولیعهد نیز تسلیم شد و انجمن ملی برای انجام انتخابات برپا گردید. کسروی در جای دیگر همین را تکان آخر می‌خواند و می‌گوید تکان شهرها هنوز نرسیده بود. فرمان تهران به خودی خود در همهٔ ولایات اجرا نشد؛ مقاومت یا همراهی حکام محلی، به‌ویژه ولیعهد در تبریز، فصل جداگانه‌ای است که مدخل قیام تبریز و دستخط اعلام مشروطیت آن را پی می‌گیرد.\n\nغنی از مرگ مظفرالدین شاه قاجار در ژانویهٔ ۱۹۰۷ و جانشینی پسرش محمدعلی میرزا یاد می‌کند و می‌نویسد پسر، برخلاف پدر محتاط و بیمار، خودکامه بود و عقیده داشت پدر در برابر مشروطه‌خواهان خطا کرده است. آن داوری به ماه‌های پس از توشیح قانون اساسی مربوط است. آنچه به پیامد نزدیک فرمان تعلق دارد این است که امضای پیرِ بیمار در صاحبقرانیه، مجلس را گشود، اما نزاع بر سر معنای همان امضا، با پادشاهی بعدی، سخت‌تر شد."},{"title":"جایگاه فرمان در زنجیرهٔ تابستان ۱۲۸۵","body":"اگر بست بهاری تجار در حضرت عبدالعظیم و سپس هجرت صغری را آغاز آشکار شدن شکاف بدانیم، و رویداد مسجد جامع و مهاجرت قم و بست سفارت را نقطهٔ فشار، فرمان مرداد نشانهٔ آن است که دربار دیگر نمی‌توانست با عزل یک صدراعظم یا وعدهٔ مبهم عدالتخانه راه را ببندد. متن نهایی، با همهٔ قیدهایی که در آن ماند، نخستین سند رسمی تأسیس مجلس شورای ملی در ایران است و تاریخ روی کاغذ آن، درست یا برگشته از هیجدهم به چهاردهم، مبدأ جشن‌های بعدی مشروطه قرار گرفت. از اینجا کار از دستخط به نهاد می‌رسد: نظامنامه، انتخابات، گشایش مجلس، و سپس قانون اساسی پنجاه و یک ماده‌ای که مظفرالدین شاه قاجار اندکی پیش از مرگ امضا کرد. آن فصل‌ها مدخل‌های خود را دارند."}]},{"id":"emergence-ejtemaiyyun-amiyyun","title":"تکوین فرقه اجتماعیون عامیون در باکو و تهران","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":15,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":6},"tier":"primary","category":"political","summary":"شبکهٔ اجتماعیون عامیون در باکو، از مهاجران ایرانی قفقاز و حلقهٔ حزب همت، در تهران و تبریز جای پا گرفت. شب‌نامه‌هایی چون انتباه‌نامه پخش کرد و فداییانی به مجلس و شهر فرستاد. کسروی این دسته را از مجاهدان تبریز جدا می‌نویسد.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌ویکم","text":"حزب اجتماعیون عامیون در باکو گفتمان سوسیال‌دموکراسی قفقاز را با مذهب شیعه تلفیق کرد و بازوی مسلحانه مشروطه را ساخت."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ یوسف خزدوز","text":"کسروی این دسته را از مجاهدان تبریز جدا می‌نویسد. کشتن یوسف خزدوز را فرمان مرکز غیبی می‌داند و متن روزنامهٔ انجمن را آورده است."}],"personIds":["haydar-khan","ali-monsieur","taqizadeh"],"personDeeds":{"haydar-khan":"سازماندهی شاخه رزمنده و فداییان حزب در تهران و هدایت عملیات‌های استراتژیک.","ali-monsieur":"پایه‌گذاری مرکز غیبی تبریز و برقراری ارتباط مستمر با اجتماعیون عامیون باکو.","taqizadeh":"در مجلس و جراید با برنامهٔ تند انجمن‌های قفقازی فاصله می‌گرفت؛ پیوند سازمانی او با فرقه محل اختلاف منابع است."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["فرقه اجتماعیون عامیون","سوسیال دموکرات‌های ایران","حزب همت و کارگران باکو"],"contextSections":[{"title":"مهاجران قفقاز و حلقهٔ همت","body":"شبکهٔ اجتماعیون عامیون از مهاجران ایرانی قفقاز و حلقهٔ حزب همت در باکو برخاست و در تهران و تبریز جای پا گرفت. کسروی این دسته را از مجاهدان تبریز جدا می‌نویسد."}],"whatHappened":[{"title":"۱. فرقه در باکو و برنامهٔ دو مرحله","body":"فرقهٔ اجتماعیون عامیون در باکو اعلام موجودیت کرد. نریمان نریمانوف و فعالان قفقازی می‌گفتند ایران پیش از هر برنامهٔ اقتصادی تند باید از سلطنت بی‌مهار به مجلس و قانون برسد. این سخن خود آنان است، نه برنامهٔ تمام جنبش تبریز."},{"title":"۲. انتشار انتباه‌نامه در تهران و ادبیات انقلابی","body":"در مرداد ۱۲۸۵ شب‌نامه‌ای تحت عنوان «انتباه‌نامه فرقه اجتماعیون عامیون» در تهران توزیع شد که امیربهادر جنگ را «ابن‌زیاد ثانی» و طباطبایی و بهبهانی را پیشوایان نجات امت خواند و کارگران و دهقانان را به قیام قهرآمیز فراخواند:\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"ای فقرای ایران، جمع شوید! ای اهالی کاسبه ایران، ای زراعتکاران... خودتان را از ظلم این ظالمان خوش خط و خال استبدادمذهب خلاص نموده، رهایی یابید... مگر الحال میدان تهران کم از میدان کربلاست؟","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۳. پایه‌گذاری شاخه‌های مسلح فداییان","body":"حیدرخان عمواوغلی در تهران و علی مسیو در تبریز (مرکز غیبی) شاخه‌های نظامی را پایه‌گذاری کردند."},{"title":"۴. کشتن یوسف خزدوز","body":"کسروی می‌نویسد پس از فیروزی علی مسیو بر قفقازیان، مرکز غیبی فرمان کشتن چند مجاهد داد. یوسف خزدوز چهارشنبه ۱۹ شهریور در میدان هفت‌کچل کشته شد. روزنامهٔ انجمن متنی چاپ کرد که کسروی آن را نوشتهٔ خود مرکز غیبی می‌داند:\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"مشهدی یوسف خزدوز تبریزی که از چندی باینطرف کسوت فداکاری را محض پیشرفت خیالات خود در بر کرده بود نقشه افعال او هر دقیقه با دست مفتشین مخفی در دایرهٔ قضاوت فرقه مجاهدین فی‌سبیل‌الله مکشوف و هر روز صفر عصیان را در نامه اعمال او میگذاشتند تا اینکه حدود قانونی این سلسله نجیبه بآخر رسیده خط اعدام بنام وی کشیده شد.. مقارن روز چهارشنبه دوم ماه در حینی که مشارالیه از میدان معروف «هفت کچل» عبور می نموده است یک نفر از مجاهدین مانند هیکل غضب راست در مقابل حریف ایستاده و خبردار کرده است: ملتفت باش تیر اجل را که قرعه فنا به نامت کشیده شده و رفتنی هستی... گنه‌کار تا میرود چیزی بگوید یا جنبشی کند گلوله از ضلع چهارم و قلبش گذشته از پشتش بدر میرود و متعاقب آن یک گلوله دیگر خورده جان بجهان‌آفرین تسلیم می‌کند. دیگر یوسف خز دوز نیست...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"views":[{"title":"دموکرات‌ها به روایت مارتین","body":"مارتین حزب دموکرات بعدی را، با نام‌های سید حسن تقی‌زاده و حیدرخان عمواوغلی و محمدامین رسول‌زاده، به سوسیال‌دموکرات‌های باکو پیوند می‌دهد. می‌نویسد آخوند خراسانی خواستار اخراج تقی‌زاده از مجلس شد و او را غیرمتدین خواند."}],"aftermathSections":[{"title":"فدایی در تهران و تبریز","body":"اجتماعیون عامیون فدایی به تهران و تبریز فرستادند. کسروی سهم آنان را در ترور و شب‌نامه می‌نویسد، نه آنکه تمام مشروطه را کار این فرقه بخواند."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":3,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":6},"title":"شکل‌گیری هسته همت در باکو","text":"جذب کارگران مهاجر ایرانی در تشکیلات سوسیال‌دموکراسی قفقاز."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":15,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":6},"title":"انتشار انتباه‌نامه در تهران","text":"ورود مانیفست رسمی اجتماعیون عامیون به صحنه سیاسی پایتخت."}]},{"id":"provisional-council-at-military-school","title":"تشکیل مجلس موقت در مدرسه نظامی تهران","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":26,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":17},"tier":"secondary","category":"political","summary":"دولت مشیرالدوله جهت تمهید مقدمات تدوین نظام‌نامه انتخابات، مجلسی موقت با حضور اعیان، علما، تجار و وزرا در حیاط مدرسه نظامی برپا داشت که طی آن مشیرالدوله سخنرانی کرد و برای نخستین بار در تاریخ نوین ایران سنت کف زدن توسط آزادی‌خواهان متداول شد.","citations":[{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"حیات یحیی؛ جلد دوم","text":"دولت‌آبادی واکنش شگفتی‌آمیز و استنکاف روحانیان سنتی از اقدام حضار در کف زدن در مدرسه نظامی را ثبت کرده است."}],"personIds":["moshir-al-dowleh","tabatabai","sani-al-dowleh","yahya-dowlatabadi"],"personDeeds":{"moshir-al-dowleh":"ایراد خطابه رسمی پیرامون تعهد دولت به تأسیس نهادهای انتخابی.","tabatabai":"حضور در صدر مجلس موقت و تأکید بر سرعت‌بخشی به نگارش قانون انتخابات.","sani-al-dowleh":"مشارکت در هیئت گردانندگان جلسه موقت در جایگاه نخبگان تجددخواه.","yahya-dowlatabadi":"ثبت مشاهدات دست‌اول از رفتار درباریان و علما در نخستین گردهمایی رسمی مشروطه."},"personTitles":{"sani-al-dowleh":"از رجال بنیان مجلس"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["مجلس موقت مشروطه","جلسه مدرسه نظامی"],"context":"دولت مشیرالدوله پس از بازگشت علما و پایان تحصن سفارت، نیازمند صحنه‌ای برای نمایش وحدت ملی و آغاز روند تدوین قوانین انتخاباتی بود.","whatHappened":[{"title":"۱. گردهمایی ۲۶ مرداد در مدرسه نظامی","body":"مجلس موقتی با حضور اعیان، علما، شاهزادگان، تجار و اصناف در حیاط مدرسه نظامی تهران تشکیل شد. مشیرالدوله نطق رسمی ایراد کرد و بر تعهد دولت به تأسیس نهادهای انتخابی پای فشرد."},{"title":"۲. نخستین کف زدن در تاریخ معاصر ایران","body":"در پایان سخنان مشیرالدوله، روشنفکران و فرنگ‌رفتگان حاضر در جلسه به سبک پارلمان‌های اروپایی دست زدند (کف زدند). یحیی دولت‌آبادی در خاطرات خود ثبت کرده است که این رفتار جدید موجب شگفتی و استنکاف روحانیان سنتی مجلس شد اما به سرعت به نماد تأیید در محافل مدرن بدل گردید."}],"aftermath":"تشکیل رسمی کمیسیون نخبگان برای تدوین نظام‌نامه انتخابات مجلس شورای ملی.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":26,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":17},"title":"جلسه تاریخی مدرسه نظامی","text":"سخنرانی مشیرالدوله و آغاز تدارک انتخابات پارلمانی."}]},{"id":"electoral-law-ratification","title":"تصویب و توشیح نظام‌نامه انتخابات صنفی و طبقاتی مجلس اول","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":6,"solarDay":17,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":8},"tier":"primary","category":"political","summary":"نظام‌نامه انتخابات توسط کمیته‌ای از حقوق‌دانان بر پایه مدل‌های پارلمانی اروپایی در قالب شش طبقه (شاهزادگان، علما و طلاب، اعیان، تجار، ملاکین و اصناف) تدوین شد و پس از رفع کارشکنی‌های جناح درباری استبداد به توشیح مظفرالدین‌شاه رسید.","citations":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"ایدئولوژی نهضت مشروطیت","text":"آدمیت نظام‌نامه انتخابات مجلس اول را برآمده از تلفیق تقسیم‌بندی سنتی اصناف با اصول دموکراسی طبقاتی ارزیابی می‌کند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ کارشکنی‌های درباریان","text":"مظفرالدین شاه قاجار نخست از دستینه بازایستاد؛ شایعهٔ بازگشت عین‌الدوله به مبارک‌آباد. ۱۷ شهریور دستینه نهاد. تکان تبریز را به گفتار بعد می‌سپارد."}],"personIds":["hassan-pirnia","hossein-pirnia","sani-al-dowleh","amir-bahador","mozaffar-person"],"personDeeds":{"hassan-pirnia":"نگارش و انطباق حقوقی مواد نظام‌نامه بر پایه قوانین اساسی بلژیک و فرانسه.","hossein-pirnia":"همکاری در تنظیم حقوقی اصول و ضوابط برگزاری انتخابات.","sani-al-dowleh":"ریاست کمیسیون نهایی‌سازی متن نظام‌نامه انتخابات.","amir-bahador":"ایجاد کارشکنی و تلاش برای حذف برخی مواد با همکاری درباریان مستبد.","mozaffar-person":"امضای رسمی نظام‌نامه انتخابات ۵۱ ماده‌ای مجلس شورای ملی."},"personTitles":{"sani-al-dowleh":"از رجال بنیان مجلس"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["نظام‌نامه انتخابات مجلس اول","قانون انتخابات صنفی"],"context":"ضرورت تدوین نظام‌نامه‌ای مدرن اما متناسب با ساختار سنتی و طبقاتی جامعه ایران در اواخر دوره قاجار. کسروی در گفتار دوم متن نظامنامه را نمی‌آورد؛ کارشکنی دستینه و شایعهٔ بازگشت عین‌الدوله را می‌آورد.","whatHappened":[{"title":"۱. تدوین نظام‌نامه توسط نخبگان حقوق‌دان","body":"حسن پیرنیا (مشیرالملک)، حسین پیرنیا (مؤتمن‌الملک)، صنیع‌الدوله، مخبرالسلطنه و صدیق حضرت نظام‌نامه را در ۵۱ ماده بر پایه قوانین فرانسه و بلژیک تدوین کردند. انتخابات در شش طبقه (شاهزادگان، علما، اعیان، تجار، ملاکین و اصناف) سامان یافت. شرط سنی رای‌دهندگان ۲۵ سال و داوطلبان ۳۰ سال تعیین شد. کسروی می‌گوید نظامنامه چند گونه نوشته شد و از رویهمرفتهٔ آنها یک نظامنامهٔ بهتری پدید آوردند؛ چنین نهاده شد که روز پنجشنبه چهاردهم شهریور (شاهنشاهی ۲۴۶۵) به دستینهٔ مظفرالدین شاه قاجار رسد."},{"title":"۲. بند مناقشه‌برانگیز فساد عقیده و محرومیت بابیان","body":"بندی مبنی بر منع افراد «معروف به فساد عقیده و متظاهر به فسق» درج شد تا از ورود دگراندیشان و ازلیان سرشناس به مجلس جلوگیری شود. زنان و نظامیان نیز از حق رأی محروم ماندند."},{"title":"۳. کارشکنی دربار و دستینهٔ ۱۷ شهریور","body":"به دلیل پیش‌بینی کارشکنی حکام ولایات و تاخیر نمایندگان ایالات، ۶۰ کرسی به تهران اختصاص یافت تا مجلس بدون معطلی کار خود را آغاز کند. کسروی می‌نویسد هواداران خودکامگی مظفرالدین شاه قاجار را پشیمان گردانیدند و او از دستینه نهادن بازایستاد. شنیده شد عین‌الدوله که به اوشان رفته بود به مبارک‌آباد آمده و گفته می‌شود به شهر خواهد آمد. مردم شوریدند و کسانی می‌کوشیدند فتوا از علما برای بیرون کردن امیر بهادر و نصرالسلطنه و حاجب‌الدوله بگیرند. پس از تحصن تجار، مظفرالدین شاه قاجار در هفدهم شهریور به نظامنامه دستینه نهاد و دستور داد عین‌الدوله آهنگ خراسان کند. در تهران به برگزیدن نمایندگان شصت‌گانه آغاز کردند.\n\nکسروی می‌گوید پس از دستینه هم چگونگی را به شهرها آگاهی نمی‌دادند. جلوگیری از تلگراف به حال خود می‌بود. مشیرالدوله جانشین عین‌الدوله شده و همان رفتار را می‌کرد. حکم پایان گفتار دوم: تکان تبریز آخرین امید دربار را خواهد برد. انجمن ایالتی تبریز و بست کنسولگری را گفتار بعد می‌نویسد؛ اینجا همان اشاره بس است."},{"title":"۴. صد و پنجاه و شش کرسی و دورهٔ دوساله","body":"مارتین می‌نویسد نظامنامهٔ ۸ سپتامبر ۱۹۰۶ مجلسی با صد و پنجاه و شش نماینده پیش‌بینی کرده بود و شصت کرسی آن به تهران می‌رسید. انتخابات صنفی و طبقاتی بود. اصل پنجم قانون اساسی دورهٔ نمایندگی را دو سال تمام قرار داده است. همین اصل بعدها در بستن مجلس دوم محل استناد شد.","citations":[{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶–۱۸۷","text":"مارتین نظامنامهٔ ۸ سپتامبر ۱۹۰۶ را مجلسی صنفی با صد و پنجاه و شش نماینده وصف می‌کند که شصت کرسی‌اش از تهران بود."},{"sourceId":"qanun-asasi","locus":"اصل ۵","text":"قانون اساسی دورهٔ نمایندگی را دو سال تمام تعیین کرده است."}]}],"aftermath":"آغاز فوری انتخابات اصناف در تهران و گشایش مجلس اول در مهرماه ۱۲۸۵. ولایات تا تکان تبریز از فرمان آگاه نمی‌شدند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":6,"solarDay":13,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":4},"title":"تحصن تجار علیه کارشکنی امیربهادر","text":"اعتراض سران بازار؛ شایعهٔ بازگشت عین‌الدوله به مبارک‌آباد."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":6,"solarDay":17,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":8},"title":"توشیح ملوکانه نظام‌نامه انتخابات","text":"کسروی: ۱۷ شهریور / ۱۹ از ۲۹ مرداد ۱۲۸۵ تا ۲۷ شهریور ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵). عین‌الدوله به خراسان فرستاده شد."}]},{"id":"rasht-and-tabriz-bast-elections","title":"بست‌نشینی در رشت و تبریز برای تضمین اجرای نظام‌نامه انتخابات","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":6,"solarDay":26,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":17},"tier":"secondary","category":"political","summary":"در پی نگرانی ولایات از تمرکز امور در پایتخت و بیم از کارشکنی محمدعلی میرزای ولیعهد در تبریز، فعالان در رشت و تبریز در کنسولگری‌های انگلیس بست نشستند و خواستار ابلاغ فوری نظام‌نامه شدند که با تعهد مکتوب ولیعهد پایان یافت.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار سوم؛ بست کنسولگری تبریز","text":"کسروی می‌گوید جنبش را تهران پدید آورد و سنگینی پیشرفت را تبریز به دوش گرفت. بست ده روزهٔ کنسولگری انگلیس ولیعهد را ناگزیر کرد دستخط انتخابات و انجمن بدهد."}],"personIds":["mohammad-ali-person","mozaffar-person","seqat-al-islam","ali-monsieur","haj-mirza-hasan-mojtahed-tabriz"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"دستخط چهاربندی ۴ مهر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵) و نامه به راتسلاو؛ سپس دستخط ۱۲ آبان ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵) بقای انجمن.","mozaffar-person":"از تهران تلگراف برقراری مجلس رسید؛ راتسلاو رونویس را با دستخط ولیعهد نزد سران بست برد.","seqat-al-islam":"پیوستن به بست؛ کسروی او را یگانه مجتهد بیدار تبریز در این ماه‌ها می‌خواند.","ali-monsieur":"شبنامه و سرکشی صندوق؛ رشتهٔ مرکز غیبی جدا از ملایان روی صحنه.","haj-mirza-hasan-mojtahed-tabriz":"پیام که تا قانون اساسی انجمنی نباید؛ مردم نپذیرفتند."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["تحصن کنسولگری تبریز","بست‌نشینی رشت"],"context":"کسروی می‌گوید جنبش را تهران پدید آورد و سنگینی پیشرفت را تبریز به دوش گرفت. تا فرمان و نظامنامه و انتخاب وکلای تهران، کار عمدتاً پایتخت بود. از بست کنسولگری انگلیس در تبریز مرکز ثقل به آذربایجان افتاد. به روایت او کانون خودکامگی تبریز بود: محمدعلی‌میرزا ولیعهد، با گرایش به روسیه، هم جلو تبریز را می‌گرفت هم برای خفه کردن جنبش تهران می‌کوشید. گفتار سوم از رشت جز یک جمله پس از ابلاغ نظامنامه ندارد. ده روز بست، راتسلاو، مسجد صمصام‌خان، صندوق اعانه و اسناد ۴ مهر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵) همه تبریز است. این بست محاصرهٔ سال بعد تبریز نیست.","whatHappened":[{"title":"۱. فشار ولیعهد و رفتن به کنسولگری","body":"در تهران فرمان داده شده بود و مجلس چندگاهه نظامنامه می‌نوشت. در تبریز نشانی دیده نمی‌شد. پیش‌آمدها نهان گرفته می‌شد. آگاهی از نامه‌هایی می‌رسید که نهانی خوانده می‌شد. کسروی می‌نویسد حاجی سید احمد خسروشاهی را به نجف فرستاده بودند که علما را به دشمنی مشروطه برانگیزد. علمای تبریز را به تلگرافخانه برد تا عین‌الدوله برافتد؛ چون مظفرالدین شاه قاجار میانجیگری ولیعهد را پذیرفت دستگاه را به هم زد بی‌آنکه کسی بپرسد علمای کوچنده بازگشتند یا نه.\n\nآخر شهریور ۱۲۸۵ نامه‌ها رسید که مظفرالدین شاه قاجار از دستینهٔ نظامنامه خودداری می‌کند و بازار تهران دوباره بسته است. سادات ارزل دوچی، رنجیده از وام‌های ولیعهد به حاجی میرمناف، پیشگام شدند. میرهاشم برادرش میرستار را از بانک انگلیسی به کنسولگری فرستاد. کنسول پاسخ روشنی نداد:\n\nشب چهارشنبه ۲۷ شهریور، ۲۹ رجب، در خانهٔ میرجلیل نشستند. میرزا علی‌اکبر مجاهد نخست به رفتن کنسولخانه خشنودی نمی‌نمود؛ پس از گفتگو گردن نهاد. بامداد چهارده پانزده تن رسیدند. کنسول خواب بود. بیدار که شد گفت:\n\nمیرجلیل تهیدست از مدرسهٔ صادقیه بازگشت. نیمروز شیخ سلیم و حاجی میرزا ابوالحسن چایکناری آمدند. راپورتچیان ولیعهد دور خانه ایستاده بودند.\n","quotes":[{"original":"در تهران سفارتخانهٔ ما مردم را پذیرفت. در اینجا هم خواهیم دید چه میشود","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"ما نتوانیم بکارهای درونی ایران در آییم، و شما را با این اندکی، نتوانیم پذیرفت. ولی اگر بازار بندد و علماء و دیگران نیز بیایند چون بنام توده است توانیم پذیرفت","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. ناصح‌زاده، صندوق، و ده روز بازار بسته","body":"مفاخرالدوله از سوی محمدعلی‌میرزا گله آورد که اگر فرمایشی داشتند به خود ولیعهد می‌گفتند. حاجی میرزا ابوالحسن از دیر کردن حوالهٔ مستمری گله کرد. مفاخرالدوله خشنود شد و گفت حواله صادر می‌کند و نان را نیز ارزان می‌کنند. میرزا جواد ناصح‌زاده از پایین تالار برید:\n\nمفاخرالدوله یکه خورد و گفت این را باید به عرض برساند. پسین میریعقوب و سید علی و میرصمد و محمدباقر در بازار شیشه‌گرخانه تیر زدند. بازار بسته شد. ناصح‌زاده روی پله‌ها ایستاد و آمدگان را آگاه کرد. همان روز نام مشروطه در میان نبود؛ سخن از عدالت‌طلبی و آزادیخواهی می‌رفت. شب کنسول که از تهران آگاه بود نام مشروطه را به میان آورد.\n\nپنجشنبه علما پیوستند: حاجی میرزا حسن مجتهد، امام‌جمعه، میرزا صادق، حاجی میرزا محسن، ثقةالاسلام، حاجی سید محمد قره‌باغی. مسجد صمصام‌خان را فرش کردند. حاجی مهدی‌آقا کوزه‌کنانی رو به ملایان کرد:\n\nدیگران خرسندی ندادند که یک تن همه را بپردازد. صندوق «مصارف انجمن عدالت‌طلبان و مشروطه‌خواهان اسلام» نهادند. صندوقدار آقا میر باقر؛ سرکشی حاجی محمد صادق قازانچایی و کربلایی علی مسیو.\n\nولیعهد در نانوایی‌ها چراغ روشن کرد و بها را کاست. کوشندگان چراغ‌ها را خاموش کردند:\n\nپاسخ ولیعهد این بود که از تهران دستور خواهد خواست. ده روز بازار بسته ماند. هر روز مسجد صمصام‌خان و کنسولگری پر بود. کسروی می‌گوید این ده روز تبریز را دیگر کرد: شیخی و متشرع و کریمخانی زانو به زانو نشستند. حاجی سید محمد قره‌باغی گفت دسته‌بندی‌ها برای جلب مرده و آواز نعلین بوده و این زمان باید دوش به دوش گام برداشت. ارمنیان نهانی همدست شدند. فوج شاطرانلو خواست به مسجد آید؛ پاسخ دادند همانجا بمانند. ناطقان ناصح‌زاده، میرزا حسین، شیخ سلیم، گاه مجاهد و میرهاشم. میرربیع رخت درید و مردم راهش ندادند. میرهاشم از همان روز با تپانچهٔ دوچی برتری می‌فروخت.\n\nکسروی شانزده‌ساله در ویجویه شنید:\n","quotes":[{"original":"آقا چه میفرمایید؟!... چه مستمری؟!. چه نان؟!.. ما برای این چیزها باینجا نیامده‌ایم. ما آزادی میخواهیم، عدالت میخواهیم، پس از این باید در مملکت قانون جاری شود...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"در این راه که بخرسندی و سرفرازی ایرانیان خواهد انجامید من جان و داراک دریغ نخواهم داشت و همه در رفت را خود از کیسه خواهم پرداخت.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"درخواست ما ارزانی نان نیست. ما مشروطه میخواهیم","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"نان را ارزان گردانیده بودند فرستادند و چراغها را خاموش گردانیدند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"ارزانی نان را نمیخواهند پس چه میخواهند؟..","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"مشروطه میخواهند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"مشروطه؟!.. مشروطه چیست؟!..","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"تو هم برو تا بدانی مشروطه چیست.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. نامه به راتسلاو و دستخط چهاربندی ۴ مهر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)","body":"مظفرالدین شاه قاجار یک ماه و نیم پیش فرمان داده بود و در تهران نمایندگان شصت‌گانه برگزیده می‌شدند. پاسخ تبریز دیر رسید. کسروی ایستادگی را بیشتر از سوی محمدعلی‌میرزا می‌داند و می‌گوید کارهای دربار آن روز چندان درهم بوده که هنوز همهٔ پرده را ندانسته‌اند. پنجشنبه ۴ مهر، ۴ مهر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)، از تهران به ولیعهد پاسخ رسید. او دستخط خود و نامه را نزد مستر راتسلاو فرستاد. راتسلاو رونویس را با تلگراف مظفرالدین شاه قاجار به نام انجمن عدالت‌طلبان تبریز نزد حاجی مهدی‌آقا و دیگر سران برد.\n\nنامه به جنرال‌قونسول:\n\nدستخط چهاربندی:\n\nتلگراف سفارت انگلیس در تهران به کنسول:\n\nکسروی این را حد انگلیس می‌داند: پناه می‌دهند و ضامن مشروطه نمی‌شوند. بازار باز شد. چراغان. دسته‌ای به باغ شمال رفتند. ولیعهد گفت من بیش از شما خواستار قانونی بودن کشور هستم و داستان تاوان پنجاه‌هزار تومانی کشیش انگلیسی را پیش کشید تا بگوید اگر قانون بود پاسخ می‌دادیم آن کشیش خود را به کشتن داده.\n","quotes":[{"original":"مسیو راتسلاو جنرال قونسول چهار فقره را که اهالی استدعا کرده بودند بر طبق مقررات علیه همایونی مهر و امضا نموده دادم دستخط تلگرافی را هم که الان از طرف قرین الشرف ملوکانه در بر قراری مجلس و اجرای نظامنامه رسیده فرستادم که باهالی داده همگی مطلع و شکرگزار باشند و بطوریکه آنها تعهد کرده‌اند مطمئناً بروند بازار را باز کرده مشغول کسب و کار خود باشند ۸ شعبان المعظم ۱۳۲۴","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"اولا از طرف قرین‌الشرف بندگان اعلیحضرت اقدس ارواحنا فداه و از طرف خودم باشخاصیکه در قونسولخانه و مسجد متحصن هستند اطمنیان میدهم که دربارهٔ آنها عفو عمومی خواهد شد و مطلقاً در ازای اقدامات آنها مزاحمتی از طرف حکومت و غیره نخواهد شد.\nدویم مجلس شورای ملی را بطوریکه بندگان اعلیحضرت اقدس همایونی بملت اعطا و مرحمت کرده من هم تصدیق دارم و اجرا خواهم نمود و بولایات جزء هم اعلام خواهد شد.\nسوم برای اعطاء مجلس شورای ملی که اساس آبادانی و ثروت و ترقی دولت و ملت است عموم رعیت چه در شهر تبریز و چه در ولایات مملکت آذربایجان چراغان بکنند.\nچهارم در تعیین و انتخاب وکلاء بزودی قراری بدهند که وکلای تبریز و سایر ولایات معین شده روانه طهران بشوند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"صدر اعظم باینجانب اطلاع داد نسخه‌های چابی دستخط اعلیحضرت همایونی در اعطاء مشروطیت و ترتیبات مجلس بامنای آذربایجان و حکام ولایات فرستاده شد و انتخاب وکلا هم در موقع اجراست شما هم باید پناهندگان و بستی‌ها را اطلاع بدهید و توضیح نمایید اجرای وعده‌های اعلیحضرت شهریاری فقط مربوط بدولت ایران است ضمانت دول در آن باب جایز نیست بگویید مسلم و آشکار است ترتیب مجلس ملی نیست مگر بمرور.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۴. رشت یک جمله؛ انجمن در خانهٔ میرزا مهدی‌خان","body":"پس از این مشروطه در همه جا آشکار شد. از تهران نظامنامه و دستور برگزیدن نمایندگان به همه جا رفت. در برخی شهرها حکمرانان گردنکشی کردند. همهٔ داستان رشت در این گفتار همین است:\n\nتبریزیان منتظر کاغذ تهران نماندند. توانگران از دادن خانه بیم داشتند. میرزا مهدی‌خان خانه‌های خود را در آغاز ارمنستان و نزدیک بازار واگذاشت و ناظمی را به گردن گرفت؛ از همان زمان میرزا مهدی‌خان انجمن خوانده شد. بیست سر به همدستی علما نشستند. دارندگان هر پیشه‌ای نماینده فرستادند: چیت‌فروشان، زین‌دوزان، میوه‌فروشان، توتونچیان، قندفروشان و دیگران.\n\nپس از بست، کربلایی علی مسیو و حاجی رسول صدقیانی و حاجی علی دوافروش با سید حسن شریف‌زاده و میرزا محمدعلی‌خان تربیت و جعفرآقا گنجه‌ای و آقا میر باقر و میرزا علی‌اصغر خویی و آقا نقی شجاعی و آقا محمد صادق خامنه و سید رضا نشست نهانی مرکز غیبی بر پا کردند تا دستهٔ مجاهد پدید آورند. کسروی رشتهٔ ایستادگی را در دست اینان می‌داند نه ملایان روی صحنه.\n","quotes":[{"original":"ولی در تبریز و رشت مردم آزادی یافته می‌جنبیدند","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۵. میرهاشم و امام‌جمعه؛ دستخط ۱۲ آبان ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)","body":"نظامنامه که رسید شش ناظر برگزیدند. محمدعلی اجلال‌الملک را از سوی خود گماشت. در آبان ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵) شب‌ها انجمن باز بود. شمارهٔ یکم روزنامهٔ انجمن شنبه ۲۷ مهر، یکم رمضان، بیرون آمد.\n\n۲۳ مهر میرزا حسین واعظ بی‌نام از میرهاشم بد گفت. کسان میرهاشم او را زدند. فردا بازار بستند و میرهاشم آهنگ تهران کرد. کسروی این را نخستین آسیب می‌داند: دوچیان کنار کشیدند و کم‌کم دشمن شدند. گفتهٔ زبان‌ها که میرهاشم از ولیعهد پول گرفته سند نیست؛ کسروی آن را شایعه می‌نویسد.\n\nامام‌جمعه سیصد تومان به ناصح‌زاده داد که واعظان را بخرد. ناطق پول را به صندوق انجمن داد. شب ۲۷ مهر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵) خواستار بیرون کردنش شدند؛ ولیعهد دستور داد. ۱۴ آبان دوباره شور؛ نیرالسلطان او را به قزلجه‌میدان راند.\n\nشب ۱۲ آبان ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵) پیام آمد انجمن نظارت کارش تمام است و انجمن آزادیخواهان بنیاد قانونی ندارد. انجمن‌نشینان در خانهٔ حاجی میرزا حسن برای افطار بودند. مجاهدان آمدند. مجتهد گفت تا قانون اساسی نباید انجمن باشد. نیرالسلطان تلفن کرد. ولیعهد همان را گفت. یکی از مجاهدان در حیاط ایستاد که اگر تهرانیان هم رها کنند ما خود به تنهایی این دستگاه را نگاه می‌داریم. هیاهو. سپس ولیعهد کوتاه آمد:\n\nدستخط بقای انجمن:\n\nکسروی این را نخستین نبرد محمدعلی و آزادیخواهان تبریز می‌نامد. نتیجه به قول او کارهای آذربایجان به آزادیخواهان افتاد و ولیعهد به کارشکنی نهانی پرداخت.\n","quotes":[{"original":"ما خواستیم تا آمدن قانون اساسی انجمن نباشد. کنون که نمی پذیرند چنانکه میخواهند رفتار کنند","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"انجمن ملی تبریز کمافی‌السابق بر قرار بوده و یک نفر مأمور بتصدیق اجزاء انجمن از جانب حضرت اقدس معین و در انجمن حاضر خواهد شد که اعضاء انجمن در امورات جزئی و کلی ملت هر چه حکم نموده‌اند بموقع اجراء گذارد و کارگذاران حضرت والا در اجراء تمام احکامات انجمن ملی تقویت خواهند نمود.هفدهم رمضان المبارک ۱۳۲۴","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"انجمن ایالتی تبریز از همین بست برخاست. انتخاب وکلا در آبان ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵) شبانه در حیاط انجمن پیش رفت. اولتیماتوم هفت‌گانهٔ بهمن ۱۲۸۵ و دستخط محمدعلی‌شاه در گفتار چهارم است، نه در این بست. محاصرهٔ تبریز هنوز نرسیده.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":6,"solarDay":26,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":17},"title":"نشست خانهٔ میرجلیل و بست کنسولگری","text":"شب چهارشنبه ۲۷ شهریور؛ بامداد رفتن به راتسلاو؛ بازار از پنجشنبه."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":7,"solarDay":4,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":26},"title":"دستخط ۴ مهر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)","text":"چهار بند ولیعهد، نامه به راتسلاو، تلگراف سفارت؛ گشودن بست."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":7,"solarDay":23,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":15},"title":"بیرون رفتن میرهاشم","text":"زد و خورد در انجمن؛ بازار بسته؛ کسروی نخستین آسیب."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":8,"solarDay":13,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":4},"title":"دستخط ۱۲ آبان ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)","text":"بقای انجمن ملی تبریز؛ مأمور تصدیق اجزاء از سوی ولیعهد."}]},{"id":"majlis-opened","title":"گشایش دارالشورای ملی و آغاز کار مجلس اول","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":7,"solarDay":14,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":7},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":17,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":7},"tier":"primary","category":"political","summary":"در ۱۴ مهر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ اکتبر ۱۹۰۶ میلادی، دارالشورای ملی در عمارت گلستان به طور رسمی گشایش یافت. دعوت‌نامهٔ میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله نایینی، رئیس‌الوزراء، سلام عام را سه ساعت به غروب مانده در تالار جنب برلیان معین کرده بود. مظفرالدین شاه قاجار، که به روایت احمد کسروی درد پا داشت، با صندلی چرخدار به مجلس آمد. نظام‌الملک نطق رسمی را به نام او خواند. کسروی می‌نویسد از میدان توپخانه یکصد و ده توپ شلیک کردند و آن شب تهران و شهرهای دیگر را به نام گشایش پارلمان ایران چراغان نمودند. فردا دوشنبه، منتخبان تهران در مدرسهٔ نظامیه گرد آمدند و مرتضی‌قلی‌خان هدایت صنیع‌الدوله را به ریاست، حسن وثوق‌الدوله را به نیابت اول و حاج محمدحسین امین‌الضرب را به نیابت دوم برگزیدند.\n\nدر آن روز تنها وکلای تهران حاضر بودند. نظامنامهٔ انتخابات، که مظفرالدین شاه قاجار در ۸ سپتامبر، برابر با ۱۶ شهریور، آن را پذیرفته بود، یکصد و پنجاه و شش عضو مقرر می‌کرد: شصت تن از تهران و نود و شش تن از ولایات. مجلس گشایش را به انتظار وکلای ایالات وانگذاشت. نشست‌های نخست چندی در همان مدرسه ماند و سپس به کاخ بهارستان، عمارت سپهسالار، انتقال یافت. آیین‌نامهٔ داخلی هشتاد و هشت ماده‌ای نوشته شد، اما اجرای آن، به گواهی نطق ۳۰ آذر سید حسن تقی‌زاده، نمایندهٔ آذربایجان، هفته‌ها به درازا کشید. در ۱۷ دی، انجمن تبریز هفت تن از وکلای خود را بدرقه کرد؛ همان شب مظفرالدین شاه قاجار درگذشت. داوری‌ها دربارهٔ پختگی این مجلس از همان آغاز یکی نبود و در بخش دیدگاه‌ها با نام گویندگان آمده است.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۱، بخش سوم، چاپ سعیدی سیرجانی، حوالی ص ۷۴۹ تا ۷۵۵","text":"ناظم‌الاسلام دعوت‌نامه، سلام گلستان، جملهٔ آرزوی ده‌ساله، و انتخاب هیئت رئیسه را ثبت کرده است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش یکم، ص ۱۷۰ و حوالی ص ۱۹۰ تا ۱۹۳ (نسخهٔ مورد استفاده)","text":"کسروی صندلی چرخدار، شلیک یکصد و ده توپ، فهرست وکلای تهران، و بدرقهٔ ۱۷ دی را آورده است."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۲۳ و ۱۲۴","text":"براون گشایش ۷ اکتبر را بی‌انتظار وکلای ولایات می‌نویسد و خواندن نطق را به نظام‌الملک نسبت می‌دهد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت بیست‌ویکم و بیست‌ودوم","text":"خادم مجلس موقت مرداد، علت انتقال گشایش به ۱۴ مهر، و نطق ۳۰ آذر تقی‌زاده را روایت کرده است."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶ تا ۱۸۷","text":"مارتین گشایش، ریاست صنیع‌الدوله، و نقل هدایت دربارهٔ فهم وکلا را خلاصه کرده است."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم","text":"تقی‌زاده زنجیرهٔ بست تا اعلام مجلس را فشرده می‌آورد و در نطق ۳۰ آذر اجرای آیین‌نامه را خواست."}],"personIds":["mozaffar-person","moshir-al-dowleh","hassan-pirnia","hossein-pirnia","sani-al-dowleh","amin-al-zarb","tabatabai","behbahani","taqizadeh","arbab-jamshid","talebov","mohammad-ali-person","ehtesham-al-saltaneh","moin-al-tojjar"],"personDeeds":{"mozaffar-person":"سلام گشایش را در گلستان برگزار کرد و در شب بدرقهٔ وکلای آذربایجان درگذشت.","moshir-al-dowleh":"دعوت‌نامه را فرستاد و تدارک سلام و نظامنامهٔ انتخابات را پیش برد.","hassan-pirnia":"در نوشتن نظامنامهٔ انتخابات و تهیهٔ پیش‌نویس قانون اساسی سهم داشت.","hossein-pirnia":"همراه برادر در تدارک نظامنامه و گشایش بود.","sani-al-dowleh":"در ۱۵ مهر به ریاست برگزیده شد و نوشتن آیین‌نامه را پیش کشید.","amin-al-zarb":"به نیابت دوم برگزیده شد.","tabatabai":"در سلام گلستان حاضر بود و در بهارستان کنار رئیس می‌نشست.","behbahani":"در صدر مجلس جای داشت.","taqizadeh":"در ۳۰ آذر اجرای آیین‌نامه و مطالبهٔ قانون اساسی را خواست.","arbab-jamshid":"پس از درخواست اقلیت‌ها به مجلس راه یافت.","talebov":"انجمن تبریز او را برگزید و او در ولادی‌قفقاز ماند.","mohammad-ali-person":"در ۱۶ مهر، به روایت طباطبایی، نشان بی‌میلی به مجلس از او رسید.","ehtesham-al-saltaneh":"کسروی نام او را در شمار اعیان وکیل تهران می‌آورد.","moin-al-tojjar":"کسروی او را در فهرست وکلای بازرگان تهران آورده است."},"personTitles":{"mozaffar-person":"پادشاه ایران","moshir-al-dowleh":"رئیس‌الوزراء","hassan-pirnia":"مشیرالملک","hossein-pirnia":"مؤتمن‌الملک","sani-al-dowleh":"رئیس مجلس","amin-al-zarb":"نایب‌رئیس","tabatabai":"مجتهد تهران","behbahani":"مجتهد تهران","taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","arbab-jamshid":"نمایندهٔ زرتشتیان","talebov":"برگزیدهٔ تبریز","mohammad-ali-person":"ولیعهد","ehtesham-al-saltaneh":"نمایندهٔ تهران","moin-al-tojjar":"نمایندهٔ بازرگانان"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["مجلس اول","افتتاح دارالشورای ملی","بهارستان"],"contextSections":[{"title":"فرمان مجلس و مجلس موقت مرداد","body":"فرمان تأسیس مجلس و دستخط تکمیل آن در نیمهٔ مرداد ۱۲۸۵ صادر شد و بست باغ سفارت بریتانیا به پایان رسید. شرح آن دو نوشته و خروج بست‌نشینان در مدخل‌های فرمان و بست سفارت آمده است. صدور فرمان به معنای آغاز فوری کار مجلس نبود. امیر خادم در قسمت بیست‌ویکم پادکست «ماجرای مشروطه» می‌نویسد دربار و دولت مشیرالدوله، برای اطمینان دادن به معترضان، پیش از نوشته و توشیح شدن نظامنامهٔ انتخابات، مجلسی موقت برپا کردند. در ۲۶ مرداد، برابر با ۱۸ اوت ۱۹۰۶ میلادی، مشیرالدوله در مدرسهٔ نظامی تهران سخنرانی‌ای دربارهٔ تأسیس نظام مشروطه ایراد کرد، حاضران چای و شیرینی نوشیدند و به خانه‌ها رفتند. خادم فایدهٔ این نشست را بیش از هر چیز جلب اطمینان می‌داند: نشان دادن اینکه دولت تازه، برخلاف دولت عین‌الدوله، قصد رها کردن کار را ندارد. ادوارد براون نیز از «گشایش رسمی خانهٔ جدید پارلمان» در حدود ۱۹ اوت، با حضور علما، یاد می‌کند. این همان اجتماع موقت مدرسهٔ نظامی است، نه سلام ۱۴ مهر در گلستان."},{"title":"تدوین نظامنامهٔ انتخابات و بست مجدد شهریور","body":"بلافاصله پس از آن نشست، مشیرالدوله گروهی را به نوشتن نظامنامهٔ انتخابات گماشت. خادم می‌نویسد در این گروه دو پسر او، حسن مشیرالملک و حسین مؤتمن‌الملک، نیز بودند. متن اولیه را در اوایل شهریور در همان مجلس موقت خواندند، اما دربار در برابر آن سنگ نهاد. در ۱۳ شهریور، به روایت خادم، گروهی نزدیک به بیست و پنج تن از بزرگان تجار بار دیگر در باغ سفارت بست نشستند؛ این بار کل بازار را با خود نیاوردند. یکی از زمینه‌ها ماندن عین‌الدولهٔ معزول در تهران بود. مظفرالدین شاه قاجار به شتاب دستور حرکت او را به مشهد صادر کرد. شرح این بست دوم در پیامدهای مدخل بست سفارت آمده است.\n\nبراون می‌نویسد پادشاه در ۱۷ سپتامبر، برابر با ۲۵ شهریور، نظامنامهٔ ترکیب مجلس را پذیرفت. ونسا مارتین تاریخ امضا را ۱۶ شهریور، برابر با ۸ سپتامبر، و اعلام آن را روز بعد می‌داند. هر دو ثبت در این قدر موافق‌اند که مجلس یکصد و پنجاه و شش عضو داشته باشد، شصت تن از تهران و نود و شش تن از ولایات، انتخابات هر دو سال یک‌بار، و نمایندگان مصون باشند. رأی تهران مستقیم و رأی ولایات از راه هیئت‌های انتخاب‌کننده بود.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم سهم کرسی‌ها را با نسبت جمعیتی ایران ناسازگار می‌داند و شروط انتخاب‌شوندگی، از جمله مسلمان بودن، را مایهٔ دردسر اقلیت‌ها و برخی کوشندگان می‌شمارد. یهودیان و ارمنیان و زرتشتیان تهران خواستار نمایندهٔ خود شدند. ارباب جمشید، که در بست سفارت از پرداخت‌کنندگان هزینه بود، به نمایندگی زرتشتیان راه یافت. اشراف و برخی از خاندان قاجار در آغاز از شرکت در انتخابات سر باز زدند. این اختلاف‌ها انتخابات تهران را به تأخیر انداخت، اما آن را متوقف نکرد.","quotes":[{"original":"On Sept. 17 the Shah had accepted the proposed ordinance as to the constitution of the Majlis, which was to consist of 156 members, 60 representing Tihran and 96 the provinces, elections were to take place every two years, and deputies were to be inviolable. The voting in Tihran was to be direct, but in the provinces by means of colleges of electors.","translation":"در ۱۷ سپتامبر پادشاه نظامنامهٔ پیشنهادی ترکیب مجلس را پذیرفته بود: مجلس یکصد و پنجاه و شش عضو داشته باشد، شصت تن نمایندهٔ تهران و نود و شش تن نمایندهٔ ولایات باشند، انتخابات هر دو سال یک‌بار برگزار شود و نمایندگان مصون باشند. رأی تهران مستقیم بود و در ولایات از راه هیئت‌های انتخاب‌کننده.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و نویسندهٔ «انقلاب ایران»","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۲۴","date":"رویداد: ۲۵ شهریور ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۷ سپتامبر ۱۹۰۶ میلادی؛ انتشار کتاب: ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی)","context":"براون پذیرش نظامنامه را پس از بست مجدد شهریور و پیش از گشایش ۷ اکتبر می‌آورد."}]},{"title":"انتخاب روز گشایش، سه روز پس از عید نیمهٔ ماه","body":"به روایت خادم، برنامهٔ نخست این بود که مجلس را در روز جشن مذهبی، که با عیدی دیگر همزمان است، بگشایند تا آن را به فال نیک بگیرند. تنی چند از چهره‌های اصلی مشروطه‌خواه اصرار کردند که روز تأسیس نباید زیر سایهٔ جشنی دیگر برود و خود باید جشنی جداگانه باشد. از این‌رو روز را به ۱۸ انداختند که با ۱۴ مهر برابر شد.\n\nناظم‌الاسلام کرمانی همین تقارن را از زاویهٔ وقایع‌نگاری روزانه نشان می‌دهد. او می‌نویسد روز پنجشنبه ۱۱ مهر، بازارها بسته بود، مردم فوج‌فوج به خانهٔ سید محمد طباطبایی می‌رفتند و عید مولود را تبریک می‌گفتند، شاگردان مدارس به حالت نظام می‌آمدند و خطبه می‌خواندند، و شب پیش چراغانی باشکوهی در شهر برپا شده بود. در همان سلام دولتی، مظفرالدین شاه قاجار امر کرد سفیران و رجال و علما و وکلای ملت را برای روز هجدهم دعوت کنند تا مجلس شورای ملی رسماً منعقد گردد و مبعوثان ملت به حضور معرفی شوند. بدین‌سان جشن مذهبی نیمهٔ ماه جداگانه برگزار شد و گشایش مجلس سه روز بعد، در روزی که به خود آن اختصاص داشت، نشست.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"برنامه اولیه بر این بود که مجلس را در روز ۱۵ شعبان تاسیس کنند که با عید مذهبی شیعی همزمان باشد و خوش‌یمن باشد ولی تعدادی از چهره‌های اصلی مشروطه‌خواه اصرار کردند که روز تاسیس مجلس نباید زیر سایه یک جشن دیگری قرار بگیرد و این روز برای خودش فی‌نفسه باید یک جشن مجزا باشد. برای همین هم روزش را انداختند ۱۸ شعبان که معادل بود با همان ۱۴ مهر.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ مشروطه","work":"ماجرای مشروطه","workType":"گفتار تاریخی","page":"قسمت ۲۲، بخش شروع کار مجلس یکم","date":"روایت رویداد مهر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اکتبر ۱۹۰۶ میلادی)","context":"خادم این فقره را در آغاز شرح گشایش رسمی مجلس می‌آورد و فاصلهٔ سه روزه میان عید نیمهٔ ماه و سلام گلستان را به اصرار رهبران مشروطه‌خواه نسبت می‌دهد."}]}],"whatHappened":[{"title":"دعوت‌نامه و تدارک مشیرالدوله","body":"روز جمعه ۱۶، برابر با ۱۲ مهر، دعوت‌نامه‌ای از سوی مشیرالدوله، به حسب امر مظفرالدین شاه قاجار، به چاپ رسید و آن را برای علما و شاهزادگان و امرا و وزیران و اعیان و سفیران دول خارجه فرستادند.\n\n{{quote:0}}\n\nروز شنبه ۱۷ تدارک سلام در عمارت باغ گلستان ادامه یافت. ناظم‌الاسلام می‌نویسد صدراعظم و دو پسرش نهایت سعی را در تشکیل مجلس داشتند و مردم همراهی او را به تربیت همان پسران نسبت می‌دادند. همو سپس تفسیری از انگیزهٔ این سعی به دست می‌دهد: پسران مشیرالدوله، پس از آنکه برای نگاه داشتن وزارت خارجه در دست پدر هشتاد هزار تومان پرداخته بودند، از آن می‌ترسیدند که دولت خودکامه اندوختهٔ خانواده را بگیرد، و از این‌رو در مشروطه شدن سلطنت ایران نهایت کوشش را کردند تا آن مال در پناه نظام تازه بماند. آنچه از همین روایت برمی‌آید، و با دیگر منابع نیز می‌خواند، این است که خانوادهٔ پیرنیا در هفته‌های میان فرمان و گشایش، در نوشتن نظامنامه و تدارک سلام، نقش عملی سنگینی داشت.","quotes":[{"original":"بعد العنوان، روز یکشنبه هیجدهم شعبان سه ساعت به غروب مانده در عمارت گلستان افتتاح مجلس شورای ملی خواهد شد. مستدعی است در ساعت مذکور برای درک سعادت حضور همایونی شرف حضور به هم رسانید.","speaker":"میرزا نصرالله‌خان نایینی مشیرالدوله","speakerTitle":"رئیس‌الوزراء","work":"دعوت‌نامهٔ گشایش مجلس، در تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"دعوت‌نامهٔ رسمی، در وقایع‌نامه","page":"ج ۱، بخش سوم، چاپ سعیدی سیرجانی، حوالی ص ۷۴۹","date":"۱۶، برابر با ۱۲ مهر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی) و ۵ اکتبر ۱۹۰۶ میلادی","context":"ناظم‌الاسلام متن دعوت‌نامه‌ای را که مشیرالدوله به امر پادشاه برای روز گشایش فرستاد، در وقایع روز جمعه ثبت می‌کند."}]},{"title":"سلام گلستان در ۱۴ مهر","body":"روز یکشنبه ۱۴ مهر، هنگام عصر سلام عام منعقد شد. ناظم‌الاسلام می‌نویسد حجج اسلام و علمای دارالخلافه در تالار جلوس کردند، مبعوثان ملت همه حاضر بودند، و مظفرالدین شاه قاجار در تالار گلستان به تخت نشست. نخستین سخنی که به پیشوایان دین گفت این بود که به آرزوی ده‌سالهٔ خود رسیده است. سپس وکلای منتخب را به آستان فراخواندند و با تفقد، آنان را به درستی و رعایت جانب رعیت، به‌ویژه ضعفا، ترغیب کردند.\n\n{{quote:0}}\n\nخطیب‌الممالک، به رسم، خطبه‌ای خواند. سفیران و وزیران مختار دول خارجه را در تالار موزه پذیرایی کردند؛ احتساب‌الملک از طرف دربار به آنان تفقد رساند و مقتدرالملک، نایب‌رئیس ادارهٔ تشریفات وزارت خارجه، مشغول پذیرایی بود. از آغاز سلام، به روایت ناظم‌الاسلام، شلیک توپ پیوسته بود. سپس نظام‌الملک خطابه‌ای را که برای اظهار مقاصد گشایش و عدالت و ترقی مملکت ترتیب داده بودند قرائت کرد. حاضران به دعا و سپاس پرداختند و پس از انجام شرایط سلام اجازهٔ انصراف گرفتند. ناظم‌الاسلام می‌نویسد شهر صورت مسرت گرفت و ممالک محروسهٔ ایران تاریخی تازه یافت.\n\nکسروی جزئیات جسمانی و نظامی را می‌افزاید که در روایت ناظم‌الاسلام به این روشنی نیست. او می‌نویسد همهٔ وزیران و سفیران و کنسول‌ها و بسیاری از اعیان با رخت رسمی در کاخ گلستان گرد آمدند، دو سید و دیگر مجتهدان تهران و همهٔ نمایندگان برگزیده‌شده نیز بودند، و چون مظفرالدین شاه قاجار درد پا داشت او را در صندلی چرخدار آوردند. گفتاری را که برای گشایش آماده کرده بودند نظام‌الملک به نام او خواند. چون به پایان رسید نوازندگان موسیقی نواختند و از میدان توپخانه یکصد و ده توپ شلیک کردند. کسروی متن آن گفتار را، چون در روزنامه‌ها آمده و دراز است، در کتاب خود نمی‌آورد. پس از شکستن سلام، سفیران رفتند و نمایندگان به مدرسهٔ نظام، که جایگاه مجلس چندگاهه بود، بازگشتند و چون شب فرا رسید پراکنده گردیدند.\n\n{{quote:1}}\n\nآن شب، به روایت همو، در تهران و دیگر شهرها به نام گشایش پارلمان ایران چراغانی کردند و این آگاهی در همه جا پخش گردید.\n\n{{quote:2}}\n\nبراون نیز می‌نویسد مجلس، یا مجمع ملی، را در ۷ اکتبر گشودند، بی‌آنکه ورود وکلای ولایات را انتظار کشند، و نطق تخت را نظام‌الملک خواند، و وکلا صنیع‌الدوله را به ریاست برگزیدند.\n\n{{quote:3}}","quotes":[{"original":"اعلیحضرت همایونی در تالار گلستان به تخت سلطنت عادلانه جلوس فرموده نخست کلمه‌ای که به پیشوایان اعلم و روسای معظم ملت فرمود این بود که الحمدلله به آرزوی ده سالهٔ خودم رسیدم.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ بیداری ایرانیان»","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب خاطرات و وقایع‌نامه","page":"ج ۱، بخش سوم، چاپ سعیدی سیرجانی، حوالی ص ۷۵۴ و ۷۵۵","date":"۱۴ مهر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ اکتبر ۱۹۰۶ میلادی و ۱۸","context":"ناظم‌الاسلام این جمله را نخستین سخن مظفرالدین شاه قاجار در سلام گشایش، خطاب به پیشوایان دینی حاضر در تالار، ثبت می‌کند."},{"original":"شاه چون درد پا می‌داشت در صندلی چرخدارش آوردند. گفتاری که برای گشایش آماده شده بود نظام‌الملک به نام شاه خواند. و چون به پایان رسید موزیک نواخته شد و در همان هنگام از میدان توپخانه یکصد و ده توپ شلیک گردید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۷۰ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"رویداد: ۱۴ مهر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ اکتبر ۱۹۰۶ میلادی؛ کتاب: ۱۳۱۹ خورشیدی","context":"کسروی این فقره را در شرح سلام گلستان می‌آورد و شلیک یکصد و ده توپ را از میدان توپخانه ثبت می‌کند."},{"original":"آن شب در تهران و دیگر شهرها به نام گشایش پارلمان ایران چراغانی کردند و در همه جا آگاهی از این گشایش پراکنده گردید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۷۰ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"شب ۱۴ مهر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ اکتبر ۱۹۰۶ میلادی؛ کتاب: ۱۳۱۹ خورشیدی","context":"کسروی پس از شرح سلام گلستان و بازگشت نمایندگان به مدرسهٔ نظام، چراغانی همان شب را در تهران و شهرهای دیگر ثبت می‌کند."},{"original":"Sani'u'd-Dawla was chosen President, and the Majlis, or National Assembly, was opened on Oct. 7 without waiting for the arrival of the provincial deputies, the Shah's Speech from the throne being read out by the Nizamul-Mulk.","translation":"صنیع‌الدوله به ریاست برگزیده شد و مجلس، یا مجمع ملی، در ۷ اکتبر گشایش یافت، بی‌آنکه ورود وکلای ولایات را انتظار کشند، و نطق پادشاه از تخت را نظام‌الملک خواند.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و نویسندهٔ «انقلاب ایران»","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۲۴","date":"رویداد: ۱۴ مهر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ اکتبر ۱۹۰۶ میلادی؛ انتشار کتاب: ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی)","context":"براون گشایش ۷ اکتبر را پس از شرح نظامنامهٔ ۱۵۶ نفری و آغاز انتخابات تهران می‌آورد."}]},{"title":"انتخاب هیئت رئیسه در مدرسهٔ نظامیه","body":"فردا دوشنبه ۱۵ مهر، منتخبان ملت در مدرسهٔ نظامیه مجلس کردند. ناظم‌الاسلام می‌نویسد پس از صرف شربت و شیرینی و چای و قلیان، به اکثریت آرا وکلا صنیع‌الدوله، پسر مرحوم مخبرالدوله، را به ریاست برگزیدند. او این شخص را از درس‌خواندگان با ملاحظه می‌داند، سنش را میان چهل و پنجاه می‌نویسد و یادآور می‌شود که مدتی در خارجه تحصیل کرده است. وثوق‌الدوله، پسر معتمدالسلطنهٔ شیرازی، جوانی با علم، نایب اول شد و حاج محمدحسین آقا امین‌الضرب به نیابت دوم رسید. به اکثریت آرا سید محمدتقی هراتی و میرزا علی‌اکبرخان دبیرالسلطان و میرزا اسماعیل‌خان عون‌الدوله را نیز اعضای دفتر کابینهٔ مجلس برگزیدند. سپس در صحن عمارت، عکاس مخصوص دربار با سه دستگاه از منتخبان و حاضران عکس برداشت.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی همین ترتیب ریاست و دو نیابت را برای دوشنبه می‌نویسد و می‌افزاید کسانی از نمایندگان را برای نوشتن نظامنامهٔ داخلی نامزد کردند. در این میان قانون اساسی نیز نوشته می‌شد؛ کسروی می‌گوید گویا مشیرالملک و مؤتمن‌الملک، پسران صدراعظم، آن را می‌نوشتند، یا بهتر بگوید ترجمه می‌کردند. دو سه نشست در همان مدرسهٔ نظام برپا گردید و چون نویسندگان از پادشاه درخواست جایگاهی برای مجلس کرده بودند، به دستور او کاخ بهارستان جایگاه نشست شد.\n\nصنیع‌الدوله مقرر کرد مجلس تا روز یکشنبه ۲۴ تعطیل باشد و جمعی از منتخبان نظامنامهٔ داخلی را مرتب کنند تا پس از تنقیح به اکثریت آرا به اجرا درآید. ناظم‌الاسلام این تعطیل را از دو جهت به رئیس تازه نسبت می‌دهد: نخست آنکه اهل مجلس از اول عادت نکنند بدون نظامنامه بنشینند؛ دوم آنکه دولتیان نرنجند و رأی پادشاه را برنگردانند و بدانند که مجلس زیانی به آنان ندارد. همو احتمال سومی نیز می‌دهد: مسامحه تا کتابچه‌های قوانین که از خارجه خواسته‌اند برسد. این احتمالات از آنِ ناظم‌الاسلام است. خادم می‌نویسد جلسات علنی منظم حدود دو هفته بعد آغاز شد و متن کامل آیین‌نامه، شامل هشتاد و هشت بند، در جلد دوم «تاریخ بیداری ایرانیان» و در یکی از شماره‌های نخست روزنامهٔ مجلس آمده است. کلیات آن بر اصول پارلمان‌های اروپایی استوار بود: شیوهٔ انتخاب هیئت رئیسه، وظایف اعضا، نظم جلسات و ساختار رأی‌گیری.\n\nروز سه‌شنبه ۱۶ مهر، به روایت ناظم‌الاسلام، طباطبایی به صدراعظم گفت اخبار تبریز حاکی از آن است که ولیعهد به مجلس مایل نیست و اخلال می‌کند. مشیرالدوله اطمینان داد و تلگراف رمز به محمدعلی میرزا، ولیعهد مقیم تبریز، مخابره کرد. این نخستین نشان در صحن رسمی تهران بود که مقاومت از تبریز، نه فقط از دربار پایتخت، ممکن است برسد.","quotes":[{"original":"امروز منتخبین ملت در مدرسهٔ نظامیه مجلس کردند. پس از صرف شربت و شیرینی و چای و قلیان به اکثریت آراء جناب صنیع‌الدوله پسر مرحوم مخبرالدوله به سمت ریاست مجلس برقرار گردید. جناب وثوق‌الدوله پسر معتمدالسلطنه شیرازی که از جوانان با علم و دانش است نایب اولی رئیس و جناب حاج محمدحسین آقا امین‌الضرب به دومین نیابت ریاست مجلس برقرار آمد.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ بیداری ایرانیان»","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب خاطرات و وقایع‌نامه","page":"ج ۱، بخش سوم، چاپ سعیدی سیرجانی، حوالی ص ۷۵۵","date":"۱۵ مهر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۸ اکتبر ۱۹۰۶ میلادی و ۱۹","context":"ناظم‌الاسلام وقایع دوشنبه پس از سلام گلستان را در مدرسهٔ نظامیه، از انتخاب رئیس تا دو نایب، روزبه‌روز ثبت می‌کند."}]},{"title":"شکل نشست‌ها در بهارستان","body":"خادم تصویری از هفته‌های نخست بهارستان به دست می‌دهد که با وصف کوتاه. نمایندگان به رسم سنتی، در ردیف‌های نیم‌دایره، روی زمین می‌نشستند. جای معین و صندلی نبود، جز برای رئیس که در مرکز و اندکی بر سکوی مرتفع‌تر، با میزی کوچک، جای داشت. سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی، که به تعارف در مجلس حاضر می‌شدند، به رسم قدیم در دو سوی رئیس در بالای مجلس می‌نشستند. تریبون فیزیکی در کار نبود. هر کس از همان جا که نشسته بود سخن می‌گفت و دیگران از جای خود با صدای بلند پاسخ می‌دادند، چنان‌که گاه معلوم نبود نوبت با کیست.\n\nتعارف نیز نظم را می‌گسست. اگر در میان جلسه یکی از دو مجتهد از در درمی‌آمد، همه برمی‌خاستند و سخنور سخن را قطع می‌کرد تا آن دو از در تا صدر روند و بنشینند. خادم می‌نویسد صنیع‌الدوله نتوانست این رسم را بردارد و بعدها مهدیقلی‌خان مخبرالسلطنه این را با احتشام‌السلطنه، رئیس بعدی، در پیوند می‌گذارد. تماشاگران، چون جلسات از روز اول به تقلید پارلمان‌های اروپا علنی بود، گاه از خود نمایندگان بیشتر می‌شدند و در مواردی از میان جمعیت برمی‌خاستند و سخن می‌راندند. صنیع‌الدوله از ۲۸ آذر به بعد برای هر نماینده دو بلیت رایگان مقرر کرد تا ورود تماشاچی بی‌بلیت قطع شود و راه بر افراد «لاابالی» بسته گردد.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی نیز می‌نویسد مجلس چندی سرد بود و از نان و گوشت تهران سخن می‌رفت؛ دارالشوری به تدریج ارج و آبرو یافت، به‌ویژه پس از رسیدن نظامنامهٔ داخلی و قانون اساسی.","quotes":[{"original":"در نهایت هم صنیع‌الدوله از تاریخ ۲۸ آذر به بعد یک برنامه جدیدی پیاده کرد که وضع تماشاچیان مجلس را کنترل کند. قرار شد که به هر نماینده دوتا بلیت داده بشود، که نماینده می‌تواند این بلیتها را به هر کسی که دلش خواست بدهد و فقط تماشاچیانی اجازه ورود به صحن مجلس را داشتند که بلیت دستشان بود.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ مشروطه","work":"ماجرای مشروطه","workType":"گفتار تاریخی","page":"قسمت ۲۲، بخش شروع کار مجلس یکم","date":"روایت رویداد از ۲۸ آذر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ میلادی)","context":"خادم این تدبیر را در شمار مشکلات نظم جلسات ماه‌های اول می‌آورد، پس از ذکر مداخلهٔ کلامی برخی تماشاچیان."}]},{"title":"نطق تقی‌زاده در ۳۰ آذر","body":"سید حسن تقی‌زاده، وکیل بیست و هشت سالهٔ تبریز، پیش از اوج گرفتن جنبش عزم مصر کرده بود و چون دانست که انجمن تبریز او را برگزیده است یکسره به تهران آمد. خادم می‌نویسد او در آذر، وقتی به پایتخت رسید، چهره‌ای گمنام بود و با نطق ۳۰ آذر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۶ و ۲۱ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی، یک‌شبه در شمار نمایندگان شناخته‌شده نشست. بخش بزرگ این نطق شکایت از بی‌نظمی مجلس بود.\n\n{{quote:0}}\n\nاو چهار کار را ناگزیر دانست: اجرای نظامنامهٔ داخلی، که به گفتهٔ او از سر تا پا متروک مانده بود و حتی وقت انعقاد مجلس معین نبود؛ اخطار برای روانه کردن وکلای ولایات و تعیین خرج راه، زیرا حکام مسامحه می‌کنند؛ حضور وزیران و رویارویی هیئت قانون با هیئت اجرا، وگرنه پرسش‌ها بی‌مخاطب می‌ماند؛ و مطالبهٔ بی‌تأخیر قانون اساسی از دولت. خادم یادآور می‌شود که تقی‌زاده مبتکر این مطالب نبود و رئیس و رجالی چون صنیع‌الدوله و صدیق‌حضرت و سعدالدوله، که پارلمان اروپا را دیده بودند، از آغاز در پی همین نظم بودند؛ اهمیت نطق در سخنوری و در شناساندن ناگهانی یک وکیل جوان ولایات است. قانون اساسی چند هفته بعد، در دی، به توشیح رسید و شرح آن در مدخل جداگانه است.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"مجلس ما خیلی ناقص است و بدتر آنکه در راه ترقی و تکمیل هم نیست... چون این دولت را معکوس کنیم دولت و ملت ما خواهد شد، همان‌طور که از قلب مناره چاه پدید آید... پس برخلاف کلمه منحوسه «حالا زود است» که در لسان ما معمول است، وقت ما پرقیمت و گرانبهاست؛ به حدی که با کمال جرأت می‌توانم بگویم که وقت مجلس مبعوثان، گرانبهاترین اوقات دنیاست و هر دقیقه‌اش از قیمت معادل دو سال وقت پارلمنت‌های فرانسه و انگلیس است.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ آذربایجان در مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"نطق در نشست ۳۰ آذر ۱۲۸۵، در نقل امیر خادم از صورت مذاکرات","workType":"نطق مجلس، در پادکست به نقل از مذاکرات","page":"قسمت ۲۲، بخش شروع کار مجلس یکم؛ اصل در صورت مذاکرات دورهٔ نخست","date":"۳۰ آذر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۱ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی و ۶","context":"تقی‌زاده این فقره را در نخستین نطق بلند خود، در مقام اعتراض به بی‌نظمی جلسات و شتاب لازم برای تکمیل مجلس، ایراد کرد."},{"original":"برای آنکه ما اول مجلس خودمان را مجلس بکنیم و بعد به کارهای دیگر که مجلس باید تصفیه نماید بپردازیم از چهار فقره ناچاریم: اولاً اجرای نظامنامه داخله مجلس... دوم اخطار وکلاء ولایات... ثالثاً حضور وزراء و مقابله هیئت قانون با هیئت اجراست... چهارم مطالبه قانون اساسی از دولت است که باید متقن شده و بخواهیم که بیش از این تأخیر نیفتد.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ آذربایجان در مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"نطق در نشست ۳۰ آذر ۱۲۸۵، در نقل امیر خادم از صورت مذاکرات","workType":"نطق مجلس، در پادکست به نقل از مذاکرات","page":"قسمت ۲۲، بخش شروع کار مجلس یکم؛ اصل در صورت مذاکرات دورهٔ نخست","date":"۳۰ آذر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۱ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی","context":"تقی‌زاده پس از شکایت از نقص مجلس، این چهار تکلیف را شرط «مجلس کردنِ مجلس» خواند."}]},{"title":"بدرقهٔ وکلای آذربایجان در ۱۷ دی","body":"مجلس تا رسیدن وکلای ولایات بیشتر تهرانی ماند. انجمن تبریز دوازده تن را به نمایندگی شناخت، از جمله حاجی میرزا ابراهیم‌آقا، میرزا فضلعلی، سید حسن تقی‌زاده، مستشارالدوله، حاجی امام‌جمعهٔ خویی، احسن‌الدوله، میرزا عبدالرحیم طالبوف، میرهاشم دوچی، حاجی محمدآقا حریری و شرف‌الدوله. تقی‌زاده پیش‌تر در تهران بود. طالبوف در ولادی‌قفقاز ماند، به روایت کسروی، با بهانه‌ها از آمدن تن زد. از دوازده تن، در نیمهٔ دی تنها هفت تن آمادهٔ سفر بودند.\n\nکسروی سه‌شنبه ۱۷ دی را از روزهای بی‌مانند تبریز می‌شمارد. مردم بازارها را باز نکردند. از در انجمن تا کنار پل آجی، که به گفتهٔ او بیش از یک چهارم فرسخ است، کوچه‌ها را گرفتند. علما و سران آزادی در انجمن گرد آمده بودند. نمایندگان نخست به آنجا درآمدند و مردم یکباره آواز شادمانی برداشتند. میرزا حسین اعتبارنامه‌ها را خواند و مردم به یک آواز بانک برآوردند.\n\n{{quote:0}}\n\nسپس نمایندگان و علما و سردستگان پیاده تا جلوی مسجد امیرخیز رفتند. بر سر راه منبری نهاده بودند. شیخ سلیم قرآن به دست بالای منبر ایستاد و میان نمایندگان و مردم پیمان گرفت که در پیشرفت کار توده و نیرومندی ایران بکوشند.\n\nکسروی می‌نویسد شیخ سلیم نخست از سوی مردم از نمایندگان پیمان گرفت و سپس از خود مردم پرسید در نگهداری اینان تا چه اندازه آماده‌اند. پاسخ را او چنین نقل می‌کند که با دارایی و جان، تا آخرین توان، در یاری آنان می‌کوشند و قرآن را گواه این گفته می‌گیرند.\n\n{{quote:1}}\n\nراه سفر از جلفا و قفقاز و گیلان بود. در باکو، به روایت کسروی، تقیوف مهمانی کرد. همان شب در تهران مظفرالدین شاه قاجار درگذشت؛ داستان مرگ در مدخل جداگانه است.","quotes":[{"original":"بروید در پناه خدا، با جان و داراک به پشتیبانی شما خواهیم کوشید.","speaker":"مردم تبریز، در نقل احمد کسروی","speakerTitle":"جمع بدرقه‌کنندهٔ وکلای آذربایجان در انجمن تبریز","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، حوالی ص ۱۹۰ تا ۱۹۳ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۱۷ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی","context":"کسروی این جمله را پاسخ یک‌صدای مردم تبریز می‌نویسد، پس از خواندن اعتبارنامه‌ها در انجمن و پیش از حرکت پیاده به سوی مسجد امیرخیز."},{"original":"با داراک و جان تا آخرین قطره خون خود در یاری و نگه داری آنان آماده‌ایم و قرآن را به این گفتهٔ خود گواه می‌گیریم.","speaker":"مردم تبریز، در نقل احمد کسروی","speakerTitle":"جمع حاضر در جلو مسجد امیرخیز","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، حوالی ص ۱۹۳ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۱۷ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی","context":"کسروی این پاسخ را پس از پرسش شیخ سلیم از مردم، در پای منبر مسجد امیرخیز، می‌آورد."}]}],"views":[{"title":"روایت کسروی: جنبش خام و ترکیب وکلای تهران","body":"کسروی فهرست وکلای تهران را به طبقه، از روی حبل‌المتین و «تاریخ مجلس ملی ایران»، می‌آورد: از بازرگانان امین‌الضرب و معین‌التجار بوشهری و حاج محمداسماعیل مغازه و میرزا محمود اصفهانی؛ از اعیان صنیع‌الدوله و صدیق‌حضرت و احتشام‌السلطنه و سعدالدوله و وثوق‌الدوله؛ از پیشه‌وران نام‌هایی چون مشهدی باقر بقال و حاجی علی‌اکبر پلوپز و حاج محمدتقی بنکدار و سید محمدتقی هراتی؛ و از زرتشتیان ارباب جمشید. آنچه به گمان او باید نیک دید، نام وثوق‌الدوله و مخبرالملک و دیگر لقب‌داران است. می‌پرسد اگر اینان هواخواه مشروطه بودند، چرا در روزهای سخت دو سید همراهی نکردند؛ و اگر نبودند، چگونه اکنون دلخواه نمایندگی را پذیرفتند. پیداست، به داوری او، که خواست‌های دیگری در دل داشتند. از سوی دیگر، از نام بقال و پلوپز می‌پرسد از این‌گونه ناآگاهان چه کار برخاستی.\n\nاو سخن ناصرالملک را که مشروطه برای ایران زود است رد می‌کند: اگر کشور زیر خودکامگی می‌ماند، مشروطه همیشه زود می‌بود. عیب را خامی جنبش و نبود پیشوایانی می‌داند که معنی درست مشروطه و راه کشورداری را به گوش‌ها برسانند. دو سید جنبش را پیش آورده بودند و این کار از آنان برنمی‌آمد.\n\n{{quote:0}}\n\nاین داوری از آنِ کسروی است.","quotes":[{"original":"همچون ناصرالملک نمی‌گویم مشروطه برای ایران زود بود. ایران اگر در زیر فشار خودکامگی ماندی مشروطه برای آن همیشه زود بودی. می‌گویم جنبش خام می‌بود، در این هنگام پیشوایانی می‌بایست که با گفتن و نوشتن معنی درست‌تر مشروطه و راه کشورداری و چگونگی گرفتاری‌های ایران را به گوشها رسانند، و از میان توده مردان شایسته و کاردان پدید آورند، و چنین پیشوایانی نبودند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، ص ۱۷۰ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"نگارش دربارهٔ پاییز ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)؛ کتاب: ۱۳۱۹ خورشیدی","context":"کسروی پس از فهرست وکلای تهران و خرده بر لقب‌داران و پیشه‌وران ناآگاه، این داوری را در برابر سخن ناصرالملک می‌گذارد."}]},{"title":"روایت هدایت و مارتین: فهم وکلا از مشروطیت","body":"مارتین افتتاح را در ۷ اکتبر ۱۹۰۶ می‌گذارد و می‌نویسد با وجود کوشش برخی معاصران برای دیدن حزب در مجلس، الگوی دسته‌بندی در آن مرحله بیشتر سنتی بود. طباطبایی و بهبهانی همچنان نمایندهٔ دیدگاه طبقات کم‌برخوردار ماندند، و دسته‌ها بر سر یک سود با هم می‌شدند و بر سر سودی دیگر از هم جدا می‌گردیدند. او از مهدیقلی‌خان هدایت مخبرالسلطنه در «خاطرات و خطرات» نقل می‌کند که بیشتر وکلا فهم اندکی از مشروطیت داشتند، و از زینوویف نیز نظیر همین معنا را می‌آورد. به روایت مارتین، وکلای اصناف به‌ویژه از جریان کار مرعوب بودند و در مذاکرات سهم اندکی داشتند و از راهنمایی بازرگانان و دیگران پیروی می‌کردند.\n\n{{quote:0}}\n\nهدایت خود از رجال اصلاح‌طلب دولت و برادر صنیع‌الدوله بود. داوری او نگاه یک ناظر درباری درس‌خوانده است، نه رأی بست‌نشینان و اصناف.","quotes":[{"original":"Observers commented that the majority of the deputies had little understanding of constitutionalism and either pursued their personal interests or came under the influence of an ambitious few (Hedāyat, p. 148; Zinov’ev, p. 46). The guild deputies in particular were overawed by the proceedings and took little part in the debates, content to follow the guidance of the merchants.","translation":"ناظران گفته‌اند که اکثر نمایندگان فهم اندکی از مشروطیت داشتند و یا در پی منافع شخصی می‌رفتند یا زیر تأثیر معدودی بلندپرواز قرار می‌گرفتند. وکلای اصناف به‌ویژه از جریان کار مرعوب بودند و در مذاکرات سهم اندکی داشتند و به پیروی از راهنمایی بازرگانان بسنده می‌کردند.","speaker":"ونسا مارتین، به نقل از مهدیقلی‌خان هدایت مخبرالسلطنه و زینوویف","speakerTitle":"تاریخ‌نگار؛ نقل از رجل دولت و نویسندهٔ «خاطرات و خطرات»","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"مقالهٔ دانشنامه، به نقل از کتاب خاطرات","page":"ص ۱۷۶ تا ۱۸۷؛ به نقل از هدایت، خاطرات و خطرات، ص ۱۴۸","date":"رویداد: پاییز ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹۰۶ میلادی)؛ انتشار مقاله: ۱۳۷۲ خورشیدی (۱۹۹۳ میلادی)","context":"مارتین این داوری را در توصیف ترکیب مجلس تازه و غیاب احزاب به معنای اروپایی آن می‌آورد."}]},{"title":"روایت خادم: چهار دستهٔ غیررسمی","body":"خادم، با الهام از تقسیم‌بندی فریدون آدمیت در «ایدئولوژی نهضت مشروطیت» و با تغییری که خود در نام‌گذاری می‌دهد، چهار گروه غیررسمی در مجلس اول می‌شناسد: ترقی‌خواه، انقلابی یا تندرو، محافظه‌کار، و ارتجاعی. به روایت او، در این دوره هنوز حزب سیاسی علنی به معنای دفتر و سازمان انتخاباتی وجود نداشت. اجتماعیون عامیون بیشتر در تبریز و رشت و اندکی در مشهد فعال بودند و حضوری حزبی و آشکار در صحن تهران نداشتند. گروه ترقی‌خواه، به گفتهٔ او، اکثریت نسبی و رهبری عملی مجلس را در دست داشت: هر سه رئیس دورهٔ نخست، یعنی صنیع‌الدوله و سپس احتشام‌السلطنه و ممتازالدوله، و نیز سعدالدوله و صدیق‌حضرت و غالب کلان‌تجار، از این دسته بودند. مقصود مشترکشان استوار کردن مجلس به عنوان افساری بر دولت و دربار، از راه چانه‌زنی آرام، بود. این نقشه‌ای تحلیلی است، نه ساختار رسمی مجلس، و مارتین نیز هشدار می‌دهد که دسته‌ها در آن ماه‌ها ثابت نمی‌ماندند."},{"title":"روایت ناظم‌الاسلام از انگیزهٔ دولت","body":"در کنار ستایش ناظم‌الاسلام از سعی مشیرالدوله در تدارک سلام، تفسیر او از انگیزهٔ مالی پسران صدراعظم قرار دارد. این تفسیر را باید در ردیف دیدگاه‌ها خواند، نه در ردیف وقایع مسلم. آنچه با دیگر منابع سازگار است، نقش عملی پیرنیاها در نوشتن نظامنامه و برگزاری سلام است؛ آنچه تنها از قلم ناظم‌الاسلام برمی‌آید، نسبت دادن آن نقش به بیم از ضبط دارایی است."}],"aftermathSections":[{"title":"استقرار پارلمان در بهارستان و نخستین آزمون‌ها","body":"گشایش گلستان ساختار سیاسی ایران را از تمرکز صدور فرمان به نهادی کشاند که می‌بایست منظم بنشیند، رأی بگیرد و قانون بخواهد. انتقال از مدرسهٔ نظامیه به بهارستان، نوشتن آیین‌نامهٔ هشتاد و هشت ماده‌ای، و تلاش رئیس برای مهار تماشاچی و نوبت سخن، همهٔ این‌ها آزمایش ساختن مجلسی بود که پیش از آن در ایران نمونه نداشت. رد پیشنهاد وام مشترک روس و انگلیس در هفته‌های بعد، که براون آن را نشانهٔ آن دانست که پارلمان تازه قصد ندارد ابزار دربار باشد، نخستین آزمون بزرگ مالی مجلس بود و شرح آن در مدخل لایحهٔ استقراض و فکر بانک ملی آمده است. مطالبهٔ قانون اساسی، که تقی‌زاده در ۳۰ آذر در شمار چهار تکلیف آورد، در دی به توشیح پنجاه و یک ماده‌ای انجامید."},{"title":"نظم نان و گوشت و سرمای هفته‌های اول","body":"کسروی می‌نویسد مجلس چندی سرد بود و از نان و گوشت تهران سخن می‌رفت. این بحث‌ها، هرچند در چشم برخی کوچک می‌نمود، همان نخستین میدان آزمایش بود که وکلای اصناف و بازرگانان در آن صدای محله و بازار را به صحن می‌آوردند. خادم یادآور می‌شود که وکلای اصناف، از جمله سید محمدتقی هراتی از صنف ریخته‌گر و مسگر، برای جبران کمبود دانش حقوقی، شب‌ها در خانهٔ میرزا محمدخان صدیق‌حضرت، مدرس مدرسهٔ علوم سیاسی، حاضر می‌شدند و مبانی حقوق عمومی را فرا می‌گرفتند. این تصویر با داوری هدایت و مارتین، که وکلای اصناف را در صحن مرعوب می‌دانند، در تضاد کامل نیست: در جلسه ممکن بود خاموش بمانند و شب در خانهٔ مدرس درس بخوانند. دارالشوری به تدریج، به‌ویژه پس از رسیدن آیین‌نامه و سپس قانون اساسی، ارج بیشتری یافت."},{"title":"روزنامه‌ها و انجمن‌ها در ماه‌های نخست","body":"کسروی دارالشوری را مرکز زندگی پایتخت می‌خواند و می‌گوید تهران جنبش را پدید آورد و نپرورد. نخست شبنامه رواج بسیار داشت؛ سپس هوس روزنامه‌نویسی بالا گرفت. روزنامهٔ مجلس با کاغذ و حروف خوب درآمد؛ امتیاز به نام آقا میرزا محسن بود و راهبرد با میرزا محمدصادق طباطبایی، پسر سید محمد طباطبایی. نام وکلا را در آغاز از روی روزنامه برداشتند، تا آنکه از تبریز و جاهای دیگر نامه نوشتند و ناگزیر نام‌ها را بازگرداندند. در بهار و تابستان ۱۲۸۶ خورشیدی عنوان‌های بسیار آمد: وطن، ندای وطن، تمدن، بلدیه، روح‌القدس و ده‌ها نام دیگر. کسروی بیشتر این‌ها را بی‌سرمایه و کم‌دوام می‌داند و می‌نویسد جز ندای وطن و تمدن و صبح صادق دیری نپاییدند. در پایان آن نه ماه، حبل‌المتین تهران، که او آن را نخستین روزانهٔ ایران می‌خواند، و صور اسرافیل رسید. تبریز روزنامهٔ انجمن را داشت که وقایع آذربایجان را به زبان ساده روی سنگ چاپ می‌کرد. این فضای نشر هم آموزش وکلا و مردم را جلو برد و هم بر حدت نزاع‌های بعدی افزود. انجمن‌های ولایتی نیز، که انتخابات را نظارت می‌کردند، پس از گشایش بر جا ماندند و در زمستان و بهار بعد در عزل حکام محلی به میان آمدند."},{"title":"ورود وکلای ولایات و مرگ پادشاه","body":"بدرقهٔ ۱۷ دی در تبریز نشان داد که ولایات، دست‌کم آذربایجان، مجلس را نه تعارف تهران بلکه پیمان جانی و مالی توده می‌شمارند. ورود تدریجی وکلای ایالات ترکیب صرفاً تهرانی هفته‌های اول را شکست. همزمان، مرگ مظفرالدین شاه قاجار در همان شب، مجلس تازه را با پادشاهی محمدعلی شاه قاجار روبه‌رو کرد که از همان ۱۶ مهر، به روایت تلگراف طباطبایی، نشان بی‌میلی‌اش به مجلس از تبریز به تهران رسیده بود. تاج‌گذاری او و دعوت نکردن از نمایندگان در مدخل جداگانه است."},{"title":"جایگاه گشایش در سال ۱۲۸۵","body":"ورود وکلای آذربایجان مسیر جلفا و قفقاز و گیلان را پیمود. کسروی از مهمانی تقیوف در باکو یاد می‌کند. این مسیر خود نشان می‌دهد که مجلس اول، حتی در رفتن وکلا، از شبکهٔ شهری شمال و از پیوندهای قفقاز بی‌بهره نبود. راه تهران از انزلی و رشت می‌گذشت و همین مسیر، چند سال بعد، در آمد و شدهای سیاسی گیلان نیز اهمیت یافت. در این هنگام هنوز آن فصل نرسیده بود؛ آنچه اهمیت داشت این بود که هفت نماینده با پیمان قرآن از تبریز بیرون آمدند و پایتخت در همان شب پادشاهی را از دست داد که فرمان مجلس را امضا کرده بود. تقی‌زاده که پیش‌تر یکسره به تهران آمده بود، در ۳۰ آذر همان صدای ولایات را در صحن بهارستان به زبان مطالبهٔ نظم و قانون درآورد.\n\nفرمان مرداد حق مجلس را بر کاغذ نشاند؛ نظامنامهٔ شهریور قاعدهٔ انتخاب را معین کرد؛ سلام ۱۴ مهر آن حق را در آیین دربار به نمایش گذاشت. آنچه پس از سلام باقی ماند، تبدیل نمایش به نهاد بود: آیین‌نامه، نظم جلسه، حضور وزیران، رسیدن وکلای ولایات، و قانون اساسی. منابع در ستایش یا خرده‌گیری بر ترکیب وکلا همداستان نیستند. برخی خامی و نفوذ لقب‌داران را می‌بینند، برخی فهم اندک اصناف را، برخی نیز اکثریت ترقی‌خواه و کوشش رئیس درس‌خوانده را. قدر متیقن آن است که از ۱۴ مهر تا ۱۷ دی ۱۲۸۵، ایران برای نخستین بار مجلسی منتخب، هرچند هنوز ناقص و بیشتر تهرانی، در پایتخت نشاند که دولت می‌بایست از آن پس با آن سخن بگوید."}]},{"id":"national-bank-initiative","title":"رد استقراض خارجی و طرح تأسیس بانک ملی ایران","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":8,"solarDay":15,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":6},"tier":"primary","category":"economic","summary":"ایستادگی صریح نمایندگان مجلس اول در برابر پیشنهاد وام ۱۰ میلیون تومانی روسیه تزاری و انگلستان. معین‌التجار بوشهری و امین‌الضرب با افشای حساب‌های پیشین دولت، طرح تأسیس بانک ملی با سرمایه مردمی ۱۵ میلیون تومانی را تصویب کردند که به موجی از اهدای طلا و جهیزیه زنان انجامید.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار سوم؛ بانک ملی","text":"کسروی ایستادگی معین‌التجار را می‌آورد. تبریز تلگراف کرد که بانک ملی را می‌پذیرد و وام پنج‌کروری دولت را نه."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"ایدئولوژی نهضت مشروطیت","text":"آدمیت ایستادگی مجلس بر سر رد وام خارجی را نخستین زورآزمایی موفق نمایندگان ملت با استبداد و دیپلماسی استعماری می‌داند."}],"personIds":["amin-al-zarb","moin-al-tojjar","naser-al-molk","moshir-al-dowleh","sani-al-dowleh"],"personDeeds":{"moin-al-tojjar":"ایراد خطابه تاریخی در مجلس در رد دعاوی کسری بودجه و پیشنهاد تشکیل بانک ملی.","amin-al-zarb":"پذیرش عاملیت تأسیس بانک ملی و تعهد سرمایه‌گذاری سنگین در دفاتر پذیره‌نویسی.","naser-al-molk":"حضور در مجلس به عنوان وزیر مالیه برای دفاع از ضرورت اخذ استقراض خارجی.","moshir-al-dowleh":"تسلیم لایحه استقراض به مجلس و تمکین در برابر تصمیم نمایندگان در رد وام.","sani-al-dowleh":"هدایت پارلمانی جلسات بررسی لایحه و حمایت از تشکیل بانک ملت."},"personTitles":{"naser-al-molk":"وزیر مالیه"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["رد وام روس و انگلیس","تأسیس بانک ملی","بانک ملت"],"context":"دولت مشیرالدوله در پاییز ۱۲۸۵ با بحران کسری بودجه، معوق ماندن حقوق سربازان و کارمندان و ناتوانی در پرداخت اقساط وام‌های پیشین روسیه روبرو شد. به دنبال سفر مسیو نوز به برلین برای استقراض از بانک‌های آلمان، دو دولت روس و انگلیس احساس خطر کرده و برای جلوگیری از ورود قدرت سوم، پیشنهاد وام مشترک ۱۰ میلیون تومانی (دو میلیون پوند استرلینگ) را به دولت ایران دادند. وثیقه این وام، گمرکات شمال به نفع روسیه و گمرکات جنوب، پست و تلگراف به نفع بریتانیا بود. مشیرالدوله لایحه استقراض را به مجلس فرستاد.","whatHappened":[{"title":"۱. دفاع ناصرالملک و افشاگری تاریخی معین‌التجار بوشهری","body":"ابوالقاسم خان ناصرالملک، وزیر مالیه، با حضور در مجلس استدلال کرد که کسری بودجه میراث گذشته است و چاره‌ای جز استقراض فوری وجود ندارد. در پاسخ به او، حاج محمدتقی معین‌التجار بوشهری، وکیل اول تجار، نطق کوبنده‌ای ایراد کرد و گفت:\n","quotes":[{"original":"عقیده من این است که زمینه خالی دولت که بیست کرور است صحت ندارد. ابداً دولت مقروض نیست؛ زیرا که شاهزاده اتابک [عین‌الدوله] بارها فخریه می‌نمود که \"من جمع خرج دولت را موازنه نمودم و ششصد هزار تومان هم فعلاً اضافه دارم که در نزد تومانیانس گذاشته‌ایم.\" ما تا این درجه اتابک را دروغگو و بی‌اطلاع و یاوه‌سرا نمی‌دانیم. باید دولت صورت جمع سه ساله و مخارج آن را به مجلس بفرستد تا از روی دقت رسیدگی نماییم. اگر در شکم‌ها مانده باشد، آن وقت بیرون می‌آوریم، نه محتاج استقراض از خارجه و نه محتاج به قرض داخله شویم. اگر هم محتاج شویم، قرض را ملتی قرار دهیم؛ یعنی تشکیل بانکی به اسم ملت نموده و اسناد آن را در خارجه منتشر نماییم و خود را از این ننگ و عار و نار برهانیم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. صدور اعلان تأسیس بانک ملی و خیزش ایثار ملی","body":"دارالشورای ملی با رد قاطع استقراض خارجی، اعلان تأسیس «بانک ملی» را با سرمایه اولیه ۳۰ کرور تومان (۱۵ میلیون تومان) منتشر کرد. صد تن از تجار متعهد به پرداخت نفری ۵ تا ۵۰ هزار تومان شدند.\n\nدر سراسر کشور شوری بی‌سابقه پدید آمد؛ خطیبان بر منابر از شرافت استقلال اقتصادی سخن راندند، اصناف روزمزدی‌های خود را پیشکش کردند و زنان در شهرهای گوناگون گوشواره‌ها، دستبندها و طلاهای جهیزیه خویش را به صندوق وکلای مجلس سپردند. حتی امام جمعه تهران نیز به ناچار ۵ هزار تومان سهام خرید."},{"title":"۳. موانع ساختاری شکست طرح: بحران نقره و انحصار بانک شاهنشاهی","body":"با وجود شور ملی، دو مانع ساختاری پولی مانع تحقق بانک گردید: نخست آنکه نظام پولی ایران بر پایه فلز نقره (قران) بود، در حالی که اقتصادهای جهانی به استاندارد طلا پیوسته بودند و نوسان شدید بهای جهانی نقره موجب آب شدن و قاچاق شمش‌ها به خارج می‌شد. دوم آنکه تنها ابزار مهار این نوسانات، انتشار اسکناس بود که طبق قرارداد رویتر، انحصار نشر آن تا دهه‌ها به بانک شاهنشاهی بریتانیا تعلق داشت. بانک ملی جدید بدون حق نشر اسکناس توان مقابله با شبکه مسلط بانک استعماری بریتانیا را نیافت و طرح در این مقطع ابتر ماند."},{"title":"۴. کسروی: معین‌التجار، گنه‌گنهٔ ناصرالملک، تلگراف تبریز","body":"کسروی می‌نویسد شنبه ۱۸ آبان مخبرالسلطنه از سوی مشیرالدوله آمد: بیست کرور وام روس و انگلیس، سود صدی هفت، گرو گمرک شمال نزد روس و تلگراف و پست نزد انگلیس. هنوز بیشتر نمایندگان ولایات نرسیده بودند. معین‌التجار بندهای پیمان را یکایک خواند و گفت:\n\nمجلس نپذیرفت. فردا دو کرور فوری خواستند. سرانجام اگر دولت تن دهد بازرگانان بانک بر پا کنند. پنجشنبه ۲۳ آبان گفتگوی بانک ملی: معین‌التجار، امین‌الضرب، حاجی محمد اسماعیل، ارباب جمشید. سرمایه سی کرور؛ سهم از پنج تومان تا پنجاه هزار. شیخ فضل‌الله دویست تومان به گردن گرفت. امام‌جمعهٔ تهران پس از بدنامی پنج هزار نوشت.\n\nناصرالملک وزیر مالیه بار دیگر وام را پیش کشید. معین گفت در پی بانک‌اند. ناصرالملک گفت تا پنج سال سامان نمی‌گیرد:\n\nکسروی این را ریشخند اروپادیده می‌خواند که کیسهٔ درباریان را می‌خواست پر کند. روزی در پای منبر سید جمال واعظ در مسجد میرزا موسی زنی برخاست:\n\nتبریز بانک را پذیرفت و پنج کرور به دولت را به امنای متمول دربار حواله داد. نشست جمعه در خانهٔ حاجی مهدی‌آقا. تلگراف تجار:\n","quotes":[{"original":"باور من اینست که این بیست کرور بدهی که دولت میگوید راست نیست. زیرا شاهزاده اتابک (عین‌الدوله) همیشه خودستایی نمودی که درآمد و دررفت دولت را باندازهٔ هم گردانیده‌ام و ششصد هزار تومان هم فزونی میداریم که در نزد تومانیانس است. ما او را تا این اندازه دروغگو و یاوه سرا نشناخته‌ایم. دولت رویهٔ درآمد و دررفت سه سال باز پسین را بمجلس فرستد تا رسیدگی کنیم. اگر براستی دولت بدهکار است بگردن توده خواهد بود که آن را راه بیندازد. ولی نه از راه وام گرفتن از روس و انگلیس، و آن هم با این شرط‌های سنگین، که برای چهار کرور پول کشور را بدست آنان سپاریم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"فعلا مریض ما گنه گنه لازم دارد تا رفع تب بشود. بعد از قطع تب بتقویت مزاج باید پرداخت","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"دولت ایران چرا از خارجه قرض میکند. مگر ما مرده‌ایم؟! من یک زن رخت شوری هستم به سهم خود یک تومان میدهم. دیگر زنها نیز حاضرند","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"حضور محترم آقایان اعضاء مجلس مقدس شورای ملی و عموم آقایان تجار محترم دام اجلالهم در خصوص استقراض و تأسیس بانک ملی قرار بود مذاکره عمومی شده جواب داده شود اینست که عرض میشود روز جمعه سیزدهم ماه در محضر علماء اعلام و حجج اسلام و جمعی از رجال دولت و تجار این مسئله مطرح شده مذاکره شد تمامی طبقات محترمه با کمال طیب خاطر در تأسیس این بانک ملی که اسباب استخلاص دولت و ملت است حاضرند ولی آنچه در این باب میخواهند تأمینات است میفرمایند از قرار مذکور بودجه مملکت فوق الغایة جاخالی دارد اولا باید بودجه مملکت اصلاح شود تا در آتیه حاجتی باستقراض جدید نشود و تا قانون اساسی باستحضار وکلاء اطراف محکم و بودجه اصلاح نشود امکان تأسیس بانک نخواهد بود.\nخواهید فرمود که قانون اساسی اول سال نو بموقع اجرا گذاشته خواهد شد و دولت فعلا محتاج پنج کرور است و تا اول سال جدید این وجه را اشد احتیاج هست جواب میفرمایند که امناء دولت بحمدالله متمول‌ترین اهالی ایران هستند و جمعی از ایشان را مخصوصاً ممکن است که در ازاء ثروت فوق‌العاده که از سایهٔ دولت از ممرهای مخصوص تحصیل کرده اند پنج کرور سهل است اضعاف آنرا مجاناً تقدیم نمایند تا چه رسد بعنوان قرض اما استقراض از خارجه را بهیچ وجه تصویب نمی نمایند و رضایت ندارند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"رد استقراض خارجی به استقلال عمل مجلس مشروعیت تاریخی بخشید و انحصار دخل‌وخرج دربار را در برابر نظارت بودجه‌ای پارلمان به زانو درآورد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":8,"solarDay":15,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":6},"title":"نطق معین‌التجار و رد استقراض خارجی","text":"حضور ناصرالملک در مجلس و مخالفت قاطع وکلا با پذیرش شروط استعماری وام."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":8,"solarDay":23,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":14},"title":"فراخوان تأسیس بانک ملی","text":"انتشار اعلان رسمی دارالشورای ملی برای پذیره‌نویسی عمومی سهام بانک ملت."}]},{"id":"anzali-fishermen-strike","title":"اعتصاب صیادان بندر انزلی علیه کمپانی شیلات لیانازوف","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":9,"solarDay":10,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":1},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":12,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":3},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"نخستین اعتصاب سازمان‌یافته کارگری در تاریخ معاصر ایران با خیزش سه هزار صیاد بندر انزلی علیه انحصار شیلات لیانازوف روسی رقم خورد. صیادان با هدایت فرقه اجتماعیون عامیون دست به اعتصاب و تحصن در تلگراف‌خانه زدند و صدور خاویار را متوقف ساختند.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وچهارم","text":"اعتصاب صیادان انزلی نشان داد که توده‌های فرودست مجلس را پناهگاهی برای احقاق حقوق خود در برابر کمپانی‌های بیگانه می‌دانستند."}],"personIds":["tabatabai","behbahani"],"personDeeds":{"tabatabai":"طرح مطالبات صیادان انزلی در صحن مجلس و دفاع فقهی از حق مالکیت بر صید حلال.","behbahani":"پاسخ به دادخواست صیادان و پیگیری لغو قراردادهای ظالمانه از وزارت خارجه."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["اعتصاب صیادان انزلی","اعتصاب شیلات شمال","امتیاز لیانازوف"],"context":"از دوران صدارت میرزا حسین‌خان سپهسالار، امتیاز انحصاری صید ماهیان خاویاری دریای مازندران به استپان لیانازوف روسی واگذار شده بود. در آستانه مشروطیت، دولت قاجار این امتیاز را تمدید کرد و دایره آن را به ماهیان حلال بومی نظیر ماهی سوف گسترش داد. صیادان گیلان که پیش‌تر مازاد صید را آزادانه در بازار می‌فروختند، به کارگران روزمزد با دستمزدی ناچیز برای کمپانی روسی بدل شدند.","whatHappened":[{"title":"۱. خیزش صیادان و سازمان‌دهی حزب اجتماعیون عامیون","body":"در آذرماه ۱۲۸۵، قریب به سه هزار صیاد در بندر انزلی دست از کار کشیدند و صادرات خاویار و عرضه ماهی به شیلات لیانازوف را متوقف ساختند. حضور فعال شاخه گیلان حزب اجتماعیون عامیون موجب شد این حرکت به نخستین اعتصاب صنفی و سازمان‌یافته کارگری در تاریخ مدرن ایران بدل شود. صیادان در تلگراف‌خانه انزلی بست نشستند و خواستار رسیدگی مجلس شدند. در جلسه ۱۰ آذر ۱۲۸۵، تلگراف صیادان در مجلس خوانده شد و سید محمد طباطبایی تصریح کرد: «بحسب شرع انور، احدی حق ندارد صیاد را مجبور سازد صید حلال خود را به خریداری خاص و با قیمتی تحمیلی بفروشد.»"},{"title":"۲. تقابل تلگراف‌های ساختگی و ایستادگی کارگری","body":"اعیان محلی وابسته به منافع شیلات کوشیدند با ارسال تلگراف‌های دروغین به تهران، اعتصاب را توطئه گروهی اشرار معرفی کنند. با این حال صیادان متحصن در تلگرافی قاطع به طباطبایی پاسخ دادند:\n","quotes":[{"original":"ما جماعت صیادان حسب‌الامر از تلگراف‌خانه بیرون آمده، رجال اعیانی انزلی که همه صاحب شیلات و مستأجر لیانازوف هستند، ما را تنگ کرده‌اند که سوف را به لیانازوف بدهیم. تاکنون نداده، منتظر امر مبارک مجلس مقدس هستیم. از تلگراف رضایت مصنوعی به جماعت فقرا ابداً اطلاع نداریم. سوف را نمی‌دهیم تا حکم مجلس مقدس برسد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"اعتصاب انزلی تا اسفند ۱۲۸۵ تداوم یافت و سرانجام با افزایش نرخ خرید ماهی سوف به پیروزی رسید و جایگاه مجلس را در میان طبقات فرودست مستحکم ساخت.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":9,"solarDay":10,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":1},"title":"طرح دادخواست انزلی در بهارستان","text":"حمایت طباطبایی از حقوق صیادان و الزام دولت به بررسی امتیازنامه لیانازوف."}]},{"id":"fundamental-law-struggle","title":"بحران تدوین و مشاجرات تصویب قانون اساسی ۵۱ ماده‌ای","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":9,"solarDay":24,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":15},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":5,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":26},"tier":"primary","category":"political","summary":"مناقشه سنگین میان دربار، ولیعهد محمدعلی میرزا و نمایندگان مجلس بر سر پیش‌نویس قانون اساسی. دربار خواستار مجلس سنای تمام‌انتصابی و حق نامحدود انحلال مجلس بود؛ اما با پایداری وکلای اصناف نظیر ملاحسن کفاش، دربار به سنای نیمه‌انتخابی و انحصار بودجه به مجلس شورا تن داد.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌ودوم","text":"ملاحسن کفاش در صحن مجلس با جسارت گفت نظام‌نامه نباید وابسته به نوشته خارج باشد و انحلال مجلس را ناممکن ساخت."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار سوم؛ داده شدن قانون اساسی","text":"کسروی می‌نویسد دربار نسخه را نگه داشت و بر سر سنا چانه زد تا دارالشوری زیر دست آن باشد. شادی را می‌پذیرد و ساده‌دلی را سرزنش می‌کند که گمان بردند با رسیدن کاغذ همهٔ دردها تمام است."}],"personIds":["hassan-pirnia","hossein-pirnia","mohammad-ali-person","sani-al-dowleh","saad-al-dowleh","behbahani","tabatabai"],"personDeeds":{"hassan-pirnia":"ترجمه و تطبیق قوانین اساسی بلژیک و فرانسه و انشای اصول ۵۱ گانه.","hossein-pirnia":"مشارکت در نگارش حقوقی پیش‌نویس و تنظیم چارچوب مناسبات قوا.","mohammad-ali-person":"اعمال فشار بر مجلس برای کسب حق انحلال و وتوی مصوبات پارلمان.","sani-al-dowleh":"مدیریت جلسات پرتنش بهارستان و مهار مطالبات خودکامه دربار.","saad-al-dowleh":"هدایت مذاکرات صحن علنی پیرامون مجلس سنا و سازوکار حل اختلاف با دربار.","behbahani":"وساطت در جریان چانه‌زنی‌های نهایی با ولیعهد.","tabatabai":"پشتیبانی از استقلال انحصاری مجلس در امور مالیه و مالیات‌ها."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["بحران تصویب قانون اساسی","جدال مجلس سنا","کشمکش انحلال مجلس"],"context":"با وخامت روزافزون حال مظفرالدین‌شاه در آذر ۱۲۸۵ بر اثر بیماری نفریت و سکته‌های پیاپی، محمدعلی میرزای ولیعهد از تبریز به تهران فراخوانده شد و در ۲۴ آذر به عنوان نایب‌السلطنه زمام امور دربار را در دست گرفت. درباریان مستبد ولیعهد را برانگیختند تا پیش‌نویس ۵۱ ماده‌ای قانون اساسی را که توسط برادران پیرنیا و صنیع‌الدوله از روی قانون اساسی ۱۸۳۱ بلژیک تنظیم شده بود، به نفع اختیارات مطلقه شاهنشاهی بازنویسی کند.","whatHappened":[{"title":"۱. مناقشه بر سر ماهیت مجلس سنا و جایگاه وکلای اصناف","body":"دربار در پیش‌نویس ارسالی خود خواستار آن شد که مجلس سنا متشکل از ۶۰ عضو دست‌نشانده شاه، بر تمام مصوبات مجلس شورا حق وتو و نظارت عالیه داشته باشد. در جلسه ۳ دی ۱۲۸۵ مجلس، موجی از خشم پدید آمد. حاجی محمد اسماعیل آقا هشدار داد که با این وضع، مجلس خاصیتی نخواهد داشت. آقا سید محمدتقی هراتی (وکیل مسگرها) گفت اگر قرار بر لوایح مشورتی باشد، روزنامه‌نگاران بهتر می‌نویسند. حاجی محمدابراهیم (وکیل بزازها) فریاد زد که هرچه می‌خواستند در گذشته می‌کردند، اکنون هم بکنند و دیگر از ما سند نخواهند.\n\nسرانجام مصالحه تاریخی حاصل شد: سنا تشکیل شود اما نیمی از اعضای آن (۳۰ نفر) انتخابی از سوی ملت و نیمی دیگر انتصابی از سوی مظفرالدین شاه قاجار باشند؛ و طبق اصول ۱۸ و ۴۶، کلیه امور مالیه و بودجه کشور منحصراً در اختیار دارالشورای ملی قرار گیرد و نیازی به تصویب سنا نداشته باشد."},{"title":"۲. ایستادگی ملاحسن کفاش در برابر دستخط جداگانه انحلال","body":"ولیعهد خواستار حق قانونی انحلال مجلس شد و در برابر اصرار نمایندگان به مستثنا شدن دوره اول، پیشنهاد داد که استثنا در متن قانون نیاید بلکه دستخطی جداگانه در این باب صادر کند. بهبهانی با این دستخط خارج موافقت کرد، اما آقا ملاحسن (وکیل صنف کفاشان) با بینش حقوقی درخشان برخاست و گفت:\n\nسعدالدوله پیشنهاد رأی‌گیری با ورقه داد و مجلس با اکثریت قاطع رأی به رد سند جداگانه داد و طبق اصل ۴۸ انحلال مجلس منوط به تصویب دوسوم آرای سنا گردید.\n","quotes":[{"original":"به این طریق اصل نظام‌نامه از اعتبار می‌افتد؛ زیرا که نظام‌نامه سبب اعتبار همه چیز باید باشد. در اینجا مایه اعتبار نظام‌نامه نوشته خارج می‌خواهد بشود، پس این نظام‌نامه نخواهد بود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. تغییر ساختار سوگندنامه به یک قرارداد دوطرفه","body":"در متن اولیه اصل یازدهم، سوگندنامه وکلا صرفاً بر وفاداری مطلق به ذات شاهنشاهی استوار بود. وکلای مجلس این متن را رد کرده و عبارت شرطی حقوقی بی‌نظیری را جایگزین کردند:\n\nاین تغییر بنیادین، مشروعیت پادشاه را مشروط و مقید به پایبندی او به قانون اساسی ساخت.\n","quotes":[{"original":"ما خداوند را گواه و شاهد گرفته و به قرآن قسم یاد می‌کنیم که مادام که دولت علیه و پادشاه عادل متبوع ما با مقتضیات این نظام‌نامه همراهی و مساعدت داشته و از اساس مجلس ما تقویت فرمایند، ما نیز نسبت به سلطنت اعلیحضرت خیانت ننموده و نسبت به متبوع معظم خود صادق و راستگو باشیم.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۴. کسروی: گفتگو بر سر سنا و ساده‌دلی کاغذ","body":"کسروی می‌نویسد نسخه نزد دربار مانده بود. خواست درباریان آن بود که سنا دارالشوری را زیر دست کند. ولیعهد ۲۵ آذر رسید و محتشم‌السلطنه و مشیرالملک بیشتر بر سر سنا گفتگو کردند. ارج قانون را انکار نمی‌کند. ایراد او این است که گمان بردند با رسیدن کاغذ همهٔ دردها تمام است. اگر کسی از ناایمنی یا بدخواهی درباریان می‌نالید شنونده می‌گفت:\n","quotes":[{"original":"بگزار قانون اساسی برسد همه اینها درست خواهد شد، و این بدخواهان در جای خود خواهند نشست","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۵. تاریخ امضا، به روایت مارتین","body":"ونسا مارتین امضای قانون اساسی را در ۱ ژانویهٔ ۱۹۰۷، برابر از ۲۵ آذر ۱۲۸۵ تا ۲۴ دی ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)، و چند روز پیش از درگذشت مظفرالدین‌شاه ثبت می‌کند.","citations":[{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶–۱۸۷","text":"مارتین امضای قانون اساسی را ۱ ژانویهٔ ۱۹۰۷، چند روز پیش از مرگ مظفرالدین‌شاه، می‌نویسد."}]}],"aftermath":"پافشاری نمایندگان سنا را نیمه‌انتخابی کرد و بودجه را به مجلس سپرد. کسروی شادی را می‌پذیرد و می‌گوید ساده‌دلی کاغذ را چارهٔ همهٔ دردها شمردند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":3,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":24},"title":"جلسه تاریخی ۳ دی ماه","text":"مشاجره بر سر سنا، نطق ملاحسن کفاش در رد سند خارجی انحلال و تصویب اصول بودجه."}]},{"id":"nuri-letter-to-aqa-najafi-di-1285","title":"نامهٔ شیخ فضل‌الله به آقا نجفی در باب مجلس شرعیه","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":1,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":22},"tier":"secondary","category":"religious","summary":"در دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی) حاج شیخ فضل‌الله نوری، مجتهد تهران، نامه‌ای به محمدتقی نجفی اصفهانی، مشهور به آقا نجفی، مجتهد اصفهان، نوشت. احمد کسروی تاریخ نامه را «دیماه ۱۲۸۵» و برابر «ذی‌القعده ۱۳۲۴» می‌گذارد و بخشی از متن را به عنوان نمونهٔ اندیشهٔ شیخ می‌آورد. این ماه همان ماهی است که مظفرالدین شاه قاجار قانون اساسی را توشیح کرد. نامه چند ماه پیش از بست شیخ در حرم حضرت عبدالعظیم است.\n\nدر فقره‌ای که کسروی نقل می‌کند، شیخ فضل‌الله علاج کار مملکت را گرفتن خراج شرعی و صدقات لازم، یا به عبارت دیگر گرفتن عشر از آنچه از زمین می‌روید، و صرف آن در مصارف اصناف هشت‌گانه می‌داند. راه‌های دیگر را، از آن گونه که ملل اروپایی بر آن‌اند، مایهٔ اضمحلال دین و انحطاط اسلام می‌خواند. سپس می‌نویسد اگر از اول امر عنوان مجلس، عنوان «سلطنت جدید بر قوانین شرعیه» باشد، قائمهٔ اسلام همواره استوار خواهد ماند. به روایت کسروی، مقصود از نامه هم‌اندیشه کردن آقا نجفی بود و رونوشت آن به نجف، برای پسر شیخ، رفت تا آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و دیگر علمای آنجا را آگاه کند.\n\nکسروی این نامه را نمونهٔ راه شیخ فضل‌الله می‌آورد، جدا از راه سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی و علمای نجف. او می‌نویسد شیخ نامه را در زمانی نوشت که هنوز خواست آزادیخواهان نیک دانسته نشده بود و امید در دل این مجتهد جای داشت. این نامه بست عبدالعظیم را به وجود نیاورد؛ همان خط را شیخ بعدها در پیش‌نویس اصل دوم متمم و در لوایح بست به میدان آورد. شرح آن بست در بست شیخ فضل‌الله و گفت‌وگوی متمم در متمم قانون اساسی آمده است.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار ششم، ص ۲۹۶ تا ۲۹۸","text":"کسروی تاریخ نامه را دی ۱۲۸۵ می‌گذارد، بخشی از متن را نقل می‌کند، و آن را نمونهٔ راه شیخ، جدا از راه دو سید، می‌خواند."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"انقلاب مشروطه، بخش دوم","text":"مارتین پیشنهاد اصل دوم و لوایح بست بعدی را می‌نویسد و نامهٔ دی‌ماه را نام نمی‌برد."},{"sourceId":"iranica-arjomand","locus":"انقلاب مشروطه، بخش سوم","text":"امیرارجمند دیباچهٔ قانون اساسی و گنجاندن اصول دینی متمم را شرح می‌دهد."}],"personIds":["sheikh-fazlollah","aqa-najafi"],"personDeeds":{"sheikh-fazlollah":"نامه را به آقا نجفی نوشت و، به روایت کسروی، رونوشت آن را برای آگاه کردن علمای نجف فرستاد.","aqa-najafi":"گیرندهٔ نامه در اصفهان بود. کسروی می‌گوید مقصود، هم‌اندیشه کردن او بود."},"personTitles":{"sheikh-fazlollah":"مجتهد تهران","aqa-najafi":"مجتهد اصفهان"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["نامه نوری به نجفی","عشر مما ینبت"],"contextSections":[{"title":"همراهی شیخ فضل‌الله با جنبش تا گشایش مجلس","body":"کسروی در گفتار ششم، پیش از نقل نامه، می‌نویسد جنبش مشروطه را در تهران دو سید، سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، پدید آوردند و حاج شیخ مرتضی آشتیانی و شیخ محمدرضا قمی و کسان دیگری از علما با آنان همراه بودند. سپس در پیشامد بست مسجد آدینه و کوچیدن به قم، حاج شیخ فضل‌الله نیز با آنان همراهی نمود و پس از آن همیشه همراه می‌بود. منابع مهاجرت کبری تاریخ بیرون رفتن دو سید را دوشنبه ۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) می‌گذارند و می‌نویسند شیخ فضل‌الله چند روز بعد به راه افتاد و در کهریزک یا حسن‌آباد به آنان پیوست. شرح آن کوچ در هجرت کبری آمده است.\n\nپس از گشایش مجلس، به روایت کسروی، دیگران هر یک بهره‌ای جستند و کنار رفتند، ولی دو سید و حاج شیخ فضل‌الله همچنان بازماندند و چون مشروطه را پدیدآوردهٔ خود می‌شماردند از نگهبانی باز نمی‌ایستادند. دو سید، با آن‌که به نمایندگی برگزیده نشده بودند، همیشه در نشست‌های مجلس حاضر می‌شدند و به گفتگوها درمی‌آمدند. حاج شیخ فضل‌الله نیز گاهی در مجلس بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"پس از پیشرفت مشروطه و باز شدن مجلس، دیگران هر یکی بهره‌ای جسته به کنار رفتند. ولی دو سید و حاجی شیخ فضل‌الله همچنان باز ماندند. و چون مشروطه را پدیدآوردهٔ خود می‌شماردند از نگهبانی باز نمی‌ایستادند. دو سید با آنکه به نمایندگی برگزیده نشده بودند همیشه در نشست‌های مجلس می‌بودند و به گفتگوها درمی‌آمدند. حاجی شیخ فضل‌الله نیز گاهی می‌بود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"رویداد پاییز ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹۰۶ میلادی)؛ نگارش کتاب در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"کسروی این فقره را در مقدمهٔ نقل نامهٔ دی‌ماه شیخ فضل‌الله به آقا نجفی می‌آورد تا همراهی پیشین او با دو سید را نشان دهد.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۶ تا ۲۹۷"}]},{"title":"توشیح قانون اساسی در همان ماه","body":"در ۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی) مظفرالدین شاه قاجار قانون اساسی ۵۱ ماده‌ای را توشیح کرد. ده روز بعد، در ۱۸ دی، آن پادشاه درگذشت و سلطنت به محمدعلی شاه قاجار رسید. شرح توشیح در توشیح قانون اساسی و انتقال سلطنت در مرگ مظفرالدین‌شاه آمده است. کسروی نامه به آقا نجفی را فقط با عنوان «دیماه ۱۲۸۵» تاریخ می‌گذارد و روز آن را با توشیح یا با مرگ پادشاه یکی نمی‌کند.\n\nسعید امیر ارجمند در بخش سوم مقالهٔ «انقلاب مشروطه» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد در دیباچهٔ همان قانون اساسی، غرض از مجلس «ترویج پیشرفت و سعادت ملک و ملت، استواری بنیاد دولت، و به اجرا درآوردن احکام شریعت اسلام» آمده است. نامهٔ شیخ فضل‌الله، در همان ماه، عنوان مجلس را یک گام فراتر می‌برد و آن را «سلطنت جدید بر قوانین شرعیه» می‌خواهد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"In the preamble to the constitutional law the purpose of the parliament had been defined: “to promote the progress and happiness of our kingdom and people, strengthen the foundations of our government, and give effect to the enactments of the Islamic law of His Holiness the Prophet.”","translation":"در دیباچهٔ قانون اساسی غرض از مجلس چنین تعریف شده بود: «ترویج پیشرفت و سعادت ملک و ملت ما، استوار کردن بنیاد حکومت ما، و به اجرا درآوردن احکام شریعت اسلام حضرت پیامبر.»","speaker":"سعید امیر ارجمند","speakerTitle":"نویسندهٔ بخش قانون اساسی در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا، مقالهٔ انقلاب مشروطه، بخش سوم","workType":"دانشنامه","date":"نگارش مقاله؛ رویداد دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ارجمند متن دیباچهٔ قانون اساسی را در بحث از جای شریعت در قانون مشروطه می‌آورد.","page":"بند دیباچه و اصول متمم"}]},{"title":"آقا نجفی، مجتهد اصفهان","body":"گیرندهٔ نامه محمدتقی نجفی اصفهانی، مشهور به آقا نجفی، از مجتهدان بزرگ اصفهان بود. برادر کوچکترش حاج آقا نورالله نیز در همان شهر وزن روحانی سنگینی داشت. کسروی می‌گوید شیخ فضل‌الله نامه را نوشت تا آقا نجفی را با خود هم‌اندیشه گرداند. کسروی از پاسخ آقا نجفی به این نامه چیزی نیاورده است. کسروی خیزش انجمن اصفهان را جدا از این نامه روایت می‌کند.","quotes":[]}],"whatHappened":[{"title":"تاریخ نامه و مقصود از نوشتن آن","body":"کسروی می‌نویسد برای آن‌که از اندیشه و سنجش شیخ فضل‌الله نمونهٔ درستی در دست باشد، بخشی از نامهٔ او را که در دی ۱۲۸۵ خورشیدی، برابر «ذی‌القعده ۱۳۲۴»، به اصفهان برای آقا نجفی نوشته در آنجا می‌آورد. پس این نقل، به تصریح خود کسروی، تمام نامه نیست.\n\nبه روایت او، شیخ با شور و جنبش مشروطه‌خواهی همراهی نمود، اما این شور را از گونهٔ کشاکش‌های کهن میان «حکومت» و «شریعت» می‌شمرد و از نیروی سومی که این زمان پدید آمده بود، نیروی مردم، ناآگاه مانده بود. آرزوی او این بود که احکام شرع را به رویهٔ قانون درآورد و به مجلس بپذیراند، و روی‌هم‌رفته به بنیاد نهادن یک «حکومت شرعی» می‌کوشید. این خوانش از آنِ کسروی است.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"با یک امید و آرزوی بسیاری پیش آمده چنین می‌خواست که احکام شرع را به رویهٔ قانون آورد و به مجلس بپذیراند. روی‌هم‌رفته به بنیاد نهادن یک حکومت شرعی می‌کوشید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)؛ نگارش کتاب در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"کسروی این جمله را درست پیش از نقل بخش نامهٔ شیخ فضل‌الله به آقا نجفی می‌آورد و نامه را نمونهٔ همان اندیشه می‌داند.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۶ تا ۲۹۷"},{"original":"برای اینکه از اندیشه و سنجش او نمونهٔ درستی در دست باشد بخشی از نامهٔ او را که در دیماه ۱۲۸۵ (ذی‌القعده ۱۳۲۴) به اسپهان برای آقا نجفی نوشته در اینجا می‌آوریم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"کسروی تاریخ نامه و این را که تنها بخشی از متن را می‌آورد، در همین جمله بیان می‌کند.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۶ تا ۲۹۷"}]},{"title":"خراج شرعی و عشر زمین","body":"نامه، در فقره‌ای که کسروی نگاه داشته، با پیشنهاد مالی آغاز می‌شود. شیخ فضل‌الله می‌نویسد چنین به نظر می‌رسد که اگر وضع مملکت بر گرفتن خراج شرعی و صدقات لازم، از زکات و مانند آن، یا به عبارت دیگر گرفتن عشر از آنچه از زمین می‌روید، و کنار گذاشتن همهٔ عنوان‌های دیگر، و صرف آن در مصارف اصناف هشت‌گانه باشد، کارها اصلاح می‌شود و بر شرف اسلام می‌افزاید. او خطاب به آقا نجفی می‌گوید جنابعالی محض توجه به تمام آن محیط می‌شوید و تفصیل را محتاج به ذکر نمی‌داند.\n\n{{quote:0}}\n\nمراد از «اصناف ثمانیه» همان هشت گروهی است که در فقه، مصرف زکات‌اند، از جمله عاملان، بدهکاران، مؤلفهٔ قلوب و «فی سبیل الله». شیخ می‌پذیرد که مناقشات علمی در دقیق نظر بسیار است، ولی مقصود را پس از وقوع عمل، در صحت این اسم و منافع مترتب بر آن می‌جوید.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"چنین بنظر میرسد که اگر وضع مملکت بر گرفتن خراج شرعی بر صدقات لازمه از زکوة و غیرها و بعبارت آخری اخذ العشر مما ینبت من الارض و طرح جمیع عناوین دیگر و صرف در مصارف اصناف ثمانیه من العاملین والغارمین والمولفه و فی سبیل الله الخ بشود بشرحی که محتاج بذکر نیست و جنابعالی محض توجه محیط بتمام آن میشود کارها اصلاح و زاد فی شرف الاسلام و حصل الشرف فوق الشرف و فیه من الفوائد الاسلامیه مالایخفی.","speaker":"شیخ فضل‌الله نوری","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به آقا نجفی اصفهانی، به نقل تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"نامه","date":"دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"آغاز فقره‌ای که کسروی از نامهٔ شیخ فضل‌الله به آقا نجفی نقل کرده است؛ پیشنهاد خراج شرعی و عشر زمین.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۷ تا ۲۹۸"},{"original":"اگر چه مناقشات علمیه در دقیق نظر بسیار است ولکن مقصود بعد از وقوع عمل بر وجه لابدیه بصحت اسم است و منافع مترتبه بر این اسم.","speaker":"شیخ فضل‌الله نوری","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به آقا نجفی اصفهانی، به نقل تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"نامه","date":"دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"شیخ فضل‌الله پس از پیشنهاد عشر، مناقشهٔ علمی را می‌پذیرد و فایده را در به عمل آمدن این عنوان می‌جوید.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۷ تا ۲۹۸"}]},{"title":"راه‌های ملل اروپایی","body":"در ادامه، نامه راه‌های دیگر را، از آن گونه که ملل اروپایی بر آن‌اند، مایهٔ اضمحلال دین و انحطاط اسلام و اهل آن می‌خواند و از وقوع مفاسد بسیار، حتی پس از زمانی، بیم می‌دهد. این فقره روشن‌ترین موضع نامه در برابر الگو گرفتن از نظام‌های اروپایی است، بی‌آن‌که در بخش نقل‌شده نام «مشروطه» یا «قانون اساسی» آمده باشد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"و اما طرق دیگر مما علیه ملل الاروبیین فیه اضمحلال الدین و انحطاط الاسلام و اهله و خوف الوقوع و لو بعد حین فی مفاسد کثیره.","speaker":"شیخ فضل‌الله نوری","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به آقا نجفی اصفهانی، به نقل تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"نامه","date":"دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"شیخ فضل‌الله در نامه به آقا نجفی راه‌های ملل اروپایی را مایهٔ زوال دین می‌خواند.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۷ تا ۲۹۸"}]},{"title":"عنوان مجلس: سلطنت جدید بر قوانین شرعیه","body":"نامه با این جمع‌بندی تمام می‌شود که اگر از اول امر عنوان مجلس، عنوان سلطنت جدید بر قوانین شرعیه باشد، قائمهٔ اسلام همواره استوار خواهد بود. کسروی آن را نمونهٔ راه شیخ می‌خواند، جدا از راه دو سید و آخوند خراسانی.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"وبالجمله اگر از اول امر عنوان مجلس عنوان سلطنت جدید بر قوانین شرعیه باشد قائمه اسلام همواره مشید خواهد بود.","speaker":"شیخ فضل‌الله نوری","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"نامه به آقا نجفی اصفهانی، به نقل تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"نامه","date":"دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"جملهٔ پایانی فقره‌ای که کسروی از نامه نقل کرده.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۷ تا ۲۹۸"}]},{"title":"رونوشت به نجف","body":"کسروی پس از نقل متن می‌نویسد شیخ این را به آقا نجفی نوشت تا او را با خود هم‌اندیشه گرداند، و سپس رونوشتش را به نجف برای پسر خود فرستاد تا آخوند خراسانی و دیگر علمای آنجا را آگاهاند. در این فقره نام پسر نیامده است. نامه‌ای دیگر از شیخ به پسرش در نجف، مربوط به روزهای نگارش متمم در فروردین ۱۲۸۶، در متمم قانون اساسی آمده و با این رونوشت یکی نیست.\n\n{{quote:0}}\n\nاو می‌افزاید این نامه در چند ماه پیش از زمان بحث او، و در هنگامی بوده که آزادیخواهان نیک شناخته نگردیده و خواست ایشان، که روان گردانیدن مشروطهٔ اروپایی و نیرومند گردانیدن کشور بود نه رواج دادن به شریعت، نیک دانسته نشده، و جز امید و خوش‌گمانی در دل این مجتهد جای نمی‌داشت.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"این را به آقا نجفی نوشته که او را با خود هم‌اندیشه گرداند، و سپس رونوشتش را به نجف برای پسر خود فرستاده که آخوند خراسانی و دیگر علمای آنجا را بیاگاهاند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"کسروی مقصود از نامه و فرستادن رونوشت به نجف را درست پس از نقل متن بیان می‌کند.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۸"},{"original":"این در چند ماه پیش، و در هنگامی بوده که آزادیخواهان نیک شناخته نگردیده، و خواست ایشان که روان گردانیدن مشروطهٔ اروپایی و نیرومند گردانیدن کشور می‌بود، نه رواج دادن به شریعت، نیک دانسته نشده، و جز امید و خوش‌گمانی در دل این مجتهد شیعی جا نمی‌داشت.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)؛ نگارش کتاب در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"کسروی نامه را متعلق به دوره‌ای می‌داند که هنوز جدایی کامل میان خواست آزادیخواهان و اندیشهٔ شیخ آشکار نشده بود.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۸"}]}],"views":[{"title":"کسروی: دو راه میان علما","body":"کسروی نامه را در میان بحث اندیشه‌های علما در روزهای نگارش متمم می‌آورد، نه به عنوان روایت روزبه‌روز دی‌ماه. خوانش اصلی او این است که دو سید و حاج شیخ فضل‌الله مشروطه را پیش بردند، لیکن در اندیشه و آرزو یکی نبودند: دو سید راستی را مشروطه و قانون می‌خواستند، ولی حاج شیخ فضل‌الله رواج شریعت را می‌طلبید و یکباره از هم جدا می‌بودند.\n\n{{quote:0}}\n\nدر بارهٔ علمای نجف و دو سید، کسروی می‌نویسد آنان مشروطه را از شریعت جدا می‌گرفتند، اما خود نیز نمی‌خواستند قانونی بگزارند که آشکارا آخشیج شریعت باشد. او در جای دیگر می‌افزاید که به گمانش آنان معنی درست مشروطه و نتیجهٔ رواج قانون‌های اروپایی را نمی‌دانستند و از ناسازگاری‌ای که او میان مشروطه و کیش شیعی می‌بیند آگاهی درستی نداشتند، و در میان غیرت برای نجات ایران و پای‌بندی به کیش درمی‌ماندند. این خوانش از آنِ کسروی است.","quotes":[{"original":"اینان مشروطه را پیش بردند لیکن در اندیشه و آرزو یکی نمی‌بودند. دو سید راستی را مشروطه و قانون می‌خواستند، ولی حاجی شیخ فضل‌الله رواج شریعت را می‌طلبید و یکباره از هم جدا می‌بودند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"نگارش کتاب در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی؛ ناظر به دورهٔ پس از گشایش مجلس تا نگارش متمم","context":"کسروی این سخن را پیش از نقل نامهٔ دی‌ماه می‌آورد تا تفاوت راه شیخ فضل‌الله با راه دو سید را بیان کند.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۶ تا ۲۹۷"}]},{"title":"داستان «مشروطه مشروعه نمی‌شود» و قید کسروی","body":"کسروی نقل می‌کند که چون کسی می‌گفت «مشروطه باید مشروعه باشد»، از سوی این دسته بانگ برمی‌آمد که «ای گاو مجسم مشروطه مشروعه نمی‌شود». در حاشیه می‌نویسد این جمله را به حاج شیخ عبدالله مازندرانی نسبت داده‌اند، در پاسخ تلگراف یا نامهٔ حاج میرزا حسن مجتهد تبریزی که از تبریز با خشم بیرون آمده و گفته بود باید مشروطه مشروعه باشد. این داستان آن زمان بر زبان‌ها افتاد و شاعری خامنه‌ای نیز بیتی در آن باره گفت. کسروی خود می‌افزاید تا کنون تلگراف یا نامهٔ حاج شیخ را در جایی ندیده است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"چون کسی می‌گفت: «مشروطه باید مشروعه باشد»، بانگ بر او زده می‌گفتند: «ای گاو مجسم مشروطه مشروعه نمی‌شود».","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"نقل کسروی از داستانی که به روزهای جدال مشروطه و مشروعه مربوط است؛ او خود متن تلگراف را ندیده است","context":"کسروی این جمله را به پاسخ منسوب به شیخ عبدالله مازندرانی در برابر حاج میرزا حسن مجتهد تبریزی نسبت می‌دهد و در حاشیه می‌نویسد سند را خود ندیده است.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۶ تا ۲۹۷، با حاشیه"}]},{"title":"ایرانیکا و جدایی بعدی","body":"نامه در دی ۱۲۸۵ و پیش از بست عبدالعظیم است. این نامه بست را نساخت، اما راه مشروعه را نشان داد و اصل دوم همان خط را در قانون نشاند. دانشنامهٔ ایرانیکا متن این نامه را جداگانه نقل نمی‌کند. ونسا مارتین در بخش دوم مقالهٔ «انقلاب مشروطه» جدایی آشکار شیخ فضل‌الله را به هنگام تکمیل پیش‌نویس متمم، به ویژه بر سر اصل هشتم در بارهٔ برابری در برابر قانون، می‌گذارد و می‌نویسد او برای مقابله با نفوذ مشروطه‌خواهان تجددخواه ماده‌ای پیش کشید که هیچ لایحهٔ مجلس بی‌رضای هیئتی از علما به اجرا درنیاید. سعید امیر ارجمند نیز فشار شیخ را در گنجاندن اصول دینی متمم مؤثر می‌داند. این گزارش‌ها نامهٔ دی‌ماه را نام نمی‌برند، اما همان خط فکری را در بهار و تابستان ۱۲۸۶ پی می‌گیرند.\n\nادوارد براون، ناظم‌الاسلام کرمانی، مهدی ملک‌زاده، یحیی دولت‌آبادی، مهدیقلی هدایت، عبدالله مستوفی و کتاب‌های آبی بریتانیا متن این نامه را در منابع موجود نیاورده‌اند. امیر خادم در قسمت‌های مربوط به متمم و بست، لوایح بعدی شیخ را به تفصیل می‌خواند، اما این مکتوب دی‌ماه را جداگانه روایت نمی‌کند.","quotes":[]}],"aftermathSections":[{"title":"روشن شدن دودستگی در ماه‌های بعد","body":"کسروی پس از نامه می‌نویسد کم‌کم چگونگی بیرون می‌آمد و جدایی میان خواست آزادیخواهان و اندیشهٔ این دسته از علما روشن می‌گردید. بیش از همه نوشته‌های روزنامه‌ها بر آنان گران می‌افتاد. به روایت او، روزنامه‌ها در آن هنگام چیزی که آشکارا آخشیج دین باشد نمی‌نوشتند و بیشتر پیشروان جنبش خود از دینداران بودند؛ ولی همین که سخن از آبادی کشور و نیرومندی توده و درس خواندن دختران و به اروپا فرستادن شاگردان می‌راندند، و در برابر علما جداسرانه اندیشه بیرون می‌دادند، در دیدهٔ آنان جز روگردانی از دین نمودار نمی‌شد. این رنجش را کسروی زمینهٔ دلسردی تدریجی از مشروطه می‌داند، نه نتیجهٔ مستقیم خود نامه.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"لیکن کم‌کم چگونگی بیرون می‌آمد، و نیروی آزادیخواهان آشکار و دودستگی می‌رسید و جدایی که میانهٔ خواست ایشان و اندیشهٔ این دسته از علما می‌بود روشن می‌گردید. این بود کم‌کم اینان می‌رمیدند و از مشروطه دلسرد می‌شدند و به گله و بدگویی برمی‌خاستند. بیش از همه نوشته‌های روزنامه‌ها به اینان گران می‌افتاد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"ناظر به ماه‌های پس از دی ۱۲۸۵ تا بهار ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۵ و ۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی)","context":"کسروی این تحول را درست پس از نقل نامه می‌آورد و آن را نتیجهٔ آشکار شدن خواست‌ها می‌داند، نه حاصل یک پاسخ از آقا نجفی.","page":"گفتار ششم، ص ۲۹۸"}]},{"title":"اصل دوم متمم","body":"در بهار ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی) کار نگارش متمم قانون اساسی به کشمکش علنی کشید. ایرانیکا می‌نویسد شیخ فضل‌الله ماده‌ای پیش کشید که اجرای مصوبات مجلس را به رضای هیئتی از علما موکول می‌کرد، و این ماده به صورت اصل دوم در قانون نشست، با این قید که اعضای هیئت را خود مجلس برگزیند. همان خط نامهٔ دی‌ماه در اصل دوم به صورت نظارت شرع بر قانون‌گذاری نشست. جزئیات پیش‌نویس در متمم قانون اساسی آمده است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"To combat the influence of modernizing constitutionalists, Shaikh Fażl-Allāh drafted an article to be included in the supplement, providing that no bill passed by the Majles could be implemented without the consent of a committee of ʿolamāʾ. The draft was incorporated into the constitution as Article 2 but with the proviso that members of the council be chosen by the Majles, which vitiated its intended effect.","translation":"برای مقابله با نفوذ مشروطه‌خواهان تجددخواه، شیخ فضل‌الله ماده‌ای برای گنجاندن در متمم پیش‌نویس کرد، بدین مضمون که هیچ لایحهٔ مجلس بی‌رضای هیئتی از علما به اجرا درنیاید. این پیش‌نویس به صورت اصل دوم در قانون نشست، اما با این قید که اعضای شورا را مجلس برگزیند، و همین قید اثر مراد را از میان برد.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"نویسندهٔ بخش رویدادهای انقلاب مشروطه در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا، مقالهٔ انقلاب مشروطه، بخش دوم","workType":"دانشنامه","date":"نگارش مقاله؛ رویداد بهار و تابستان ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی)","context":"مارتین جدایی آشکار شیخ و پیشنهاد اصل نظارت علما را در هنگام تکمیل متمم می‌گذارد، چند ماه پس از نامهٔ دی‌ماه به آقا نجفی.","page":"بند متمم و اصل دوم، با استناد به کسروی"}]},{"title":"بست عبدالعظیم","body":"در خرداد و تیر ۱۲۸۶ خورشیدی شیخ فضل‌الله و گروهی از همراهان در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و لوایحی نشر کردند. ایرانیکا می‌نویسد بستیان نظامنامهٔ اسلامی خواستند و مجلس را فاقد مبنای مشروع در شریعت خواندند، و آزادی و برابری را خلاف اسلام دانستند. منابع در تاریخ دقیق آغاز بست یکسان نیستند و آن اختلاف‌ها در بست شیخ فضل‌الله آمده است.\n\n{{quote:0}}\n\nنامهٔ دی ۱۲۸۵ این بست را نساخت؛ همان مضمون «سلطنت جدید بر قوانین شرعیه» را شیخ چند ماه بعد، در میدان عمومی‌تری، به میان آورد. پی‌آمد بعدی در اعدام شیخ فضل‌الله آمده است.","quotes":[{"original":"In a series of leaflets the bastīs demanded an Islamic constitution (neẓām-nāma-ye eslāmī) and accused the constitutionalists of having established a parliament that had no legitimate basis in the Šarīʿa, thus interfering with revealed law. They also attacked equality and freedom of the press as contrary to Islam.","translation":"بستیان در رشته‌ای از لوایح خواستار قانون اساسی اسلامی (نظامنامهٔ اسلامی) شدند و مشروطه‌خواهان را متهم کردند که مجلسی برپا کرده‌اند که در شریعت مبنای مشروع ندارد و بدین‌سان در قانون وحیانی دخالت می‌کند. آنان برابری و آزادی مطبوعات را نیز خلاف اسلام خواندند.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"نویسندهٔ بخش رویدادهای انقلاب مشروطه در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا، مقالهٔ انقلاب مشروطه، بخش دوم","workType":"دانشنامه","date":"نگارش مقاله؛ رویداد تابستان ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی)","context":"مارتین مضمون لوایح بست را چند ماه پس از نامهٔ دی‌ماه به آقا نجفی خلاصه می‌کند؛ شرح روزبه‌روز بست در بست شیخ فضل‌الله است.","page":"بند بست عبدالعظیم و لوایح"}]}]},{"id":"constitution-signed","title":"توشیح قانون اساسی ۵۱ ماده‌ای مشروطه توسط مظفرالدین‌شاه","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":8,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":30},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":10,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":1},"tier":"primary","category":"political","summary":"توشیح قانون اساسی نام رایجی است برای امضای «نظام‌نامهٔ اساسی» پنجاه‌ویک اصلی به دست مظفرالدین شاه قاجار در واپسین روزهای زندگی او، در دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی). این متن، که در هفته‌های پس از گشایش دارالشورای ملی نوشته شد، بیش از هر چیز حدود دو مجلس را معین کرد: مجلس شورای ملی و مجلس سنا. حقوق ملت، تفکیک صریح قوا و تعریف منظم جایگاه پادشاه در آن نیامد. نویسندگان همان کسانی بودند که نظامنامهٔ انتخابات را نیز نوشته بودند، در صدر آنان میرزا حسن‌خان مشیرالملک پیرنیا و میرزا حسین‌خان مؤتمن‌الملک پیرنیا، پسران میرزا نصرالله‌خان نایینی مشیرالدوله، رئیس‌الوزراء. سعید امیرارجمند در دانشنامهٔ ایرانیکا شتاب را با بیم مرگ پادشاه پیوند می‌دهد: می‌خواستند پیش از آن مرگ، اساس مجلس و سنای پیشنهادی را در قانون بنشانند.\n\nتاریخ‌ها یکدست نیست. خود سند و ترجمهٔ ادوارد براون در «انقلاب ایران» تاریخ توشیح را برابر با ۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی و ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی، می‌گذارند. احمد کسروی در «تاریخ مشروطهٔ ایران» همان یکشنبه هشتم دی را روز دستینه نهادن مظفرالدین شاه قاجار و پیروی محمدعلی میرزا ولیعهد می‌داند و می‌نویسد مردم سه‌شنبه را برای آوردن سند به مجلس برگزیدند. صورت مذاکرات دارالشورای ملی نیز نشست یکشنبه ۸ دی را به تاریخ ثبت کرده است، اما در آن روز صحن به مراسم توشیح نپرداخت. ناظم‌الاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» امضای پادشاه را در روز دوشنبه می‌نویسد، پس از آن‌که ولیعهد و مشیرالدوله نظامنامه را به حضور بردند، و آوردن نسخهٔ موشح را در عصر سه‌شنبه می‌گذارد. ونسا مارتین در مقالهٔ ایرانیکا، با استناد به همین صفحهٔ ناظم‌الاسلام، امضا و تقدیم را با هم برابر با ۱ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی فشرده می‌کند. امیر خادم در قسمت بیست‌ودوم پادکست «ماجرای مشروطه» روز رسمی ابلاغ را ۱۰ دی می‌داند، همان روزی که صدراعظم سند را به بهارستان آورد.\n\nآنچه در روایت‌ها یکی است این است که سند را در بستر بیماری امضا کردند، ولیعهد نیز آن را مهر کرد، و چند روز بعد مشیرالدوله آن را به مرتضی‌قلی‌خان هدایت صنیع‌الدوله، رئیس مجلس، تسلیم نمود. سید محمدتقی هراتی، نمایندهٔ صنف مسگر و ریخته‌گر و سفیدگر، خطابه خواند. آن شب در مدرسهٔ مروی جشن گرفتند و فردا شب در مدرسهٔ سپهسالار چراغانی کردند. داوری‌ها دربارهٔ ارج این کاغذ یکی نیست. کسروی شادمانی را می‌پذیرد و ساده دلی کسانی را می‌نکوهد که گمان بردند با رسیدن قانون همهٔ دردها تمام است. خادم و امیرارجمند کاستی‌های متن را برمی‌شمارند و راه را به متمم مهر ۱۲۸۶ می‌گشایند. محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، بعدها مقصود اصلی این قانون را برپا کردن سلطنت مشروطه می‌خواند و می‌فرماید بسیاری از اصل‌های آن تا سال‌ها اجرا نشد. شرح این اختلاف‌ها در بخش دیدگاه‌ها آمده است.","citations":[{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"صورت مذاکرات دارالشورای ملی، نشست‌های ۱۹ تا ۲۳، ۱ تا ۸ دی ۱۲۸۵","text":"صورت مذاکرات دی ۱۲۸۵ مذاکرهٔ سنا، سوگند، و سرصفحهٔ یکشنبه ۸ دی را دارد."},{"sourceId":"nazem","locus":"چاپ سعیدی سیرجانی، جلد دوم، ص ۳۵ تا ۳۷","text":"ناظم‌الاسلام رفتن ولیعهد و صدراعظم به حضور، و آوردن سند را در عصر سه‌شنبه نوشته است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش یکم، حوالی ص ۱۸۶ تا ۱۸۹؛ و بعدها ص ۳۹۰ در روایت تبریز","text":"کسروی دستینهٔ یکشنبه ۸ دی، جشن مدرسه‌ها، و داوری دربارهٔ ساده‌دلی را آورده است."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت بیست‌ودوم، بخش مشاجرات برای تصویب قانون اساسی؛ قسمت بیست‌وسوم، آغاز بحث متن","text":"خادم نویسندگی پسران پیرنیا، سه گرهٔ سنا و قانون‌گذاری و انحلال، و ابلاغ ۱۰ دی را روایت کرده است."},{"sourceId":"qanun-asasi","locus":"قانون اساسی مورخ ۱۴ ۱۳۲۴، اصول ۱ تا ۵۱؛ نیز عبارت توشیح در چاپ سنا","text":"متن رسمی پنجاه و یک اصل و عبارت توشیح در چاپ قانون اساسی مانده است."},{"sourceId":"browne","locus":"پیوست قوانین اساسی، پس از اصل ۵۱؛ آغاز فصل چهارم برای تاریخ وفات","text":"براون ترجمهٔ اصول و تاریخ توشیح برابر ۳۰ دسامبر را در پیوست کتاب آورده است."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"مقالهٔ ونسا مارتین","text":"مارتین امضا و تقدیم را برابر ۱ ژانویه فشرده می‌کند."},{"sourceId":"iranica-arjomand","locus":"مقالهٔ سعید امیرارجمند","text":"امیرارجمند ساختار پنجاه و یک اصل و گاه‌شمار مهر تا دی را نوشته است."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم","text":"تقی‌زاده این قانون را نظامنامهٔ اساسی اولی می‌خواند و متمم را اساس حقوق می‌داند."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"جلد دوم، ص ۹۷ و ۹۸ (نسخهٔ مورد استفاده)","text":"دولت‌آبادی نوشتن نظامنامهٔ اساسی را از فردای گشایش ثبت کرده است."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ترجمهٔ انگلیسی، حوالی ص ۸۳، و فقرهٔ پیشین دربارهٔ اعطای قانون در ۱۹۰۶","text":"محمدرضا شاه پهلوی مقصود قانون را برپا کردن سلطنت مشروطه می‌خواند و می‌فرماید بسیاری از اصل‌ها تا سال‌ها اجرا نشد."},{"sourceId":"arfa","locus":"فقرهٔ مربوط به انقلاب ۱۹۰۶","text":"ارفع صدور قانون را متأثر از انقلاب ۱۹۰۵ روسیه و ناگوار برای دولت تزار می‌داند."}],"personIds":["mozaffar-person","mohammad-ali-person","moshir-al-dowleh","hassan-pirnia","hossein-pirnia","sani-al-dowleh","saad-al-dowleh","naser-al-molk","tabatabai","behbahani","taqizadeh","amin-al-zarb","amir-bahador","sepehdar","yahya-dowlatabadi"],"personDeeds":{"mozaffar-person":"نظام‌نامهٔ اساسی پنجاه‌ویک اصلی را در واپسین روزهای زندگی امضا کرد.","mohammad-ali-person":"از تبریز آمد، در چانه‌زنی سنا طرف دربار بود، و سند را مهر کرد.","moshir-al-dowleh":"نظامنامه را به حضور برد و نسخهٔ موشح را به بهارستان آورد.","hassan-pirnia":"در نشست‌های ۵ و ۷ دی شرایط نهایی را از قول ولیعهد ابلاغ کرد.","hossein-pirnia":"از مؤلفان اصلی پیش‌نویس، در کنار برادر، بود.","sani-al-dowleh":"کمیسیون قانون را پیش انداخت و در باغ بهارستان از آورندگان سند استقبال کرد.","saad-al-dowleh":"کمیسیون موقت را به‌جای سنای دائم پیشنهاد کرد و جزئیات مالیه را پیش برد.","naser-al-molk":"در هیئت آورندهٔ سند به مجلس همراه صدراعظم بود.","tabatabai":"از تأخیر آوردن نظامنامه و تغییرات پس از قرائت نزد ولیعهد پرسش کرد.","behbahani":"در بحث سنا سخن گفت و جشن مدرسهٔ مروی را به انجمن تبریز آگاهی داد.","taqizadeh":"در ۳۰ آذر مطالبهٔ قانون اساسی را از تکلیف‌های مجلس شمرد.","amin-al-zarb":"اسقاط اصل اختیار قانون‌گذاری را با ارجاع به دستخط فرمان توضیح داد.","amir-bahador":"خادم او را در حلقهٔ فشار دربار بر پیش‌نویس نام برده است.","sepehdar":"خادم او را در چانه‌زنی متن نام می‌برد و می‌نویسد لقب سپهسالار را هنوز نداشت.","yahya-dowlatabadi":"نوشتن نظامنامهٔ اساسی را از فردای گشایش ثبت کرد."},"personTitles":{"mozaffar-person":"پادشاه ایران","mohammad-ali-person":"ولیعهد","moshir-al-dowleh":"رئیس‌الوزراء","hassan-pirnia":"مشیرالملک","hossein-pirnia":"مؤتمن‌الملک","sani-al-dowleh":"رئیس مجلس","saad-al-dowleh":"نمایندهٔ تهران","naser-al-molk":"وزیر مالیه","tabatabai":"مجتهد تهران","behbahani":"مجتهد تهران","taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","amin-al-zarb":"نمایندهٔ تجار","amir-bahador":"از رجال دربار","sepehdar":"نصرالسلطنه","yahya-dowlatabadi":"از کوشندگان مشروطه"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["قانون اساسی ۵۱ اصل","توشیح قانون اساسی","نظام‌نامه اساسی","Persian Constitution of 1906"],"contextSections":[{"title":"فرمان، نظامنامهٔ انتخابات و گشایش مجلس","body":"فرمان تأسیس مجلس شورای ملی در نیمهٔ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی) صادر شد و بست باغ سفارت بریتانیا به پایان رسید. شرح سه صورت آن فرمان در مدخل صدور فرمان آمده است. نظامنامهٔ انتخابات را نیز همان هیئت، با حضور پسران مشیرالدوله و مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله و مهدی‌قلی‌خان هدایت مخبرالسلطنه، نوشت. مارتین تاریخ امضای نظامنامه را برابر با ۱۶ شهریور و ۸ سپتامبر، می‌داند و براون پذیرش را ۱۷ سپتامبر، برابر با ۲۵ شهریور، می‌نویسد. آن نظامنامه مجلسی با یکصد و پنجاه و شش عضو مقرر کرد: شصت تن از تهران و نود و شش تن از ولایات. در ۱۴ مهر، برابر با ۷ اکتبر، دارالشورای ملی در عمارت گلستان گشایش یافت. جزئیات سلام، انتخاب هیئت رئیسه در مدرسهٔ نظامیه و انتقال به بهارستان در مدخل گشایش مجلس است.\n\nصدور فرمان و گشایش سلام به معنای داشتن قانون اساسی نبود. مجلس پیش از توشیح نظام‌نامهٔ اساسی کار خود را آغاز کرد. سید حسن تقی‌زاده، نمایندهٔ آذربایجان، در نطق ۳۰ آذر چهار تکلیف برشمرد و مطالبهٔ بی‌تأخیر قانون اساسی از دولت را در شمار آن‌ها آورد. خادم یادآور می‌شود که در زمان آن نطق پیش‌نویس اولیه آماده بود، اما هنوز به امضای مظفرالدین شاه قاجار نرسیده بود. تفصیل آن نطق در مدخل گشایش آمده است؛ اینجا فقط نشان می‌دهد که در آذر، نمایندگان تأخیر دربار را دیگر برنمی‌تافتند."},{"title":"بیماری پادشاه و آمدن ولیعهد به تهران","body":"شتاب نوشتن و امضا را منابع به بیماری مظفرالدین شاه قاجار نسبت می‌دهند. خادم می‌نویسد از حدود یک ماه پیش از رسیدن ولیعهد، حال جسمانی پادشاه بسیار وخیم شده بود و پزشکان خارجی دربار امید به ادامهٔ حیات او را از دست داده بودند. به روایت همو، افزون بر عوارض درازمدت سکتهٔ مغزی، التهاب شدید کلیوی، که امروز آن را نفریت می‌خوانند، و بیماری‌های کهنه‌ای چون نقرس و مشکلات عروقی، از آبان این گمان را در پایتخت پراکنده بود که پادشاه عید نوروز را نخواهد دید. امیرارجمند نیز شتاب کمیسیون را با رو به ویرانی نهادن تندرستی مظفرالدین شاه قاجار توجیه می‌کند: نویسندگان می‌خواستند پیش از مرگ او اساس مجلس و سنای پیشنهادی را در قانون استوار کنند.\n\nولیعهد را از تبریز خواستند تا تخت خالی نماند. کسروی می‌نویسد چون ناخوشی روزبه‌روز فزون‌تر می‌گردید، به بهانهٔ سفر به فرنگستان از محمدعلی میرزا خواستند که رشتهٔ کارها را به دست گیرد. به روایت او، این تلگراف روز ۸ آذر، برابر با [۱۳ ]، رسید؛ محمدعلی میرزا شاهزاده امامقلی میرزا را به جای خود گذاشت و روز سه‌شنبه ۱۲ آذر، برابر با [۱۷ ]، از تبریز حرکت کرد. تاریخ ورود به تهران در منابع یکی نیست. کسروی ورود را دوشنبه ۲۵ آذر، می‌نویسد و از پیشواز باشکوه آزادیخواهان و فرستادن نمایندگان مجلس برای خوشامدگویی یاد می‌کند. خادم ورود رسمی و آغاز کار به عنوان نایب‌السلطنه را ۲۴ آذر می‌داند. از همان روزهای نخست، به نوشتهٔ کسروی، پادشاه او را جانشین گردانید و خود را کنار کشید.\n\nمحمدعلی میرزا در این هفته‌ها هنوز خود را نیازمند پشتیبانی سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، دو مجتهد تهران، می‌دید. پیش از ورود او، از تبریز کاغذهایی آمده بود که ولیعهد را مخالف مجلس می‌خواند. کسروی و ناظم‌الاسلام نامه‌ای را از او ثبت کرده‌اند که این تهمت را رد می‌کند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"از قراریکه شنیدم از تبریز کاغذی بجنابعالی نوشته‌اند که ولیعهد مخالف با عقاید ملت است و مجلس را که بندگان اقدس همایونی ارواحنا فداه داده است ولیعهد قبول ندارد. اولا بذات مقدس پروردگار قسم است که این مطلب بکلی خلاف و بی اصل است و من از خدا میخواهم که انشاءالله این دولت و ملت ترقی کرده و رفع این مذلتها بشود. ثانیا بسر جدت قسم که اگر آدمی بعتبات فرستاده باشم در پرده نخواهد ماند و آشکار خواهد شد. برای چه باید من مخالف این عقیده و منکر آبادی مملکت باشم؟ ثالثا از شخص شما تعجب دارم چرا این خیال و تصور را نسبت بمن نموده‌اید و چرا این کاغذ را باور کرده‌اید. مگر خودتان آن اشخاص مغرض را نمیدانید. این سهل است هزار از این اقدامات در علیه من مینمایند. شما چرا باید باور کنید. خواهش دارم سایرین را هم خودتان اطلاع بدهید که بدانند این تهمت است و منتظر جواب کاغذ هستم.","speaker":"محمدعلی میرزا","speakerTitle":"ولیعهد و نایب‌السلطنه","work":"نامه به یکی از علما، در تاریخ مشروطهٔ ایران و تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"نامه، در وقایع‌نامه","page":"تاریخ بیداری ایرانیان، چاپ سعیدی سیرجانی، جلد دوم، حوالی ص ۳۲ تا ۳۴ (نسخهٔ مورد استفاده)؛ تاریخ مشروطهٔ ایران، بخش یکم، پیش از روایت توشیح","date":"آذر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ میلادی)، پیش از ورود یا در روزهای ورود به تهران","context":"محمدعلی میرزا این نامه را در پاسخ به خبری نوشت که از تبریز رسیده و او را مخالف مجلس شورای ملی خوانده بود؛ ناظم‌الاسلام و کسروی متن را در وقایع همین هفته‌ها آورده‌اند."}]},{"title":"نویسندگان پیش‌نویس و شتاب به‌سبب بیماری","body":"خادم می‌نویسد نوشتن قانون اساسی به دست همان گروهی انجام شد که نظامنامهٔ انتخابات را نوشته بودند. در صدر آنان حسن مشیرالملک پیرنیا و حسین مؤتمن‌الملک پیرنیا بودند؛ دیگران کمک کردند، اما این دو برادر مؤلفان اصلی متن بودند. کسروی در مدخل گشایش نیز می‌گوید گویا مشیرالملک و مؤتمن‌الملک آن را می‌نوشتند، یا بهتر بگوید ترجمه می‌کردند. خادم الگوی اصلی را قانون اساسی ۱۸۳۱ میلادی بلژیک می‌داند، که خود بر قوانین اساسی ۱۷۹۱ و ۱۸۳۰ فرانسه و قانون اساسی ۱۸۱۵ هلند استوار بود. امیرارجمند بعداً در سنجش اصل‌به‌اصل می‌نویسد دست‌کم شش اصل، یعنی اصول دوازدهم، سی‌ویکم و سی‌ودوم، سی‌وچهارم، چهل‌وششم و چهل‌وهشتم، به‌تمام یا به‌جزء با قانون بلژیک می‌خواند و دست‌کم پنج اصل، یعنی اصول سیزدهم، هیجدهم، بیست‌وسوم، بیست‌وپنجم و چهل‌ودوم، با قانون اساسی ۱۸۷۹ بلغارستان همانندی دارد، هرچند هیچ‌یک ترجمهٔ لفظ‌به‌لفظ نیست. او فکر مجلس دوگانه را نیز از بلژیک می‌گیرد، اما شرط انتصاب نیمی از سناتورها به دست پادشاه را نشانه‌ای از تأثیر قانون اساسی ۱۹۰۶ روسیه می‌شمارد.\n\nدر این دوره خود متن را به نام‌های گوناگون خواندند: نظامنامه، نظامنامهٔ اساسی، و گاه کتابچه. عنوان «قانون اساسی» نیز به تدریج رایج شد. امیرارجمند می‌نویسد نمایندگان فردای گشایش صنیع‌الدوله را به ریاست برگزیدند و او بی‌درنگ اعلام کرد که نوشتن آیین‌نامهٔ داخلی مجلس و خود قانون اساسی بر هر کار دیگری پیشی دارد. کمیسیونی که همان قانون‌نویسان پیش‌گفته در آن بودند بی‌درنگ به پیش‌نویس پرداخت و منشور را به‌شتاب نوشت و به دربار فرستاد. پادشاه دریافت آن را در، برابر با ۱۸ اکتبر ۱۹۰۶ میلادی و ۲۵ مهر، اعلام کرد، سپس هفته‌ها درنگ کرد و آن را فقط در، برابر با ۲۵ دسامبر و ۳ دی، با تغییراتی بازگرداند. پیش‌نویس تازه‌ای که برخی از آن تغییرات را در خود داشت، دو روز بعد تسلیم شد. این گاه‌شماری امیرارجمند با صورت مذاکرات نیز می‌خواند: در نشست سه‌شنبه ۳ دی، سید محمد طباطبایی پرسید چرا نظامی را که قرار بود همان روز بخوانند و به صحه برسانند نیاورده‌اند، و رئیس پاسخ داد که پس از قرائت نزد ولیعهد در چند فصل تغییراتی داده‌اند.\n\nیحیی دولت‌آبادی در «حیات یحیی» می‌نویسد از فردای گشایش بیشتر روزها مجلس منعقد است، نظامنامهٔ اساسی را می‌نویسند، مذاکرات لازم را می‌کنند و ورود وکلای ولایات و سعدالدوله را انتظار می‌کشند. او میرزا جوادخان سعدالدوله را پیرمردی شصت‌ساله و از دانشمندان عصر می‌خواند که سال‌ها در وزارت خارجه و به‌سمت وزیرمختاری خدمت کرده و سپس عین‌الدوله او را به یزد تبعید کرده بود. سعدالدوله پس از بازگشت در همین مذاکرات نظامنامه یکی از وکلای مؤثر تهران بود."},{"title":"سه گره‌گاه: سنا، قانون‌گذاری و انحلال","body":"از آذر به بعد، به روایت خادم، چانه‌زنی عملاً به دست بزرگان دربار و خود ولیعهد افتاده بود. او از فرصت خلاء نسبی قدرت نام می‌برد و سپهدار اعظم محمدولی‌خان تنکابنی، امیر بهادر جنگ و شاهزاده شعاع‌السلطنه را در شمار کسانی می‌آورد که می‌خواستند تغییرات دلخواه خود را در متن بگنجانند. این انتساب از آنِ خادم است. آنچه از صورت مذاکرات برمی‌آید، سه محور اصلی اختلاف است: جایگاه مجلس سنا، حدود قانون‌گذاری مجلس شورای ملی، و حق ترخیص یا انفصال مجلس.\n\nقانون بلژیک، مانند بسیاری از نظام‌های اروپایی آن روز، دو مجلس داشت. خادم توضیح می‌دهد که مجالس بالا یا سنا را غالباً ارگانی محافظه‌کار می‌دانستند تا از دگرگونی ناگهانی و از دست رفتن منافع طبقات اشراف جلوگیری کند، و اعضای آن را انتصابی یا به انتخاب غیرمستقیم می‌گرفتند. درباریان، به روایت همو و کسروی، اصرار داشتند که سنا یکسره انتصابی باشد و بر مجلس شورای ملی بالادست شود، چنان‌که همهٔ مصوبات از آن بگذرد. نمایندگان این را راهی برای بی‌خاصیت کردن دارالشوری دانستند.\n\nدر نشست‌های ۱۸ و ۲۰ []، برابر با ۱۴ و ۱۶ آبان، هنوز بحث در مرحلهٔ اصل ضرورت سنا بود. روزنامهٔ مجلس، که در هفته‌های نخست به‌جای صورت دقیق سخنان فقط خلاصه می‌نوشت، رأی سعدالدوله را چنین ثبت کرده است که در انگلستان و فرانسه مجلسی به اسم سنا هست، اما نمایندگان آن را ملت انتخاب می‌کنند؛ با همراهی کنونی پادشاه و وزیران، وجود همین مجلس شورا کافی است؛ و اگر میان مجلس و هیئت وزراء اختلافی پیش آمد، می‌توان کمیسیونی موقت از این مجلس و اعیان و اشراف و وزیران سابق تشکیل داد تا پس از رفع اختلاف منحل شود. به گزارش همان روزنامه، این رأی بی‌استثناء پسند وکلا افتاد و نمایندگان قرار گذاشتند فصلی در این باب به قانون اساسی بیفزایند. دربار بر سنای دائمی پای فشرد و بحث به دی‌ماه کشید."}],"whatHappened":[{"title":"نشست‌های اول و سوم دی: سنا، سوگند و سند جداگانه","body":"در نشست سه‌شنبه ۱ دی، سعدالدوله گزارش داد که تمام فصول نظامنامه، جز فصل سنا، خوانده و ملحوظ شده است. در همان فصل هنوز بر سر نسبت اعضا اختلاف بود: برخی می‌خواستند یک‌سوم از دولت و دو‌سوم از ملت باشند، و برخی تنصیف را می‌گفتند. قرار شد متن را در صحن بخوانند تا ترتیب آن معین شود.\n\nنشست سه‌شنبه ۳ دی، همان روزی است که امیرارجمند بازگشت پیش‌نویس را با تغییرات دربار در آن می‌گذارد. سید محمد طباطبایی در آغاز نشست پرسید چرا نظامی را که قرار بود همان روز قرائت کنند و به صحه برسانند نیاورده‌اند. رئیس گفت امروز مشغول همین کار بوده و پس از مراجعه، اصلاحاتی در میان آمده است. طباطبایی افزود که نظامنامه را نزد ولیعهد خوانده‌اند و در چند فصل تغییرات جزئی داده‌اند، و پرسید اگر نظامنامه متعلق به مجلس است باید مجلس آن را تصویب کند، و اگر متعلق به دولت است دیگر این تغییرات و «نوشتهٔ خارج» برای چیست.\n\nموضوع فوری، استثنای ترخیص مجلس اول بود. نمایندگان می‌خواستند دورهٔ نخست از حق انفصال زودهنگام بیرون بماند. رئیس توضیح داد که این استثناء در نظامنامه آمده بود، و اینک ولیعهد می‌گوید همان معنا را در سندی جداگانه می‌دهد، نه در خود متن. آقا ملا حسن، نمایندهٔ صنف کفاشان تهران، با این ترتیب مخالفت کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nسید عبدالله بهبهانی گفت خود نمایندگان نیز پیش‌تر گفته بودند که عدم ترخیص دورهٔ اول به سند خارجی باشد و ضرری ندارد. آقا ملا حسن پاسخ داد که وکلا حاضرند و متفق‌اند که به این ترتیب راضی نیستند. پس از اخذ رأی، اکثریت خواست که همان استثناء جزو نظامنامه باشد. این رأی سه روز بعد، چنان‌که خواهد آمد، در مصالحه با دربار دوام نیاورد.\n\nدر همان نشست، نمایندگان دیدند که در پیش‌نویس تازه، اصلی که اختیار انشاء قوانین را به مجلس می‌داد اسقاط شده است. حاج محمدحسین امین‌الضرب گفت چون این اصل عین مضمون دستخط فرمان است و دستخط نیز جزو نظامنامه چاپ خواهد شد، و چون بنا شد سنا منعقد شود و لوایح این مجلس نخست به سنا برود، این اصل را لازم ندانسته‌اند. میرزا ابوالحسن‌خان پرسید که سایر ممالک با بودن سنا این حق را به مجلس ملی داده‌اند یا نه؛ اگر داده‌اند شما هم مطالبه کنید. بهبهانی گفت از اول قرار این بود که هرگاه امری در مجلس ملی اشکال پیدا کند و اکثریت میسر نباشد به سنا رجوع شود، نه به این طریق که حالا می‌گویند. سعدالدوله پاسخ داد که وضع سنا نه برای این است، بلکه سنا باید با این مجلس متفقاً کار کند. حاج محمدابراهیم، نمایندهٔ اصناف بزاز و حریر فروش، اعتراض را تندتر بیان کرد.\n\n{{quote:1}}\n\nسعدالدوله پیشنهاد کرد کمیسیونی پنج‌نفره، با حضور بهبهانی و طباطبایی و یک منتخب از وکلا و یک تن از طرف دولت و خودش، فصل به فصل را در همان صحن تنقیح کند. خادم از این نشست نتیجه می‌گیرد که بزرگان مجلس، از جمله صنیع‌الدوله و سعدالدوله، حساب کار را در دست داشتند که پادشاه ممکن است به‌زودی بمیرد و نباید چانه‌زنی را بیش از اندازه ادامه داد. همو جایگاه بهبهانی و طباطبایی را در این هفته‌ها بیش‌تر تعارفی می‌داند تا رهبری عملی صحن.","quotes":[{"original":"باین طریق اصل نظامنامه از اعتبار می‌افتد زیرا که نظامنامه سبب اعتبار همه چیز باید باشد در اینجا مایه اعتبار نظامنامه نوشته خارج می‌خواهد بشود پس این نظامنامه نخواهد بود.","speaker":"آقا ملا حسن","speakerTitle":"نمایندهٔ صنف کفاشان تهران در مجلس اول","work":"صورت مذاکرات دارالشورای ملی، نشست ۲۰","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"مذاکرات مجلس شورای ملی، ۳ دی ۱۲۸۵، نشست ۲۰","date":"۳ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی","context":"آقا ملا حسن این سخن را در پاسخ به پیشنهاد محمدعلی میرزا ولیعهد گفت که استثنای ترخیص‌نکردن مجلس اول را به‌جای اصل نظامنامه، در دستخطی جداگانه بنویسند."},{"original":"حال که مجلس اختیار و حکم ندارد و تمام کارها به تصویب سناست چه فرق کرده همانست که بود هرچه می‌خواستند میکردند حال هم بکنند دیگر لازم نیست از ما سند و نوشته بگیرند.","speaker":"حاج محمدابراهیم","speakerTitle":"نمایندهٔ اصناف بزاز و حریر فروش تهران در مجلس اول","work":"صورت مذاکرات دارالشورای ملی، نشست ۲۰","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"مذاکرات مجلس شورای ملی، ۳ دی ۱۲۸۵، نشست ۲۰","date":"۳ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی","context":"حاج محمدابراهیم این سخن را در نشست علنی سوم دی گفت، وقتی نمایندگان دیدند پیش‌نویس تازه همهٔ کارها را به تصویب سنا وابسته کرده است."}]},{"title":"نشست هفت‌ساعتهٔ پنجم دی","body":"در نشست پنجشنبه ۵ دی، موضوع فقط نظامنامهٔ اساسی بود. مشیرالملک و حاج محتشم‌السلطنه و مؤیدالسلطنه به وکالت از جانب دولت حاضر شدند تا فصل‌ها را با وکلا تصفیه کنند و به صحهٔ همایونی برسانند. مذاکره بیش از هفت ساعت طول کشید و ختم مجلس نزدیک چهار ساعت از شب گذشته واقع شد.\n\nیکی از فصولی که در همین نشست تغییر کرد، سوگندنامهٔ اصل یازدهم بود. متن پیش‌نویس، به روایت صورت مذاکرات، چنین بود که نمایندگان به قرآن قسم یاد کنند تکالیف خود را با جد و جهد انجام دهند، نسبت به پادشاه راستگو باشند و به اساس سلطنت خیانت نورزند. نمایندگان این متن را نپذیرفتند و صورتی شرطی پیشنهاد دادند. خادم هر دو متن را نقل می‌کند و می‌نویسد مبتکر صورت دوم از صورت مذاکرات به‌درستی معلوم نیست، اما ظرافت آن در این است که اعتبار سوگند را به پایبندی خود پادشاه به نظامنامه و تقویت اساس مجلس بسته است.\n\n{{quote:0}}\n\nصورت نهایی اصل یازدهم، که به توشیح رسید، همان شرط را نگاه داشت و آن را به حفظ حقوق مجلس و مجلسیان مطابق نظامنامه پیوند داد.\n\n{{quote:1}}\n\nدر اصل مربوط به سنا، وکلا نخست خواستند که دو ثلث اعضا از ملت و یک ثلث از دولت باشند. نمایندگان دولت گفتند ولیعهد تنصیف را خواستار شده است و با این‌که در غالب ممالک اعضای سنا را دولت انتخاب می‌کند، آنان به‌ملاحظهٔ همراهی با مجلس، تعیین بالمناصفه را می‌پذیرند. وکلا سپس تقسیم سی‌وپنج و بیست‌وپنج را استدعا کردند. این استدعا، و نیز درخواست آن‌که امور مالیه مخصوص مجلس شورای ملی باشد، به «استدعای مخصوص» موکول شد. در فصل انفصال نیز مباحثه سخت بود. وکلا که در آغاز عنوان ترخیص را نپذیرفته بودند، پس از تجدید نظر آن را به این شرط مقید کردند که دورهٔ اول مستثنی باشد. در پایان نشست، نظامنامه تنقیح شد و بنا گردید پس از مذاکره در دو فقرهٔ استدعائیه با ولیعهد، آن را پاکنویس کنند و به صحه برسانند. خادم موافقت ۵ دی را نقطهٔ ارسال پیش‌نویس به دربار می‌داند؛ صورت مذاکرات نشان می‌دهد که دو گره هنوز مانده بود و کار در ۷ دی ادامه یافت.","quotes":[{"original":"ما خداوند را گواه و شاهد گرفته و به قرآن قسم یاد می‌کنیم که مادامیکه دولت علّیه و پادشاه عادل متبوع ما با مقتضیات این نظامنامه همراهی و مساعدت داشته و از اساس مجلس ما تقویت فرمایند، ما نیز نسبت به سلطنت اعلیحضرت خیانت ننموده و نسبت به متبوع معظم خود صادق و راستگو باشیم.","speaker":"نمایندگان مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","speakerTitle":"پیشنهادکنندگان صورت تازهٔ سوگندنامه در نشست ۵ دی","work":"متن پیشنهادی سوگند، به روایت امیر خادم از مذاکرات مجلس","workType":"پیشنهاد در صورت مذاکرات، در روایت پادکست","page":"ماجرای مشروطه","date":"۵ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۷ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی","context":"نمایندگان این صورت را به‌جای سوگندنامهٔ کوتاه پیش‌نویس نهادند، که فقط از راستگویی نسبت به پادشاه و خیانت‌نورزیدن به اساس سلطنت سخن می‌گفت."},{"original":"ما اشخاصی که در ذیل امضاء کرده‌ایم خداوند را به شهادت میطلبیم و به قرآن قسم یاد میکنیم مادام که حقوق مجلس و مجلسیان مطابق این نظامنامه محفوظ و مجری است تکالیفی را که بما رجوع شده است مهما امکن با کمال راستی و درستی و جد و جهد انجام بدهیم و نسبت باعلیحضرت شاهنشاه متبوع عادل مفخم خودمان صدیق و راستگو باشیم و باساس سلطنت و حقوق ملت خیانت ننمائیم و هیچ منظوری نداشته باشیم جز فوائد و مصالح دولت و ملت ایران.","speaker":"قانون اساسی مشروطه","speakerTitle":"اصل یازدهم، صورت قسم‌نامه","work":"قانون اساسی","workType":"قانون اساسی","page":"اصل ۱۱، مصوبات دورهٔ اول قانون‌گذاری مجلس شورای ملی","date":"تاریخ روی سند: ۱۴، برابر با ۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی) و ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی","context":"این سوگندنامهٔ نهایی همان شرط پیشنهادی نمایندگان در نشست پنجم دی را نگاه داشته است: وفاداری به پادشاه تا زمانی پابرجاست که حقوق مجلس مطابق نظامنامه محفوظ بماند."}]},{"title":"مصالحهٔ هفتم دی","body":"در نشست شنبه ۷ دی، مشیرالملک و حاج محتشم‌السلطنه از جانب ولایت‌عهد آمدند. مشیرالملک اعلام کرد که ولیعهد امر مالیه را قبول فرموده است: امور مالیه پس از تصویب مجلس ملی به اطلاع سنا برسد و مجلس ملی در رد یا قبول ملاحظات سنا مختار باشد. برخی پرسیدند چرا اصلاً باید به سنا برود. سعدالدوله توضیح داد که بردن برای اطلاع محض نیست؛ سنا ممکن است مطلبی راجع به بودجه را که به نظر وکلا نرسیده اظهار کند، اما این مجلس در پذیرفتن آن مختار است.\n\nسپس مشیرالملک گفت فصل سنا و ترتیب انفصال و استثناء آن قبول شد، اما از مجلس تمنا می‌کنند که وکلای سنا نصف از ملت و نصف از دولت باشند، به شرط آن‌که در صورت انفصال دو ثلث وکلای سنا رأی بدهند. جمعی گفتند قبول داریم و تشکر می‌نماییم. سعدالدوله اصرار کرد که از همه رأی بگیرند. بهبهانی گفت تفاوت جزئی است و اهمیت ندارد. رئیس خواست هر کس رأی دارد ورقهٔ سفید بدهد. همه گفتند کمال تشکر را دارند که نظامنامه زودتر برسد. پس از قرعه، اکثریت فرمایش ولیعهد را قبول کرد. در موقع برخاستن مشیرالملک و محتشم‌السلطنه، تماشاچیان متفقاً اظهار کردند که ترتیب وکلای سنا صحیح نیست و آن را قبول ندارند. رئیس پاسخ داد که تماشاچی در رد و قبول حق اظهار ندارد.\n\nبدین‌سان مصالحه نهایی، چنان‌که در اصول چهل‌وسوم تا چهل‌وهشتم نشست، این شد: سنا شصت عضو داشته باشد، سی تن به انتخاب پادشاه و سی تن به انتخاب مردم، از هر دسته پانزده تن از تهران و پانزده تن از ولایات؛ امور مالیه مخصوص مجلس شورای ملی باشد؛ سایر قوانین پس از انعقاد سنا به تصویب هر دو مجلس برسد؛ و انفصال مجلس تنها با اکثریت دو ثلث سنا و تصویب جداگانهٔ هیئت وزراء و فرمان پادشاه ممکن شود، آن هم در هر دورهٔ دو ساله بیش از یک بار نه. استثنای صریح مجلس اول در متن نهایی نیامد، هرچند مجلس در ۳ دی به گنجاندن آن در نظامنامه رأی داده بود. خادم این عقب‌نشینی را به بیم از به درازا کشیدن کار و نرسیدن امضا در حیات مظفرالدین شاه قاجار نسبت می‌دهد."},{"title":"تاریخ توشیح: چهاردهم، پانزدهم یا شانزدهم","body":"یکشنبه ۸ دی، در صورت مذاکرات به عنوان نشست ۲۳ ثبت شده است. موضوع آن روز انتخاب شیعیان کردستان و حقوق رأی یهود و نصارا و اهل نظام ملاک بود، نه آیین توشیح. این سکوت صورت مذاکرات با روایت کسروی می‌خواند که پادشاه در همان یکشنبه سند را امضا کرد و مردم سه‌شنبه را برای آوردن آن به مجلس برگزیدند. خود قانون نیز به تاریخ است. براون در پیوست کتاب خود همین تاریخ را برابر با ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی می‌گذارد و عبارت توشیح را چنین ترجمه می‌کند که این قوانین اساسی مجلس شورای ملی و مجلس سنا، حاوی پنجاه و یک اصل، صحیح است. چاپ سنای ایران همان عبارت را به فارسی نگاه داشته است. در ذیل آن، به نوشتهٔ براون، امضای مظفرالدین شاه قاجار آمده و در پشت صفحه مهر ولیعهد و مهر مشیرالدوله نشسته است.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی همین یکشنبه را چنین روایت می‌کند.\n\n{{quote:1}}\n\nدر چاپ مورد استفادهٔ او، رقم قمری کنار هشتم دی به‌خطا آمده است، در حالی که خود او ورود ولیعهد را در ۲۵ آذر برابر با نوشته است و صورت مذاکرات یکشنبه ۸ دی را می‌داند.\n\nناظم‌الاسلام داستان را یک روز جلوتر می‌برد. او می‌نویسد روز دوشنبه انجمن طلاب در مدرسهٔ صدر تشکیل شد و سخن همه در خصوص نظامنامهٔ اساسی و نظامنامهٔ داخلی بود، و اگر آن هفته نظامنامه به صحه نمی‌رسید احتمال بلوا می‌رفت. در همان روز ولیعهد و صدراعظم نظامنامه را به حضور بردند و پس از آن‌که ولیعهد شرحی از صحت و امکان اساسی نظامنامه و لزوم قبول درخواست وکلای ملت به عرض رساند، نظامنامه به صحه و امضای پادشاهی موشح گردید.\n\n{{quote:2}}\n\nمارتین، با ارجاع به همین جلد دوم ناظم‌الاسلام، صفحهٔ ۳۵، می‌نویسد قانون را به‌شتاب نزد پادشاه بردند تا امضا شود و برابر با ۱ ژانویهٔ ۱۹۰۷، درست پیش از مرگ او، به مجلس تقدیم گردد. امیرارجمند تاریخ امضا را برابر با ۳۰ دسامبر می‌گذارد و آن را ده روز پیش از مرگ می‌شمارد. خادم روز رسمی را ۱۰ دی می‌داند، یعنی همان روز تقدیم سند در صحن. این اختلاف بیش از آن‌که بر سر خود رویداد باشد، بر سر این است که کدام روز را باید روز توشیح خواند: روز نوشتن تاریخ بر کاغذ، روزی که ناظم‌الاسلام رفتن به حضور را ثبت کرده، یا روزی که سند را به مجلس آوردند.","quotes":[{"original":"These Fundamental Laws of the National Consultative Assembly and the Senate, containing fifty-one Articles, are correct.","translation":"این قوانین اساسی مجلس شورای ملی و مجلس سنا که حاوی پنجاه و یک اصل است صحیح است.","speaker":"مظفرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"توشیح قانون اساسی، در ترجمهٔ ادوارد براون و در چاپ سنای ایران","workType":"فرمان و توشیح سلطنتی","page":"انقلاب ایران، پیوست قوانین اساسی، پس از اصل ۵۱؛ نیز متن قانون اساسی در چاپ سنا","date":"تاریخ روی سند: ۱۴، برابر با ۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی) و ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی","context":"این عبارت در ذیل پنجاه و یک اصل نظام‌نامهٔ اساسی آمده است؛ براون می‌نویسد امضای مظفرالدین شاه قاجار زیر آن است و مهر محمدعلی میرزا ولیعهد و مهر مشیرالدوله در پشت صفحه."},{"original":"روز یکشنبه هشتم دیماه مظفرالدین شاه که بازپسین روزهای زندگی را به سر می‌برد بر آن دستینه نهاد و سپس ولیعهد پیروی نمود، و بدین‌سان برای توده ایران قانون اساسی داده شد. مردم از این، شادیها نمودند و روز سه‌شنبه را برای آوردن آن به مجلس برگزیدند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، حوالی ص ۱۸۶ و ۱۸۷ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"انتشار ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)؛ رویداد: ۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)","context":"کسروی این فقره را پس از شرح گفت‌وگوی محتشم‌السلطنه و مشیرالملک با مجلس، در روایت امضای نظام‌نامهٔ اساسی می‌آورد."},{"original":"امروز هم حضرت اقدس ولایت‌عهد و صدراعظم مشیرالدوله نظامنامه را به حضور همایونی برده و پس از آنکه حضرت والا شرحی از صحت و امکان اساسی نظامنامه و لزوم قبول درخواست وکلاء ملت به حضور همایونی معروض داشتند نظامنامه به صحه و امضاء پادشاهی موشح گردید.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ بیداری ایرانیان»","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب خاطرات و وقایع‌نامه","page":"چاپ سعیدی سیرجانی، جلد دوم، ص ۳۵ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"به روایت مؤلف: دوشنبه ۱۵، برابر با ۹ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی) و ۳۱ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی","context":"ناظم‌الاسلام این فقره را در وقایع روز پیش از آوردن سند به بهارستان می‌آورد و امضا را نتیجهٔ رفتن ولیعهد و صدراعظم به حضور مظفرالدین شاه قاجار می‌داند."}]},{"title":"آوردن سند به بهارستان","body":"ناظم‌الاسلام عصر سه‌شنبه را چنین وصف می‌کند که میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله با فرزند اکبر خود مشیرالملک و با ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، وزیر مالیه، و حاج محتشم‌السلطنه و جمعی دیگر از رجال دولت، نظامنامهٔ اساسی موشح را به مجلس آوردند. صنیع‌الدوله با آقایان وکلا تا در باغ بهارستان استقبال کرد. در ورود، از جمعیت چند قطعه عکس برداشتند. علما پذیرایی نمودند. جمعیت تماشاچی چندان بود که علاوه بر خود اتاق، در معابر مجال تردد نبود و صحن باغ نیز پر بود. عموم شادان و خندان مصافحه می‌کردند و مبارک‌باد می‌گفتند. پس از استقرار مجلس، سید محمدتقی هراتی خطبه‌ای غرا خواند. سپس فصول نظامنامه را قرائت کردند و حاضران یک‌باره صداها را بلند کردند: زنده باد پادشاه ایران مظفرالدین شاه عادل، پاینده باد مجلس شورای ملی و عدالت، زنده باد علمای اسلام. ناظم‌الاسلام می‌نویسد نگارنده را از شدت مسرت گریه دست داد.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی همان آیین را با نام حاضران تکمیل می‌کند: آن روز همگی علمای بزرگ و کسان دیگری در مجلس گرد آمدند و تماشاچیان پیرامون‌ها را پر گردانیدند؛ مشیرالدوله و ناصرالملک و محتشم‌السلطنه و مشیرالملک قانون را برداشتند و آهنگ مجلس کردند؛ مجلسیان تا دم در پیشواز نمودند؛ هراتی خطابه خواند؛ نمایندگان یکدیگر را بغل می‌گرفتند و از سر و روی یکدیگر می‌بوسیدند و برخی از شادی گریه می‌نمودند. آن شب در مدرسهٔ مروی جشنی گرفتند و بهبهانی پیشامد را به انجمن تبریز و دیگر جاها آگاهی داد. فردا شب در مدرسهٔ سپهسالار به جشن و چراغانی پرداختند. در مجموعهٔ صورت مذاکرات چاپی، برای ۹ و ۱۰ و ۱۱ دی نشست منظمی ثبت نشده است؛ نشست بعدی ۱۲ دی، نشست ۲۴ است. آیین سه‌شنبه را منابع روایی وصف کرده‌اند، نه یک صورت مذاکرات شماره‌دار.","quotes":[{"original":"چه، چنین روزی را مگر در خواب می‌دیدیم که به این زودی و این آسانی و این ارزانی مملکت و وطن ما صاحب قانون اساسی، و ملت در زیر سایهٔ معدلت زندگانی نماید. از خداوند رحیم خواستاریم که ارکان این اساس مقدس را مستحکم و مشید فرماید. باری مردم اذن چراغانی را از وکلاء عظام و صدارت عظمی خواسته برای تهیهٔ چراغانی پراکنده شدند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ بیداری ایرانیان»","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب خاطرات و وقایع‌نامه","page":"چاپ سعیدی سیرجانی، جلد دوم، ص ۳۶ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۱۰ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی","context":"ناظم‌الاسلام این فقره را پس از وصف استقبال در باغ بهارستان، خطابهٔ هراتی و قرائت فصول نظامنامه می‌آورد و از گریهٔ خود و درخواست مردم برای چراغانی یاد می‌کند."}]},{"title":"مضمون پنجاه و یک اصل","body":"متن توشیح‌شده دیباچه‌ای کوتاه و پنجاه و یک اصل دارد و به چهار بخش تقسیم می‌شود. امیرارجمند آن را سندی نظام‌مند نمی‌داند، بلکه مجموعه‌ای شتاب‌زده برای تأسیس و تعیین وظایف دو نهاد پارلمانی می‌خواند.\n\nبخش «در تشکیل مجلس»، اصول یکم تا چهاردهم، مجلس شورای ملی را به موجب فرمان مؤسس می‌داند و آن را نمایندهٔ قاطبهٔ اهالی می‌خواند. اصل چهارم عدهٔ منتخبان را فعلاً یکصد و شصت و دو نفر معین می‌کند و می‌گوید این عده تا دویست نفر تواند افزایش یافت. این رقم با یکصد و پنجاه و شش عضوی که نظامنامهٔ انتخابات و روایت مارتین آورده‌اند یکی نیست؛ قانون اساسی رقم تازه‌ای نهاده است. اصل پنجم دورهٔ نمایندگی را «دوسال تمام» می‌داند و آغاز آن را از روزی می‌گیرد که منتخبان ولایات تماماً در تهران حاضر شوند. اصل ششم به منتخبان تهران حق می‌دهد که در غیبت وکلای ولایات با اکثریت کار کنند؛ همین اصل بود که گشایش ۱۴ مهر را، پیش از رسیدن وکلای ایالات، ممکن کرده بود. اصل هفتم برای شروع مذاکره حضور دو ثلث اعضا و برای اخذ رأی حضور سه ربع را لازم می‌شمارد. اصل یازدهم همان سوگند شرطی است. اصل دوازدهم مصونیت نمایندگان را تضمین می‌کند. اصل سیزدهم مذاکرات را علنی می‌داند و به روزنامه‌ها حق انتشار بی‌تحریف مذاکرات را می‌دهد، مادام که مندرجات مخل اصلی از اصول اساسی دولت و ملت نباشد؛ تهمت و افترا را قابل محاکمه می‌شمارد. این تنها گریز نسبتاً مبسوط متن به آزادی مطبوعات است، چنان‌که خادم یادآور می‌شود، به‌جای اعلام حقوق شهروندی برای همه، از لوازم کار خود مجلس سخن می‌گوید. تفصیل این کاستی در مدخل متمم آمده است.\n\nبخش «در وظایف مجلس و حدود و حقوق آن»، اصول پانزدهم تا سی‌ویکم، حق عنوان قانون و تصویب قوانین وزارتخانه‌ها، بودجه، مالیات، انتقال یا فروش دارایی دولت، امتیاز شرکت‌ها، عهدنامه‌ها و امتیازات، استقراض و ساختن راه‌آهن و شوسه را به مجلس می‌سپارد. اصل بیست‌وچهارم عهدنامه‌هایی را که استتار آن‌ها صلاح دولت و ملت باشد از این قاعده بیرون می‌گذارد. اصل بیست‌وهفتم حق اخطار به وزیر مسئول را می‌دهد. اصل بیست‌وهشتم وزیری را که به دستاویز حکم کتبی یا شفاهی پادشاه از قانون تخلف کند در برابر «ذات مقدس همایون» مسئول می‌داند. اصل بیست‌ونهم به مجلس حق می‌دهد عزل چنین وزیری را از پیشگاه بخواهد. اصل سی‌ام راه عریضهٔ مستقیم به پادشاه را، با هیئتی از رئیس و شش تن از شش طبقه، باز می‌گذارد.\n\nبخش‌های «در اظهار مطالب به مجلس» و «عنوان مطالب از طرف مجلس»، اصول سی‌ودوم تا چهل‌ودوم، آیین پیشنهاد دولت و پیشنهاد دست‌کم پانزده نماینده و پرسش از وزیران را معین می‌کند. بخش پایانی، «در شرایط تشکیل مجلس سنا»، اصول چهل‌وسوم تا پنجاه‌ویکم، همان مصالحهٔ هفتم دی را به صورت قانون درمی‌آورد. اصل چهل‌وچهارم نظامنامه‌های سنا را به تصویب مجلس شورای ملی وامی‌گذارد. اصل چهل‌وهفتم می‌گوید تا وقتی سنا منعقد نشده، امور فقط پس از تصویب مجلس شورای ملی به صحهٔ همایونی می‌رسد و اجرا می‌شود. اصل پنجاهم تجدید انتخابات را در هر دورهٔ دوساله به یک نوبت محدود می‌کند. اصل پنجاه‌ویکم جانشینان تاج را به نگهبانی این حدود مکلف می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"مقرر آنکه سلاطین اعقاب و اخلاف ما حفظ این حدود و اصول را که برای تشیید مبانی دولت و تأیید اساس سلطنت و نگهبانی دستگاه معدلت و آسایش ملت برقرار و مجری فرمودیم وظیفهٔ سلطنت خود دانسته در عهده شناسند.","speaker":"مظفرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"قانون اساسی، اصل پنجاه و یکم","workType":"قانون اساسی","page":"اصل ۵۱، مصوبات دورهٔ اول قانون‌گذاری مجلس شورای ملی","date":"تاریخ روی سند: ۱۴، برابر با ۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی) و ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی","context":"این اصل واپسین بند نظام‌نامهٔ اساسی است و نگاهداشت قانون را وظیفهٔ پادشاهان پسین می‌شمارد."},{"original":"اعضای این مجلس از اشخاص خبیر و بصیر و متدین محترم مملکت منتخب میشوند سی نفر از طرف قرین‌الشرف اعلیحضرت همایونی استقرار می‌یابند پانزده نفر از اهالی طهران پانزده نفر از اهالی ولایات و سی نفر از طرف ملت پانزده نفر بانتخاب اهالی تهران پانزده نفر بانتخاب اهالی ولایات.","speaker":"قانون اساسی مشروطه","speakerTitle":"اصل چهل و پنجم، در شرایط تشکیل مجلس سنا","work":"قانون اساسی","workType":"قانون اساسی","page":"اصل ۴۵، مصوبات دورهٔ اول قانون‌گذاری مجلس شورای ملی","date":"تاریخ روی سند: ۱۴، برابر با ۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی) و ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی","context":"این اصل حاصل مصالحهٔ هفتم دی است: سنا شصت عضو دارد و نیمی را پادشاه و نیمی را مردم برمی‌گزینند."}]}],"views":[{"title":"روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","body":"ناظم‌الاسلام توشیح را از نزدیک، به شیوهٔ وقایع روزانه، ثبت می‌کند. در روایت او، فشار افکار عمومی در همان هفته محسوس است: انجمن طلاب در مدرسهٔ صدر گرد می‌آیند و سخن از این می‌رود که اگر نظامنامه به صحه نرسد احتمال بلوا است. امضا را نتیجهٔ رفتن ولیعهد و صدراعظم به حضور می‌داند و تقدیم را آیین شادمانی عمومی در بهارستان. لحن او ستایش‌آمیز است. گریه از شدت مسرت، تعبیر «ارزانی» قانون اساسی به وطن، و درخواست فوری چراغانی، همه از زبان کسی است که خود را در آن جمع می‌بیند. خطابهٔ هراتی را نیز او، با آیات و اشعار، در کتاب خود آورده است."},{"title":"روایت صورت مذاکرات و تاریخ روی سند","body":"صورت مذاکرات، برخلاف ناظم‌الاسلام و کسروی، روز امضا را جشن نمی‌گیرد. ارزش این منبع در هفتهٔ منتهی به توشیح است: نشان می‌دهد متن نهایی محصول چند نشست علنی و دو استدعای باقی‌مانده بود، نه فقط تصمیم خلوت دربار. رأی ۳ دی دربارهٔ گنجاندن استثنای مجلس اول در خود نظامنامه، نشست هفت‌ساعتهٔ ۵ دی، و مصالحهٔ ۷ دی با اعتراض تماشاچیان، همه در این صورت آمده است. تاریخ‌گذاری قمری سرصفحه‌ها نیز با تاریخ روی سند یکی است: یکشنبه ۸ دی را می‌نویسد. آنچه در این منبع نیست، خود آیین سه‌شنبهٔ تقدیم است."},{"title":"روایت احمد کسروی","body":"کسروی ارج قانون را انکار نمی‌کند. می‌نویسد این بسیار ارج می‌داشت که کشوری که قرن‌ها با خودکامگی و در دست هوس‌بازان و ستمگران زندگی کرده بود اکنون دارای یک قانون باشد و دیگر دست ستمگران باز نباشد، و هر بندی را که از قانون اساسی بسنجیم برای مردم ایران مایهٔ آسایش و پیشرفت می‌بود. ایراد او به شادمانی نیست، به ساده دلی است.\n\n{{quote:0}}\n\nاو می‌افزاید که مردم نخست دربارهٔ دبستان‌ها این خوش‌گمانی را داشتند که چون جوانان از آن بیرون آیند ایران گلستان خواهد بود، سپس با داستان مشروطه هر زمان به چیز دیگری دل بستند و این زمان به قانون اساسی.","quotes":[{"original":"ما باین خرده نمی‌گیریم که به چنین قانونی ارج می‌گزاردند و شادمانی می‌نمودند. ایراد ما از آنست که ساده دلانه تنها داشتن این قانون را چاره همه دردها می‌شمردند. مثلا اگر کس گله از ناایمنی کشور می‌کرد یا ناله از بدخواهی درباریان می‌نمود شنونده در زمان پاسخ می‌گفت: بگزار قانون اساسی برسد همه اینها درست خواهد شد، و این بدخواهان در جای خود خواهند نشست.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش یکم، حوالی ص ۱۸۸ و ۱۸۹ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"انتشار ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)؛ رویداد: دی ۱۲۸۵ خورشیدی","context":"کسروی این داوری را پس از وصف جشن مدرسهٔ مروی و چراغانی مدرسهٔ سپهسالار می‌آورد و آن را با خوش‌گمانی پیشین دربارهٔ دبستان‌ها همانند می‌کند."}]},{"title":"روایت امیر خادم","body":"خادم توشیح ۱۰ دی را پایان یک رشته مذاکره می‌داند، نه آغاز آرامش. او سه گره سنا و قانون‌گذاری و انحلال را با تفصیل صورت جلسات شرح می‌دهد و کوتاه آمدن مجلس را به بیم از مرگ قریب‌الوقوع مظفرالدین شاه قاجار نسبت می‌دهد. در قسمت بیست‌وسوم، که به خود متن می‌پردازد، می‌نویسد تمرکز قانون اولیه بر رابطهٔ مجلس و سلطنت بود و نویسندگان، به‌سبب همان عجله، فرصت نیافتند تعاریف اساسی حقوق شهروندان و چارچوب کلی نظام حکومت را بنویسند. نخستین غیاب را تعریف دقیق تفکیک قوا می‌داند: هرچند اصول مربوط به پاسخگویی وزیران به مجلس، جدایی هیئت اجرا و هیئت قانون را به‌طور ضمنی فرض کرده است، قانون اساسی باید این را با صراحت بگوید. غیاب دوم، به روایت همو در مدخل متمم نیز آمده، بحث آزادی‌های مدنی است. خادم نتیجه می‌گیرد که نقص‌ها چند ماه بعد نوشتن متمم را ناگزیر کرد و دعوای آن متمم از ماجرای خود این قانون طولانی‌تر شد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"متن قانون اساسی اولیه ایران که در ماه دی ۱۲۸۵ تصویب شد، تمرکز اصلیش روی رابطه مجلس و نظام سلطنت است. [...] نویسندگان قانون اساسی به دلیل همان عجله‌ای که گفتیم ناشی از ترس مرگ قریب‌الوقوع شاه بود، فرصت زیادی نکردند که به مباحث بزرگتر پیرامون تعاریف اساسی حقوق شهروندان و همینطور چارچوب کلی نظام حکومت بپردازند. این جور چیزها از متن قانون جا ماند و به جایش کل این متن متمرکز شد روی اینکه مجلس شورای ملی چطور باید تعریف بشود، ساز و کارش چیست و رابطه آن با نظام پادشاهی و دولت چطوری است.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ مشروطه","work":"ماجرای مشروطه","workType":"گفتار تاریخی","page":"قسمت ۲۳، آغاز بحث متن قانون اساسی نخست","date":"روایت رویداد دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۰۶ و ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"خادم این فقره را در قسمتی می‌آورد که پس از وقایع‌نگاری توشیح، به سنجش اصل‌به‌اصل قانون نخستین و کاستی‌های آن می‌پردازد."}]},{"title":"مارتین و امیرارجمند در دانشنامهٔ ایرانیکا","body":"مارتین توشیح را در رشتهٔ رویدادهای پاییز ۱۲۸۵ می‌نشاند: پس از گشایش ۷ اکتبر، مسئلهٔ اصلی پاییز پیش‌نویس قانون بود؛ حق مجلس در پیشنهاد قانون و در بودجه پذیرفته شد؛ و نزاع بر سر نصب اعضای سنا با تنصیف میان پادشاه و مجلس به پایان رسید. تاریخ او برای امضا و تقدیم، ۱ ژانویه، با روز آوردن سند در روایت ناظم‌الاسلام یکی است، نه با تاریخ روی کاغذ.\n\n{{quote:0}}\n\nاو این حرکت را کار پایانی پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار می‌خواند.\n\nامیرارجمند بیش‌تر از زاویهٔ حقوقی می‌نگرد. گاه‌شماری او از اعلام وصول در ۲۵ مهر تا امضای ۳۰ دسامبر، با صورت مذاکرات هفتهٔ اول دی می‌خواند. داوری‌اش این است که منشور شتاب‌زده بیش‌تر به کار دو مجلس می‌آمد تا به کار یک قانون اساسی کامل، و همین نارسایی در میان‌بهمن ۱۲۸۵، برابر با فوریهٔ ۱۹۰۷، کمیسیون متمم را پدید آورد. او همچنین به تأثیر محتمل قانون روسیه در تنصیف سنا و به همانندی‌هایی با قانون بلغارستان اشاره می‌کند. این نسبت‌ها را او با ارجاع به تقی‌زاده و لاکهارت می‌آورد.","quotes":[{"original":"The Constitution was rushed to the shah to be signed and presented to the Majles on 16 Dhu'l-qa'da 1324/1 January 1907, just before his death.","translation":"قانون را به‌شتاب نزد پادشاه بردند تا امضا شود و در ۱۰ دی ۱۲۸۵ خورشیدی، برابر با ۱ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی، درست پیش از مرگ او، به مجلس تقدیم گردد.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ مقالهٔ رویدادهای انقلاب مشروطه در ایرانیکا","work":", , ii.","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"بخش of ؛ با ارجاع به تاریخ بیداری ایرانیان، چاپ سعیدی سیرجانی، جلد دوم، ص ۳۵","date":"مقاله در دانشنامهٔ ایرانیکا؛ رویداد: ۱۰ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی","context":"مارتین امضا و تقدیم را در یک تاریخ فشرده می‌کند و آن را کار پایانی پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار می‌داند."}]},{"title":"براون و تقی‌زاده","body":"براون متن انگلیسی پنجاه و یک اصل و عبارت توشیح را در پیوست کتاب ۱۹۱۰ خود منتشر کرد و تاریخ را ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ گذاشت. در روایت فشردهٔ او، قانون اصلی پنجاه‌ویک اصلی را مظفرالدین شاه قاجار در همان تاریخ اعطا کرد و متمم را جانشین او در ۷ اکتبر ۱۹۰۷ پذیرفت. تقی‌زاده در «خطابهٔ دوم» از «تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران» قانون دی‌ماه را «قانون اساسی اولی (یا نظامنامهٔ اساسی)» می‌خواند و می‌گوید متمم یکصد و هفت اصل بر آن پنجاه و یک اصل افزود و در واقع اساس اصلی مشروطیت و حقوق را همان متمم ساخت. این ارزیابی با داوری خادم و امیرارجمند هم‌سو است، بی‌آن‌که ارج توشیح دی‌ماه را از میان ببرد: بدون این سند، متمم چیزی نداشت که دنبالهٔ آن باشد."},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی و حسن ارفع","body":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ»، واپسین کتاب خاطرات خود، از قانون ۱۹۰۶ در دو جا سخن می‌فرماید. در یک جا حرکت ۱۹۰۵ تهران را، که به روایت ایشان از انقلاب روسیه و از قیام‌های تفلیس و باکو نیرو گرفته و بریتانیا نیز آن را مساعد دیده بود، زمینه‌ای می‌داند که مظفرالدین شاه قاجار را واداشت چند روز پیش از مرگ صورتی کاغذی از قانون اساسی بدهد. در جایی دیگر، در بحث اصلاحات پس از ۱۳۲۰، مقصود اصلی همان قانون را برپا کردن سلطنت مشروطه می‌خواند و می‌فرماید بسیاری از اصل‌های آن هرگز اجرا نشد.\n\n{{quote:0}}\n\nحسن ارفع در کتاب «زیر پنج پادشاه» صدور قانون را در زمینهٔ انقلاب ۱۹۰۵ روسیه می‌گذارد.\n\n{{quote:1}}\n\nاین دو روایت، یکی از زبان پادشاه بعدی و دیگری از زبان یک نظامی دورهٔ پهلوی، توشیح را هم در رشتهٔ مشروطه‌خواهی ایران می‌بینند و هم در زمینهٔ بین‌المللی سال ۱۹۰۵ و ۱۹۰۶ میلادی.","quotes":[{"original":"Long-standing defects in our 1906 constitution required correction. The constitution's primary aim had been to establish a constitutional monarchy. Unfortunately, many of its provisions had never been implemented. Thus, by the time I assumed power, my government was operating like an oligarchy: No Senate had been established; the members of the Majlis were able to control the elections and perpetuate themselves in power. In 1949, the Senate was created and met for the first time in 1950.","translation":"کاستی‌های دیرپای قانون اساسی ۱۲۸۵ خورشیدی ما نیازمند اصلاح بود. مقصود اصلی قانون برپا کردن سلطنت مشروطه بود. دریغ که بسیاری از احکام آن هرگز به اجرا درنیامد. بدین‌سان، وقتی من به قدرت رسیدم، حکومتم چون اولیگارشی کار می‌کرد: سنا تشکیل نشده بود؛ اعضای مجلس انتخابات را در دست داشتند و خود را بر سر کار نگاه می‌داشتند. در ۱۳۲۸ خورشیدی سنا را پدید آوردند و نخستین بار در ۱۳۲۹ نشست.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ترجمهٔ انگلیسی، فصل مربوط به مصدق، حوالی ص ۸۳","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه این فقره را در شرح اصلاح قانون اساسی و تأسیس سنا پس از ۱۳۲۰ می‌آورد و توشیح ۱۲۸۵ را از جهت مقصود و از جهت اجرای ناتمام اصل‌ها می‌سنجد."},{"original":"The revolution of 1906 and the promulgation of the Constitution by Mozaffar-ed-Din Shah a few days before his death had certainly been influenced by the Russian revolution of 1905, and was highly obnoxious to the Tsarist Government whose encroachments on Iran's sovereignty were opposed by the Iranian nationalists who supported the Constitution.","translation":"انقلاب ۱۲۸۵ خورشیدی و صدور قانون اساسی به دست مظفرالدین شاه قاجار، چند روز پیش از مرگ او، بی‌گمان از انقلاب ۱۹۰۵ روسیه تأثیر پذیرفته بود و برای دولت تزار بسیار ناگوار بود، زیرا ملی‌گرایان ایران که از قانون اساسی پشتیبانی می‌کردند با دست‌اندازی روسیه بر استقلال کشور مخالفت می‌نمودند.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"نظامی و نویسنده","work":"زیر سایهٔ پنج شاه","workType":"کتاب خاطرات","page":"فقرهٔ مربوط به انقلاب ۱۹۰۶ و تشکیل ژاندارمری","date":"انتشار ۱۹۶۴ میلادی، برابر با ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی)","context":"ارفع صدور قانون اساسی را چند روز پیش از مرگ مظفرالدین شاه قاجار می‌گذارد و مخالفت دولت تزار را با ملی‌گرایان مدافع قانون شرح می‌دهد."}]}],"aftermathSections":[{"title":"مرگ پادشاه و انتقال سلطنت","body":"منابع در این قدر موافق‌اند که مظفرالدین شاه قاجار چند روز پس از توشیح درگذشت. خادم فاصله را یک هفته پس از ۱۰ دی می‌نویسد. مدخل گشایش مجلس، بر پایهٔ روایت بدرقهٔ وکلای آذربایجان، شب ۱۷ دی را زمان مرگ می‌داند. براون در آغاز فصل پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار تاریخ وفات را ۴ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی می‌گذارد. امیرارجمند امضای ۳۰ دسامبر را ده روز پیش از مرگ می‌شمارد. تبدیل این رقم‌ها به یک روز واحد از عهدهٔ. محمدعلی شاه قاجار پس از تاج‌گذاری، که شرح نخواندن نمایندگان به آن آیین در مدخل جداگانه است، با مجلسی روبه‌رو شد که همین قانون را در دست داشت."},{"title":"نارسایی متن و خواست تبریز برای متمم","body":"خود معاصران به‌زودی متن را کافی ندانستند. کسروی می‌نویسد چون آگاهی مرگ مظفرالدین شاه قاجار به تبریز رسید اندوه خوردند و به دارالشوری تلگراف فرستادند، و سپس چون قانون اساسی رسیده بود آن را نارسا می‌یافتند و خرده‌ها می‌گرفتند. همو در جای دیگر سرچشمهٔ نوشتن «دنبالهٔ قانون اساسی» را همین خرده‌های تبریزیان می‌داند و می‌گوید مجلس ناگزیر کمیسیونی برگزید که قانون بزرگ‌تری به نام متمم نوشت. امیرارجمند تشکیل این کمیسیون را در میان‌بهمن، برابر با فوریهٔ ۱۹۰۷، می‌گذارد. حقوق ملت، برابری در برابر قانون دولتی، آزادی انجمن‌ها، اصل نظارت مجتهدان و تعریف اختیارات پادشاه همه به آن متمم موکول شد، که محمدعلی شاه قاجار آن را در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ امضا کرد. شرح کشمکش اصل دوم و اصل هشتم در مدخل متمم قانون اساسی است و اینجا تکرار نمی‌شود."},{"title":"سنا، اصل چهل‌وهشتم و بازنگری‌های بعد","body":"اصل چهل‌وهفتم راه را برای کار کردن مجلس بدون سنا باز گذاشت: تا سنا منعقد نشده بود، مصوبات مجلس با صحهٔ پادشاه اجرا می‌شد. سنا در عمل تا دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی برپا نشد. امیرارجمند انعقاد آن را ۱۳۲۸ خورشیدی، برابر با ۱۹۵۰ میلادی، می‌نویسد. محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید سنا را در ۱۳۲۸ پدید آوردند و نخستین بار در ۱۳۲۹ نشست. عباس میلانی نیز در شرح حال او همین را می‌آورد که قانون ۱۲۸۵ چنین نهادی را خواسته بود و تا آن سال برپا نشده بود، و قانون به پادشاه اجازه داده بود سی تن از شصت سناتور را خود برگزیند. اصل چهل‌وهشتم، که انفصال را به دو ثلث سنا و تصویب هیئت وزراء بسته بود، در اردیبهشت ۱۳۲۸ در مجلس مؤسسان جای خود را به اصلی داد که به پادشاه حق انحلال مجلس و سنا را، با ذکر دلیل و حکم به انتخابات تازه، می‌داد. در دوره‌های بعد اصول دیگری نیز تغییر یافت، از جمله در آذر ۱۳۰۴ که سلطنت به رضا شاه پهلوی و دودمان او انتقال یافت. قانون اساسی و متمم آن تا ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی) قانون اساسی ایران ماندند."},{"title":"جایگاه توشیح در سال ۱۲۸۵","body":"فرمان مرداد حق مجلس را بر کاغذ نشاند. نظامنامهٔ شهریور قاعدهٔ انتخاب را معین کرد. سلام ۱۴ مهر آن حق را در آیین دربار به نمایش گذاشت. توشیح دی‌ماه نخستین قانون اساسی مدون ایران را به آن نهاد افزود و حدود قانون‌گذاری، مالیه، عهدنامه و استقراض را، هرچند شتاب‌زده و ناتمام، به مجلس سپرد. نویسندگان متمم در کمتر از ده ماه آنچه را در این قانون نیامده بود پی گرفتند. ایران از این پس، دست‌کم بر کاغذ، دولتی دارای قانون اساسی بود. منابع در ستایش یا خرده‌گیری بر سادگی شادی آن روز و بر نقص‌های متن همداستان نیستند. قدر متیقن آن است که در روزهای پایانی پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار این پنجاه و یک اصل به صحه رسید. مشیرالدوله آن را در بهارستان خواند و همین سند مبنای حقوقی سال‌های بعد گشت."}]},{"id":"mozaffar-al-din-death","title":"درگذشت مظفرالدین‌شاه قاجار و انتقال سلطنت","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":18,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":8},"tier":"secondary","category":"court","summary":"مرگ پنجمین پادشاه سلسله قاجار ده روز پس از امضای قانون اساسی بر اثر بیماری کلیوی در سن ۵۴ سالگی. با وفات او دوران کوتاه مدارای دربار با نهضت پایان یافت و زمینه برآمدن استبداد محمدعلی‌شاه فراهم گردید.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار چهارم؛ مرگ مظفرالدین‌شاه","text":"کسروی تنها نیکی مظفرالدین‌شاه را همراهی با مشروطه می‌داند. مرگ او را در شب هجدهم دی قطع همان همراهی می‌نویسد."},{"sourceId":"nazem","locus":"تاریخ بیداری ایرانیان؛ جلد دوم","text":"ناظم‌الاسلام مظفرالدین شاه قاجار متوفی را پادشاهی رقیق‌القلب می‌خواند که نامش با بنیاد مشروطیت پیوند جاودان یافت."}],"personIds":["mozaffar-person","mohammad-ali-person","moshir-al-dowleh"],"personDeeds":{"mozaffar-person":"وفات در کاخ صاحبقرانیه و پایان دوره ده ساله سلطنت مظفری.","mohammad-ali-person":"جلوس بر اریکه پادشاهی به عنوان ششمین مظفرالدین شاه قاجار.","moshir-al-dowleh":"اداره امور کشور در ایام انتقال سلطنت و برگزاری مراسم سوگواری."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["مرگ مظفرالدین‌شاه","وفات مظفرالدین شاه قاجار مشروطه"],"context":"نارسایی شدید کلیوی (نفریت)، نقرس و آسیب‌های ناشی از سکته‌های مغزی پنجمین پادشاه سلسله قاجار.","whatHappened":[{"title":"۱. وفات در ۱۸ دی ۱۲۸۵ و داوری تاریخی","body":"در شامگاه ۱۸ دی ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)، مظفرالدین‌شاه در سن ۵۴ سالگی چشم از جهان فروبست و در کربلا به خاک سپرده شد. مظفرالدین‌شاه به رغم ضعف مفرط اراده و بذل‌وبخشش‌های مالی، به سبب طبع صلح‌جویانه و امتناع از خونریزی، نام خود را به عنوان «شاه مشروطه» در تاریخ ثبت کرد."},{"title":"۲. کسروی: شش ساعت از شب رفته؛ قطع همراهی همین پادشاه","body":"کسروی صحنه را همزمان می‌چیند: سه‌شنبه ۱۷ دی تبریز نمایندگان را با پیمان جانفشانی راه انداخت؛ شب چهارشنبه ۱۸ دی، شش ساعت از شب رفته، مظفرالدین‌شاه در تهران بدرود گفت. همان شب شستند و کفن کردند. فردا برداشتند. از پنجشنبه سه روز ختم در تکیهٔ دولت، سپس مسجد آدینه و سپهسالار. مجلس تا سه نشست برپا نکرد و تور سیاه بر سر در کشید.\n\nکسروی تنها نیکی این پادشاه را همراهی با مشروطه می‌داند: تا می‌توانست جلو درباریان را می‌گرفت. مرگ او مشروطه‌خواهان را از همان همراهی بی‌بهره کرد. سخن او دربارهٔ همکاری دیرهنگام همین مظفرالدین شاه قاجار است با مجلسی که خود امضا کرده بود.\n\nپیش از آمدن ولیعهد به تهران، محمدعلی‌میرزا به بهبهانی نامه نوشت که در روزنامهٔ مجلس چاپ شد. کسروی نامه را سراپا دروغ می‌شمارد و مدیر حبل‌المتین را از چاپلوسان «یگانه حامی» خواندن ولیعهد می‌داند:\n","quotes":[{"original":"از قراریکه شنیدم از تبریز کاغذی بجنابعالی نوشته‌اند که ولیعهد مخالف با عقاید ملت است و مجلس را که بندگان اقدس همایونی ارواحنا فداه داده است ولیعهد قبول ندارد اولا بذات مقدس پروردگار قسم است که این مطلب بکلی خلاف و بی اصل است و من از خدا میخواهم که انشاءالله این دولت و ملت ترقی کرده و رفع این مذلتها بشود ثانیاً بسر جدت قسم که اگر آدمی بعتبات فرستاده باشم اگر من آدم بعتبات فرستاده باشم در پرده نخواهد ماند و آشکار خواهد شد برای چه چرا باید من مخالف این عقیده و منکر آبادی مملکت باشم؟ ثالثاً از شخص شما تعجب دارم چرا این خیال و تصور را نسبت بمن نموده‌اید و چرا این کاغذ را باور کرده اید مگر خودتان آن اشخاص مغرض را نمیدانید این سهل است هزار از این اقدامات در علیه من مینمایند شما چرا باید باور کنید خواهش دارم سایرین را هم خودتان اطلاع بدهید که بدانند این تهمت است و منتظر جواب کاغذ هستم زیاده زحمت ندارم.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"با وفات او همراهی شخص مظفر با مجلس قطع شد و محمدعلی‌میرزا بر تخت نشست. نبرد او با بهارستان از تاج‌گذاری بی‌مجلس آغاز شد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":18,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":8},"title":"درگذشت مظفرالدین‌شاه","text":"وفات پادشاه قاجار و انتقال سلطنت به محمدعلی‌شاه."}]},{"id":"mohammad-ali-coronation-boycott","title":"تاج‌گذاری محمدعلی‌شاه و بی‌اعتنایی به نمایندگان مجلس","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":28,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":19},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":4,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":25},"tier":"primary","category":"court","summary":"روز شنبه ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی، محمدعلی میرزا، ولیعهد پیشین، در عمارت شاهی تاج‌گذاری کرد و محمدعلی شاه قاجار شد. ادوارد براون تاریخ تاج‌گذاری را همین ۱۹ ژانویه می‌نویسد و مرگ مظفرالدین شاه قاجار را یک هفته پیش از آن، ۸ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی، برابر با ۱۷ دی ۱۲۸۵، می‌آورد. ناظم‌الاسلام کرمانی آیین را به تفصیل روایت می‌کند: میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله، صدراعظم، تاج را بر سر پادشاه نهاد، موسیقی نواختند و توپ به عدد سن او، که ناظم آن را سی و هشت سال می‌نویسد، شلیک کردند و سپس شمار شلیک را به صد و ده رساندند. احمد کسروی می‌افزاید که سه روز در تهران و همهٔ شهرها چراغان کردند.\n\nآنچه این آیین را در تاریخ مشروطه متمایز می‌کند، ترکیب مدعوین است. رقم دعوت را صدراعظم برای علما و وزیران و سفیران و رجال دولت فرستاد. از هیئت نمایندگان مجلس شورای ملی، به نام نمایندگی مجلس، کسی را نخواندند. در نشست همان روز مجلس، که صورت مذاکرات رسمی آن به عنوان نشست ۳۱ باقی است، وکلا گله کردند که به مجلس اطلاع ندادند. سید حسین، نمایندهٔ صنف آهنگر و نعل‌ساز تهران، گفت حرف در این است که اعتنایی به مجلس نکردند. مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله، رئیس مجلس، و جواد سعدالدوله در عمارت حاضر بودند، اما به گفتهٔ خود وکلا به عنوان دیگر، نه به عنوان مجلس. کسروی همین را نشان نگرش محمدعلی شاه قاجار به مشروطه و مجلس می‌داند. براون نیز نخواندن وکلا را نخستین حلقه از سلسلهٔ بی‌اعتنایی‌های پادشاه تازه به مجلس می‌شمارد.\n\nمجلس همان روز قرار گذاشت نامه‌ای به صدارت بنویسد. چند روز بعد، در نشست ۳ بهمن، مکتوبی از صدارت رسید که رئیس و شش وکیل را به جشن ولیعهدی احمد میرزا در فردای آن روز بخواند. براون اعلام ولیعهدی را ۲۵ ژانویه، برابر با ۴ بهمن، می‌نویسد. امیر خادم این جشن را ۹ بهمن می‌آورد. صورت مذاکرات ۳ بهمن با روایت براون همخوان است. وکلا پس از بحث، با اکثریت آرا به رفتن رأی دادند. آیین تاج‌گذاری، اعتراض همان روز، و دعوت جشن ولیعهدی چند روز بعد، دنبالهٔ یک رشته است.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۴، بخش تاجگذاری محمدعلی شاه","text":"ناظم دعوت‌نامه، آیین عمارت شاهی، سنگینی تاج و شلیک توپ را در وقایع همان شنبه ثبت کرده است."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"مذاکرات دورهٔ نخست، نشست ۳۱ (۲۸ دی ۱۲۸۵) و نشست ۳۴ (۳ بهمن ۱۲۸۵)","text":"صورت مذاکرات نشست ۲۸ دی و نشست ۳ بهمن گلهٔ وکلا و دعوت به جشن ولیعهدی را دارد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش تاج‌گذاری محمدعلی میرزا","text":"کسروی نهادن تاج به دست مشیرالدوله، چراغان، نقل کتاب آبی و نخواندن وکلا را می‌آورد."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۳۲ تا ۱۳۴، آغاز فصل پنجم؛ نیز شرح‌حال مظفرالدین شاه قاجار در صفحات پیشین","text":"براون رسیدن ولیعهد، امضای قانون، مرگ مظفرالدین شاه قاجار و تاج‌گذاری ۱۹ ژانویه را در فصل پنجم نوشته است."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۲، ص ۱۰۵ تا ۱۰۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","text":"دولت‌آبادی مرگ پادشاه و انگیزهٔ رهایی از قید مشروطه را در آغاز سلطنت محمدعلی شاه قاجار آورده است."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۲۵، بخش مشاجرهٔ مجلس و دولت","text":"خادم نخواندن وکلا را عمدی می‌داند و خویشاوندی صنیع‌الدوله با دربار را یاد می‌کند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"به نقل کسروی","text":"کسروی از کتاب آبی سنگینی تاج و نهادن کلاه رسمی با جقهٔ نادری را نقل کرده است."}],"personIds":["mohammad-ali-person","mozaffar-person","moshir-al-dowleh","ahmad-person","sani-al-dowleh","saad-al-dowleh"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"در ۲۸ دی ۱۲۸۵ تاج‌گذاری کرد و هیئت نمایندگان را به نام مجلس نخواند.","mozaffar-person":"چند روز پس از امضای قانون اساسی درگذشت.","moshir-al-dowleh":"رقم دعوت را فرستاد و تاج را بر سر پادشاه نهاد.","ahmad-person":"چند روز پس از تاج‌گذاری ولیعهد اعلام شد.","sani-al-dowleh":"در آیین حاضر بود، اما وکلا حضور او را به نام مجلس ندانستند.","saad-al-dowleh":"در آیین به عنوان دیگر حاضر بود و در نشست ۳ بهمن دربارهٔ جشن ولیعهدی سخن گفت."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران","mozaffar-person":"پادشاه ایران","moshir-al-dowleh":"صدراعظم","ahmad-person":"ولیعهد","sani-al-dowleh":"رئیس مجلس","saad-al-dowleh":"وکیل مجلس"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["تاج‌گذاری محمدعلی‌شاه","تحریم مجلس در تاج‌گذاری","جلوس محمدعلی شاه قاجار"],"contextSections":[{"title":"ولیعهدی محمدعلی میرزا و مجلس اول","body":"محمدعلی میرزا، پسر مظفرالدین شاه قاجار، سال‌ها در تبریز ولیعهد بود. در تابستان ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)، به روایت یحیی دولت‌آبادی و احمد کسروی، از صدارت شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله ناخرسند بود و در فشار آوردن بر دربار برای برداشتن او سهم داشت. شرح آن در مدخل عزل عین‌الدوله آمده است. پس از صدور فرمان مجلس و گشایش مجلس اول، او همچنان ولیعهد بود و تاج و تخت را در پیش رو می‌دید، در حالی که قانون اساسی هنوز به امضا نرسیده بود و حدود اختیار پادشاه موضوع گفت‌وگوی تهران بود.\n\nبراون می‌نویسد که محمدعلی میرزا در ۱۷ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی از تبریز به پایتخت رسید و بامداد ۳۰ دسامبر قانون اساسی را امضا کرد و نوشتهٔ جداگانه‌ای نیز سپرد که مجلس موجود را دست‌کم دو سال منحل نکند. دولت‌آبادی این همراهی ظاهری را حاصل ملاحظاتی می‌داند که ولیعهد را ناگزیر کرد در گرفتن امضای پدر با رجال طرفدار مشروطه مساعدت نماید و به ملیون چنان بنماید که حکومت ملی را به سعی او به آنان عطا کرده‌اند، در حالی که آزادیخواهان آذربایجان، به نوشتهٔ او، فریب این تظاهر را نخوردند.\n\nمجلس شورای ملی از پاییز ۱۲۸۵ در بهارستان می‌نشست و ریاست آن با مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله بود. جواد سعدالدوله نیز از وکلای نامدار همان دوره بود. امیر خادم می‌نویسد که صنیع‌الدوله شوهرخواهر محمدعلی میرزا به شمار می‌رفت و هر دو از خاندان‌های اشرافی تهران بودند. قانون اساسی پنجاه و یک ماده‌ای را مظفرالدین شاه قاجار، در روزهای پایانی عمر، امضا کرد. براون می‌نویسد که علما او را یادآوری کردند که به پیشگاه خداوند نزدیک است و باید کاری بزرگ با خود ببرد که کفهٔ گناهان را سبک کند، و بدین ترغیب امضا گرفتند. اول ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی صدراعظم، مشیرالدوله، متن امضاشده را به مجلس برد و جمعیت بهارستان و باغ‌های پیرامون آن را از شادی پر کرد؛ اشعار یادبود خواندند و شهر دو شب چراغان بود. شرح امضا و تحویل قانون در مدخل قانون اساسی آمده است. فاصلهٔ میان آن شادی و آیین تاج‌گذاری کمتر از سه هفته بود و پادشاهی که وکلا انتظار داشتند مجلس را در آیین خود راه دهد، همان کسی بود که به تازگی قانون را امضا کرده و وعدهٔ بقای مجلس را سپرده بود."},{"title":"مرگ مظفرالدین شاه قاجار و رسیدن به تخت","body":"براون در روایت فصل پنجم کتاب خود می‌نویسد که یک هفته پس از بردن قانون به مجلس، در ۸ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی، مظفرالدین شاه قاجار درگذشت و پسرش جانشین او شد و در ۱۹ ژانویه تاج‌گذاری کرد. در جایی دیگر از همان کتاب، در شرح‌حال مظفرالدین شاه قاجار، تاریخ مرگ را ۴ ژانویه نوشته است. براون در فصل پنجم ۸ ژانویه را نوشته و در شرح‌حال ۴ ژانویه را. روایت پیوستهٔ همان کتاب، که تاج‌گذاری ۱۹ ژانویه را ده روز پس از مرگ می‌نهد، با ۸ ژانویه می‌خواند. ۱۷ دی ۱۲۸۵ خورشیدی برابر با ۸ ژانویه است.\n\nدولت‌آبادی مرگ را چند روز پس از امضای قانون می‌داند و ماه آن را می‌نویسد.\n\n{{quote:0}}\n\nاو می‌افزاید که رجال مستبد درباری و برخی روحانی‌نمایان پادشاه تازه را به برچیدن بساط تازه تشویق می‌کردند. براون نیز می‌نویسد که پادشاه تازه از مشروطه و از محدود شدن اختیاری که پیشینیان بی‌پاسخ اعمال می‌کردند ناخشنود بود و این ناخشنودی را با دعوت نکردن از وکلا در تاج‌گذاری آشکار کرد.\n\nکسروی یادآور می‌شود که محمدعلی میرزا پیش‌تر در نامه‌ای به سید عبدالله بهبهانی سوگندها خورده و خود را خواهان مشروطه نموده بود، و اکنون به یکباره بازگشته و این بی‌پروایی را می‌نمود. این داوری کسروی است. آنچه از اسناد همان روزها به قطع می‌توان گفت این است که فاصلهٔ میان امضای قانون، مرگ پادشاه پیشین، و آیین تاج‌گذاری کوتاه بود و مجلس، که تازه قانون اساسی را در دست داشت، انتظار داشت در آیین رسمی سلطنت تازه جایی داشته باشد.","quotes":[{"original":"مظفرالدین شاه در تاریخ ذیقعده هزار و سیصد و بیست و چهار رحلت می‌کند و از طرف ملت در تمام مملکت سوگواری پرحرارتی در مرگ او به جای آورده می‌شود که نظیرش کمتر دیده شده است. ... محمدعلی شاه قاجار پدرش مظفرالدین شاه مادرش تاج‌خاقان دختر میرزا تقی خان امیرکبیر بعد از وفات پدر به تخت سلطنت جلوس می‌نماید با هزار گونه هوا و هوس که در سر و هزارگونه آرزو که در دل دارد. ... محمدعلی شاه از ابتدای سلطنت بزرگ‌ترین غمی که دارد این است که خود را از قید و بند مشروطیت که قهراً اختیارات و عایدات او را هم محدود خواهد ساخت رهایی بخشد.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه و نویسندهٔ خاطرات «حیات یحیی»","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"ج ۲، ص ۱۰۵ و ۱۰۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"رویداد:، دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"دولت‌آبادی این فقره‌ها را در گذار از فصل مرگ مظفرالدین شاه قاجار به فصل سلطنت محمدعلی شاه قاجار می‌آورد."}]}],"whatHappened":[{"title":"دعوت‌نامه و مقدمات جشن","body":"ناظم‌الاسلام در وقایع پنجشنبه، برابر با ۲۶ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۷ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)، می‌نویسد که صدراعظم از آن روز شروع در دعوت‌نامهٔ تاج‌گذاری و تهیهٔ مقدمات جشن کرد. فردای آن، جمعه، درباریان مشغول تهیه بودند و رقم دعوت از طرف مشیرالدوله برای علما و وزراء و سفراء و رجال دولت و ملت فرستاده شد، و ناظم می‌افزاید که فردا تاج‌گذاری خواهد بود.\n\n{{quote:0}}\n\nدر همین روز، به نوشتهٔ ناظم، طلاب در مدرسهٔ سپهسالار انجمن کردند و خطیبان از بی‌نظمی مجلس و ترتیب نگرفتن نطق‌ها شکایت کردند و لایحه‌ای نوشتند که فردا به مجلس بفرستند. صنف ذاکرین و واعظان نیز انجمن کردند و گفتند با این رنج‌ها که در راه مشروطیت کشیده‌اند چرا نباید از طرف آنان یک وکیل به مجلس برود. این گفت‌وگوهای درون انجمن‌های تهران فضای روز پیش از تاج‌گذاری را نشان می‌دهد، اما دعوت رسمی دربار را ناظم همچنان خطاب به علما و وزیران و سفیران و رجال می‌داند، نه خطاب به هیئت نمایندگان.\n\nناظم در حاشیه می‌نویسد که شاهزاده سالارالدوله تقریباً در دو فرسخی بیرون شهر منزل دارد و درباریان خیالاتش را دریافته‌اند و هر چه او را احضار می‌کنند به عذر و بهانه متوسل می‌شود. این نکته را ناظم در همان روزهای تهیهٔ جشن آورده است.","quotes":[{"original":"جمعه ۳ شهر ذیحجة‌الحرام ۱۳۲۴. امروز درباریان مشغول تهیهٔ تاجگذاری می‌باشند. رقم دعوت از طرف میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله صدراعظم برای علماء و وزراء و سفراء و رجال دولت و ملت فرستاده شد. فردا تاجگذاری خواهد بود.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و از نزدیکان سید محمد طباطبایی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"ج ۴، وقایع (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۲۷ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۸ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"ناظم این فقره را یک روز پیش از آیین تاج‌گذاری ثبت کرده و ترکیب مدعوین را از زبان رقم دعوت صدراعظم آورده است."}]},{"title":"آیین تاج‌گذاری","body":"روز شنبه، برابر با ۲۸ دی، به نوشتهٔ ناظم، به حسب دعوت صدراعظم و وزیر جنگ، رؤسای روحانی و سفرای دول و شاهزادگان و سران و سرداران و وزیران و امرا با لباس تمام رسمی در عمارت شاهی حاضر شدند و تخت جواهرنشانی نهادند.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی نیز نهادن تاج را به آیین باستان بر عهدهٔ مشیرالدوله می‌داند و آغاز موسیقی و شلیک توپ را همزمان با آن می‌نویسد و می‌افزاید که سه روز در تهران و همهٔ شهرها چراغان کردند و در تبریز دو روز چراغان بود.\n\n{{quote:1}}\n\nبراون آیین را «درخشان» می‌خواند و شرح آن را به شمارهٔ پنج روزنامهٔ «ندای وطن» ارجاع می‌دهد. ناظم محل را «عمارت شاهی» نوشته است.\n\nناظم سن پادشاه را در هنگام شلیک توپ سی و هشت سال می‌نویسد. براون در شرح زیر تصویر محمدعلی شاه قاجار سال تولد را ۱۸۷۲ میلادی و تاج‌گذاری را ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ می‌آورد. فاصلهٔ سال تولدی که براون نوشته و روز تاج‌گذاری، به تقویم میلادی نزدیک به سی و پنج سال است. شلیک توپ را ناظم تا صد و ده ادامه می‌دهد و سبب این عدد را جز «هیئت عدد» نمی‌گوید.\n\nدر سوی دیگر شهر، همان جمعه، واعظان و ذاکران از اینکه یک نماینده از صنف خود در مجلس ندارند گله می‌کردند و نام کسانی چون سید جمال، ملک‌المتکلمین، حسام‌الذاکرین، شیخ محمد واعظ، شیخ مهدی سلطان‌المتکلمین و حاجی سید عبدالحسین واعظ را در زمرهٔ کسانی می‌آوردند که در سفارت انگلیس و در منبرها در بیداری مردم سهم داشتند. لایحهٔ آنان را برای فردا، یعنی همان روز تاج‌گذاری، نوشتند تا به مجلس بفرستند. بدین‌سان روز ۲۸ دی فقط روز آیین دربار و اعتراض وکلا نبود؛ انجمن‌های بیرون بهارستان نیز مطالبهٔ سهم در نمایندگی را پی می‌گرفتند، هرچند موضوع اعتراض رسمی نشست ۳۱ ترکیب مدعوین تاج‌گذاری بود، نه سهم واعظان در کرسی‌ها. ناظم نام سید جمال و ملک‌المتکلمین و دیگر واعظان را در شمار کسانی می‌آورد که فریادشان را در بیداری ملت و در بست سفارت از یاد نبرده‌اند، و قرار انجمن آنان را مطالبهٔ حق نمایندگی از مجلس می‌داند. این انجمن جدا از نشست رسمی بهارستان بود و لایحه‌اش موضوعی دیگر داشت، اما هر دو در یک شبانه‌روز از سهم مجلس و سهم گروه‌های بیرون آن سخن می‌گفتند.","quotes":[{"original":"روز شنبه ۴ ذی‌الحجة‌الحرام ۱۳۲۴. به حسب دعوت از طرف صدراعظم و وزیر جنگ رؤسای روحانی و سفراء دول و شاهزادگان و سران و سرداران و وزراء و امراء با لباس تمام رسمی در عمارت شاهی حاضر شده و تخت جواهرنشانی گذارده؛ شاهنشاه ایرانیان پا به پل تخت گذارده صدراعظم تاج شاهی را به دست گرفته بر سر شاه گذارد. روی تاج به طرف صدراعظم بود به همان طور بر سر شاه گذارد و اعلیحضرت ملتفت شده تاج را به دست خود گردانید و فرمود: جناب صدراعظم تاج خیلی سنگین است سنگینی او مرا صدمه می‌زند. صدراعظم عرض کرد قربان باید متحمل این بار سنگین شوید و طاقت آورید. فوراً بای موزیک گذارده شلیک توپ به عدد سن شاه که سی و هشت سال باشد کردند. بر حسب هیئت عدد صد و ده بقیه را شلیک کردند تا عدد صد و ده تکمیل شده علماء و سفراء و وزراء تمام ایستاده تبریک عرض کردند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و از نزدیکان سید محمد طباطبایی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"ج ۴، بخش «تاجگذاری محمدعلی شاه»","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"ناظم این گزارش را از نزدیک، در شمار وقایع همان شنبه، نوشته و سپس از واژگونه نهادن تاج و سنگینی سلطنت ایران تفسیر خود را افزوده است."},{"original":"شنبه بیست و هشتم دیماه (۴ ذی‌الحجه) محمدعلی میرزا تاج‌گذاری کرد. همه را خوانده بودند و به آیین باستان مشیرالدوله صدراعظم تاج را به سر او نهاد و در همان هنگام موزیک و شلیک توپ آغاز گردید و سه روز در تهران و همه شهرها چراغان کردند. در تبریز دو روز چراغان بود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش تاج‌گذاری محمدعلی میرزا (نسخهٔ مورد استفاده؛ متن چاپی نزدیک آغاز سلطنت او)","date":"نگارش دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی؛ رویداد: ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"کسروی این فقره را درست پیش از نقل جملهٔ کتاب آبی دربارهٔ سنگینی تاج و پیش از شرح غیبت نمایندگان مجلس می‌آورد."}]},{"title":"تاج سنگین و دو روایت","body":"در لحظهٔ نهادن تاج، دو روایت جداگانه در دست است. ناظم می‌گوید روی تاج به طرف صدراعظم بود و او تاج را همان‌گونه بر سر نهاد؛ پادشاه توجه کرد و تاج را به دست خود گرداند و از سنگینی آن شکایت کرد. سپس ناظم از پیش خود می‌افزاید که به واسطهٔ واژگونه نهادن تاج، انقلابی در آینده پدید خواهد آمد، اما خود پادشاه آن را اصلاح خواهد کرد، و نیز امر سلطنت ایران بسیار سنگین خواهد بود. این تفسیر از آنِ ناظم است.\n\nکسروی از کتاب آبی جمله‌ای می‌آورد که جزئیات دیگری دارد: تاج بزرگ و سنگین بود و سر تاب نگهداری آن را نداشت؛ ناگزیر شد به هر دو دست آن را نگه دارد و پس از چند دقیقه تاج را برداشت و به جای آن کلاه رسمی ایرانی که جقهٔ نادری داشت بر سر گذاشت.\n\n{{quote:0}}\n\nاین دو گزارش یکدیگر را لزوماً نفی نمی‌کنند: هر دو از سنگینی تاج سخن می‌گویند، اما یکی بر جهت واژگونهٔ تاج و سخن پادشاه با صدراعظم تکیه دارد و دیگری بر برداشتن تاج و نهادن کلاه جقه‌دار. منابع یکی را بر دیگری ترجیح نداده‌اند.","quotes":[{"original":"تاج چون بزرگ و سنگین می‌بود سر تاب نگهداری آن را نداشت. این بود ناگزیر شد که به هر دو دست آن را نگه دارد و پس از چند دقیقه تاج را برداشت و به جای آن کلاه رسمی ایرانی که جقه نادری را می‌داشت به سر گذاشت.","speaker":"نویسندگان کتاب آبی، به روایت احمد کسروی","speakerTitle":"مجموعهٔ مکاتبات و گزارش‌های وزارت خارجهٔ بریتانیا، به نقل کسروی","work":"کتاب آبی، به نقل «تاریخ مشروطهٔ ایران»","workType":"مجموعه اسناد، نقل در کتاب تاریخ","page":"بخش تاج‌گذاری محمدعلی میرزا در تاریخ مشروطهٔ ایران","date":"رویداد: ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی (۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی، ۲۴۶۵ شاهنشاهی)","context":"کسروی این جمله را بلافاصله پس از شرح نهادن تاج و چراغان می‌آورد تا سنگینی تاج را با روایتی غیر از روایت ناظم نیز نشان دهد."}]},{"title":"نشست ۳۱ مجلس و اعتراض وکلا","body":"همان شنبه، مجلس شورای ملی نشست ۳۱ خود را برگزار کرد. صورت مذاکرات دارالشورای ملی، به تاریخ شنبه، پس از قرائت خلاصهٔ صورت مجلس پنجشنبه، با پرسش سید حسین آغاز می‌شود.\n\n{{quote:0}}\n\nسید محمدتقی گفت این حرف صحیح است و باید از طرف مجلس نیز وکلا حضور داشته باشند. شیخ حسین پاسخی را که شنیده بود چنین باز گفت که علما، که نمایندهٔ ملت‌اند، حضور داشتند. سید حسین جواب داد علما از جانب خودشان بودند و ربطی به وکلا ندارد؛ رئیس به عنوان دیگر بود و سعدالدوله به عنوان دیگر، و به عنوان مجلس نبود.\n\n{{quote:1}}\n\nمیرزا طاهر، که خادم او را نمایندهٔ طلاب تهران می‌داند، اصل را چنین بیان کرد که سلطان سلطان ملت است و باید از طرف ملت تاج بگذارند و مجلس نمایندهٔ ملت است. رئیس مجلس گفت در این باب اطلاع کامل شخصی ندارد. سید حسین دوباره پرسید اگر تاج‌گذاری هست چرا نباید از هیئت مجلس جمعی از نمایندگان ملت باشند.\n\n{{quote:2}}\n\nحاجی معین‌التجار یادآور شد که بعضی از وکلا حاضر بودند: رئیس و سعدالدوله. سید حسین پاسخ داد رئیس از طرف مجلس نبود، به عنوان دیگر بود؛ آقا میرزا محسن به عنوان علما بود و سعدالدوله به عنوان وزرا؛ دخلی به عنوان مجلس ندارد. سپس مقصود خود را چنین جمع کرد که اگر به مجلس اطلاع می‌دادند و دعوت می‌کردند، به همان یک نفر رئیس هم قناعت می‌کردند؛ حرف در این است که اعتنایی به مجلس نکردند.\n\n{{quote:3}}\n\nمیرزا محمود خوانساری پرسید چطور فلان طبیب را دعوت می‌کنند و وکلا را دعوت نمی‌کنند، و پیش‌تر پیشنهاد کرده بود از رئیس بپرسند در سایر دول مشروطه تاج‌گذاری به چه ترتیب است. میرزا محمود، در فقره‌ای که کسروی نیز نقل کرده، گفت حالا که اول مجلس است اگر می‌تواند مطالبهٔ حق خودش را بکند، وگرنه بعدها نمی‌تواند کاری از پیش ببرد.\n\n{{quote:4}}","quotes":[{"original":"آقا سید حسین: شنیدم امروز روز تاجگذاری بود صحیح است یا خیر (بعضی گفتند بلی صحیح است). آقا سید حسین: اگر صحیح است پس چرا به مجلس اطلاع ندادند و وکلا را خبر نکردند. نمایندگان ملت در تاجگذاری باید حاضر باشند.","speaker":"سید حسین، نمایندهٔ صنف آهنگر و نعل‌ساز تهران، در نشست ۳۱ مجلس شورای ملی","speakerTitle":"وکیل مجلس اول","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱","workType":"صورت مذاکرات رسمی مجلس","page":"مذاکرات ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"این نخستین عبارات نشست همان روز است و اعتراض را از خبر شدن وکلا پس از برگزاری آیین آغاز می‌کند."},{"original":"آقا شیخ حسین: جواب می‌دهند که علماء روحانی که نماینده ملتند حضور داشتند. آقا سید حسین: علماء از جانب خودشان بودند ربطی به وکلا ندارد. جناب رئیس بودند به عنوان دیگر و جناب سعدالدوله بودند به عنوان دیگر. به عنوان مجلس نبود.","speaker":"شیخ حسین و سید حسین، در نشست ۳۱ مجلس شورای ملی","speakerTitle":"وکلای مجلس اول","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱","workType":"صورت مذاکرات رسمی مجلس","page":"مذاکرات ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"این گفت‌وگو تمایز میان حضور اتفاقی دو تن از رجال مجلس و دعوت از هیئت نمایندگان را روشن می‌کند."},{"original":"آقا میرزا طاهر: سلطان سلطان ملت است باید از طرف ملت تاج بگذارند و مجلس نماینده ملت است.","speaker":"میرزا طاهر، نمایندهٔ طلاب تهران","speakerTitle":"وکیل مجلس اول","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱","workType":"صورت مذاکرات رسمی مجلس","page":"مذاکرات ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"کسروی نیز همین جمله را از میان گله‌های آن روز برمی‌گزیند و آن را نمونهٔ استدلال وکلا می‌آورد."},{"original":"آقا سید حسین: رئیس از طرف مجلس نبود به عنوان دیگر بود. آقا میرزا محسن بود به عنوان علماء بود سعدالدوله بود به عنوان وزرا بود دخلی به عنوان مجلس ندارد. غرض این است که اگر به مجلس اطلاع می‌دادند و دعوت می‌کردند به همان یک نفر رئیس هم ما قناعت می‌کردیم. حرف در این است که اعتنایی به مجلس نکردند.","speaker":"سید حسین، نمایندهٔ صنف آهنگر و نعل‌ساز تهران","speakerTitle":"وکیل مجلس اول","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱","workType":"صورت مذاکرات رسمی مجلس","page":"مذاکرات ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"این جمله موضع معترضان را از درخواست حضور همهٔ وکلا به مطالبهٔ اصل اطلاع و احترام به مجلس فروکاست و معیار اعتراض را روشن کرد."},{"original":"آقا میرزا محمود: حالا که اول مجلس است اگر می‌تواند مطالبه حق خودش را بکند والا بعدها نمی‌تواند کاری از پیش ببرد.","speaker":"میرزا محمود","speakerTitle":"وکیل مجلس اول","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱","workType":"صورت مذاکرات رسمی مجلس","page":"مذاکرات ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"کسروی این سخن را از میرزا محمود کتابفروش می‌داند. در صورت مذاکرات، نام گوینده «آقا میرزا محمود» آمده و «آقا میرزا محمود خوانساری» نیز در همان نشست جداگانه سخن گفته است."}]},{"title":"تصمیم به نامهٔ اعتراض","body":"سید محمدتقی پیشنهاد کرد مجلس در این باب چیزی به صدارت بنویسد که چرا از هیئت مجلس دعوت نشده است. سید مصطفی پرسید باید ملاحظه کرد که اگر نامه را بنویسند نتیجه دارد یا نه. صدیق‌حضرت گفت نتیجهٔ بعدی دارد: اگر بعدها چنین کاری اتفاق بیفتد تکلیف مجلس معلوم است و این مطلب که گذشت برای امور بعدی ثمر دارد. میرزا محمود خوانساری نتیجه را چنین نهاد که همین یکی دو روز از وکلا دعوت شود. میرزا حسین‌قلی گفت مجلس باید حقوق خود را مطالبه کند. حاجی سید آقا احتمال داد که شاید امروز علما را دعوت کردند و روز دیگر وکلا را دعوت نمایند.\n\nرئیس گفت بنویسید، فردا آن را بخوانند و بفرستند. خیاط‌باشی خواست همان روز بنویسند و بخوانند. رئیس پاسخ داد این چیزی نیست؛ حال که موقعش گذشته می‌نویسند و می‌دهند.\n\n{{quote:0}}\n\nپس از این گفت‌وگو، نشست به لایحهٔ انجمن طلاب مدرسهٔ سپهسالار دربارهٔ نظامنامهٔ داخلی و سپس به امتیازنامهٔ بانک ملی و تظلم صیادان انزلی گذشت. خادم یادآور می‌شود که قرائت امتیازنامهٔ بانک ملی نیز در همین جلسهٔ ۲۸ دی بود. سید حسین در پایان همان نشست، در حاشیهٔ نامه به صدارت دربارهٔ شیلات، گفت سپهدار زمانی که گمرک با او بوده صد و پنجاه هزار تومان مال دولت را خورده و حساب پس نداده و اکنون می‌خواهد به حکومت رشت برود؛ نخست باید حساب او را رسیدگی کنند. رئیس این مطلب را خارج از موضوع دانست. این فقره با روایتی که خادم از رفتن محمدولی‌خان تنکابنی سپهدار به حکومت گیلان در آغاز سلطنت تازه به دست می‌دهد همخوان است، هرچند صورت مذاکرات عزیمت را در همان روز قطعی نمی‌کند.","quotes":[{"original":"آقا سید محمد تقی: مجلس در این باب چیزی به صدارت بنویسد که چرا از هیئت مجلس دعوت نشده است؟ ... رئیس: بنویسید فردا خوانده شود بفرستید. خیاط‌باشی: خوبست همین امروز نوشته شود و خوانده شود. رئیس: این چیزی نیست حال که موقعش گذشته می‌نویسند می‌دهیم.","speaker":"سید محمدتقی، صنیع‌الدوله رئیس مجلس، و خیاط‌باشی","speakerTitle":"وکلا و رئیس مجلس اول","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱","workType":"صورت مذاکرات رسمی مجلس","page":"مذاکرات ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"این تبادل نشان می‌دهد که مجلس به نوشتن نامه رأی داد، اما رئیس، که خود در آیین حاضر بود، موضوع را امری گذرا شمرد و نوشتن را به فردا افکند."}]}],"views":[{"title":"روایت ناظم‌الاسلام","body":"ناظم آیین را با جزئیات درباری روایت می‌کند: ترکیب مدعوین، تخت، جهت تاج، سخن پادشاه دربارهٔ سنگینی، شلیک توپ به عدد سن و تکمیل آن تا صد و ده، و تبریک علما و سفیران و وزیران. او در پایان می‌گوید عموم اهالی ایران و به خصوص اهالی تهران خرسند و خرم گردیدند. در همان حال، نخستین فقرهٔ مذاکرات مجلس را در آن روز «شکایت و گله از اینکه چرا در مسئلهٔ تاجگذاری وکلای منبعوثان ملت را اطلاع نداده و از آن‌ها دعوت نکردند» می‌نویسد. بدین‌سان ناظم هم شکوه شهر را ثبت می‌کند و هم گلهٔ مجلس را، بی‌آن‌که یکی را به جای دیگری بنشاند. تفسیر او دربارهٔ واژگونه نهادن تاج و ظهور انقلاب در آینده، داوری شخصی مورخ است."},{"title":"روایت کسروی","body":"کسروی از غیبت نمایندگان آغاز می‌کند و حضور صنیع‌الدوله و سعدالدوله را به نام اعیان می‌داند، نه به نام نمایندگی مجلس.\n\n{{quote:0}}\n\nاو سپس تصویری کلی از خوی خودکامگی محمدعلی شاه قاجار، گرایش به همسایهٔ شمالی، و حلقهٔ کسانی چون شایشال، مفاخرالملک، مفاخرالدوله، امیر بهادر، ساعدالملک، سید محمد یزدی و حاجی میرزا اسدالله به دست می‌دهد و می‌گوید جای سازشی با مشروطه و مجلس باز نمی‌گذاشت. کامران میرزا را نیز از بدخواهان مشروطه می‌شمارد که دامادش را به برانداختن مجلس دلیرتر می‌کرد. این داوری‌ها از آنِ کسروی است و ناظر به سیر ماه‌های بعد نیز هست؛ آنچه به طور مشخص از آیین ۲۸ دی برمی‌آید، همان نخواندن وکلا و گلهٔ همان روز است.","quotes":[{"original":"در این نشست نمایندگان مجلس نبودند. صنیع‌الدوله و سعدالدوله را به نام اعیان خوانده و به نام نمایندگی مجلس هیچکس را نخوانده بودند. از همین جا سگالش محمدعلی میرزا دربارهٔ مشروطه و مجلس نمودار می‌شد. کسی که در نامهٔ خود به شادروان بهبهانی آن سوگندها را خورده و خود را خواهان مشروطه باز نموده بود، کنون به یکبار بازگشته و این بی‌پروایی را می‌نمود. همان روز در مجلس گفتگو به میان آمد، و کسانی از نمایندگان گله کردند و برخی جمله‌های تند نیز به میان آمد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش تاج‌گذاری محمدعلی میرزا","date":"نگارش دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی؛ رویداد: ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"کسروی پس از این فقره جمله‌های میرزا طاهر و میرزا محمود را می‌آورد و می‌گوید از این گله‌ها سودی نتوانست بود، زیرا محمدعلی میرزا از ترس راه تاج و تخت بیرون آمده و در اندیشهٔ برانداختن مجلس بود."}]},{"title":"روایت خادم و صورت مذاکرات","body":"خادم تاج‌گذاری ۲۸ دی را نخستین نمایش ناسازگاری محمدعلی شاه قاجار با نظام مجلس می‌داند.\n\n{{quote:0}}\n\nمتن گفت‌وگوی کوتاهی که او می‌خواند با صورت مذاکرات نشست ۳۱ یکی است. او حضور صنیع‌الدوله و سعدالدوله را به خاندان اشرافی و خویشاوندی نسبت می‌دهد، چنان‌که خود وکلا نیز عنوان حضور آنان را از نمایندگی مجلس جدا کردند. خادم سپس می‌افزاید که نتیجهٔ اعتراض، دعوت از هیئت رئیسه در جشن ولیعهدی احمد میرزا در ۹ بهمن بود. صورت مذاکرات ۳ بهمن و روایت براون روز جشن را ۴ بهمن، برابر با ۲۵ ژانویه، می‌نشانند. تاریخ خادم کنار سند مجلس و براون می‌ماند.\n\nخادم همچنین می‌نویسد که سه تن از بزرگان درباری ضد مشروطه، حاجب‌الدوله و امیر بهادر جنگ و سپهدار تنکابنی، از دربار پادشاه تازه کنار رفتند: دو تن نخست بدون سمت رسمی تازه در خانه نشستند و محمدولی‌خان سپهدار به حکومت گیلان رفت، و در مقابل کامران میرزا نایب‌السلطنه، عمو و پدرزن پادشاه و پدر بزرگ احمد میرزا، وزیر جنگ بود و در عمل همهٔ کارها را در دست داشت. کسروی، در همان صفحات تاج‌گذاری، امیر بهادر را همچنان در شمار نزدیکان مؤثر محمدعلی شاه قاجار می‌آورد. این دو تصویر از ترکیب دربار در هفته‌های نخست سلطنت یکسان نیست و باید هر یک را با نام راوی خواند.","quotes":[{"original":"در روز ۲۸ دی سال ۱۲۸۵ آقای محمدعلی میرزای ولیعهد، به عنوان ششمین شاه از سلسله قاجاریه تاجگذاری کرد و شد محمدعلی شاه. ایشان که حتی قبل از تاجگذاری هم سر بدعهدی و لجاجت با نظام مجلس و مشروطه را داشت، از همان روز اول پادشاهیش مخالفت خودش با این نظام جدید را نشان داد. روز اول که می‌گویم منظورم همان روز تاجگذاری است. ایشان عمداً در مراسم تاجگذاری هیچکسی از نمایندگان مجلس را دعوت نکرد. تنها کسانی از مجلس که در مراسم تاجگذاری حاضر بودند مرتضی‌قلی صنیع‌الدوله و جواد سعدالدوله بودند، که به واسطه اینکه از خاندانهای اشرافی تهران بودند دعوت شدند و حضورشان به عنوان نماینده مجلس نبود. به خصوص صنیع‌الدوله که شوهرخواهر شاه محسوب می‌شد.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ مشروطه","work":"ماجرای مشروطه","workType":"گفتار تاریخی","page":"قسمت ۲۵، بخش مشاجرهٔ مجلس و دولت","date":"روایت رویداد ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"خادم این فقره را در آغاز بخش مربوط به رابطهٔ محمدعلی شاه قاجار با مجلس می‌آورد و سپس عین گفت‌وگوی نشست ۳۱ را می‌خواند."}]},{"title":"روایت براون و دولت‌آبادی","body":"براون مرگ را ۸ ژانویه، تاج‌گذاری را ۱۹ ژانویه، و اعلام ولیعهدی احمد میرزا را ۲۵ ژانویه می‌نویسد و نخواندن وکلا را نخستین بی‌اعتنایی از سلسله‌ای می‌داند که خشم نمایندگان را برانگیخت و با حاضر نشدن وزیران مسئول در مجلس برای پاسخ به پرسش‌ها شدت یافت.\n\n{{quote:0}}\n\nدولت‌آبادی تاج‌گذاری را آیین جداگانه‌ای به تفصیل نمی‌نویسد، اما زمینهٔ ذهنی سلطنت تازه را چنین می‌گذارد که محمدعلی شاه قاجار از ابتدا در بند رهایی از محدودیت مشروطه بود و مشوق درونی و بیرونی، از جمله شایشال معلم زبان روسی، او را در این راه می‌رانْد. نگاه او با خوانش کسروی و براون در اصل ناخشنودی پادشاه از مجلس نزدیک است، هرچند جزئیات روز ۲۸ دی را آنان پر کرده‌اند.","quotes":[{"original":"A week later, on Jan. 8, 1907, Muzaffaru'd-Din Shah was gathered to his fathers, and was succeeded by his son Muhammad 'Ali Mirza, who was duly crowned on Jan. 19, and whose second son, Sultan Ahmad Mirza, was proclaimed Wali-'ahd (Crown-Prince) on Jan. 25. ... He manifested this dislike by not inviting the deputies to be present at his Coronation (of which brilliant ceremony a description is given in No. 5 of the Nida-yi-Watan). This omission, the first of a series of slights put upon the Majlis by the Shah, was greatly resented by the Deputies, and their anger was increased by the refusal of the responsible Ministers to appear in the House and answer questions.","translation":"یک هفته بعد، در ۸ ژانویهٔ ۱۹۰۷، مظفرالدین شاه به پدرانش پیوست و پسرش محمدعلی میرزا جانشین او شد، که در ۱۹ ژانویه به رسم تاج‌گذاری کرد و پسر دومش سلطان احمد میرزا در ۲۵ ژانویه ولیعهد اعلام شد.... او این ناخشنودی را با دعوت نکردن از وکلا برای حضور در تاج‌گذاری‌اش آشکار کرد (که شرح این آیین درخشان در شمارهٔ پنج «ندای وطن» آمده است). این ترک فعل، نخستین حلقه از سلسلهٔ بی‌اعتنایی‌هایی که پادشاه به مجلس روا داشت، خشم شدید نمایندگان را برانگیخت و خودداری وزیران مسئول از حضور در مجلس و پاسخ به پرسش‌ها بر این خشم افزود.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۳۳ و ۱۳۴، آغاز فصل پنجم","date":"رویداد: ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی (دی و بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی، ۲۴۶۵ شاهنشاهی)؛ کتاب: ۱۹۱۰ میلادی","context":"براون این فقره را درست پس از شرح بردن قانون اساسی به مجلس در اول ژانویه و پیش از بحث مسئولیت وزیران می‌آورد."}]}],"aftermathSections":[{"title":"جشن ولیعهدی احمد میرزا و دعوت از مجلس","body":"در نشست ۳ بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۴ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)، در میانهٔ مذاکرات، مکتوبی از طرف صدارت رسید که فردا، روز عید، طرف عصر، برای جشن ولیعهدی احمد میرزا رئیس با شش نفر از وکلای مجلس حاضر شوند. براون اعلام ولیعهدی را ۲۵ ژانویه می‌نویسد که برابر با ۴ بهمن، یعنی همان «فردا»ی نشست ۳ بهمن، است.\n\nسید حسین پرسید چه جشن ولیعهدی است که مجلس از این ترتیب مسبوق نیست؛ در تاج‌گذاری به مجلس اطلاعی ندادند و در امور دیگر نیز چنین بود، و حالا در جشن ولیعهدی دعوت می‌کنند؛ او گفت اهل مجلس نروند. میرزا ابوالحسن‌خان بحث را به این برد که تعیین ولیعهد با کیست، با پادشاه یا با مجلس. اسدالله میرزا پاسخ داد در خانوادهٔ قاجاریه ولیعهدی به وراثت است و از طرف مادر هم باید شاهزاده باشد. شیخ حسین شرط همراهی با قانون اساسی و مجلس را افزود. سید حسین گفت غرض او این نبود که تعیین ولیعهد با مجلس است؛ گفت آن وقت در تاج‌گذاری به مجلس خبر ندادند، حالا چطور شد دعوت می‌کنند. در صورت مذاکرات آمده است که گفتند در آن فقره صدراعظم عذر خواسته بود.\n\n{{quote:0}}\n\nسید محمد این سخن را بی‌ربط دانست که اگر در یک مورد سهوی شد باید گفت چرا در این مورد دعوت کردند. سعدالدوله گفت این‌که آن وقت چرا دعوت نکردند و حالا کردند دلیل موجهی نیست. آقا مشهدی باقر گفت یک وقتی سهو می‌شود، دولت و ملت یکی است، البته باید رفت. سرانجام رئیس خواست هر کس رأی به رفتن دارد ورق سفید بدهد و هر کس ندارد ورق سیاه؛ پس از قرعه، اکثریت آرا به رفتن بود. بدین‌سان مجلس، با یادآوری گلهٔ تاج‌گذاری، دعوت جشن ولیعهدی را پذیرفت. خادم تاریخ این جشن را ۹ بهمن می‌نویسد؛ صورت مذاکرات و براون ۴ بهمن را به دست می‌دهند.","quotes":[{"original":"آقا سید حسین: آن مسئله را چه گفتید چه جشن ولیعهدی است که مجلس هیچ از این ترتیب مسبوق نیست. در تاجگذاری که به مجلس اطلاعی ندادند و همچنین در امورات دیگر حالا در جشن ولیعهدی دعوت می‌کنند من می‌گویم اهل مجلس نروند هر کس هر چه رأی دارد بگوید. ... آقا سید حسین: غرض این نبود که این مطلب با مجلس است گفتم آنوقت در تاجگذاری به مجلس خبر ندادند حالا چطور شد دعوت می‌کنند. (گفتند در آن فقره صدراعظم عذر خواسته بودند.)","speaker":"سید حسین، نمایندهٔ صنف آهنگر و نعل‌ساز تهران","speakerTitle":"وکیل مجلس اول","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۴","workType":"صورت مذاکرات رسمی مجلس","page":"مذاکرات ۳ بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی","date":"۳ بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۴ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"این گفت‌وگو پیوند مستقیم میان اعتراض ۲۸ دی و دعوت بعدی دربار را نشان می‌دهد و از عذرخواهی صدراعظم بابت نخواندن وکلا در تاج‌گذاری خبر می‌دهد."}]},{"title":"چهره‌های دربار تازه","body":"چنان‌که در دیدگاه‌ها آمد، خادم از کنار رفتن حاجب‌الدوله و امیر بهادر و رفتن سپهدار به گیلان، و قوت گرفتن کامران میرزا، سخن می‌گوید، و کسروی حلقهٔ نزدیکان را به گونه‌ای دیگر می‌چیند. آنچه برای سیر مجلس اهمیت دارد این است که وزیر جنگ در هفته‌های بعد، به روایت خادم، خود را برتر از آن می‌دانست که در مجلس حاضر شود و پاسخ بدهد، و کامران میرزا در این زمان همان وزیر جنگ بود. اسدالله میرزا در نشست ۳ بهمن ولیعهدی را حق موروث خاندان خواند؛ این یادآوری نشان می‌دهد که دربار آیین‌های سلطنت را همچنان در منطق درونی قاجار می‌دید، حتی وقتی ناگزیر شد چند وکیل را به جشن ولیعهدی بخواند."},{"title":"آغاز کشمکش مجلس و دولت","body":"براون خشم ناشی از نخواندن وکلا را با خودداری وزیران مسئول از حضور در مجلس و پاسخگویی پیوند می‌دهد. صورت مذاکرات ۲۸ دی، پس از گلهٔ تاج‌گذاری، به مسامحهٔ وزارت خارجه در دادن امتیازنامهٔ شیلات و به مسئولیت وزیران می‌رسد. در ۲۶ دی، دو روز پیش از تاج‌گذاری، سعدالدوله با ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، وزیر مالیه، بر سر حساب گمرک و معنای بودجه گفت‌وگو کرده بود و وزیر مالیه گفته بود گمرک وزیر علیحده دارد و آنچه او مسئول است همان است که با او بوده. خادم این گفت‌وگو را نشانهٔ آن می‌داند که هنوز مرز دولت و دربار روشن نبود و «دستخط» پادشاه جای بودجه به معنای فرنگی را می‌گرفت.\n\nدر ۱۳ بهمن، به روایت خادم و صورت مذاکرات، محتشم‌السلطنه از طرف دولت فهرست وزیران را آورد و گفت آنان مسئول ذات اقدس همایونی‌اند؛ سعدالدوله و تقی‌زاده خواستند مسئولیت به مجلس باشد و جز اینان وزیری نباشد، و میان وزیر جنگ و وزیر لشکر فرق نگذارند. خادم می‌نویسد مشیرالدوله در این معرفی حتی خود به مجلس نیامد و از همین بهمن پیدا بود که پادشاه تازه او را کنار گذاشته، هرچند استعفای رسمی‌اش حدود یک ماه بعد رسید. این کشمکش‌ها موضوع مدخل‌های بعدی‌اند. آنچه به تاج‌گذاری بازمی‌گردد این است که نخواندن وکلا، در خوانش براون و کسروی و خادم، نخستین نشانهٔ آشکار فاصلهٔ سلطنت تازه با مجلس بود، و دعوت بعدی به جشن ولیعهدی آن فاصله را از میان نبرد، هرچند عذر صدارت و رأی مجلس به رفتن، شکل اعتراض را از تحریم کامل به نظارت مشروط بدل کرد.\n\nبراون وعدهٔ جداگانهٔ محمدعلی میرزا را، همان بامداد امضای قانون، چنین می‌نویسد که مجلس موجود را دست‌کم دو سال منحل نکند، و می‌افزاید که نگاهداری این وعده و وعده‌های همانند را در فصل‌های بعد خواهد دید. تاج‌گذاری، در این خوانش، نخستین آزمون آن وعده‌ها نبود، اما نخستین آیین رسمی پس از رسیدن به تخت بود و ترکیب مدعوین آن را وکلا همان آزمون دانستند. صدیق‌حضرت در همان نشست ۲۸ دی نتیجهٔ نامه را نه در برگرداندن آیین گذشته، بلکه در روشن شدن تکلیف مجلس برای بارهای بعد می‌دید. رأی ۳ بهمن به رفتن به جشن ولیعهدی، با یادآوری همان گله، نشان می‌دهد که مجلس راه تحریم کامل را نرفت و در همان حال فراموش کردن ترک دعوت را هم نپذیرفت.\n\nاز حیث گاه‌شماری، فاصله‌ها کوتاه است: رسیدن ولیعهد به تهران در ۱۷ دسامبر، امضای قانون در ۳۰ دسامبر، بردن متن به مجلس در اول ژانویه، مرگ مظفرالدین شاه قاجار به روایت متصل براون در ۸ ژانویه، تاج‌گذاری در ۱۹ ژانویه، و اعلام ولیعهدی احمد میرزا در ۲۵ ژانویه. در این سی و نه روز، سه آیین رسمی پیاپی برگزار شد: جشن قانون، سوگواری پادشاه درگذشته، و تاج‌گذاری جانشین. چراغان جشن قانون به نوشتهٔ براون دو شب بود و چراغان تاج‌گذاری به نوشتهٔ کسروی سه روز در تهران و شهرها، و دو روز در تبریز. مجلس در هر سه مقطع بر جا بود، اما فقط در یکی از دو جشن سلطنتی، آن هم پس از اعتراض و به شمار محدود رئیس و شش وکیل، به رسم دعوت‌نامه جایی یافت.\n\nدر تاریخ‌نگاری مشروطه، این آیین را نباید فقط رسمی درباری شمرد. قانون اساسی چند هفته پیش امضا شده بود، پادشاه پیشین تازه درگذشته بود، و مجلس اول بر جا بود. ترکیب مدعوین عمارت شاهی، و گفت‌وگوی همان روز بهارستان، دو تصویر از یک روز به دست می‌دهد: از یک سو تاج و توپ و تبریک سفیران، و از سوی دیگر این پرسش که سلطان سلطان ملت است و مجلس نمایندهٔ ملت. سیر بعدی سلطنت محمدعلی شاه قاجار را منابع در پرتو همین نخستین فاصله می‌خوانند."}]},{"id":"national-bank-charter","title":"تصویب امتیازنامهٔ دوازده‌گانهٔ تأسیس بانک ملی ایران","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":28,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":19},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":6,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":27},"tier":"primary","category":"economic","summary":"امتیازنامهٔ دوازده‌گانهٔ بانک ملی سند حقوقی طرحی است که مجلس اول، پس از رد استقراض از روسیه و بریتانیا، برای برپا کردن بانکی ایرانی نوشت. صورت مذاکرات قرائت متن را در نشست ۳۱، شنبه ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)، ثبت کرده است. مذاکرهٔ فصل‌به‌فصل در ۵ بهمن ادامه یافت. در نشست ۳۶، یکشنبه ۶ بهمن ۱۲۸۵ (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۷ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)، نمایندگان به آراء تامه، صحت امتیازنامه را پذیرفتند.\n\nفروش سهام به تبعهٔ خارجه ممنوع بود و مدت امتیاز صد و ده سال معین شد. براون اعطای امتیاز را ۱ فوریهٔ ۱۹۰۷ نوشته و بهبهانی از امضای محمدعلی شاه قاجار خبر داده است. این تاریخ‌ها یکی نیست. کار بانک به گشایش دفتر و گرد آمدن سرمایه نرسید. بانکی که در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۰۶ تأسیس شد نهاد دیگری است. شرح رد وام در رد وام روس و انگلیس آمده است.","citations":[{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"نشست‌های ۳۱، ۳۵، ۳۶، ۴۶ و ۵۴","text":"صورت مذاکرات قرائت فرمان، مذاکرهٔ فصل‌به‌فصل، مشاجرهٔ غواصی، رأی تامهٔ ۶ بهمن، و قرارنامهٔ اسفند را ثبت کرده است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار بنیاد بانک ملی و گفتار کوشش مجلس به برانداختن نوز","text":"کسروی نطق معین‌التجار، اعلان آبان، هشدار تبریز، سخن سعدالدوله و تلگراف بهبهانی را می‌آورد."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۳۱ تا ۱۳۷ و ۱۵۰ و ۲۵۹","text":"براون تعهدهای پاییز، تاریخ اعطای امتیاز، قرارنامهٔ مارس، و پس نشستن توانگران را می‌نویسد."},{"sourceId":"nazem","locus":"تاریخ بیداری ایرانیان، فراخوان بانک","text":"ناظم‌الاسلام دعوت علما به خواندن اعلان بانک در مساجد را نگاه داشته است."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت ۲۲ و قسمت ۲۵","text":"خادم اعلان سی کرور، قرائت ۲۸ دی، و مشاجرهٔ غواصی را روایت می‌کند."},{"sourceId":"iranica-banking","locus":"مقالهٔ بانکداری","text":"باسیر پیشینهٔ بانک شاهنشاهی، تصویب امتیاز ۱۹۰۷، و ناکامی طرح را می‌نویسد."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"انقلاب مشروطه، بخش دوم، مالیهٔ مجلس اول","text":"مارتین ناتوانی در پذیره‌نویسی و نقش وثیقه و مسکوک بانک شاهنشاهی را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"iranica-eskenas","locus":"مدخل اسکناس","text":"مقالهٔ اسکناس، اندیشهٔ بانک ملی را به مجلس اول بازمی‌گرداند و تحقق نشر اسکناس را حدود بیست سال بعد می‌داند."},{"sourceId":"bank-melli-law-1306","locus":"قانون ۱۴ اردیبهشت ۱۳۰۶","text":"قانون ۱۳۰۶ سرمایه، منع قرض بی‌تصویب مجلس، و تمایز این نهاد از امتیازنامهٔ ۱۲۸۵ را معین می‌کند."}],"personIds":["mohammad-ali-person","mozaffar-person","sani-al-dowleh","moin-al-tojjar","amin-al-zarb","arbab-jamshid","saad-al-dowleh","taqizadeh","tabatabai","behbahani","moshir-al-dowleh","naser-al-molk","vosough-al-dowleh","joseph-naus"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"به روایت بهبهانی و براون، امتیازنامه را پس از رأی مجلس موشح کرد.","mozaffar-person":"به روایت اعلان رسمی، پیش از درگذشت خود تأسیس بانک را اجازه داد.","sani-al-dowleh":"مذاکرهٔ فصل‌به‌فصل را اداره کرد و در ۶ بهمن کار مجلس را تمام اعلام کرد.","moin-al-tojjar":"نطق رد وام را راند و در بهمن حفظ امتیاز غواصی را خواست.","amin-al-zarb":"در تعهد سرمایه پیشگام بود و بانک را مال ملت خواند.","arbab-jamshid":"کسروی او را در شمار پیشروان تعهد تأسیس آورده است.","saad-al-dowleh":"در مذاکرات بهمن امتیاز بی‌عشر را ناقص دانست.","taqizadeh":"رأی فصل‌به‌فصل را خواست و لفظ انفساخ را پیش نهاد.","tabatabai":"ایراد شرعی به انحصار غواصی گرفت.","behbahani":"در تلگراف تبریز از امضای امتیازنامه خبر داد.","moshir-al-dowleh":"پیشنهاد وام خارجی را به مجلس آورد و نامهٔ مهرشدهٔ امتیازنامه به او بازگشت.","naser-al-molk":"در پاییز از ضرورت استقراض دفاع کرد.","vosough-al-dowleh":"در بحث انقضا و ارتفاع امتیاز بانک شاهنشاهی سخن گفت.","joseph-naus":"کسروی رشتهٔ درآمدها را در دست او می‌داند و نامش در اتهام نشست ۶ بهمن آمد."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران","mozaffar-person":"پادشاه ایران","sani-al-dowleh":"رئیس مجلس","moin-al-tojjar":"وکیل تجار","amin-al-zarb":"از مؤسسان بانک","arbab-jamshid":"از مؤسسان بانک","saad-al-dowleh":"وکیل مجلس","taqizadeh":"وکیل تبریز","tabatabai":"مجتهد تهران","behbahani":"مجتهد تهران","moshir-al-dowleh":"صدراعظم","naser-al-molk":"وزیر مالیه","vosough-al-dowleh":"وکیل مجلس","joseph-naus":"مدیرکل گمرکات"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["امتیازنامه بانک ملی","چارتر بانک ملی","قانون تأسیس بانک ملی"],"contextSections":[{"title":"بانک شاهنشاهی و بانک استقراضی","body":"بانک شاهنشاهی ایران را دولت ناصرالدین شاه قاجار در ۱۲۶۷ خورشیدی (۲۴۴۷ شاهنشاهی، ۱۸۸۹ میلادی) با امتیاز بارون جولیوس دو رویتر برپا کرد. این بانک حق انحصاری نشر اسکناس را در ایران داشت و شعبه‌هایی در شهرهای بزرگ گشود. در شمال، بانک استقراضی روس نیز به کار تنخواه و رهن املاک پرداخت. پاتکین باسیر در مقالهٔ «بانکداری» در دائره‌المعارف ایرانیکا می‌نویسد تا پیش از این بانک‌ها، کار قرض و برات و سپرده بیشتر با بازرگانان بزرگ و صرافان بود؛ از آن میان حاج محمدحسن امین‌الضرب کوشیده بود بانکی ایرانی برپا کند و این کوشش به جایی نرسید.\n\nانحصار نشر اسکناس، بانک شاهنشاهی را در عمل به واردات نقره و تنظیم نقدینگی نیز نزدیک کرد، هرچند نص امتیاز آن بانک، به روایت امیر خادم در قسمت بیست‌وپنجم «ماجرای مشروطه»، فقط حق چاپ اسکناس را می‌گفت نه انحصار آوردن نقره را. دو وام روسیه در آغاز قرن، گمرکات شمال را وثیقه کرده بود و اقساط آن بر مالیهٔ دولت سنگینی می‌کرد. همین وضع بود که در پاییز ۱۲۸۵ خورشیدی دولت را بار دیگر به استقراض خارجی کشاند و مجلس نوپا را به فکر بانکی ملی انداخت.","quotes":[]},{"title":"بحران مالی پاییز ۱۲۸۵ و رد وام خارجی","body":"پس از گشایش مجلس در ۱۴ مهر ۱۲۸۵، دولت میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله با کسری بودجه، معوق ماندن حقوق سپاه و کارکنان، و بیم از ورود سرمایهٔ آلمان روبه‌رو بود. سفیران روس و انگلیس وام مشترکی پیشنهاد کردند تا، به روایت خادم در قسمت بیست‌ودوم، راه را بر قدرت سوم ببندند. حاج مهدیقلی‌خان مخبرالسلطنه هدایت در روز شنبه ۱۸ آبان ۱۲۸۵ از سوی صدراعظم به مجلس آمد و پیمان‌نامه را خواند. کسروی می‌نویسد دو دولت بیست کرور تومان، با سود صدی هفت، پیشنهاد می‌کردند؛ گرو وام نزد روسیه گمرکات شمال و نزد انگلیس تلگرافخانه و پستخانه بود، و چهار کرور می‌بایست تا نوروز برسد.\n\nحاج محمدتقی معین‌التجار بوشهری، وکیل تجار، بندهای پیمان را یک‌به‌یک خواند و زیان‌های آن را برشمرد. او رقم بیست کرور بدهی را نپذیرفت و به ادعای پیشین عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، اتابک اعظم پیشین، استناد کرد که دخل و خرج را همتراز کرده و ششصد هزار تومان نیز نزد تومانیانس نهاده است. پیشنهاد او این بود که دولت صورت سه سالهٔ دخل و خرج را به مجلس بفرستد، و اگر راستی به تنخواه نیاز باشد، بانکی به نام ملت برپا کنند، نه آنکه با شروط سنگین چهار کرور بگیرند و کشور را به گرو بگذارند. شرح آن رد در رد وام روس و انگلیس آمده است. آنچه به امتیازنامه بازمی‌گردد این است که از همین نشست‌ها اندیشهٔ بانک ملی از حد آرزو به دستور کار مجلس رسید.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"باور من این است که این بیست کرور بدهی که دولت می‌گوید راست نیست. زیرا شاهزاده اتابک (عین‌الدوله) همیشه خودستایی نمودی که درآمد و دررفت دولت را با اندازه هم گردانیده‌ام و ششصد هزار تومان هم فزونی می‌داریم که در نزد تومانیانس است. ما او را تا این اندازه دروغگو و یاوه‌سرا نشناخته‌ایم. دولت رویهٔ درآمد و دررفت سه سال بازپسین را به مجلس فرستد تا رسیدگی کنیم.","speaker":"حاج محمدتقی معین‌التجار بوشهری","speakerTitle":"وکیل تجار در مجلس اول شورای ملی","work":"احمد کسروی، تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"نشست ۱۸ آبان ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، نوامبر ۱۹۰۶ میلادی)، به روایت کسروی","context":"پاسخ معین‌التجار به پیشنهاد وام مشترک روس و انگلیس که مخبرالسلطنه از سوی مشیرالدوله به مجلس آورد.","page":"گفتار بنیاد بانک ملی؛ حدود ص ۱۸۰ تا ۱۸۲"}]},{"title":"اعلان تأسیس بانک ملی","body":"کسروی می‌نویسد روز پنجشنبه ۲۳ آبان ۱۲۸۵ «۲۷ رمضان ۱۳۲۴» چون نمایندگان دانستند دولت گرو داده است، به گفت‌وگوی بانک ملی پرداختند. پیشروان بازرگانان، حاج معین‌التجار، حاج محمدحسن امین‌الضرب، حاج محمداسماعیل و ارباب جمشید، بر عهده گرفتند که بانک را بنیاد گذارند. به نوشتهٔ کسروی، داستان بانک ملی که ایرانیان سال‌ها آن را از آرزوهای خود می‌شمردند از اینجا پیش آمد.\n\nاعلان رسمی مجلس سرمایهٔ اولیه را سی کرور تومان معین کرد، که در صورت حاجت تا یکصد کرور افزایش می‌یافت. یکصد مؤسس، هر یک از پنج هزار تا پنجاه هزار تومان، متعهد سرمایهٔ تأسیس شدند، و به عموم اهالی اجازه داده شد از پنج تومان به بالا سهم بخرند. متن اعلان می‌گفت که مراتب از طریق صدراعظم به عرض مظفرالدین شاه قاجار رسیده و او تأسیس بانک را امر و اجازه کرده است. خادم همین اعلان را در قسمت بیست‌ودوم می‌آورد. ناظم‌الاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» صورتی از فراخوان را نگاه داشته که از علما می‌خواست اعلان بانک را در مسجد بر مردم بخوانند و آنان را به دادن وجه، از یک تومان تا صد هزار تومان، بخوانند.\n\n{{quote:0}}\n\nبراون می‌نویسد صد تن هر یک پنج هزار تومان، و برخی تا سی هزار تومان، تعهد کردند؛ تهیدستان نیز، حتی دانشجویان با فروش کتاب و زنان با فروش زیور، یاری دادند؛ در تهران یک میلیون تومان تعهد شد و تبریز و آذربایجان یک میلیون دیگر وعده کردند. رقم تعهد تهران و تبریز با سقف سی کرور اعلان یکی نیست؛ براون بعداً از بانکی با سرمایهٔ شش میلیون تومان نیز سخن می‌گوید. این اختلاف ارقام در منابع مانده است.","quotes":[{"original":"مراتب به توسط حضرت مستطاب اجل اشرف آقای صدراعظم مدظله‌العالی به عرض خاکپای مهراعتلای مقدس شاهانه ارواحنا فداه رسیده، تأسیس این بانک را امر و اجازه فرمودند. لهذا جمعی از وزراء عظام و رجال محترم و تجار با یکدیگر همراهی و اتخاذ نموده و تشکیل این بانک را در صدد برآمدند و فعلاً سرمایهٔ این بانک را در مبلغ سی کرور تومان معین نمودند که بعدها لدی‌الاقتضاء به یکصد کرور تومان بالغ خواهد شد. تعداد مؤسسین این بانک یک صد نفر است که این یکصد نفر هر کدام از پنج هزار تومان الی پنجاه هزار تومان وجه سرمایهٔ تأسیس داده و خواهند داد.","speaker":"اعلان رسمی تأسیس بانک ملی","speakerTitle":"اعلان دارالشورای ملی","work":"متن اعلان، به نقل امیر خادم، ماجرای مشروطه، قسمت بیست‌ودوم","workType":"اعلان رسمی، گفتار تاریخی","date":"آبان ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، نوامبر ۱۹۰۶ میلادی)","context":"انتشار اعلان پس از رد استقراض خارجی؛ سرمایه و شمار مؤسسین را معین می‌کند.","page":"قسمت ۲۲، بخش فکر اولیهٔ ایجاد بانک ملی"}]}],"whatHappened":[{"title":"قرائت امتیازنامه در نشست ۲۸ دی","body":"در نشست ۳۱ مجلس، شنبه ۲۸ دی ۱۲۸۵، پس از گفت‌وگو دربارهٔ تاج‌گذاری و نظامنامهٔ نطق، آقا سید مهدی خواست نظامنامهٔ بانک ملی را که بنا بود قرائت شود بخوانند. میان این درخواست و قرائت، لایحهٔ صیادان انزلی و گله از مسامحهٔ وزارت خارجه در دادن امتیازنامه‌ای دیگر به میان آمد. سپس به روایت صورت مذاکرات «امتیازنامهٔ بانک ملی را قرائت کردند». متن با زبان فرمان همایون آغاز می‌شد و تاریخ صدور را ماه «ذیحجه ۱۳۲۴»، سال یونت‌ئیل، می‌نهاد. یونت‌ئیل در گاهشماری دوازده حیوانی ترکان، سال اسب است.\n\n۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ شنبه بود. صورت مذاکرات همان نشست را شنبه و روز تاج‌گذاری محمدعلی‌شاه خوانده است. براون تاج‌گذاری را همین روز نوشته است. شرح تاج‌گذاری در تاج‌گذاری محمدعلی‌شاه آمده است.\n\nپس از قرائت دوازده فصل، حاج محمداسماعیل آقا به شرط وراثت در فصل دهم اشکالی گرفت. گفت‌وگو به موضوع شیلات و سپهدار کشید و نشست، بی‌ثبت رأی نهایی بر امتیازنامه، به پایان رسید. حاج معین‌التجار بعدها در نشست ۶ بهمن گفت مجلس یک بار در تمام فصول رأی داده و نوشته را مهر کرده به صدراعظم سپرده، و بازگشت کار به مجلس برای مسئلهٔ شرکت با خارجه بوده است. بدین سان ۲۸ دی را باید روز قرائت علنی و احتمالاً نخستین رأی کلی دانست، نه روز ختم مذاکره.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"چون اراده خاطر الهام مظاهر ملوکانه بر این علاقه فرموده که محض تکمیل علائم رأفت و افتتاح ابواب ثروت و سعادت نسبت به قاطبه اهالی دولتخواه ایران اداره بانک ملی در تمام ممالک محروسه تأسیس و دایر بشود بموجب این فرمان همایون که از تاریخ شهر ذی‌الحجه الحرام ۱۳۲۴ یونت ئیل شرف صدور می‌باید دولت علیه ایران اجازه ایجاد بانک ملی به مؤسسین بانک مزبوره مرحمت نموده و محض تشویق مؤسسین و امیدواری عموم ملت ایران امتیازات مندرجه در این فرمان همایون را مطابق فصول مرقومه به بانک ملی ایران واگذار می‌فرماید.","speaker":"متن فرمان امتیازنامهٔ بانک ملی ایران","speakerTitle":"فرمان قرائت‌شده در نشست ۳۱ مجلس اول","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱؛ نیز پروندهٔ امتیازنامهٔ بانک ملی ایران","workType":"صورت مذاکرات و متن امتیازنامه","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"درآمد فرمان دوازده‌فصلی که در صحن علنی مجلس خوانده شد.","page":"نشست ۳۱، ۲۸ دی ۱۲۸۵"}]},{"title":"مفاد دوازده فصل","body":"فصل اول بانک را شرکت عامهٔ تبعهٔ ایران می‌خواند: هر کس به تفاوت وجهی بگذارد و سهم بگیرد. فصل دوم تمام عایدات دیوانی تهران و بلاد را به تحویل بانک می‌سپارد و پرداخت مخارج دولت را، به حوالهٔ وزیر مالیه، بر عهدهٔ همین بانک می‌نهد. فصل سوم به بانک اجازه می‌دهد معاملات زراعتی و رهن املاک را به قانون شرع بکند، و خرید و فروش بروات داخله و خارجه و قرض و استقراض را به تراضی طرفین دایر نماید.\n\nفصل چهارم، که بعداً در ۵ بهمن بر سر لفظ آن دقت کردند، حق امتیاز نشر بلیت رایج یا بانک‌نوت را، پس از انقضای مدت امتیاز بانک شاهنشاهی یا انفساخ آن حق، به قرارداد جداگانه، بالانحصار به بانک ملی وامی‌گذارد. فصل پنجم حق احداث راه‌آهن را، به قرارداد بعدی، و حق احداث شوسه را، جز امتیازهای پیشین، به بانک می‌دهد و در شرایط برابر حق تقدم را به بانک می‌سپارد. فصل ششم اکتشاف و استخراج معادن را در اراضی موات و املاک دولتی مجاز می‌کند، با سهم دولت معادل صدی ده از منافع پس از وضع مخارج، و برای طلا و نقره و جواهر قرارداد جداگانه می‌نهد.\n\nفصل هفتم امتیاز غواصی در خلیج فارس و استخراج مروارید را به بانک وامی‌گذارد و صدی ده منافع را حق دولت می‌سازد. وکلا در ۶ بهمن بر سر همین فصل درازترین مشاجره را کردند و صورتش را تغییر دادند. فصل هشتم در مواقع نیاز ضرابخانه به نقرهٔ مسکوک، حق تقدم بانک را در آوردن و فروختن نقره، با تساوی شروط، می‌شناسد. خادم این دو فصل را راه مجلس برای دست یافتن به اهرم نقدینگی، بی‌نقض نص امتیاز بانک شاهنشاهی، می‌خواند. خادم این خوانش را از متن فصل برنمی‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nفصل نهم، چون معاملات خزانه با این بانک است و در آینده بلیت بانک نیز از همین جا پخش خواهد شد، به دولت حق می‌دهد دو مفتش بگمارد که در انجمن اداره و انجمن عمومی حاضر شوند و به دفاتر و محاسبات رسیدگی کنند. فصل دهم فروش و انتقال امتیازات فرمان، و نیز سهام، را به تبعه یا شرکت خارجه قویاً ممنوع و کان‌لم‌یکن می‌خواند؛ اگر سهمی به وراثت یا تبدیل تابعیت به خارجه افتد، باید در مدت یک سال به تبعهٔ داخله فروخته شود، وگرنه انجمن عمومی شرکا سهم را به نقد بدل می‌کند و وجه را امانت می‌نهد. فصل یازدهم بانک را مکلف می‌کند که در صورت نیاز دولت به استقراض، تا یک خمس سرمایهٔ خود را، به قرارداد جداگانه، قرض بدهد. فصل دوازدهم مدت امتیاز را صد و ده سال می‌نهد و پس از انقضا به بانک حق تجدید اعتبار، با شرایط مقتضی وقت، می‌دهد.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"مطابق قرارداد جداگانه که مرتب خواهد شد حق امتیاز بایت رایج (بانک نوت) در تمام ممالک محروسه بعد از انقضاء مدت امتیاز بانک شاهنشاهی یا انفساخ حق امتیاز آن بموجب قرارنامه بالانحصار مخصوص بانک ملی خواهد بود.","speaker":"متن فرمان امتیازنامهٔ بانک ملی ایران","speakerTitle":"فصل چهارم امتیازنامه","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱","workType":"صورت مذاکرات و متن امتیازنامه","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"ترتیب جانشینی بانک ملی در امتیاز نشر اسکناس، پس از پایان یا انفساخ امتیاز بانک شاهنشاهی.","page":"نشست ۳۱، فصل چهارم"},{"original":"در مواقعی که برای مسکوکات رایجه نقره جهت ضرابخانه دولتی لازم شود این بانک در آوردن نقره و فروش به ضرابخانه حق تقدم خواهد داشت با تساوی شروط.","speaker":"متن فرمان امتیازنامهٔ بانک ملی ایران","speakerTitle":"فصل هشتم امتیازنامه","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱","workType":"صورت مذاکرات و متن امتیازنامه","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"حق تقدم بانک ملی در تأمین نقرهٔ ضرابخانه، بی‌آنکه انحصار مطلق واردات نقره در عبارت آمده باشد.","page":"نشست ۳۱، فصل هشتم"},{"original":"فروش و انتقال و امتیازات مندرجه درین فرمان به تبعه و با شرکت خارجه از هر قبیل که باشد قویاً ممنوع و کان لم یکن خواهد بود و هکذا فروش و انتقال سهام این بانک به تبعه خارجه نیز ممنوع و از درجه اعتبار ساقط است.","speaker":"متن فرمان امتیازنامهٔ بانک ملی ایران","speakerTitle":"فصل دهم امتیازنامه","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱","workType":"صورت مذاکرات و متن امتیازنامه","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"منع انتقال امتیاز و سهام به اتباع خارجی، که بعدها سبب بازگشت پیش‌نویس از صدارت به مجلس شد.","page":"نشست ۳۱، فصل دهم"}]},{"title":"مذاکرهٔ فصل‌به‌فصل در ۵ بهمن","body":"نشست ۳۵ در شنبه ۵ بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ یا ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی «۱۱ ذیحجه ۱۳۲۴»، به درخواست حاج معین‌التجار بار دیگر امتیازنامه را به میان آورد. پیش از خواندن فصول، سخن از فروش عشر یا خمس سهام به مسلمانان خارجه بود که تمام نشده بود. مرتضی‌قلی‌خان هدایت صنیع‌الدوله، رئیس مجلس، گفت اگر از سی کرور بیست و چهار کرور از داخله گرد آید، حاجت به شش کرور خارجی نیست و ملت نباید در این کار مسامحه کند. میرزا جوادخان سعدالدوله پرسید اگر دولت تمام عایدی خود را به بانک نسپارد، جواب ملت چیست. در حاشیهٔ همین گفت‌وگو وکلا اتفاق کردند که به دولت بنویسند وزیر از خارجه نمی‌خواهند.\n\nسید حسن تقی‌زاده، وکیل تبریز، خواست فصل‌به‌فصل بخوانند و رأی بگیرند. ثقةالسلطنه در فصل بروات تجارتی اشکال کرد؛ سعدالدوله معنی خرید و فروش برات بر پاریس را شرح داد. در فصل جانشینی امتیاز اسکناس، حاج سید اسماعیل پیشنهاد کرد پس از «ارتفاع» نیز در عبارت باشد، نه فقط پس از «انقضا»، تا اگر امتیاز بانک شاهنشاهی پیش از موعد برهم خورد، حق به بانک ملی برسد. تقی‌زاده لفظ «انفساخ» را مناسب‌تر دانست و جمعی تصدیق کردند؛ نمایندگان این لفظ را به عبارت افزودند. متنی که در پروندهٔ امتیازنامه و در روایت نشست ۳۱ مانده، همین «انقضا یا انفساخ» را دارد. در فصل راه‌آهن، به جای «کمپانی» لفظی نهادند که یک شخص را نیز دربر گیرد.\n\nدر شرط وراثت و انتقال به خارجه، حاج شیخ بحرالعلوم گفت نمی‌توان برای وارث هنوز نیامده شرط کرد. آقا سید عبدالله بهبهانی و آقا میرزا سید محمد طباطبایی گفتند شخص در حق خود شرط می‌کند و وراث ارث را به شرط می‌برند. در فصل دوازدهم مخبرالملک به عبارت «حق دارد» ایراد گرفت که اختیار را از دولت می‌گیرد. سعدالدوله گفت اگر پس از انقضا دیگران هم این امتیاز را بخواهند، بانک مقدم است، اما لفظ «حق» گیر دارد. حاج امین‌الضرب یادآور شد که بانک مال ملت است. به جای «به همین شرایط» نوشتند «با شرایط مقتضیهٔ وقت بانک مقدم است». اسدالله میرزا پرسید اراضی دولتی چیست؛ رئیس پاسخ داد خالصجات و اراضی موات.\n\nدر پایان همین نشست تقی‌زاده در فصول هفتم و هشتم رأی نداد و گفت غواصی مال تمام ملت است و فقرا نیز باید از آن بهره ببرند، و بهتر است مانند دیگر فصول لفظ «می‌تواند» به کار رود. معین‌التجار آن را امری موهوم خواند. تقی‌زاده پاسخ داد از یک طرف می‌گویند موهوم است و از طرف دیگر می‌گویند فایدهٔ بسیار دارد. رئیس مجلس، صنیع‌الدوله، گفت این کار را هر کس نمی‌تواند کرد، و آنان که در کنار دریا هستند عملگی بانک را خواهند داشت. بهبهانی گفت نمی‌توان این را بر دیگران تحریم کرد. رئیس رأی‌گیری شرعی را در آن ساعت روا ندانست، زیرا اگر وکلا رأی بدهند و در خارج استفتا کنند که باطل است، کار پیش نمی‌رود. مطلب به نشست بعد ماند.","quotes":[]},{"title":"مشاجره بر سر فصل هفتم و غواصی خلیج فارس","body":"نشست ۳۶ در یکشنبه ۶ بهمن ۱۲۸۵ با اعلام تغییر صورت فصل هفتم آغاز شد. مضمون پیشین این بود که امتیاز غواصی و استخراج مروارید از خلیج فارس با بانک ملی است و پس از وضع مخارج، سالی صدی ده منافع به دولت می‌رسد. صورت تازه این شد که «بانک ملی می‌تواند که غواصی و استخراج مروارید نماید.» آقا سید محمد طباطبایی گفت به حسب قانون عرف و دولتی ملک ایران است، ولی شرعاً هر مسلمی حق دارد غواصی کند، و آنچه در مجلس تمام می‌شود باید به قانون شرع باشد. حاج محمداسماعیل آقا پاسخ داد صلاح عامه در تشکیل بانک است و مردم وقتی پول می‌دهند که چشم‌داشت منفعتی داشته باشند؛ لفظ «می‌تواند» امتیاز نیست. سپس افزود اگر پای شرع را به میان آورند، سررشته از بنیاد می‌لنگد، زیرا مالیات به این ترتیبات و گمرک نیز صورت شرع ندارد.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nطباطبایی میان امتیاز دولت به کسی و تصویب مجلس فرق نهاد. میرزا طاهر گفت اگر کار دائر شود میان چشم پوشیدن از یک امر جزئی و ماندن در رهن خارجه، ارتکاب آن اهون است، و جمعی تصدیق کردند. طباطبایی سپس میان دفع ضرر و طلب فایده فرق گذاشت و گفت اگر از راه دفع ضرر باشد عیبی ندارد. صنیع‌الدوله همان را بر این مورد صادق دانست. تقی‌زاده پرسید آیا بی‌این فصل بانک تشکیل می‌شود یا نه. حاج محمداسماعیل گفت وجود بانک منوط به این فصل نیست، اما ملاحظات دیگری در میان است. سعدالدوله استدلال کرد که وکلای ملت از جانب مردم نشسته‌اند؛ اگر صلاح دانستند و دادند، خود ملت داده است.\n\nبهبهانی پیشنهاد کرد بنویسند به موجب استیلایی که دولت در کلیهٔ امور مملکتی دارد این امتیاز را به بانک داده است، تا بار شرعی انحصار مباحات بر دوش مجلس نباشد. عبدالله‌خان محقق‌الدوله به قانون دول استناد کرد که سواحل دریا مال دولت است و دولت می‌تواند حق خود را به صورت شرکت به دیگران بدهد. طباطبایی گفت ملک شخصی دولت نیست، مال تمام ملت است و شرعاً نمی‌توان مال غیر را به دیگری داد. سعدالدوله یادآور شد که دولت امتیاز صیادی دریای مازندران را نیز داده است. حاج معین‌التجار گفت اگر امتیاز خلیج فارس با بانک نشود، به فرانسه داده شده است و این جلوگیری از آن می‌کند. مخبرالملک پاسخ داد امتیاز بدون تصویب مجلس نمی‌شود. سعدالدوله جواب داد بدون تصویب مجلس همه کار را می‌کنند.\n\nبر سر عشر دولتی و لفظ «می‌تواند» نیز جدل شد. سعدالدوله گفت اگر امتیاز می‌خواهند باید عشر بدهند، و اگر «می‌تواند» باشد عشر را بردارند؛ گفتند «می‌تواند» باشد و عشر نباشد. معین‌التجار گفت دولت این را قبول نمی‌کند. اسدالله میرزا پیشنهاد کرد فصل یکسره حذف شود. سعدالدوله گفت آن‌وقت بانک تشکیل نمی‌شود. در میانهٔ همین جدل حاج محمداسماعیل آقا آشکارا صدیق حضرت را متهم کرد که مسیو نوز به او پول داده تا رأی مردم را برگرداند. صدیق حضرت سند خواست و گفت اگر او بخواهد با سند می‌گوید. صورت مذاکرات دلیلی بر این اتهام به دست نمی‌دهد و آن را باید سخن یک وکیل در گرماگرم نزاع دانست، نه واقعه‌ای ثابت‌شده.","quotes":[{"original":"بحسب قانون عرف و دولتی ملک ایران است آنها حق ندارند ولی شرعاً هر مسلمی حق دارد که غواصی کند.","speaker":"آقا سید محمد طباطبایی","speakerTitle":"مجتهد تهران، حاضر در مذاکرات مجلس","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۶","workType":"صورت مذاکرات مجلس","date":"۶ بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۷ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"ایراد شرعی به انحصار غواصی خلیج فارس در فصل هفتم امتیازنامه.","page":"نشست ۳۶، ۶ بهمن ۱۲۸۵"},{"original":"فعلاً صلاح عامه در تشکیل این بانک است و تشکیل آن را هم یک مشوقی لازم است که مردم پول بدهند و چشم‌داشت منفعتی داشته باشند. وقتی که اینطور نباشد مردم هم آن طور همراهی که باید بکنند نخواهند کرد. پس باید این امتیاز باشد و لفظ می‌تواند که امتیاز نیست.","speaker":"حاج محمداسماعیل آقا","speakerTitle":"وکیل مجلس اول شورای ملی","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۶","workType":"صورت مذاکرات مجلس","date":"۶ بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۷ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"دفاع از باقی ماندن امتیاز غواصی به عنوان مشوق سرمایه‌گذاران بانک ملی.","page":"نشست ۳۶، ۶ بهمن ۱۲۸۵"}]},{"title":"رأی تمام در ۶ بهمن","body":"پس از اصلاح عبارت فصل دوازدهم با افزودن «دولت علیه»، اسدالله میرزا ایراد کرد که چند تن دیروز حاضر نبودند و چیزی نشنیده‌اند. رئیس گفت مطلب یک بار رأی گرفته شده، و گفت‌وگوی شرکت با خارجه نیز بر این قرار گرفته که کار به همان داخله باشد؛ اینک هر کس با ترتیبی که قرائت شد رأی دارد ورق سفید بیندازد و هر کس ندارد ورق آبی. مخبرالملک هشدار داد که این ناسخ رأی سابق می‌شود، زیرا بعضی کلمات تغییر کرده است. رئیس آن را رأی اخیر خواند. آقا میرزا طاهر پرسید آیا اکنون امتیازنامه صحه می‌شود و دستخط صادر می‌گردد. رئیس گفت از طرف مجلس دیگر تمام است. سپس قرعه به تمام رسید و به روایت صورت مذاکرات آراء تامه بر صحت امتیازنامه شد. سعدالدوله گفت معلوم می‌شود هیچ ورق آبی ندارد. محقق‌الدوله امتیازنامه را فرمان حریت ملت خواند و سعدالدوله تصدیق کرد. میرزا ابوالحسن‌خان همان را پذیرفت، اما شرط کرد که فرمان حریت وقتی معنا می‌یابد که بانک تشکیل شود و ملت پول بدهد.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nمتن جداگانه‌ای که امروز با عنوان امتیازنامه در مجموعهٔ اسناد مجلس می‌گردد، فصل هفتم را هنوز به صورت «دولت علیه امتیاز غواصی در خلیج فارس و استخراج مروارید را به بانک ملی ایران واگذار می‌فرماید» نگاه داشته است. صورت مذاکرات نشست ۳۶ صریحاً تغییر این عبارت به «بانک ملی می‌تواند» را ثبت کرده است. این ناسازی میان پروندهٔ منفرد و مشروح مذاکرات باقی است؛ خادم می‌نویسد تغییر پیشنهادی طباطبایی سرانجام تصویب شد.","quotes":[{"original":"این امتیازنامه نیست فرمان حریت ملت است.","speaker":"عبدالله‌خان محقق‌الدوله","speakerTitle":"وکیل مجلس اول شورای ملی","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۶","workType":"صورت مذاکرات مجلس","date":"۶ بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۷ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"پس از اعلام آراء تامه بر صحت امتیازنامهٔ بانک ملی.","page":"نشست ۳۶، ۶ بهمن ۱۲۸۵"},{"original":"گفته شد که این امتیازنامه نیست فرمان حریت است صحیح است. ولی فرمان حریت در وقتی می‌شود که این امر پیش برود و بانک تشکیل بشود و پیشرفت آن به این است که ملت همراهی کنند و پول بدهند.","speaker":"آقا میرزا ابوالحسن‌خان","speakerTitle":"وکیل مجلس اول شورای ملی","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۶","workType":"صورت مذاکرات مجلس","date":"۶ بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۷ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"قید گذاشتن بر شعار فرمان حریت؛ تشکیل عملی بانک و پرداخت سرمایه را شرط آن دانست.","page":"نشست ۳۶، ۶ بهمن ۱۲۸۵"}]},{"title":"امضای محمدعلی شاه و تلگراف بهبهانی","body":"آقا میرزا طاهر در همان نشست ۶ بهمن از صدور دستخط پرسید و رئیس کار مجلس را تمام خواند. براون می‌نویسد امتیاز بانک ملی در ۱ فوریهٔ ۱۹۰۷ میلادی، برابر با ۱۲ بهمن ۱۲۸۵، اعطا شد. دائره‌المعارف ایرانیکا به خبر «تایمز» لندن در ۷ فوریهٔ ۱۹۰۷، صفحهٔ ۳، استناد می‌کند که تصویب تأسیس و امضای رسمی امتیازنامه را گزارش کرده است. فاصلهٔ چندروزه میان رأی ۶ بهمن و تاریخ براون با صدور دستخط سلطنتی سازگار است، اما روز دقیق امضا در صورت مذاکرات همین نشست‌ها نیامده است.\n\nدر بهمن ۱۲۸۵، در بحبوحهٔ کشمکش تبریز و تهران، سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی جداگانه به علمای تبریز و بست‌نشینان تلگرافخانه تلگراف کردند که آنچه از تهران شنیده‌اند خلاف محض است. بهبهانی نوشت که با حاج امین‌الضرب و حاج معین‌التجار و دیگران در تلگرافخانه حاضر است، و امتیازنامهٔ بانک ملی را دو روز پیش به شرف امضای محمدعلی شاه موشح کرده‌اند، و از مردم خواست در وظایف بانک ملی کمک کنند و بر سر کسب خود بازگردند. کسروی از این تلگراف‌ها نتیجه می‌گیرد که دو سید هنوز خوش‌گمان بودند و خواست محمدعلی میرزا را درنمی‌یافتند. تاریخ دقیق این تلگراف در روایت کسروی به روز نیست؛ اگر «دو روز قبل» را جدی بگیریم، با حوالی تاریخ براون، ۱ فوریه، پهلو می‌زند، اما این فقط یک خوانش است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"بطوریکه تلگراف کرده بودید اقل‌العلماء باتفاق جنابان حاجی امین‌الضرب و حاجی معین‌التجار و سایرین در تلگرافخانه حاضر هستیم و همان قسمی که حضرت مستطاب حجةالاسلام آقا سید محمد مجتهد الطباطبائی سلمه‌الله تعالی مرقوم فرموده‌اند آنچه شنیده‌اید خلاف محض و دروغ صرف است بندگان اعلیحضرت همایونی با کمال مراقبت و نصفت در انتظام امور کافه مردم مملکت نهایت مساعدت و مرحمت را دارند و مخصوصاً با فرط مساعدت در پیشرفت امور مجلس ملی توجهات کامله مبذول می‌فرمایند چنانچه امتیازنامه بانک ملی را دو روز قبل به شرف امضای مبارک موشح فرمودند که بر حسب خواهش عامه تجار و اهالی این منظور عمده هم صورت وقوع حاصل گشت در این صورت ابداً جای این تصورات نیست و بلکه باید عامه مردم متشکر بوده و امروز در مساعدت با وظایف بانک ملی کمک نمایند پس بهتر این است که فوراً با کمال آسایش خیال بر کسب و کار خود رفته منتظر ظهور توجهات کامله ملوکانه و نظم امور عامه باشید.","speaker":"سید عبدالله بهبهانی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"احمد کسروی، تاریخ مشروطهٔ ایران، نقل تلگراف بهبهانی به تبریز","workType":"تلگراف، به روایت کتاب تاریخ","date":"بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژانویه یا فوریهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"تلگراف آرامش‌بخش به علمای اعلام و تجار توقف‌کننده در تلگرافخانهٔ تبریز، پس از شایعات دربارهٔ رفتار محمدعلی شاه با مجلس.","page":"گفتار بحران بهمن؛ حدود ص ۲۱۷ تا ۲۲۳"}]},{"title":"قرارنامهٔ قرض و حساب جاری در اسفند","body":"براون می‌نویسد قرارنامهٔ قرض و حساب جاری با دولت در ۱۶ مارس ۱۹۰۷ میلادی از مجلس گذشت. ۱۶ مارس آن سال شنبه بود، برابر با ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ و به روایت ایرانیکا «۱ صفر ۱۳۲۵». در نشست ۴۶، ۶ اسفند ۱۲۸۵، شرایط استقراض چهار کرور از بانک ملی به میان آمد، در حالی که به گفتهٔ حاضران هیچ یک از مؤسسین در صحن نبود. آقا میرزا ابوالحسن‌خان گفت هنوز بانک ملی را نمی‌بیند؛ باید نقطه و سرمایه و رئیس آن معین شود. آقا میرزا محمود یادآور شد که در نظامنامه آمده عایدات دولت باید به بانک بیاید و هنوز نیامده است. دکتر سید ولی‌الله‌خان پرسید چگونه بانکی که ترتیبش داده نشده می‌تواند قرض بدهد. صدیق حضرت گفت امتیازنامه در دفتر توقیف است و قراردادی که دولت می‌خواهد با بانک بگذارد هنوز نهاده نشده، و این کار وزیر مالیه است.\n\n{{quote:0}}\n\nبا این همه، در نشست ۵۴، یکشنبه ۲۴ اسفند ۱۲۸۵ برابر با ۱۷ مارس ۱۹۰۷ میلادی «۲ صفر ۱۳۲۵»، حاج مخبرالسلطنه در مجلس حاضر شد و گفت یکی از فقرات صحبت دیروز دربارهٔ تاریخ شمسی و قمری قرارنامه ناقص مانده، و گمان دارد بانک آن را نیز قبول کرده باشد. سپس قرارنامه‌ای را که روز شنبه در مجلس مخصوص تصویب و تنقیح شده بود قرائت کردند و به اکثریت آرا چهار کرور استقراض دولت از بانک، به حساب جاری، تصویب شد. این با تاریخ ۱۶ مارس براون، اگر آن را روز جلسهٔ مخصوص شنبه‌ای بدانیم که قرارنامه در آن تنقیح شد، سازگار است. رقم چهار کرور با دو کروری که براون و کسروی در مراحل پیشین از زبان دربار و منتقدان می‌آورند یکی نیست؛ مبالغ در طول چند ماه عوض شده است. در همان هفته‌ها عریضه‌ای از مقیمین طرابوزان خوانده شد که به واسطهٔ حاج محمداسماعیل هزار و دویست و پنجاه تومان برای بانک ملی فرستاده بودند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"بانک ملی وقتی معین می‌شود که نقطه و سرمایه و رئیس او معین شود. بانک ملی را هنوز که بنده نمی‌بینم. پول دارد پس به ما بگویند سرمایهٔ او چقدر است.","speaker":"آقا میرزا ابوالحسن‌خان","speakerTitle":"وکیل مجلس اول شورای ملی","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۴۶","workType":"صورت مذاکرات مجلس","date":"۶ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۵ فوریهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"ایراد به لایحهٔ قرض چهار کرور، پیش از آنکه بانک به چشم وکیل موضوع و رئیس روشنی داشته باشد.","page":"نشست ۴۶، ۶ اسفند ۱۲۸۵"},{"original":"پس از فی‌الجمله مذاکره وکلاء بعضی از مؤسسین بانک که حضور داشتند آن مسئله را هم تصویب نموده قرارنامهٔ بانک ملی را که روز شنبه در مجلس مخصوص تصویب و تنقیح شده بود قرائت نمودند و ورقهٔ رأی منتشر با اکثریت آراء چهار کرور استقراض دولت از بانک به حساب جاری دولت با بانک بطوریکه در قرارنامه نوشته و مقرر شده بود تصویب شد.","speaker":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی","speakerTitle":"شرح نشست ۵۴، پس از اظهارات مخبرالسلطنه","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۴","workType":"صورت مذاکرات مجلس","date":"۲۴ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۷ مارس ۱۹۰۷ میلادی)","context":"تصویب اکثریتی قرارنامهٔ قرض و حساب جاری دولت با بانک ملی، پس از تنقیح آن در جلسهٔ مخصوص روز شنبه.","page":"نشست ۵۴، ۲۴ اسفند ۱۲۸۵"}]},{"title":"گردآوری سرمایه و ناتمام ماندن کار","body":"اعلان پاییز و گزارش‌های براون از جوشش عمومی، تعهد بازرگانان و یاری تهیدستان حکایت می‌کند. در عمل، سرمایهٔ سی کرور فراهم نشد و بانک به گشایش نرسید. براون می‌نویسد پس از اعطای امتیاز، برپا کردن بانک دشوارتر از منع وام تازه و برکناری مسیو نوز از آب درآمد: مردان و زنان و کودکان تهیدست، به تأثیر وعظ آقا سید جمال و دیگر واعظان، پس‌انداز اندک خود را پیش آوردند، اما توانگران و بزرگان پس نشستند. همدلی پارسیان توانگر بمبئی را نیز قتل ارباب پرویز در یزد، در ۱۳ فوریهٔ ۱۹۰۷، تیره کرد؛ هرچند به نوشتهٔ براون بیشتر ایرانیان و علمای اسلام آن قتل را نکوهیدند.\n\nدر تابستان ۱۲۸۶ براون طرح بانک ملی را شکست‌خورده خواند. او افزوده است که وام پیشنهادی آلمان نیز، به سبب گزارش نامساعد بانکداری که از آلمان برای رسیدگی به امکان طرح آمده بود، از میان رفت، و مردم همچنان با وام تازهٔ روسیه مخالف ماندند. امین‌السلطان که در بهار به صدارت بازگشت، به روایت براون، همچنان در پی آن وام بود تا در ۳۱ اوت ۱۹۰۷، همان روز امضای قرارداد سن‌پترزبورگ، کشته شد. در جای دیگر همان کتاب، براون سنگ بنای ناکامی بودجه و طرح بانک ملی و سپاه ملی را خصومت محمدعلی شاه و اطرافیان او با نظارت مؤثر مردم دانسته است.","quotes":[]}],"views":[{"title":"تبریز و کسروی: بودجه پیش از وام","body":"کسروی می‌نویسد چون داستان بنیاد نهادن بانک ملی و وام دادن به دولت به میان آمد، تبریزیان پاسخ دادند که نخست باید بودجهٔ دولت را راست کرد و دخل و خرج را همتراز نمود. به روایت او، رسیدگی سپس نشان داد درآمد سالانه پانزده کرور و نیم تومان و هزینه بیست و یک کرور و نیم بوده، یعنی سالانه نزدیک شش کرور کسری، که می‌بایست با وام پر شود. اگر بانک برپا می‌شد و دو کرور به دولت می‌داد، پس از چند ماه دولت دوباره تهیدست می‌نمود و باز وام می‌خواست. کسروی گمان می‌برد درباریان نیز در دل همین را داشتند؛ از نپذیرفتن پیمان‌نامه آزرده بودند و می‌خواستند از این راه سرمایهٔ بازرگانان را بسوزانند. تبریزیان این را پیش‌بینی کردند و مجلسیان داستان بودجه را بالاتر از هر کار نهادند. دو دشواری عملی را هم او می‌آورد: وزیران خود را پاسخ‌ده مجلس نمی‌شناختند و به مجلس نمی‌آمدند، و رشتهٔ درآمدها در دست مسیو نوز و دیگر بلژیکیان بود که به مجلس ارجی نمی‌نهادند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"چون داستان بنیاد گذاردن بانک ملی و وام دادن به دولت به میان آمد تبریزیان پاسخ دادند که می‌باید نخست به بودجهٔ دولت پرداخته درآمد و دررفت را با یک اندازه گردانید، این یادآوری بسیار بجا بود. زیرا چنانکه سپس رسیدگی کردند و دانسته شد در آن هنگام، درآمد دولت در سال پانزده کرور تومان و نیم، و دررفتش بیست و یک کرور تومان و نیم می‌بوده که سالانه شش کرور کمی بودجه می‌داشتند و می‌بایست جای آن را با وام پر گردانند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"نگارش و انتشار نخستین، دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی","context":"روایت کسروی از هشدار تبریز دربارهٔ کسری بودجه، پیش از تکیه بر وام بانک ملی.","page":"گفتار کوشش مجلس به برانداختن نوز؛ حدود ص ۲۰۵"}]},{"title":"سعدالدوله: امتیاز به جای سرپیچاندن از قرض","body":"کسروی در گزارش کشمکش بهمن بر سر معرفی وزیران و اخراج نوز، تندی سعدالدوله را ثبت کرده است. چون محتشم‌السلطنه نامهٔ صدراعظم را دربارهٔ «امتیاز بانک ملی» خواند و خواست آن را امری ساده وانماید، سعدالدوله گفت شما این امتیازنامه و این سند را دادید تا سر را بپیچانید، و فردا بیایید و بگویید دو کرور قرض داریم باید بدهید. هواداران صنیع‌الدوله، از جمله مخبرالملک و حسنعلی‌خان، می‌کوشیدند نوشتهٔ دولت همان‌گونه پذیرفته شود. تقی‌زاده و سعدالدوله ایستادگی کردند و نتیجه نگرفتند. این سخن سعدالدوله را باید در ظرف همان هفته‌ها خواند: دولتی که هنوز بانک را نساخته بود، از همان بانک تنخواه می‌طلبید، و منتقدان می‌ترسیدند امتیازنامه بهانهٔ قرضی تازه شود نه آغاز یک نهاد پایدار.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"شما این امتیازنامه و این سند را دادید سر ما را بپیچانید، و فردا بیایید و بگویید که دو کرور قرض داریم باید بدهید.","speaker":"میرزا جوادخان سعدالدوله","speakerTitle":"وکیل مجلس اول شورای ملی","work":"احمد کسروی، تاریخ مشروطهٔ ایران، نقل سخن سعدالدوله در مجلس","workType":"کتاب تاریخ، نقل مذاکره","date":"بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی)","context":"اعتراض سعدالدوله هنگامی که محتشم‌السلطنه نامهٔ صدراعظم را دربارهٔ امتیاز بانک ملی ساده جلوه داد.","page":"گفتار کوشش مجلس به برانداختن نوز؛ حدود ص ۲۱۲"}]},{"title":"براون: توانگران پس نشستند و بانک‌های موجود پول را تنگ کردند","body":"براون دو لایه برای دشواری می‌آورد. لایهٔ نخست، در پاییز ۱۲۸۵، این است که مظفرالدین شاه قاجار موافقت خود را به وام فوری دو میلیون تومان مشروط کرد، و بانک‌های انگلیس و روس، تا آنجا که می‌توانستند، پول را کمیاب و دیریاب کردند؛ به گمان کسانی که براون نقل می‌کند، اگر بانکی ملی با سرمایهٔ شش میلیون تومان برپا می‌شد، کار این دو بانک از میان می‌رفت و ناچار به عقب‌نشینی می‌شدند. لایهٔ دوم، پس از صدور امتیاز، این است که فقیران پیش آمدند و توانگران ایستادند، و قتل یزد راه یاری پارسیان بمبئی را بست. او طرح را در تابستان بعد شکست‌خورده می‌داند و گزارش نامساعد بانکدار آلمانی را نیز در کنار این ناکامی می‌نهد. روایت براون پیچیده‌تر است و کار بانک‌های موجود را با قید «گفته‌اند» می‌آورد، نه به صورت تصمیم رسمی دولت بریتانیا.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"The National Bank Concession was granted on Feb. 1, 1907, and the Loan and Current Accounts Agreement with the Government passed the House on March 16.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"استاد زبان فارسی در دانشگاه کمبریج و تاریخ‌نگار مشروطه","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"انتشار ۱۹۱۰ میلادی","context":"تلخیص براون از دو مقطع حقوقی طرح بانک ملی در زمستان و اسفند ۱۲۸۵.","page":"ص ۱۳۶ تا ۱۳۷","translation":"امتیاز بانک ملی در ۱ فوریهٔ ۱۹۰۷ اعطا شد و توافق قرض و حساب جاری با دولت در ۱۶ مارس از مجلس گذشت."},{"original":"The establishment of the National Bank presented greater difficulties, for though poor men, women and children, moved by the eloquence of Aqa Sayyid Jamal and other preachers, came forward to offer their small savings to the Nation's need, the wealthy and great hung back.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"استاد زبان فارسی در دانشگاه کمبریج و تاریخ‌نگار مشروطه","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"انتشار ۱۹۱۰ میلادی","context":"داوری براون دربارهٔ علت دشوار شدن کار پس از صدور امتیاز، در برابر کامیابی مجلس در منع وام تازه و برکناری نوز.","page":"ص ۱۳۷","translation":"برپا کردن بانک ملی دشواری‌های بزرگ‌تری پیش آورد، زیرا هرچند مردان و زنان و کودکان تهیدست، به تأثیر بلاغت آقا سید جمال و دیگر واعظان، پیش آمدند تا پس‌انداز اندک خود را به نیاز ملت بسپارند، توانگران و بزرگان پس نشستند."},{"original":"But the Shah made his agreement conditional on an immediate loan of two million tümāns, while other difficulties were thrown in the way by the existing English and Russian Banks, which, as far as possible, strove to render money scarce and difficult to obtain, believing, it is asserted, that if a National Bank with a capital of six million tümāns should be created in Persia they would sooner or later find their business gone and be compelled to retire in its favour.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"استاد زبان فارسی در دانشگاه کمبریج و تاریخ‌نگار مشروطه","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"انتشار ۱۹۱۰ میلادی","context":"روایت براون از شرط وام فوری و رفتار بانک‌های شاهنشاهی و استقراضی در پاییز و زمستان ۱۲۸۵، با قید «گفته‌اند».","page":"ص ۱۳۲","translation":"اما شاه موافقت خود را مشروط به وامی فوری به مبلغ دو میلیون تومان کرد، و بانک‌های موجود انگلیس و روس نیز، تا آنجا که می‌توانستند، در راه دشواری نهادند و کوشیدند پول را کمیاب و دیریاب کنند؛ به گمان کسانی که گفته‌اند، اگر بانکی ملی با سرمایهٔ شش میلیون تومان در ایران پدید می‌آمد، دیر یا زود کارشان از دست می‌رفت و ناچار به سود آن کنار می‌کشیدند."}]},{"title":"مارتین و ایرانیکا: وثیقه و موجودی سکه","body":"ونسا مارتین در بخش دوم مقالهٔ «انقلاب مشروطه» در ایرانیکا می‌نویسد بانک ملی را در پاییز پیش، برای حل بحران مالی بدون وام خارجی، برپا کرده بودند؛ نتوانست پذیره‌نویسی کافی گرد آورد؛ و در مارس ۱۹۰۷ به مدیران آن اختیار دادند وام بگیرند و طرح‌های عمرانی آغاز کنند. با این همه، در دورهٔ انقلاب به درستی کار نکرد، تا حدی چون وثیقه نداشت و تا حدی چون مقدار محدود مسکوک کشور بیشتر در دست بانک شاهنشاهی بریتانیا بود که امتیاز نشر اسکناس را داشت. مستند او، «تاریخ بیداری» به کوشش سعیدی سیرجانی، جلد دوم، صفحهٔ ۲۰، صورت مذاکرات نشست ۳۱ در «ذیحجه ۱۳۲۴»، و نامهٔ اسپرینگ رایس به گری در ۴ دسامبر ۱۹۰۷ است. باسیر در مقالهٔ «بانکداری» نیز می‌نویسد با وجود شور عمومی، به سبب اوضاع سیاسی و اقتصادی وقت، طرح به مرحلهٔ عمل نرسید و به کتاب «بانک ملی ایران» چاپ ۱۳۳۷ خورشیدی، صفحهٔ ۶۶، ارجاع می‌دهد. این دو مقاله در اصل ناکامی، نه در جزئیات ارقام، با براون همسخن‌اند.","quotes":[]},{"title":"دو سید، بازرگانان و مسئلهٔ شرع","body":"مشاجرهٔ ۶ بهمن نشان می‌دهد اختلاف فقط بر سر نیت دربار یا رفتار بانک‌های خارجی نبود. طباطبایی و بهبهانی، از موضع فقه، انحصار مباحات عمومی را برنمی‌تافتند و می‌کوشیدند بار آن را به «استیلای دولت» یا به دفع ضرر منتقل کنند. بازرگانان و سعدالدوله و محقق‌الدوله، از موضع حقوق عرفی و سود شرکت، امتیاز را مشوق سرمایه و حق دولت در سواحل می‌دانستند. تقی‌زاده راه میانه را پیش نهاد: اگر دایر شدن بانک به این فصل بسته است از جزئیات بگذرند، وگرنه اهمیت فصل را جدا بسنجند. نتیجهٔ عملی، به روایت صورت مذاکرات، نرم شدن عبارت فصل هفتم بود، نه کنار گذاشتن اصل تشویق مؤسسین. خادم این جدل را نمونهٔ فاصلهٔ فهم فقهی و فهم حقوقی جدید از دولت و ملت می‌خواند. آنچه در صورت مذاکرات هست، نزاعی مشخص بر سر یک فصل است، و داوری کلی دربارهٔ طبقهٔ مجتهدان از متن مذاکرات برنمی‌آید.","quotes":[]}],"aftermathSections":[{"title":"بانک ملی مشروطه به دفتر و سرمایه نرسید","body":"رأی تامهٔ ۶ بهمن و دستخطی که بهبهانی و براون از آن خبر داده‌اند، بانک را در کاغذ پدید آورد، نه در بازار. در اسفند، وکلا می‌پرسیدند بانک کجاست و رئیس آن کیست، و با این حال قرارنامهٔ چهار کرور را گذراندند. ناظم‌الاسلام در جای دیگری از «تاریخ بیداری» آورده است که وکلا دربارهٔ نظامنامهٔ بانک ملی مذاکره کردند و نظامنامه هنوز به امضای دولت نرسیده بود. ایرانیکا و براون هر دو می‌نویسند طرح در دورهٔ انقلاب به کار مؤثر نرسید. نتیجه این شد که انحصار نشر اسکناس تا سال‌ها بعد در دست بانک شاهنشاهی ماند، و دولت مشروطه همچنان میان کسری بودجه، اقساط وام‌های پیشین، و بیم استقراض تازه سرگردان بود.\n\nاین ناکامی را نباید به یک علت فروکاست. کسری ساختاری بودجه، که کسروی از قول رسیدگی بعدی می‌آورد، هر وام داخلی را نیز تهی می‌کرد. بانک پیش از گرد آمدن سرمایه و تعیین رئیس، بار قرض دولت را بر دوش گرفت. توانگران، به روایت براون، از تعهد پاییز عقب نشستند. مسکوک موجود، به روایت مارتین، بیشتر نزد بانک شاهنشاهی بود. شرط‌های امتیاز بانک شاهنشاهی، تا انقضا یا انفساخ، راه نشر اسکناس ملی را می‌بست و فصل چهارم امتیازنامهٔ مجلس نیز همین محدودیت را به رسمیت شناخت. خصومت دربار با نظارت مجلس را براون یکی از سنگ‌های این شکست می‌داند، در کنار سنگ‌های دیگر.","quotes":[]},{"title":"بانک ملی ۱۳۰۶، نهادی جدا","body":"چهاردهم اردیبهشت ۱۳۰۶ خورشیدی (۲۴۸۶ شاهنشاهی، ۵ مه ۱۹۲۷ میلادی) مجلس شورای ملی، در دورهٔ پادشاهی رضا شاه پهلوی، قانون اجازهٔ تأسیس بانک ملی ایران را برای پیشرفت تجارت و فلاحت و زراعت و صناعت تصویب کرد. رئیس مجلس حسین پیرنیا بود. سرمایهٔ اصلی در آن قانون پانزده میلیون تومان از محل فروش جواهرات دولتی و خالصجات معین شد، و بانک از قرض دادن به دولت بی‌تصویب مجلس ممنوع گردید. ایرانیکا آغاز به کار بانک را ۱۹ اوت ۱۹۲۸، و در مقاله‌ای دیگر ۸ سپتامبر ۱۹۲۸، نوشته است؛ قانون ۱۳۰۶ و گشایش عملی سال بعد را نباید یکی گرفت. این بانک سپس، در ۱۳۰۹ خورشیدی، امتیاز نشر اسکناس را از بانک شاهنشاهی خرید و در دههٔ بعد به صورت بانک ناشر اسکناس و محرک اصلی اعتبار دولتی کار کرد. پیوند آن با طرح مجلس اول، پیوند نام و آرزوست، نه ادامهٔ همان امتیازنامهٔ دوازده‌فصلی و نه همان شرکت سهامی مؤسسین یکصد نفرهٔ ۱۲۸۵.","quotes":[]},{"title":"آنچه از امتیازنامه ماند","body":"امتیازنامهٔ ۱۲۸۵، حتی در ناکامی، چند قاعده را در مشروح مذاکرات و در حافظهٔ مالی کشور ثبت کرد: منع واگذاری بانک به خارجه، تقدم بانک ملی بر امتیازهای عمرانی در شرایط برابر، پیوند خزانه با یک بانک داخلی، و این اصل که نشر اسکناس را نمی‌توان تا ابد در دست بانک خارجی گذاشت. جدل غواصی، جدلی جداگانه دربارهٔ حدود شرع و صلاحیت مجلس در اموال عمومی بود و به تغییر عبارت یک فصل انجامید. شعار محقق‌الدوله که این فرمان حریت ملت است، وقتی معنا داشت که به گفتهٔ میرزا ابوالحسن‌خان ملت پول بدهد و بانک برپا شود. آن شرط در ۱۲۸۵ برآورده نشد. بیست سال بعد، دولت رضاشاهی بانکی ملی با سرمایه و قانون و رئیس معین گشود، و آن‌گاه بود که جای بانک شاهنشاهی در نشر اسکناس نیز به نهادی ایرانی رسید.","quotes":[]}]},{"id":"ministerial-responsibility-dispute","title":"بحران مسئولیت وزرا در برابر مجلس و سقوط کابینه مشیرالدوله","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":13,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":2},"tier":"primary","category":"political","summary":"تلاش مجلس برای نظارت بر عایدات دیوانی به مناقشه‌ای عمیق پیرامون مسئولیت پارلمانی وزرا کشیده شد. وزرای دربار اعلام کردند تنها در برابر محمدعلی شاه قاجار مسئولند؛ اما پایداری نمایندگان مرزهای تفکیک قوا و لزوم پاسخگویی کابینه به پارلمان را تثبیت کرد و میرزا نصرالله مشیرالدوله را به استعفا کشاند.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وچهارم","text":"سعدالدوله در صحن مجلس به وزیر مالیه گفت آنطور که شما می‌فرمایید وزیر نیستید، دفتردارید؛ اسم با شماست و رسم با دیگری است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار چهارم؛ شناسانیدن وزیران","text":"کسروی نامهٔ ۱۳ بهمن صدر اعظم را می‌آورد که وزیران مسئول ذات اقدس همایونی‌اند. تقی‌زاده خواست کلمهٔ لاغیر افزوده شود و محتشم‌السلطنه نپذیرفت. کسروی این را پس گرفتن آنچه پدر داده بود می‌داند."}],"personIds":["saad-al-dowleh","taqizadeh","naser-al-molk","sani-al-dowleh"],"personDeeds":{"saad-al-dowleh":"هدایت چالش‌های پارلمانی علیه وزرای سنتی و تبیین حقوقی مسئولیت هیئت دولت در برابر نمایندگان ملت.","taqizadeh":"ارائه پیشنهاد الزام کابینه به درج عبارت هشت وزارتخانه رسمی و تفویض مسئولیت قانونی به بهارستان.","naser-al-molk":"توجیه سازوکار سنتی جمع و خرج با اتکا به دستخط‌های شاهانه به جای ارائه ترازنامه مدرن بودجه.","sani-al-dowleh":"مدیریت جلسات پرتنش استنطاق وزرا در جایگاه ریاست مجلس."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","naser-al-molk":"وزیر مالیه"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["مسئولیت وزرا","استنطاق ناصرالملک","بحران کابینه مشیرالدوله"],"contextSections":[{"title":"کسری بودجه و خواست تبریز","body":"پس از گشایش مجلس، درآمد سالانهٔ دولت پانزده کرور و نیم و هزینه بیست‌ویک کرور و نیم بود؛ کسری شش کرور را با وام می‌پوشاندند. تبریز گفت اول بودجه را راست کنید بعد بانک ملی. وزیران به مجلس نمی‌آمدند و خود را پاسخگوی نمایندگان نمی‌شناختند. در قانون اساسی ۵۱ ماده‌ای چیزی در این باره ننوشته بودند. رشتهٔ گمرک و پست و تلگراف و صندوق مالیه در دست [[p:joseph-naus|نوز]] بود."}],"whatHappened":[{"title":"۱. گمرک جدا از مالیه؛ نامه به صدر اعظم","body":"[[p:saad-al-dowleh|سعدالدوله]] بارها [[p:naser-al-molk|ناصرالملک]] وزیر مالیه و وزیر خارجه را به مجلس خواست. صنیع‌الدوله به دربار نوشت؛ نتیجه ندید. ناصرالملک ۲۶ دی، دو روز پیش از تاج‌گذاری، آمد. میرزا ابوالحسن‌خان نمایندهٔ فارس پرسید عایدات گمرک چقدر است. ناصرالملک گفت گمرک وزیر علیحده دارد. نماینده گفت چرا گمرک زیر مالیه نیست. سعدالدوله در صحن گفت:\n\n{{quote:0}}\n\nمجلس به صدر اعظم نوشت وزیران را بشناساند و اندازهٔ پاسخدهی هر یک را روشن کند. دو نتیجه می‌خواستند: نوز را که نمی‌توانستند به مجلس بشناسانند از وزارت بیندازند؛ وزیران خود را در برابر مجلس پاسخگو بشناسند.","quotes":[{"original":"آنطور که شما می‌فرمایید وزیر نیستید، دفتردارید. اسم با شماست و رسم با دیگری است. در نظام مشروطه وزیر باید به نمایندگان ملت پاسخ دهد و گرنه شایسته این مسند نیست.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. نامهٔ ۱۳ بهمن: مسئول ذات اقدس","body":"پنجشنبه ۱۰ بهمن هشت وزیر آمدند. پاسخدهی در برابر مجلس را به نبودن قانون حواله دادند. سه‌شنبه ۱۳ بهمن حاجی محتشم‌السلطنه از سوی صدر اعظم نظامنامهٔ سنا و امتیازنامهٔ بانک ملی آورد و نامهٔ شناساندن وزیران را خواند: مشیرالسلطنه عدلیه، ناصرالملک مالیه، علاءالسلطنه خارجه، وزیر افخم داخله، علاءالملک علوم، فخرالملک تجارت، دبیرالدوله لشکر، مهندس‌الممالک معادن و طرق. کامران‌میرزا وزیر جنگ را نمی‌شناساندند؛ به‌جای او «وزیر لشکر». نامه چنین می‌گفت:\n\n{{quote:0}}\n\nمحتشم‌السلطنه وزرا را دو قسم خواند: لقبی و شغلی. تقی‌زاده خواست در آنجا که می‌گوید وزرا اینها هستند کلمهٔ «لاغیر» افزوده شود. محتشم‌السلطنه نپذیرفت:\n\n{{quote:1}}\n\nسعدالدوله امتیاز بانک را سرپیچاندن خواند: این سند را دادید سر ما را بپیچانید و فردا بگویید دو کرور قرض داریم باید بدهید. شورش بهمن تبریز همان نقشه را به هم زد؛ دنباله در [[e:tabriz-ultimatum-royal-firman|دستخط بهمن]] است.","quotes":[{"original":"آنها مسئول ذات اقدس همایونی هستند و هر وقت وجود آنها لازم باشد در مجلس خودشان با معاون ایشان حاضر خواهند شد","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"این مطلبی که شما می‌گویید در اینجا توضیح واضحات خواهد بود","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"views":[{"title":"احمد کسروی","body":"کسروی معنی نامه را پس گرفتن آنچه پدر داده بود می‌داند: مجلسی فقط برای قانون‌گزاری، بی‌نیرو."}],"aftermathSections":[{"title":"پاسخگویی روی کاغذ","body":"شناساندن وزیران به مجلس اصل پاسخگویی را روی کاغذ آورد و دربار آن را به مسئولیت در برابر محمدعلی شاه قاجار برگرداند. استعفای مشیرالدوله و کابینه‌های بعد از دل همین کشاکش برخاست."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":26,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":16},"title":"ناصرالملک در مجلس","text":"دو روز پیش از تاج‌گذاری؛ گمرک را از مالیه جدا خواند."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":10,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":30},"title":"آمدن هشت وزیر","text":"پاسخدهی را به نبودن قانون حواله دادند."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":13,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":2},"title":"نامهٔ مسئول ذات اقدس","text":"محتشم‌السلطنه نامهٔ صدر را خواند؛ تقی‌زاده «لاغیر» خواست."}]},{"id":"dismissal-of-naus-prioux","title":"عزل جوزف نوز و پایان تصدی بلژیکی‌ها بر گمرکات ایران","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":20,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":9},"tier":"primary","category":"political","summary":"با پیگیری قاطع وکلای مجلس و در پی اولتیماتوم انجمن ایالتی تبریز، جوزف نوز وزیر کل گمرکات و پست به همراه دستیارش پریو برکنار شدند. خشم عمومی تجار از تعرفه‌های ناعادلانه به سود روسیه و تحقیر بازرگانان، دولت و دربار را ناگزیر به الغای وزارت گمرکات و اخراج وی ساخت.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وچهارم","text":"نوز با تبدیل گمرکات به وثیقه استقراض روسیه، نماد تسلط بیگانه بر اقتصاد ملی بود و اخراج او پیروزی بزرگ مجلس شد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار چهارم؛ گردن گزاردن محمدعلی‌میرزا / نوز و پریم","text":"کسروی عزل نوز و پریم را از شش روز شورش بهمن تبریز می‌نویسد. به‌جای نوز بلژیکی دیگری به نام کینه نشست. گفته شد نوز پاره‌ای نوشته را سوزاند؛ لاورس بند نشد و از ایران رفت."}],"personIds":["joseph-naus","saad-al-dowleh","mohammad-ali-person"],"personDeeds":{"joseph-naus":"برکناری از مسند وزارت گمرکات و ترک اجباری کرسی‌های مدیریتی پس از سال‌ها حکمرانی مالی.","saad-al-dowleh":"افشاگری علیه تخلفات مالی نوز در صحن مجلس و مخالفت بنیادین با اعطای سمت وزارت به اتباع بیگانه.","mohammad-ali-person":"صدور حکم عزل نوز برای فرونشاندن شورش تبریز و جلوگیری از انسداد خطوط تجاری."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["اخراج مسیو نوز","عزل نوز و پریو","برکناری مستشاران بلژیکی"],"context":"جوزف نوز بلژیکی، مدیر کل گمرکات و پست، با تبدیل عواید گمرک به وثیقه وام‌های روسیه و اعمال تعرفه‌های تبعیض‌آمیز ۱۹۰۳، صنایع داخلی و بازرگانان ایرانی را فلج ساخته بود. انتشار عکس بالماسکه او نیز خشم روحانیان را برانگیخته بود. کسروی می‌نویسد گمرک و پست و تلگراف و صندوق مالیه در چنگ او بود و بلژیکیان را کارگزار همسایهٔ شمالی می‌داند. نگهداری نوز را ناگزیری دربار از گرو گمرک نزد روس می‌خواند.","whatHappened":[{"title":"۱. اولتیماتوم انجمن تبریز و عزل نوز","body":"انجمن ایالتی تبریز با تعطیلی بازار و تهدید به بستن مرزهای تجاری، اخراج فوری نوز و دستیارش پریو را شرط بازگشایی بازار اعلام کرد. وکلای مجلس نیز در صحن بهارستان پرده از تخلفات مالی او برداشتند. محمدعلی‌شاه در ۲۰ بهمن ۱۲۸۵ تسلیم شد و فرمان عزل نوز را صادر کرد و تصدی گمرکات به وزارت مالیه واگذار گردید.\n\nکسروی عزل را محصول شش روز شورش بهمن تبریز می‌نویسد. درخواست ششم انجمن این بود:\n\nماندنشان پس از آن همه بدخواهی را مایهٔ ننگ می‌شمارد. لاورس را دزد و در آهنگ گریختن می‌داند. سعدالدوله از زمان وزارت تجارت کینهٔ کهنه از بلژیکیان داشت.\n","quotes":[{"original":"عزل مسیو نوز و پریم و توقیف لاورس رییس گمرکخانه تبریز فوری لازم است.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. مشروعه در برابر مشروطه؛ تلگراف شام دوشنبه","body":"یکشنبه پس از نیمروز مخبرالسلطنه گفت کلمهٔ مشروطه غلط است. شام پیام آورد:\n\nمجلسیان جز مشروطه نپذیرفتند. پنج ساعت از شب دوشنبه تلگراف عزل نوز و پریم به تبریز رسید و مردم اندک آرام شدند. دستخط مشروطه شب سه‌شنبه آمد. کسروی یکی از چهار نتیجهٔ شورش را برداشتن نوز می‌داند و می‌گوید محمدعلی شاه قاجار دانست هماورد او تبریز است نه تهران.\n","quotes":[{"original":"شاه میفرماید با همه محذورات عزل مسیو نوز و پریم آنها را معزول کردیم. لفظ مشروطه را هم «مشروعه» میکنیم. ما دولت اسلام هستیم و سلطنت مشروعه باشد","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. کینه به جای نوز؛ شایعهٔ سوختن نوشته؛ فرار لاورس","body":"کسروی می‌نویسد نوز و پریم باور نمی‌کردند ایران نیرویی یافته که بدخواه را برنتابد. به‌جای نوز بلژیکی دیگری به نام «کینه» نشست، مدیر گمرک زیر دست او، با همان رفتار. نوز از دادن حساب خودداری کرد. گفته شد پاره‌ای نوشته‌های اداره را که به زیان خود دیده بود درآورد و آتش زد. این را کسروی به‌عنوان شایعه می‌آورد نه به‌عنوان دیدهٔ خود. لاورس که تبریز بند کردنش را خواسته بود و محمدعلی شاه قاجار پذیرفته بود بند نشد و از ایران رفت. انجمن دوباره تلگراف سخت به دارالشوری فرستاد. کارکنان گمرک و پست تبریز دست از کار کشیدند تا اداره‌ها از دست اروپاییان گرفته شود. مجتهد و ثقةالاسلام و حاجی میرزا محسن به محمدعلی شاه قاجار نوشتند. نتیجه در تبریز فقط دلجویی از کارکنان شوریده بود."}],"aftermath":"برکناری مستشاران بلژیکی نخستین پیروزی قاطع مجلس در قطع دست بیگانگان از شریان‌های مالی کشور بود. کسروی دربار قاجار را در گماشتن چند بیگانه بر درآمدها بیدرد می‌خواند. جانشین «کینه» و فرار لاورس نشان داد عزل نام کافی نبود.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":20,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":9},"title":"عزل رسمی جوزف نوز","text":"صدور دستخط محمدعلی شاه قاجار مبنی بر اخراج نوز و پریو از اداره گمرکات ایران. کسروی پیام مشروعه و تلگراف شام دوشنبه را در همین بن‌بست می‌گذارد."}]},{"id":"tabriz-ultimatum-royal-firman","title":"قیام مشروطه‌خواهان تبریز و دستخط سلطنتی اعلام مشروطیت","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":21,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":10},"tier":"primary","category":"political","summary":"در واکنش به لجاجت محمدعلی‌شاه در به رسمیت شناختن مشروطیت و بهانه قرار دادن واژه‌هایی چون «مشروعه»، انجمن ایالتی تبریز بازار را تعطیل و شروط هفت‌گانه‌ای را ابلاغ کرد. پایتخت نیز به شورش کشیده شد و محمدعلی شاه قاجار ناگزیر شد دستخط رسمی شناسایی نظام مشروطه را صادر کند.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وچهارم","text":"محمدعلی شاه قاجار گفت مشروطه چه لزوم دارد، مشروعه باشد؛ مخبرالسلطنه پاسخ داد مشروعه اختیار را به دست آخوندها می‌دهد و محمدعلی شاه قاجار تسلیم مجلس شد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار چهارم؛ شورش بهمنماه در تبریز","text":"کسروی درخواستهای هفتگانهٔ انجمن تبریز را می‌آورد. مشیرالدوله در نشست شبانه گفت دولت مشروطه نداده و مجلس فقط برای وضع قوانین است. کسروی این سخن را معنی پس گرفتن آنچه پدر داده بود می‌خواند."}],"personIds":["mohammad-ali-person","taqizadeh","saad-al-dowleh"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"عقب‌نشینی در برابر اولتیماتوم تبریز و صدور دستخط رسمی مبنی بر استقرار نظام مشروطیت در ایران.","taqizadeh":"ارسال مخفیانه گزارش کارشکنی‌های دربار به تبریز و تدوین ساختار شروط هفت‌گانه معترضان.","saad-al-dowleh":"ریاست کمیسیون تنظیم پیش‌نویس متمم قانون اساسی هم‌زمان با آرام‌سازی فضای عمومی."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["دستخط مشروطه محمدعلی‌شاه","اولتیماتوم تبریز","بحران بهمن ۱۲۸۵"],"context":"پس از تاج‌گذاری بی‌مجلس در ۲۸ دی، تبریز قانون اساسی رسیده را نارسا می‌یافت و نامه‌هایی از تهران دید که محمدعلی شاه قاجار را با مشروطه همراه نمی‌دانست. سه‌شنبه ۱۵ بهمن نامه‌ها رسید. چهارشنبه ۱۶ بهمن بازار بست. کسروی این شورش شش‌روزه را آزمون محمدعلی می‌خواند: تهران خوش‌گمان ماند و تبریز هماورد را شناخت. این بحران بهمن ۱۲۸۵ است نه محاصرهٔ بعدی تبریز. عنوان مشروعه اینجا پیشنهاد دربار است تا لفظ مشروطه را بردارد، نه بست عبدالعظیم بعدی شیخ فضل‌الله.","whatHappened":[{"title":"۱. چهارشنبه بازار و تلگراف علما","body":"روز چهارشنبه ۱۶ بهمن مجاهدان به انجمن آمدند و تندی کردند که از دژرفتاری پسر سپهدار در تنکابن، نخواندن نمایندگان به تاج‌گذاری، پافشاری بر بلژیکیان، و نپذیرفتن پاسخدهی وزیران ناآگاه مانده‌اند. میرزا جواد ناطق نامه‌ها را خواند. بازار بسته شد. علما را یکایک آوردند. نهادند فردا در تلگرافخانه گرد آیند. علما به دو سید نوشتند:\n\nپنجشنبه تلگرافخانه پر شد. کودکان سرود ترکی می‌خواندند. از تهران خونسردی آمد. تقی‌زاده و حاجی محمد اسماعیل نوشتند اینگونه اقدامات مانع پیشرفت مقصد اصلی است. انجمن پرسید مانع شورای کبری کجاست و سبب ناآگاهی از تاج‌گذاری و عزل و نصب حکام چیست. طباطبایی پاسخ داد آنچه نوشته‌اند کذب صرف است و محمدعلی شاه قاجار با مجلس همراه است. بهبهانی همان مضمون را آورد و امتیازنامهٔ بانک را دو روز پیش موشح خواند. کسروی می‌گوید دو سید هنوز خوش‌گمان بودند و خواست محمدعلی شاه قاجار را درنمی‌یافتند.\n","quotes":[{"original":"خدمت حضرات آقایان حجج‌الاسلام دامت برکاتهم امروز پاره مکاتیب از طهران بجمعی از اهالی تبریز رسیده و مآل همه آنها اینست که اعضای محترم دارالشورای ملی طهران دل تنگی از عدم پیشرفت امورات مشروطه دارند و اعلیحضرت همایونی را موافق نمیدانند و باین واسطه اهالی تبریز تماماً مشوش و بازار بسته و هنگامه است اهالی دولت را مشروطه دانسته و تمکین تمام داشتند این اخبارات موحشه اسباب هیجان عمومی شده اعضای انجمن تبریز باعضای دار الشورای اطلاع داده‌اند که فردا پنجشنبه چهار ساعت از دسته گذشته در تلگرافخانه حاضر شوند تا مخابره حضوری بشود این است که متمنی هستیم که حضرات حجج الاسلام نیز در ساعت مزبوره شرف حضور داشته باشند که دعاگویان نیز حاضر شده مخابره و مشاوره حضوری نماییم (عموم حجج‌الاسلام تبریز)","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. هفت بند انجمن","body":"تبریزیان هفت چیز خواستند که به دستیاری مجلس از محمدعلی شاه قاجار گرفته شود. کسروی همان نوشته را می‌آورد. پنج بند نخست برای استواری قانون؛ دو بند پایان عزل اشخاص. بند یکم جلوگیری از اندیشه‌ای بود که مجلس تنها برای قانونگزاری باشد. بند چهارم انجمن محلی در هر ولایت، همان کاری که تبریز خود کرده بود. نوز و پریم را ننگ ماندن پس از آن‌همه بدخواهی می‌شمردند. لاورس را متهم به دزدی و آهنگ گریختن می‌دانستند. ساعدالملک را انجمن از حکمرانی انداخته بود و در تهران وزیر مخزن شده بود.\n","quotes":[{"original":"۱) شخص همایونی باید دستخطی برای اسکات عامه صادر نمایند که دولت ایران مشروطه تامه است. ۲) عدد وزرای مسئول فعلا از هشت عدد متجاوز نیست و هر گاه بعدها تشکیل یک وزارتخانه لازم گردد بامضای مجلس تشکیل داده خواهد شد. ۳) از این و بعد از خارجه وزیر نباید معین و مقرر شود. ۴) در هر ولایات و ایالات باطلاع مجلس شورای ملی انجمن محلی برقرار باشد. ۵) وزرای افتخاری ابداً نباید باشند. یعنی اسم وزارت بجز بر هشت وزیر مسئول در دایره دولت نباید برده شود. ۶) عزل مسیو نوز و پریم و توقیف لاورس رییس گمرکخانه تبریز فوری لازم است. ۷) عزل ساعدالملک","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. ورود وکلا و نشست خانهٔ مشیرالدوله","body":"جمعه نمایندگان هفتگانهٔ آذربایجان پس از برف گیلان و یک ماه راه از قزوین به تهران رسیدند. پیشه‌وران تا دروازه رده بستند. گاوی زیر پایشان سر بریدند. حاجی صادق دو پسر نورس آورد که قربانی کند. میرزا فضلعلی گفت:\n\nحاجی محمد اسماعیل همه را خانه برد. همان روز به تلگرافخانه رفتند. ثقةالاسلام و مجتهد به خود محمدعلی شاه قاجار تلگراف کردند.\n\nشب در خانهٔ مشیرالدوله صدر اعظم نشستند. صنیع‌الدوله و سعدالدوله و معین‌التجار و مرتضوی و امین‌الضرب و حاجی محمد اسماعیل و وکلای تازه. مشیرالدوله گفت دولت می‌خواهد هزار وزیر داشته باشد؛ شما با وزرایی که معرفی می‌کند طرفید. سعدالدوله پرسید مگر دولت مشروطه نداده. صدر اعظم گفت:\n\nسعدالدوله گفت بودن در این مجلس زیاد است. حاجی امین‌الضرب برخاست:\n\nمستشارالدوله گفت دولت نکول می‌کند؛ باید به ملت در تلگرافخانه اطلاع داد. مشیرالدوله دربارهٔ نوز گفت دولت ناگزیر است او را نگه دارد. سعدالدوله پاسخ داد توده ناگزیر نیست بدخواهان را بپذیرد. کسروی جمله‌های صدر را اندیشهٔ محمدعلی شاه قاجار می‌داند. ناگزیری نگاهداشت نوز را از گرو گمرک نزد روس می‌نویسد.\n","quotes":[{"original":"ما میباید قربانی این نورسان باشیم. از ما گذشته و همه کوششهای ما از بهر اینان است","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"خیر ما دولت مشروطه نیستیم و دولت بشما مشروطه نداده. مجلسی که دارید جهت وضع قوانین است","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"دولت نمیتواند بگوید من بشما مشروطه نداده‌ام. اگر ما مشروطه نیستیم چرا از ولایات مبعوث می‌فرستند؟! ما خودمانرا رسماً مشروطه میدانیم و حقوقی که داریم هیچکس نمی‌تواند از ما پس گیرد مگر با خون ملت ...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۴. شنبه تا دوشنبه: بازار تهران، مشروعه، آزادی ادیان","body":"شنبه ۱۹ بهمن مجلس نهانی بر پا شد. تقی‌زاده و امین‌الضرب نوشته‌هایی دربارهٔ کمی قانون اساسی داشتند. فرصت تنگ بود. به همان فهرست تبریز بس کردند و به دست مخبرالسلطنه نزد صدر اعظم فرستادند. پاسخ نرسید. هفت تن نزد صدر رفتند. محمدعلی شاه قاجار ایستادگی می‌نمود. تهرانیان حیاط مجلس را پر کردند و خواستند بازار ببندند؛ مجلس جلو گرفت. در تبریز گفتگو از گرفتن پست و تلگراف و تذکره و صندوق و قورخانه رفت. دوراندیشان فقط تلگرافخانه را نگاه داشتند. علما تلگراف نجف را از آن سوی ارس با سیم قفقاز فرستادند.\n\nیکشنبه مخبرالسلطنه از سوی مشیرالدوله آمد و گفت کلمهٔ مشروطه غلط است؛ چیز دیگری بخواهید. شام پیام آورد:\n\nمجلس جز مشروطه نپذیرفت. پنج ساعت از شب دوشنبه تلگراف عزل نوز و پریم به تبریز رسید. مردم اندک آرام شدند. در تبریز دفترهای مالیه را مهر کردند و تذکره‌خانه را از کار بازداشتند. نظام‌الملک والی از ترس به تلگرافخانه آمد. شیخ سلیم از پنجره گفت ان‌شاءالله تا فردا جواب می‌رسد؛ اگر نشد کلمه‌ای را که می‌دانیم خواهیم گفت.\n\nدوشنبه مخبرالسلطنه گفت دیروز مأمور گفتن بودم امروز مأمور شنیدن هستم، و به عنوان خیرخواهی افزود:\n\nکسروی می‌گوید این را سپرده بودند تا دوتیرگی در مجلس افتد. دو سید و علما هم رد کردند. عضدالملک رئیس ایل قاجار با مخبرالسلطنه میانجی شد.\n\nخادم گفتگوی دیگری از مخبرالسلطنه را در تالار برلیان می‌آورد؛ در گفتار چهارم کسروی نیست:\n","quotes":[{"original":"شاه میفرماید با همه محذورات عزل مسیو نوز و پریم آنها را معزول کردیم. لفظ مشروطه را هم «مشروعه» میکنیم. ما دولت اسلام هستیم و سلطنت مشروعه باشد","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۵. دستخط ۲۱ بهمن ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)","body":"یک ساعت و نیم از شب سه‌شنبه گذشته مخبرالسلطنه دستخط را به مجلس آورد. چند هزار تن در صحن بهارستان زنده باد مشروطه گفتند. همان شب دارالشوری به تبریز آگاهی فرستاد. فردا برخی در تبریز هنوز بازار را نمی‌گشودند؛ سردستگان همه را به بازار فرستادند.\n\nپوشش مجلس به تبریز تکمیل نواقص قانون اساسی و استحکام مشروطیت لفظاً و معناً را توفیق خواند و نوشت جا دارد بگویند الیوم اکملت لکم دینکم. عین دستخط به صدر اعظم در چاپ کسروی سال ۱۳۲۹ دارد؛ رویداد ۲۱ بهمن ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵) است، خطای حروفچینی. معنی دستخط این است که از روز فرمان پدر، دولت ایران در عداد دول مشروطهٔ صاحب کنستیتوسیون به شمار می‌آید و قوانین وزارتخانه‌ها می‌باید مطابق شرع نوشته شود سپس به اجرا رسد:\n\nکسروی نتیجه را چهار می‌داند: لفظ مشروطه استوار شد؛ کاستی قانون اساسی دانسته شد و نوشتن دنباله آغاز گردید؛ نوز برداشته شد؛ محمدعلی شاه قاجار دانست هماورد او تبریز است نه تهران. برای دنباله سعدالدوله، تقی‌زاده، مشارالملک، حاجی امین‌الضرب، حاجی سید نصرالله و مستشارالدوله برگزیده شدند. به جای نوز بلژیکی دیگری به نام کینه نشست. گفته شد نوز پاره‌ای نوشته‌ها را سوزاند. لاورس بند نشد و از ایران رفت. انجمن تبریز دوباره تلگراف سخت فرستاد.\n","quotes":[{"original":"جناب اشرف صدر اعظم سابق هم دستخط فرموده بودیم که نیات مقدسه ما در توجه باجراء اصول قوانین اساسی که امضاء آنرا خودمان از شاهنشاه مرحوم انارالله برهانه گرفتیم بیش از آن است که ملت بتواند تصور کنند و این بدیهی است از همان روز که فرمان شاهنشاه مبرور انارالله برهانه شرف صدور یافت امر بتأسیس مجلس شورای ملی شد دولت ایران در عداد دول مشروطه صاحب کنستیتوسیون بشمار میآید منتهی ملاحظه که دولت داشته این بوده است که قوانین لازم برای انتظام وزارتخانها و دوایر حکومتی و مجالس بلدی مطابق شرع محمدی صلی‌الله علیه و آله نوشته آنوقت بموقع اجراء گذارده شود عین این دستخط ما را برای جنابان مستطابان حجج‌الاسلام سلهم الله تعالی و مجلس شورای علی ابلاغ نمایند (۲۷) ذیحجةالحرام ۱۳۲۹ (شورای ملی)","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۶. برانگیختن آشوب و تلگراف ساختگی","body":"مارتین می‌نویسد آشوب تبریز را تقی‌زاده برانگیخت و دستخط محمدعلی شاه قاجار در ۱۱ فوریهٔ ۱۹۰۷ صادر شد. تقی‌زاده خود در خطابهٔ سوم خلاف این را می‌گوید:\n\nدر ذیل دهم همان خطابه‌ها می‌پذیرد تلگرافی رمزی که کسروی در جلد سوم، چاپ دوم، صفحهٔ ۶۴، به او نسبت داده، ساختهٔ مشروطه‌خواهان تبریز بوده است،\n","quotes":[{"original":"من مانع تندروی مدافعین مشروطیت بودم","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."},{"original":"برای تشویق مردم و تحریک جمعیت","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}],"citations":[{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶–۱۸۷","text":"مارتین برانگیختن آشوب تبریز را به تقی‌زاده نسبت می‌دهد و تاریخ دستخط محمدعلی شاه قاجار را ۱۱ فوریهٔ ۱۹۰۷ می‌نویسد."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ ۳؛ ذیل ۱۰","text":"تقی‌زاده می‌گوید مانع تندروی مدافعان مشروطه بوده است، و تلگراف رمزی منسوب به خود را ساختهٔ مشروطه‌خواهان تبریز برای برانگیختن مردم می‌خواند."}]}],"aftermath":"شورش پس از شش روز تمام شد. محاصره و جنگ خیابان‌های تبریز در سال بعد است. کسروی می‌نویسد محمدعلی شاه قاجار فهمید اگر برانداختن مشروطه را می‌خواهد باید نخست چارهٔ تبریز کند. بست سید اکبر شاه در عبدالعظیم پس از این بحران آمد و هنوز دستاویز ارجداری نداشت.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":15,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":4},"title":"نامه‌های تهران","text":"سه‌شنبه ۱۵ بهمن؛ آگاهی از تاج‌گذاری بی‌مجلس و نگاهداشت بلژیکیان."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":16,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":5},"title":"بازار تبریز","text":"چهارشنبه؛ خواندن نامه‌ها؛ تلگراف علما به دو سید."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":18,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":7},"title":"ورود وکلا و خانهٔ مشیرالدوله","text":"جمعه؛ قربانی تهران؛ جملهٔ صدر که دولت مشروطه نداده."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":21,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":10},"title":"دستخط مشروطه","text":"۲۱ بهمن ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)؛ عزل نوز در همان بحران؛ چاپ ویکی سال ۱۳۲۹ دارد."}]},{"id":"talebov-critique-izahat","title":"رساله «ایضاحات در خصوص آزادی» و نقد طالبوف بر قانون اساسی","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":25,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":14},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"انتشار رساله انتقادی عبدالرحیم طالبوف تبریزی در نقد نقایص قانون اساسی ۵۱ ماده‌ای. طالبوف اثبات کرد که نظام‌نامه اول تنها آیین‌نامه مجلس است نه قانون اساسی؛ زیرا تفکیک قوا، حقوق اساسی شهروندان و حدود اختیارات سلطنت در آن مسکوت مانده و امکان شکل‌گیری استبداد دوباره را پدید آورده است.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وسوم","text":"طالبوف نوشت در یک مملکت دو حکومت نمی‌شود؛ سلطنت مشروطه و استقلال مطلق محمدعلی شاه قاجار مایه خنده است و حقوق ملت باید تصریح شود."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار چهارم؛ نخستین کابینه قانونی","text":"کسروی می‌نویسد شیخ فضل‌الله به دستاویز مسالک‌المحسنین طالبوف را بی‌دین خواند و سخن به حبل‌المتین افتاد. گمان می‌برد یکی از بهانه‌های نیامدن او به تهران همین بود."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"اندیشه‌های طالبوف تبریزی","text":"آدمیت نشان می‌دهد که رساله طالبوف الهام‌بخش تدوین متمم قانون اساسی و گنجاندن فصل حقوق ملت گردید."}],"personIds":["talebov","taqizadeh","sani-al-dowleh","hassan-pirnia"],"personDeeds":{"talebov":"نگارش رساله فلسفی-حقوقی ایضاحات در خصوص آزادی در داغستان و نقد ساختاری نقایص قانون اساسی ۵۱ ماده‌ای.","taqizadeh":"بهره‌گیری از آرای حقوقی طالبوف در مذاکرات کمیسیون متمم قانون اساسی بهارستان.","sani-al-dowleh":"مطالعه و بررسی نقدهای وارده به متن ۵۱ اصل جهت آماده‌سازی متمم.","hassan-pirnia":"همکاری در تدوین متمم قانون اساسی بر پایه رفع نقایص مطرح‌شده."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["رساله ایضاحات طالبوف","نقد قانون اساسی اول","طالبوف و حقوق ملت"],"context":"عبدالرحیم طالبوف تبریزی، متفکر برجسته مقیم داغستان، در انتخابات دوره اول مجلس به عنوان وکیل آذربایجان برگزیده شد اما به سبب کهولت و هجمه تکفیر روحانیان مرتجع به خاطر کتاب احمد، از سفر به تهران انصراف داد و در زمستان ۱۲۸۵ رساله انتقادی «ایضاحات در خصوص آزادی» را نگاشت.","whatHappened":[{"title":"۱. نقد ماهیت قانون اساسی اول و غیبت حقوق ملت","body":"طالبوف در رساله خود با صراحتی بی‌باکانه نوشت:\n","quotes":[{"original":"قانون عبارت از احکام اداره دولتی است؛ اما قانون اساسی عبارت از آن قوانین است که در او حقوق پادشاه و رعیت معین است. این نظام‌نامه که الان در دست ماست، قانون اساسی نیست؛ فقط سندی است که ملت حق دارد به توسط وکلای خود در مصالح امور خودشان وضع قانون و مطالبه اجرای او را بکنند. سلّمنا، حقوق ملت تا یک درجه معین گشته، ولی حقوق دولت یا شخص پادشاه به قرار سابق مبهم مانده... منظور این است که در یک مملکت دو حکومت نمی‌شود. کوسه و ریش‌پهن در عالم نیست. سلطنت مشروطه و استقلال [مطلقه شاه] داعی خنده داخله و خارجه است. ما باید قانون اساسی داشته باشیم که در آن اصول حق پادشاه، تعیین مخارج درباری، حق مجلس وکلا، حق سناتور، حق وزرا، و حق استقلال دستگاه عدلیه واضح و معین و مشخص باشد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. تحلیل فلسفی عدل واقعی و پیشگیری از جرم","body":"طالبوف در فصلی بدیع به کالبدشکافی مفهوم عدالت مدرن پرداخت و استدلال کرد که مجازات سنتی، تکرار ستم اول است: «معنی لغوی عدل میانه‌روی است؛ اما معنی حقیقی عدل استقرار حالتی است که اگر شخص بخواهد از میانه‌روی انحراف نماید نتواند. روح عدل سلب امکان تقصیر از مقصرین است... اگر کسی دزدی کرد شرعاً دست او را بریدند، تحصیل مال به صاحبش ممکن و تصحیح ید به سارق محال است؛ پس این عدل نیست، ظلم است. عدل حقیقی آن است که پیشگیری از امکان تقصیر بشود که نه تقصیر ممکن باشد و نه تنبیه او لازم گردد.»"},{"title":"۳. تکفیر شیخ فضل‌الله و نیامدن به تهران","body":"کسروی می‌نویسد در همان روزهای نخستین کابینهٔ قانونی، حاجی شیخ فضل‌الله به دستاویز پاره‌ای نوشته‌های کتاب مسالک‌المحسنین طالبوف را بی‌دین خواند. سخن به روزنامه‌ها افتاد و در حبل‌المتین گفتار نوشتند. کسروی گمان می‌برد یکی از بهانه‌های نیامدن طالبوف به تهران همین بود. سپس اتابک از او نیز برای سعدالدوله سفارشنامه گرفت."}],"aftermath":"انتقادات طالبوف زمینهٔ نوشتن متمم را برای روشنفکران باز کرد. کسروی تکفیر شیخ را در همان زمستان کنار شناساندن کابینه می‌گذارد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":11,"solarDay":25,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":14},"title":"نگارش رساله ایضاحات در خصوص آزادی","text":"تدوین نقد حقوقی نقایص قانون اساسی ۵۱ ماده‌ای در تمیرخان‌شورا."}]},{"id":"dokhtaran-e-quchan-inquiry","title":"استنطاق مجلس در فاجعه دختران قوچان و عزل آصف‌الدوله","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":12,"solarDay":6,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":25},"tier":"secondary","category":"political","summary":"مجلس شورای ملی تحقیقات گسترده‌ای پیرامون فروش زنان و دختران قوچان به ترکمانان بر اثر ستم مالیاتی غلامرضا خان آصف‌الدوله به راه انداخت. وکلای ملت خواهان اختصاص بودجه برای استرداد اسرا و محاکمه جنایی مسببان شدند که به عزل حاکم خراسان انجامید.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وچهارم","text":"مجلس شورای ملی با احضار مسببان فاجعه قوچان، حاکمیت ملی را در دفاع از فرودست‌ترین اقشار جامعه به نمایش گذاشت."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار چهارم؛ کارهای ارجدار دارالشوری","text":"کسروی تلگراف عشق‌آباد و دو داستان میرزا محمود کتابفروش را در نشست ۶ اسفند می‌آورد و پافشاری مجلس بر بازپرس آصف‌الدوله را می‌نویسد."}],"personIds":["sani-al-dowleh","saad-al-dowleh","ain-al-dowleh"],"personDeeds":{"sani-al-dowleh":"جمع‌بندی مطالبات نمایندگان در الزام عدلیه به استرداد اسرا و مجازات حکام متعدی.","saad-al-dowleh":"تأکید بر ریشه‌کنی ستم ساختاری حکام ولایات بر دهقانان بی‌پناه.","ain-al-dowleh":"پاسخگویی پیرامون حمایت‌های پیشین دربار از والیان خراسان."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"صدراعظم"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["پرونده دختران قوچان","استنطاق آصف‌الدوله","محاکمه حکام خراسان"],"context":"در سال ۱۲۸۴ خورشیدی، غلامرضا خان آصف‌الدوله حاکم خراسان برای وصول مالیات معوقه گندم در سال ملخ‌زدگی، ۲۵۰ دختر خردسال ایل باخرز و قوچان را از خانواده‌ها ربود و به ترکمانان و بازارهای عشق‌آباد فروخت.","whatHappened":[{"title":"۱. استنطاق مسببان در بهارستان و خروش نمایندگان","body":"مجلس شورای ملی پرونده را بازگشود و وکلای ملت با احضار حاکم معزول، به تحقیق پرداختند. میرزا محمود تاجر در صحن علنی فریاد زد:\n\nمجلس بودجه‌ای برای استرداد اسرا تصویب کرد و پرونده جنایی آصف‌الدوله را به عدلیه سپرد. کسروی می‌نویسد صور اسرافیل در همین داستان گفتاری به رویهٔ نمایشنامه نوشت و از زبان دخترها شعر ساده ساخت:\n","quotes":[{"original":"ما اسرای ملت و مملکت را از وزیر داخله می‌خواهیم؛ باید از همان پول‌هایی که حیف‌ومیل کرده‌اند بدهند و اسرا را بخرند و به وطن بازگردانند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"هفده و هجده و نوزده و بیست\nای خدا کسی فکر ما نیست","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. دو داستان میرزا محمود؛ تلگراف عشق‌آباد","body":"کسروی در گفتار چهارم می‌نویسد آصف‌الدوله را از والیگری خراسان برداشتند و او خوار به تهران آمد. مجلس به فروش دختران قوچان بس نکرد. ایرانیان عشق‌آباد تلگراف فرستادند:\n\nچون در مجلس خوانده شد بسیاری گریستند. نشست ۶ اسفند میرزا محمود کتابفروش دو رشته گفت. یکی ملخ‌خواری سال پیش: نامه به شاه، عین‌الدوله گوش نداد، مالیات، فروش دختران به ترکمان. دیگری سالار مفخم بجنوردی که پول جلوگیری از تاراج را از آصف‌الدوله نمی‌گرفت؛ ترکمان به قوچان ریخت و حدود شصت زن و دختر برد و در عشق‌آباد فروخت. مجلس پافشاری کرد آصف‌الدوله به بازپرس کشیده شود.\n","quotes":[{"original":"ما بچشم خود دیدیم که اطفال قوچانی‌ها را در عشق‌آباد مثل گوسفند و سایر حیوانات بترکمانان میفروختند و کسی نبود دادرسی نماید","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"نمایش بی‌سابقه اقتدار مجلس در دفاع از حقوق ستمدیدگان ایلیاتی و محاکمه والیان مستبد قاجار. کسروی این را از کارهای ارجدار دارالشوری در ولایات می‌شمارد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":12,"solarDay":6,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":25},"title":"استنطاق پرونده دختران قوچان","text":"بررسی جنایت فروش دختران قوچان در مجلس و الزام دولت به بازخرید اسرا."}]},{"id":"anti-bribery-law-shabnameh","title":"تصویب قانون مجازات ارتشاء و انتشار شب‌نامه‌های انقلابی","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":12,"solarDay":13,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":4},"tier":"secondary","category":"political","summary":"طرح ماده واحده مجازات رشوه‌خواری دیوانی به قلم تقی‌زاده در مجلس مطرح شد و مشاجره‌ای تند بر سر حدود تقنین پارلمانی در احکام شرعی درگرفت. هم‌زمان انتشار شب‌نامه‌های تند مجامع مخفی انقلابی، مداخله بی‌ضابطه درباریان و برخی مجتهدان در امور اجرایی را آماج حمله قرار داد.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وپنجم","text":"شب‌نامه‌های انقلابی هشدار دادند که دوران رشوه‌خواری و صدور احکام ناحق سپری شده و مجلس باید دست مفسدان را قطع کند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار پنجم؛ جستجویی از حال مردم","text":"کسروی می‌نویسد پس از فرمان، شبنامه‌نویسی در تهران رواج بی‌اندازه داشت و صدها کس خشک و تر می‌پراکندند. سپس شبنامه کهنه شد و هوس به روزنامه‌نویسی برگشت."}],"personIds":["taqizadeh","behbahani","tabatabai","malek-al-motekallemin"],"personDeeds":{"taqizadeh":"انشا و ارائه متن قانون مجازات راشی و مرتشی و اصرار بر ضرورت رأی‌گیری پارلمانی.","behbahani":"مخالفت با رأی‌گیری در امور شرعی و تشر زدن به وکلای تندرو در صحن علنی.","tabatabai":"تلاش برای تعدیل مناقشات میان جناح تندرو و بدنه روحانیت سنتی.","malek-al-motekallemin":"همکاری با شبکه‌های مخفی انقلابی در نشر بیانیه‌های ضدفساد."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["قانون منع رشوه","شب‌نامه‌های تهران","مجازات راشی و مرتشی"],"context":"در اسفند ۱۲۸۵ تقی‌زاده مادهٔ واحدهٔ مجازات راشی و مرتشی را به مجلس آورد. هم‌زمان تهران پر از شبنامه بود. کسروی این شبنامه‌نویسی را از ماه‌های نخست پس از فرمان می‌شمارد: صدها کس خشک و تر می‌پراکندند، سپس هوس به روزنامه برگشت.","whatHappened":[{"title":"۱. قانون ارتشاء در بهارستان","body":"تقی‌زاده متن قانون مجازات راشی و مرتشی را به صحن آورد. سید عبدالله بهبهانی با رأی‌گیری در امور شرعی مخالفت کرد. وکلای آذربایجان و همراهانشان بر قانون مدون ایستادند. شب‌نامه‌ها درباریان و رشوه‌خواران را آماج کردند:\n","quotes":[{"original":"شما که سمت وکالت و وزارت ندارید، حق مداخله در هیچ امری را ندارید؛ اگر مشروطه‌خواه راستین هستید، رشوه‌خواری و صدور احکام ناحق را موقوف دارید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. سیل شبنامه، سپس روزنامه","body":"کسروی می‌گوید تازه فرمان داده شده بود که در تهران شبنامه‌نویسی رواج بی‌اندازه داشت. بسیاری به دو سید رشک می‌بردند. مشروطه از اروپا آمده بود و هر کس می‌بایست معنی آن را بیاموزد؛ آنان به جای آموختن، از پیش خود معنی می‌دادند:\n\nسپس شبنامه کهنه شد و نوبت به انجمن‌سازی رسید. در بهار و تابستان ۱۲۸۶ هوس به روزنامه‌نویسی برگشت. کسروی می‌نویسد روزنامه برای بیدار کردن مردم بود، اما بسیاری دانسته‌های کهن خود را می‌نوشتند و جز گله از دربار آزادیخواهی نمی‌شناختند:\n","quotes":[{"original":"در آغاز جنبش که تازه فرمان مشروطه داده شده بود در اینجا شبنامه نویسی رواج بی اندازه میداشت که صدها کسان بآن می پرداختند و آنچه از خشک و تر میدانستند بروی کاغذ آورده پراکنده میساختند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"شبنامه‌نویسی کهنه شده و از میان رفته، و اینبار هوسها بروزنامه ‌نویسی برگشته بود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"قانون منع رشوه در مجلس ماند. کسروی شبنامه را شیوهٔ کوتاه ماه‌های نخست می‌داند که جای خود را به روزنامه داد؛ بیشتر آن روزنامه‌ها دیری نپاییدند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":12,"solarDay":13,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":4},"title":"طرح قانون مجازات ارتشاء","text":"پیشنهاد تقی‌زاده برای جرم‌انگاری رشوه‌خواری در صحن بهارستان."}]},{"id":"zell-e-soltan-dismissal-isfahan","title":"خیزش انجمن اصفهان، تحصن کنسولگری و برکناری ظل‌السلطان","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":12,"solarDay":14,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":5},"endDate":{"solarYear":1285,"solarMonth":12,"solarDay":24,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":15},"tier":"primary","category":"political","summary":"در زمستان ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، فوریه و مارس ۱۹۰۷ میلادی)، انجمن اصفهان، اصناف و علمای شهر به مخالفت با مسعود میرزا ظل‌السلطان، حاکم دیرپای اصفهان و عموی محمدعلی شاه قاجار، برخاستند. امیر خادم تاریخ خطبهٔ حاج آقا نورالله در مسجد دروازه نو را ۲۱ بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۰ فوریهٔ ۱۹۰۷ میلادی، می‌نویسد و آغاز بستن کامل بازار و بست در باغ کنسولگری بریتانیا را ۱۴ اسفند همان سال، برابر با ۵ مارس ۱۹۰۷ میلادی، می‌داند. به روایت او، سرکنسول بریتانیا در اصفهان شمار بست‌نشینان را پس از چند روز به شش هزار تن رساند.\n\nدر نشست ۱۶ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ مارس ۱۹۰۷ میلادی، ادیب‌التجار تلگراف‌های علما و اهالی اصفهان را در مجلس شورای ملی دورهٔ نخست خواند. خواسته‌هایی که صورت مذاکرات از آن تلگراف‌ها خلاصه کرد این بود: برداشتن مخالفان مجلس، عزل ظل‌السلطان، و فرستادن نظامنامهٔ انتخابات. وکلا در همان روز و در نشست‌های بعد هم دربارهٔ عزل حاکم گفت‌وگو کردند و هم دربارهٔ این پیشنهاد که حکام در ولایت محل ملک خود حکومت نکنند. در نشست ۲۴ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی، برابر با ۱۵ مارس ۱۹۰۷ میلادی، میرزا ابوالحسن‌خان، نمایندهٔ فارس، گفت که جواب مساعد محمدعلی شاه قاجار «دیروز» رسیده است. خادم حکم عزل را همان ۲۴ اسفند می‌نویسد.\n\nکسروی انگیزش مردم اصفهان را به آقا نجفی و دیگران نسبت می‌دهد و می‌نویسد که اصفهانیان چون درخواستشان در تهران پذیرفته نمی‌شد بازار را بستند و مجلس، که برافتادن فرمانروایان ریشه‌دار را به سود مشروطه می‌دید، با آنان همراهی کرد. داوری‌ها یکسان نیست. برخی وکلا عزل فوری را تکلیف مجلس دانستند؛ برخی دیگر خواستند کار نخست به وزارت داخله برود؛ سعدالدوله علاج را در درست کردن عدلیه دید نه در نشانه رفتن به شخص حاکم. شرح این اختلاف‌ها در بخش دیدگاه‌ها آمده است.","citations":[{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"نشست‌های ۵۱، ۵۲، ۵۳، ۵۴ (۱۶، ۱۹، ۲۱ و ۲۴ اسفند ۱۲۸۵) و نشست ۶۳ (۱۲ فروردین ۱۲۸۶)","text":"صورت مذاکرات اسفند ۱۲۸۵ تلگراف‌های اصفهان، گزارش دبیرالملک، و رسیدن جواب مساعد دربار را دارد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش یکم، ص ۳۳۸ و ۳۳۹ (نسخهٔ مورد استفاده)","text":"کسروی شورش اصفهان و همراهی مجلس را خلاصه می‌کند و نقل روزنامهٔ بلدیه از سده را می‌آورد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت بیست‌وپنجم، بخش اعتراضات اصفهان و انجمن‌های ولایتی","text":"خادم تاریخ خطبه و بست، رقم شش هزار تن به روایت سرکنسول، و خروج ظل‌السلطان را نوشته است."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ دوم و سوم","text":"تقی‌زاده مستمری ظل‌السلطان، غارت خانه‌اش در تیر ۱۲۸۷، و بازگشت ناکام او در ۱۲۸۸ را در خطابه‌ها آورده است."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"مقالهٔ ونسا مارتین در دانشنامهٔ ایرانیکا، ص ۱۷۶ تا ۱۸۷","text":"مارتین زمینهٔ انجمن‌ها را در ماه‌های پس از گشایش مجلس می‌نویسد."}],"personIds":["zell-e-soltan","mohammad-ali-person","aqa-najafi","aqa-nurullah-isfahani","taqizadeh","saad-al-dowleh","sani-al-dowleh"],"personDeeds":{"zell-e-soltan":"پس از نزدیک به سه دهه حکومت، در پی بست کنسولگری و فشار مجلس از اصفهان برداشته شد و به اروپا رفت.","mohammad-ali-person":"در روزهای پایانی اسفند ۱۲۸۵ با عزل عموی خود موافقت کرد.","aqa-najafi":"کسروی انگیزش مردم اصفهان را از جمله به او نسبت می‌دهد.","aqa-nurullah-isfahani":"در ۲۱ بهمن در مسجد دروازه نو بر ظل‌السلطان خطبه خواند.","taqizadeh":"عزل فوری را خواست و در ۲۴ اسفند بر پاسخ رسمی به مجلس پای فشرد.","saad-al-dowleh":"علاج را در عدلیه دانست و عزل را فعل دولت به حسب اجماع مردم و استدعای مجلس خواند.","sani-al-dowleh":"تلگراف‌های اصفهان را به وزارت داخله فرستاد و رأی فوری برای عزل نگرفت."},"personTitles":{"zell-e-soltan":"حاکم اصفهان","mohammad-ali-person":"پادشاه ایران","aqa-najafi":"مجتهد اصفهان","aqa-nurullah-isfahani":"مجتهد اصفهان","taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","saad-al-dowleh":"نمایندهٔ مجلس","sani-al-dowleh":"رئیس مجلس"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["سقوط ظل‌السلطان","تحصن اصفهان","عزل حاکم اصفهان"],"contextSections":[{"title":"حکومت دیرپای ظل‌السلطان بر اصفهان","body":"مسعود میرزا ظل‌السلطان فرزند ارشد ناصرالدین شاه قاجار بود، اما ولیعهد نماند و برادرش مظفرالدین شاه قاجار به تخت رسید. از دورهٔ ناصری حکومت اصفهان و پیرامون آن با او بود و این مسند در دورهٔ مظفرالدین شاه قاجار نیز در دست او ماند. احمد کسروی در «تاریخ مشروطهٔ ایران» می‌نویسد که ظل‌السلطان از زمان ناصرالدین شاه قاجار فرمانروای اصفهان بوده، در آنجا سراها ساخته و دیه‌ها خریده و «ریشهٔ سختی» دوانیده است. امیر خادم در قسمت بیست‌وپنجم پادکست «ماجرای مشروطه» او را از حاکمان خودمختار و دیرپای اصفهان می‌خواند و یادآور می‌شود که نمونه‌های رفتار حکومتی او را پیش‌تر، در بحث نهضت تنباکو و درگیری‌های اصفهان، آورده است. آن رویدادها در مدخل‌های جداگانه آمده است و اینجا تکرار نمی‌شود.\n\nبدین‌سان وقتی در پاییز و زمستان ۱۲۸۵ خورشیدی انتخابات مجلس اول به اصفهان رسید، شهری در میان بود که یک شاهزادهٔ قاجاری نزدیک به سه دهه آن را اداره کرده بود، شاهزاده‌ای که در ولایت خود ملک و دستگاه داشت و در پایتخت نیز عموی پادشاه تازه به شمار می‌رفت. محمدعلی شاه قاجار در دی ۱۲۸۵ خورشیدی به تخت نشسته بود. هر تصمیم دربارهٔ عزل عموی پادشاه، هم به رابطهٔ دربار و مجلس برمی‌گشت و هم به این پرسش که انجمن‌های ولایتی تا کجا حق دارند حاکم محلی را بردارند."},{"title":"انجمن اصفهان و انتخابات مجلس اول","body":"خادم می‌نویسد که شور انتخابات مجلس شورای ملی به اصفهان نیز رسید و ظل‌السلطان در آغاز با تشکیل انجمن اصفهان همراهی کرد و راه برگزاری انتخابات را باز گذاشت. در اصطلاح آن ماه‌ها، «انجمن» شهری یا ولایتی در اصل برای نظارت بر انتخابات پدید آمد، اما پس از پایان رأی‌گیری به کار خود ادامه داد و به نهادی برای نظارت مردم بر دستگاه حکومت محلی بدل شد. در زمستان ۱۲۸۵ هنوز قانون مفصل انجمن‌های ایالتی و ولایتی به تصویب نرسیده بود. همان قانون را مجلس چند هفته بعد، در ۲۴ فروردین ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ آوریل ۱۹۰۷ میلادی، تصویب کرد و شرح آن در مدخل قانون انجمن‌ها آمده است.\n\nبدین‌قرار انجمن اصفهان در وضعی معلق اما پرتحرک کار می‌کرد: انتخاباتی برگزار شده بود، نمایندگان اصفهان می‌بایست به تهران بروند یا رفته بودند، و انجمن در شهر مانده بود تا به شکایت از مالیات و زمین‌خواری و رفتار حکومت محلی برسد. خادم قدرت یافتن انجمن را نتیجهٔ همین شور عمومی و طرح شدن زبان حقوق مردم در برابر دستگاه حاکم می‌داند. کسروی نیز، در بحث کارهای مجلس در ماه اسفند، ایستادگی اصفهانیان برای برداشتن ظل‌السلطان را در ردیف دیگر کشاکش‌های ولایات می‌گذارد، در کنار برداشتن آصف‌الدوله از خراسان و آشوب‌های قزوین و کرمانشاه و رشت."},{"title":"آقا نجفی و حاج آقا نورالله","body":"در این رویارویی، دو مجتهد بزرگ اصفهان، آقا نجفی و برادر کوچکترش حاج آقا نورالله، وزن سنگینی داشتند. خادم می‌نویسد که این دو برادر در اصفهان سروری می‌کردند و بخشی از شریان اقتصادی ولایت زیر دستشان بود. به روایت او، تا این زمان از حامیان ظل‌السلطان به شمار می‌آمدند، اما وقتی انجمن اصفهان اعتراض به مالیات‌های بی‌حساب و تصرف ملک و فسادهای اقتصادی را پیش کشید، آنان به جانب انجمن و معترضان میل کردند. خادم این چرخش را نشانهٔ ترقی‌خواهی آنان نمی‌داند و می‌گوید شامهٔ سیاسی‌شان تغییر فضا را تشخیص داد.\n\nدر صورت مذاکرات مجلس نیز نام آقا نجفی جدا از این خطبه به میان می‌آید. در نشست ۱۹ اسفند، حاجی محمد اسمعیل آقا، نمایندهٔ مجلس، در مخالفت با قانونی که حکام ملاک را از حکومت ولایت خود بازمی‌داشت گفت که قوام در شیراز و آقا نجفی در اصفهان نیز ملک دارند و اگر ملاک بودن مانع حکومت باشد باید آنان را هم بیرون کرد. از این فقره دست‌کم این برمی‌آید که در همان هفته‌ها ملک داشتن آقا نجفی در اصفهان بر وکلا پوشیده نبود. حاج آقا نورالله در خطبهٔ مسجد دروازه نو، به روایت خادم، مردم را به اعتراض فراخواند و نامش سپس بر نشان رئیسان «سرباز فدوی مجلس» در نقل روزنامهٔ بلدیه نیز نشست، که در بخش بعد می‌آید."}],"whatHappened":[{"title":"خطبهٔ مسجد دروازه نو و بستن بازار","body":"خادم می‌نویسد که در ۲۱ بهمن ۱۲۸۵ خورشیدی حاج آقا نورالله در مسجد دروازه نو بر منبر رفت و بر ظل‌السلطان خطبه خواند و مردم را به اعتراض دعوت کرد. فردای آن روز در بازار اصفهان شلوغ شد، سخن از تحصن و بستن دکان‌ها به میان آمد و چند تلگراف به مجلس در تهران رفت. شهر چند هفته آشفته ماند. سپس در ۱۴ اسفند، به روایت همو، بزرگان و اصناف بازار همهٔ بازار را بستند و شهر را به تعطیل کشاندند و همان شیوه‌ای را پیش گرفتند که بازار تهران در تابستان همان سال، در بست باغ سفارت بریتانیا، به کار برده بود.\n\nکسروی تاریخ روزبه‌روز این هفته‌ها را به تفصیل نمی‌نویسد، اما حاصل را چنین خلاصه می‌کند که اصفهانیان با انگیزش آقا نجفی و دیگران بر ظل‌السلطان شوریدند و برداشتن او را خواستند و چون تهران درخواست را نمی‌پذیرفت بازار را بستند و پافشاری کردند.\n\n{{quote:0}}\n\nاز این دو روایت یک ترتیب به دست می‌آید: خطبه و هیجان بهمن، هفته‌ها ناآرامی و تلگراف، سپس بستن کامل بازار در نیمهٔ اسفند، و آن‌گاه رسیدن کار به صحن بهارستان.","quotes":[{"original":"ظل‌السلطان که از زمان ناصرالدین‌شاه فرمانروای اسپهان و آن پیرامونها بوده و در آنجاها سراها ساخته و دیه‌ها خریده و ریشه سختی دوانیده بوده با انگیزش آقا نجفی و دیگران، اسپهانیان برو شوریده و برداشتن وی را می‌خواستند، و چون از تهران درخواست آنان پذیرفته نمی‌شد بازارها را بسته و پافشاری بسیار می‌نمودند. مجلس هم، چون برافتادن اینگونه فرمانروایان ریشه‌دار را به سود مشروطه می‌دید همراهی با ایشان می‌نمود و در نتیجه ظل‌السلطان از آنجا برداشته شد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۳۳۸ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"رویداد: اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مارس ۱۹۰۷ میلادی)؛ کتاب: ۱۳۱۹ خورشیدی","context":"کسروی این فقره را در بخش کارهای ارجدار دارالشوری، در ردیف دیگر کشاکش‌های ولایات در ماه اسفند ۱۲۸۵، می‌آورد."}]},{"title":"بست در باغ کنسولگری بریتانیا و خروج زودهنگام حاکم","body":"خادم می‌نویسد که در ۱۴ اسفند بزرگان و اصناف بازار اصفهان در باغ کنسولگری بریتانیا بست نشستند. به گزارش سرکنسول بریتانیا در اصفهان، که خادم آن را نقل می‌کند، شمار بست‌نشینان پس از چند روز به شش هزار تن رسید.\n\n{{quote:0}}\n\nدر همین روایت، خود ظل‌السلطان حدود یک هفته پیش از بست، به بهانهٔ تفرج و رفتن به شکارگاه، از اصفهان بیرون رفته بود. وقتی کار به تعطیلی شهر و ایستادن علمای بزرگ در پشت متحصنان کشید، او از سفر تفرج به شهر بازنگشت و یکسره به سمت تهران رفت. بدین‌سان وقتی بست بالا گرفت، کاخ حکومت از شخص حاکم خالی بود. خادم خروج او را پیش‌دستانه و به بهانهٔ شکار می‌نویسد، و سپس نرفتن به شهر را.\n\nدر نشست ۱۶ اسفند، وقتی تلگراف‌ها در مجلس خوانده شد، دبیرالملک، معاون وزارت داخله، گفت که دیروز به اصفهان تلگراف کرده‌اند که مردم پراکنده شوند و قرار رسیدگی و تحقیق نهاده‌اند، و پنج ساعت از شب گذشته تلگرافی آمده که مردم ساکت شده‌اند. میرزا محسن، نمایندهٔ مجلس، همان‌جا این خبر را نپذیرفت و گفت تلگراف آقایان این بوده که می‌خواهند از شهر بیرون بروند و مردم به هیچ‌وجه ساکت نمی‌شوند، و نمی‌داند تلگراف نیمه‌شب که از پراکندگی مردم خبر دهد از کجا آمده، در حالی که مردم ساکت و متفرق نشده بودند. پس حتی در میانهٔ بست، دولت و برخی وکلا دربارهٔ آرام شدن یا نشدن شهر یک سخن نداشتند.\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"در روز ۱۴ اسفند، مردم اصفهان کل بازار را بستند و شهر را به حال تعطیل کشاندند و دقیقاً همان برنامه‌ای که در تابستان آن سال بازار تهران پیاده کرد را آنها هم در اصفهان انجام دادند. یعنی تمام بزرگان و اصناف بازار اصفهان رفتند به بست‌نشینی در باغ کنسولگری انگلیس. طبق گزارشی که سرکنسول انگلیس در اصفهان داده، تعداد کل متحصنین بعد از چند روز به ۶هزار نفر هم رسید.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ مشروطه","work":"ماجرای مشروطه","workType":"گفتار تاریخی","page":"قسمت ۲۵، بخش اعتراضات اصفهان","date":"روایت رویداد ۱۴ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۵ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"خادم این فقره را پس از شرح خطبهٔ حاج آقا نورالله و هفته‌های ناآرامی می‌آورد و رقم بست‌نشینان را به گزارش سرکنسول بریتانیا در اصفهان مستند می‌کند."},{"original":"بلی دیروز تلگراف کردند که مردم متفرق شوند و قرار شد رسیدگی و تحقیق شود و پنجساعت از شب گذشته تلگراف آمد که مردم ساکت شده‌اند.","speaker":"دبیرالملک","speakerTitle":"معاون وزارت داخله","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۱","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۵۱","date":"۱۶ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"دبیرالملک این جمله را در پاسخ به پرسش رئیس مجلس و اشارهٔ حاجی محمد اسمعیل آقا به مخابرات روز پیش در تلگراف‌خانه، در همان نشست که تلگراف‌های اصفهان خوانده شد، گفت."},{"original":"تلگراف از آقایان آمده بود که ما هم می‌خواهیم از شهر بیرون برویم و ابدا مردم هم ساکت نمی‌شوند حال می‌فرمایید ساعت پنج از شب گذشته تلگراف آمده است نمیدانم ساعت دوازده شب گذشته که ابدا مردم ساکت و متفرق نشده بودند.","speaker":"آقا میرزا محسن","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۱","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۵۱","date":"۱۶ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"میرزا محسن بلافاصله پس از گزارش دبیرالملک سخن گفت و خبر آرام شدن شهر را با مضمون تلگراف علما ناسازگار دانست."}]},{"title":"تلگراف‌ها در نشست ۱۶ اسفند","body":"در نشست ۱۶ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی ادیب‌التجار تلگراف‌های متعددی را که علمای اصفهان و اهالی آنجا به مجلس و به حضور صدارت عظما، به واسطهٔ وکلا، فرستاده بودند خواند. صورت مذاکرات خود می‌گوید که آنچه می‌آورد «خلاصهٔ مضمون» آن تلگراف‌هاست، نه ضرورتاً عین هر سطر. بر این خلاصه، اهل اصفهان چند ماه بود که از تعدیات شاهزاده ظل‌السلطان داد می‌خواستند و عرایض‌شان طرف اهمیت نیافته بود؛ از این‌رو دکان‌ها را بسته و متحصن شده بودند تا عرایض را به پیشگاه پادشاه برسانند. سه خواسته را برشمردند: برداشتن مخالفان مجلس، عزل ظل‌السلطان، و فرستادن نظامنامه. و افزودند که کسان حکومت عرصه را چنان تنگ کرده‌اند که امنیت یکسره از میان رفته است. مضمون تلگراف علما نیز این بود که عموم اهالی در هیجان و اضطراب‌اند، علما می‌خواهند از شهر بیرون روند و مانع‌شان می‌شوند، و تا حکومت تغییر نکند مردم آسوده نخواهند شد.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nرئیس مجلس گفت که یقیناً صورت این تلگراف‌ها به وزارت داخله یا صدارت عظما رسیده و آنان مشغول اقدام‌اند، و چون دبیرالملک همان‌جا حاضر است باید شفاهاً پیغام داد و جواب خواست که چه کرده‌اند و چه خواهند کرد. حاجی محمد اسمعیل آقا افزود که دیروز، یعنی ۱۵ اسفند، گفت‌وگو شده و صدراعظم نیز در تلگراف‌خانه حاضر بوده و مخابرات بسیار رفته است. پس کار اصفهان پیش از قرائت رسمی تلگراف‌ها در صحن، دست‌کم یک روز در تلگراف‌خانه و نزد رئیس دولت مطرح بوده است.\n\nسید حسن تقی‌زاده، نمایندهٔ آذربایجان، مباحثهٔ طولانی را بی‌جا دانست. به گفتهٔ او وکیلان رعیت‌اند و سال‌ها مردم زیر بار ظلم حکام بوده‌اند؛ هر بار که دادخواهی کردند باید حاکم را با چند تن از دادخواهان خواست تا در حضور حق‌شان داده شود، اما علاج اول عزل حاکم است. رجوع دوباره به خود حکومت برای تحقیق را کارساز ندانست و گفت باید در یک دقیقه عزل شاهزاده را خواست، یعنی باید رأی داد.\n\n{{quote:2}}\n\nرأی‌ها یکسان نماند. جمعی از وکلا پیشنهاد شیخ حسین شهیدی، نمایندهٔ قزوین، را پسندیدند که مجلس قانونی بنویسد تا هر کس در ولایتی آب و ملک دارد در همان‌جا حکومت نکند، و برخی خواستند در همان نشست برای عزل ظل‌السلطان رأی بگیرند. مهدیقلی‌خان مخبرالسلطنه هدایت و برخی دیگر گفتند مجلس از تکلیف خود تجاوز نکند و هر جا دادخواهی رسید نخست به وزارت داخله اظهار شود، باشد که جوابی بیاید که وکلا را متقاعد کند. پس از گفت‌وگوی بسیار، رئیس مجلس اعلام کرد که رأی را در مواد قانونی می‌گیرند و منشیان متنی برای پیشنهاد شیخ حسین بنویسند تا روز سه‌شنبه پس از مداقه رأی بگیرند؛ اما در مسئلهٔ تغییر حکومت اصفهان دیگر اخذ رأی نمی‌خواهد، عجالةً تلگراف‌ها را به وزارت داخله بفرستند و برای فردا جواب بخواهند. سپس مجلس به شرایط بانک ملی پرداخت.","quotes":[{"original":"عموم اهل اصفهان چندماه است از تعدیات شاهزاده ظل السلطان متظلم هستیم گویا عرایض ما طرف اهمیت نشده لهذا ما هم دکاکین را بسته و متحصن شدیم که عرایض ما را بخاکپای اعلیحضرت برسانند اولا رفع مخالفین مجلس ثانیا عزل شاهزاده ظل السلطان و ثالثا فرستادن نظامنامه و فعلا کسان حکومت طوری عرصه را برما سخت گرفته‌اند که بالمره سلب امنیت شده","speaker":"اهالی اصفهان، به خلاصهٔ ثبت‌شده در صورت مذاکرات","speakerTitle":"نویسندگان تلگراف به مجلس شورای ملی و صدارت عظما","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۱","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۵۱، خلاصهٔ مضمون تلگراف‌هایی که ادیب‌التجار خواند","date":"خوانده‌شده در ۱۶ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"ادیب‌التجار این تلگراف‌ها را در صحن مجلس خواند و منشیان خلاصهٔ مضمون عرایض اهالی اصفهان را بدین صورت ثبت کردند."},{"original":"عموم اهالی اصفهان در هیجان و اضطراب و ما هم می‌خواهیم از شهر خارج شویم مانع هستند تا تغییر حکومت نشود مردم آسوده نخواهند شد.","speaker":"علمای اصفهان، به خلاصهٔ ثبت‌شده در صورت مذاکرات","speakerTitle":"نویسندگان تلگراف علما به مجلس شورای ملی","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۱","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۵۱، خلاصهٔ مضمون تلگراف علما","date":"خوانده‌شده در ۱۶ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"صورت مذاکرات مضمون تلگراف علمای اصفهان را جدا از عریضهٔ اهالی، اما در همان نشست و در پی آن، چنین ثبت کرد."},{"original":"جهت این مباحثات طولانی را نمیدانم. ما همه میدانیم چندین سال مردم ایران زیر بار ظلم حکام بوده‌اند ما وکیل رعیت هستیم و این مجلس مجمع عقلائی ملت است به واسطه اینکه تمام رعیت زیر بار ظلم بوده‌اند هر وقت تشکی کردند باید آن حاکم را با چند نفر از متظلمین خواست که حضوراً احقاق حق شود ولی اول علاج آن عزل حاکم است حال این مسئله را رجوع بکنیم مثل سابق به حکومت تحقیق بکنند نمی‌شود و شاید هیئت حالیه هم تکلیفش همین است اما باید در یک دقیقه عزل شاهزاده را بخواهیم یعنی باید رأی بدهیم.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ آذربایجان در مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۱","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۵۱","date":"۱۶ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۷ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"تقی‌زاده این سخن را پس از خواندن تلگراف‌های اصفهان و در میان بحث دربارهٔ قانون حکام ملاک و نحوهٔ اقدام مجلس گفت."}]},{"title":"قانون حکام ملاک در نشست ۱۹ اسفند","body":"سه روز بعد، در نشست ۱۹ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۰ مارس ۱۹۰۷ میلادی، ادیب‌التجار دوباره تدارکات دادخواهانهٔ اهالی اصفهان را، از علما و طلبه و رعایا، خواند. بحث اصلی صحن اما به همان پیشنهاد قانونی کشید که شیخ حسین طرح کرده بود: آیا حاکمی که در ولایت محل ملک دارد باید از حکومت آنجا محروم باشد؟\n\nآقا میرعماد بیم آن داشت که دولت رأی مجلس را بپذیرد و حاکم را عوض کند، سپس دو سه روز بعد همان حکم اول را بازگرداند، چنان‌که به گفتهٔ او در تنکابن پس از عزل پسر نصرالسلطنه بار دیگر او را منصوب کردند. او می‌گفت حاکمانی که غصب ملک کرده‌اند، اگر در همان ایالت حکومت نداشته باشند، صاحبان ملک بهتر می‌توانند تظلم کنند و ملک را بازستانند. جواد سعدالدوله، نمایندهٔ مجلس، این استدلال را نپذیرفت. به گفتهٔ او همان حاکم اگر به جای دیگر برود آنجا هم ستم می‌کند؛ قانونی که آنجا جلوی او را بگیرد اینجا هم می‌گیرد، و دادخواه به عدلیه رجوع می‌کند. خطاب او این بود که وکلا به نصرالسلطنه و ظل‌السلطان «نچسبند» و به عدلیه بچسبند، وزارت عدلیه را بخواهند که به وظایف خود عمل کند، و وزیران در مجلس حاضر باشند.\n\n{{quote:0}}\n\nاو در همان نشست افزود که در این موقع که وضع حکومت‌ها تغییر می‌کند حاکم دیگر کار مستقلی ندارد و رئیس انجمن شورای آن ایالت است: عدلیه را وزارت عدلیه معین می‌کند، مالیات را مأمور وزیر مالیه می‌گیرد، و حاکم برای رسیدگی مشورتی در دارالحکومه حاضر می‌شود. پس اول باید قانون عدلیه درست شود و اگر کافی نبود آن‌گاه این فصل را اضافه کنند. حاجی محمد اسمعیل آقا بر ضد پیشنهاد سخن گفت و ادعا کرد که مالک برای حفظ ملک خود بیشتر حال رعیت را رعایت می‌کند؛ وانگهی این نسبت به فلان عالم و فلان وزیر هم می‌رسد، و قوام در شیراز و آقا نجفی در اصفهان نیز ملک دارند.\n\n{{quote:1}}\n\nشیخ حسین پاسخ داد که حاکم بی‌ملک هیچ طرف را رعایت نمی‌کند، اما حاکم مالک ممکن است هوای نفس را دخیل کند و دادخواهان جرأت اظهار تظلم نداشته باشند.\n\nتقی‌زاده گفت وکلا راه را عوضی گرفته‌اند: وقتی عدلیه و ادارات را درست کردند می‌توان این قانون را نسخ کرد؛ مقصود بیرون کردن همهٔ مالکان نیست. به گفتهٔ او اگر این قانون هیچ فایدهٔ دیگری نداشته باشد، دست‌کم در انتخابات سود دارد، زیرا مالک اسباب می‌چیند که بستگان خود را به انجمن ایالتی و بلدی بفرستد. سپس جملهٔ دیگری افزود که هم به انجمن اصفهان برمی‌گشت و هم به احتکار غله:\n\n{{quote:2}}\n\nاین دو نکته را باید در حد همان نشست خواند: تقی‌زاده می‌گوید «شنیده می‌شود» که انجمن اصفهان به هوای نفسانی تشکیل شده، و احتکار را از جمله آثار ملک‌داری حکام می‌شمارد. احسن‌الدوله نیز در همان نشست گفت که ملاک بودن و نبودن مناط ستم کردن نیست و نظام‌السلطنه را مثال آورد که چهار سال پیش بی‌ملک به آذربایجان رفت و آتشی افروخت که هنوز شراره‌اش مانده است؛ علاج را در قانون و اتحاد مردم دانست.\n\nخادم بعدها همین گفت‌وگو را خلاصه کرد و استدلال سعدالدوله را چنین باز گفت که مجلس جای علت و معلول را عوض می‌گیرد: حاکم از آن رو ستمگر نمی‌شود که ملاک است، بلکه به واسطهٔ ستم می‌تواند هر وقت بخواهد صاحب ملک شود. متن صورت مذاکرات، چنان‌که آمد، بیش از این بر عدلیه و کلی بودن قانون تکیه دارد تا بر این فرمول علت و معلول؛ فرمول خادم را باید شرح او دانست، نه عین عبارت سعدالدوله.","quotes":[{"original":"همان حاکم که برود جای دیگر آنجا هم ظلم می‌کند این قانونی که جلو او را آنجا می‌گیرد اینجا هم می‌گیرد و آن متظلم به قانون عدالت ملک خودش را استرداد می‌کند شما یکی از وکلای مجلس هستید رأی شما باید عمومیت داشته باشد شما به نصرالسلطنه و ظل السلطان نچسبید به عدلیه بچسبید او را درست کنید وزارت عدلیه را بخواهید که به وظایف خود عمل نماید","speaker":"میرزا جوادخان سعدالدوله","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۲","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۵۲","date":"۱۹ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۰ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"سعدالدوله این فقره را در پاسخ به میرعماد و در میان بحث دربارهٔ ممنوعیت حکومت ملاکان در ولایت محل ملک خود گفت و علاج را در اجرای قانون عدلیه دانست نه در نشانه رفتن به دو حاکم معین."},{"original":"من بر ضد این می‌گویم که آن کسیکه صاحب ملک است برای حفظ ملک خودش بیشتر ملاحظه و مراعات با رعایا می‌نماید که مبادا املاکش خراب شود و علاوه این مطلب در حق فلان عالم و فلان وزیر هم میاید پس باید قانون عدلیه درست شود تا اینها همه بالتبع اصلاح شود قوام در شیراز چه قدر ملک دارد آقا نجفی در اصفهان همین طور پس باید آنها را بیرون کنید به جهت این نسبت در همه آنها می‌آید شما قانون را درست کنید اینها جزئیات است.","speaker":"حاجی محمد اسمعیل آقا","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۲","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۵۲","date":"۱۹ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۰ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"حاجی محمد اسمعیل آقا در مخالفت با پیشنهاد منع حکومت ملاکان، ملک داشتن آقا نجفی در اصفهان و قوام در شیراز را مثال آورد."},{"original":"انجمن اصفهان که شنیده می‌شود به هوای نفسانی شد و به علاوه احتکار جنسی هم نخواهد شد و خیلی از ملاحظات دیگر است که همه آنها را باید ملاحظه کرد.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ آذربایجان در مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۲","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۵۲","date":"۱۹ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۰ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"تقی‌زاده در دفاع از قانون منع حکومت ملاکان، هم به نحوهٔ تشکیل انجمن اصفهان به روایت شنیده‌های خود اشاره کرد و هم به این‌که با چنین قانونی احتکار جنس، از جمله غله، کمتر رخ می‌دهد."}]},{"title":"نشست ۲۱ اسفند و انتظار دربار","body":"در نشست ۲۱ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ مارس ۱۹۰۷ میلادی، چند تن از اهل اصفهان در مجلس حاضر بودند. رئیس مجلس می‌خواست نظامنامهٔ بلدی خوانده و اصلاح شود تا تظلمات شخصی هر روز کار مجلس را نگیرد. جمعی از وکلا گفتند نخست کار اصفهان اصلاح شود که از همه مقدم‌تر است. جمعی دیگر پاسخ دادند که مجلس آنچه وظیفه داشته کرده است و چند روز است حجج اسلام و وزیران در دربار و تلگراف‌خانه مشغول اصلاح این کارند. سید مصطفی پرسید اصفهان صد هزار تن بلکه بیشتر جمعیت دارد و لابد پنجاه هزار تن از آنان دادخواه‌اند؛ آیا به اینان ستم رفته و باید رفع شود یا نه. رئیس گفت اگر به یک تن هم ستم رود باید رفع کرد، اما از راهش، و راه صحیح همان است که رفته‌اند: این‌گونه امور را به دوایر لازمه اظهار کنند و جواب بخواهند.\n\nسید عبدالحسین شهشهانی کار را از محدودهٔ اصفهان بیرون برد و گفت اگر ترتیب مشروطه برقرار نشود و وزیران مسئول به حال سابق بمانند، چند روز دیگر از همه جا صدا بلند خواهد شد و وضع تهران بدتر از جاهای دیگر است. حاجی محمد اسمعیل آقا نیز خواندن نظامنامهٔ بلدی را پس از تحصیل امنیت دانست و از اصفهان و تبریز و شیراز نام برد. در همین نشست میرزا ابوالحسن‌خان تلگرافی از اهالی شیراز خواند که مضمونش به روایت صورت مذاکرات نزدیک به دادخواهی‌های ولایات دیگر بود. بحث به پیشنهاد تشکیل هیئتی مرکب از وزیران و وکلا برای کار اصفهان و حوادث مشابه کشید، و میرزا فضلعلی‌آقا اصلاح کار اصفهان را لازم دانست اما فکر کردن برای آن را به روز شنبه موکول کرد. آنچه از این نشست روشن می‌شود این است که در فاصلهٔ ۱۶ تا ۲۱ اسفند هنوز حکم عزل صادر نشده بود، و گفت‌وگو به دربار و تلگراف‌خانه کشیده بود."},{"title":"نشست ۲۴ اسفند و جواب دربار","body":"در نشست ۲۴ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی، برابر با ۱۵ مارس ۱۹۰۷ میلادی، میرزا ابوالحسن‌خان، نمایندهٔ فارس، رشتهٔ سخن را به عزل ظل‌السلطان بازگرداند. به گفتهٔ او آن روز که دبیرالملک در مجلس حاضر بود و به سمت معاون وزارت داخله معرفی شد، گفت‌وگوی عزل شاهزاده پیش آمد، مجلس به واسطهٔ او پیغام داد و خواهش کرد و رأی داد، «اعلیحضرت هم مرحمت فرمودند» و «دیروز جواب مساعد آمد». اعتراض او این بود که وزارت داخله یا معاونش باید جواب را رسمی به مجلس بفرستد، نه آن‌که خبر از راهی دیگر برسد. او بار دیگر گفت که پادشاه «کمال همراهی و مرحمت و پدری» نشان داد، اما تکلیف وزارت داخله پاسخ رسمی است. میرزا حسین طبیب، نمایندهٔ قزوین، از همراه نبودن وزیران و باقی ماندن بی‌اعتدالی حکام شکایت کرد. میرزا ابوالحسن‌خان پیشنهاد کرد مجلس به وزیر داخله اخطار کند که جواب رسمی بدهد. رئیس مجلس کوشید بحث را به کمیسیون موقت دولت و مجلس بازگرداند.\n\n{{quote:0}}\n\nسید حسن تقی‌زاده در همان نشست گاه‌شماری همین رفت‌وآمد را چنین گفت: روز یکشنبه دبیرالملک در مجلس حاضر بود و عزل ظل‌السلطان به میان آمد؛ رفتند که جواب بیاورند؛ روز سه‌شنبه بی‌جواب آمدند و مذاکره بسیار شد؛ مجلس به همان پیغام شفاهی اکتفا کرد و سپس رقعه نوشت؛ پادشاه موافقت کرد؛ تا آن ساعت هنوز جواب به مجلس نرسیده بود، با آن‌که مجلس حضوراً جواب خواسته بود. او افزود که حال غیر از سابق است که علما و جمعیت شهری اجتماع کنند و حاکم عزل شود؛ حالا مملکت مرکز دارد و باید جواب به مجلس بیاید.\n\n{{quote:1}}\n\nاز این دو فقره یک گاه‌شماری نزدیک، اما نه یکسان، به دست می‌آید. میرزا ابوالحسن‌خان در ۲۴ اسفند می‌گوید جواب مساعد «دیروز» آمده است، یعنی ۲۳ اسفند. خادم حکم عزل را ۲۴ اسفند می‌نویسد ممکن است موافقت پادشاه یک روز و ابلاغ یا ثبت رسمی آن روز بعد باشد، و ممکن است راویان دو لحظه از یک تصمیم را جداگانه تاریخ کرده باشند. آنچه میان صورت مذاکرات و روایت خادم مشترک است این است که در روزهای پایانی اسفند ۱۲۸۵ محمدعلی شاه قاجار، زیر فشار مجلس و انجمن اصفهان و بست کنسولگری، با برداشتن عموی خود از حکومت اصفهان موافقت کرد.","quotes":[{"original":"آن روز جناب دبیرالملک اینجا تشریف داشتند و به سمت معاونی وزارت داخله معرفی شدند گفتگوی عزل شاهزاده ظل السلطان بود مجلس به توسط ایشان پیغام داده و خواهش کرد و رأی داد اعلیحضرت هم مرحمت فرمودند دیروز جواب مساعد آمد اما آیا تکلیف وزارت داخله یا معاون ایشان این نیست مطلبی که از طرف مجلس اظهار می‌شود باید رسما جواب مجلس فرستاده شود یا به دیگری این مطلب صحیح است یا نه؟","speaker":"میرزا ابوالحسن‌خان","speakerTitle":"نمایندهٔ فارس در مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۴","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۵۴","date":"۲۴ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۵ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"میرزا ابوالحسن‌خان در صحن مجلس خبر رسید جواب مساعد محمدعلی شاه قاجار را داد و از وزارت داخله پاسخ کتبی رسمی خواست."},{"original":"روز یکشنبه جناب دبیرالملک اینجا تشرف داشتند عزل ظل السلطان مذاکره شد رفتند جواب بیاورند روز سه شنبه آمدند بدون جواب و مذاکرات زیاد در خصوص این مطلب شد چون ایشان معاون وزارت داخله بودند بهمان پیغام شفاهی اکتفا کردیم و بعد هم رقعه نوشته شد و اعلیحضرت هم مرحمت فرمودند رفتند جواب بیاورند تا حال جواب نیاوردند با اینکه مجلس حضورا از ایشان جواب خواست و حال غیر از سابق است که علماء و جمعیت شهری اجتماع نمایند در عزل حکومت و عزل شود حالا مملکت مرکز دارد باید جواب به مجلس بیاید.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ آذربایجان در مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۵۴","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۵۴","date":"۲۴ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۵ مارس ۱۹۰۷ میلادی","context":"تقی‌زاده ترتیب پیغام شفاهی، رقعهٔ مجلس و انتظار پاسخ رسمی را در همان نشست که میرزا ابوالحسن‌خان از جواب مساعد روز پیش سخن گفت، شرح داد."}]},{"title":"خروج از ایران و سفر اروپایی","body":"خادم می‌نویسد که ظل‌السلطان پیش از رسیدن خبر برکناری از اصفهان رفته بود، و چون حکم عزل صادر شد به‌سرعت از ایران نیز خارج شد و برای سفری اروپایی از راه روسیه رفت و مدتی از ایران دور ماند. کسروی به مقصد سفر پس از عزل نمی‌پردازد و به همین بسنده می‌کند که او «از آنجا برداشته شد». تقی‌زاده سال‌ها بعد، در خطابهٔ سوم «تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران»، از حضور ظل‌السلطان در اروپا در زمان خلع محمدعلی شاه قاجار در ۱۲۸۸ خورشیدی یاد می‌کند و می‌گوید چون خبر خلع را شنید شتابان راه تهران پیش گرفت. آن بازگشت به دورهٔ بعد تعلق دارد و در پیامدها می‌آید؛ فایده‌اش در اینجا این است که رفتن او به اروپا پس از اسفند ۱۲۸۵ با گواهی بعدی یکی از وکلای همان مجلس نیز می‌خواند."},{"title":"نقل روزنامهٔ بلدیه از سده","body":"کسروی در ادامهٔ بحث انجمن‌ها و نمایش‌های ولایات، تکه‌ای از روزنامهٔ «بلدیه» چاپ تهران می‌آورد که به اصفهان و قریهٔ سده مربوط است، و آن را نمونهٔ «نمایش‌های بیهوده» و «هوسبازی ملایان» می‌خواند. این داوری کسروی است. بر این نقل، چند روز پیش از نگارش آن خبر، ثقةالاسلام اصفهان، که کسروی تصریح می‌کند با میرزا علی ثقةالاسلام تبریزی یکی نیست، و حاج آقا نورالله برای تمشیت مجلس آنجا به سده رفته بودند. شخصی خواب حضرت حجت را نقل کرده بود که مردم مجلس مشروطه را یاری کنند. هفتصد تن از جوانان سده نام نوشتند تا لباس مخصوص بپوشند و نشان «سرباز فدوی مجلس مقدس» بر سینه داشته باشند، و بر نشان رئیسان، که هر پنجاه تن یک رئیس داشتند، این بیت آمده بود.\n\n{{quote:0}}\n\nاین رویداد را نباید با بست کنسولگری و عزل حاکم یکی گرفت. کسروی خود آن را در بحث انجمن‌سازی و خودنمایی می‌آورد، نه در همان بند کوتاه عزل ظل‌السلطان. منبع این بیت نقل کسروی از بلدیه است.","quotes":[{"original":"فدای مجلس ملی و حکم نورالله\nاقول اشهد ان لا اله الا الله","speaker":"روزنامهٔ بلدیه، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"روزنامهٔ تهران؛ ناقل: تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران، به نقل از روزنامهٔ بلدیه","workType":"کتاب تاریخ، ناقل از روزنامه","page":"ص ۳۳۹ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"ماه‌های پس از فرمان مشروطه و اواخر ۱۲۸۵ و اوایل ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۵ و ۲۴۶۶ شاهنشاهی)","context":"کسروی این بیت را از خبر بلدیه دربارهٔ رفتن ثقةالاسلام اصفهان و حاج آقا نورالله به سده و نام‌نویسی هفتصد جوان برای نشان سرباز فدوی مجلس می‌آورد."}]}],"views":[{"title":"روایت خادم","body":"خادم رویداد را نمایش قدرت انجمن اصفهان می‌داند و بر چند نکته پای می‌فشارد: همراهی نخستین ظل‌السلطان با انتخابات، چرخش آقا نجفی و حاج آقا نورالله، خطبهٔ ۲۱ بهمن، الگویبرداری از بست سفارت تهران، رقم شش هزار تن به روایت سرکنسول بریتانیا، خروج پیش‌دستانهٔ حاکم، همداستانی وکلا در اصل عزل، و تبدیل این موفقیت به الگویی برای انجمن‌های دیگر. او همچنین می‌نویسد که چرخش دو مجتهد در نهایت چندان به سودشان تمام نشد؛ در بهار ۱۲۸۶ دریافتند که وجود حاکمی مقتدر در اصفهان به حال آنان نیز سود داشته، و تقاضاهای عدالت‌خواهانهٔ مشروطه‌خواهان اصفهانی تازه آغاز شده است. به گفتهٔ او در ماه‌های بعد به اشکال مختلف به ظل‌السلطان پیغام دادند که بازگردد، اما شرایط سیاسی کشور بازگشت او را به حکومت ممکن نکرد. حاج آقا نورالله تا چند سال بعد هنوز به ظاهر در مقام رهبری مشروطه‌خواهان اصفهان بود، اما به روایت خادم بیش از آن‌که رهبر باشد، خود در پی جریان می‌رفت.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"عزل ظل‌السلطان نه تنها برای انجمن اصفهان بلکه کلاً برای انجمنهای ولایتی در سرتاسر ایران تبدیل به یک الگوی موفق شد. ما تا اینجا یعنی انتهای اسفند دوتا حرکت از انجمنهای ولایتی دیدیم. یکی جریان ماه بهمن بود که انجمن تبریز کار را دست گرفت و اعتصاب بزرگ در شهر راه انداخت برای عقب‌نشینی محمدعلی شاه که داستانش را در قسمت قبل داشتیم. و دومی هم این کار انجمن اصفهان که توانستند چهره درشتی مثل ظل‌السلطان را بیرون کنند.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ مشروطه","work":"ماجرای مشروطه","workType":"گفتار تاریخی","page":"قسمت ۲۵، بخش اعتراضات اصفهان و انجمن‌های ولایتی","date":"روایت رویداد اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، مارس ۱۹۰۷ میلادی)","context":"خادم پس از شرح حکم عزل، این رویداد را در کنار اعتصاب بهمن تبریز می‌گذارد و آن را الگوی انجمن‌های ولایتی می‌خواند."}]},{"title":"روایت کسروی","body":"کسروی مطلب را کوتاه‌تر و در چارچوب «کارهای ارجدار دارالشوری» می‌نویسد. تأکید او بر دو چیز است: ریشه دواندن ظل‌السلطان در ملک و سرا در دورهٔ ناصری، و این‌که مجلس برافتادن فرمانروایان ریشه‌دار را به سود مشروطه می‌دید و از این‌رو همراهی کرد. انگیزش را به آقا نجفی «و دیگران» می‌دهد و از انجمن و کنسولگری و رقم بست‌نشینان چیزی نمی‌گوید. در عوض، در فصلی دیگر خبر بلدیه را می‌آورد تا آنچه را خود هوسبازی ملایان می‌نامد نشان دهد. کسروی نقل بلدیه را در بحث انجمن‌سازی می‌آورد."},{"title":"صدای وکلا: تقی‌زاده، سعدالدوله و مخبرالسلطنه","body":"صورت مذاکرات سه صدای متمایز به دست می‌دهد که هیچ‌یک را نباید با صدای سایت یکی کرد. تقی‌زاده عزل فوری را علاج اول می‌دانست، رأی مجلس را می‌خواست، و بعدها بر این پای فشرد که در نظام مشروطه جواب باید به مجلس بیاید، نه آن‌که عزل فقط محصول اجتماع شهری باشد. در ۱۹ اسفند هم از احتکار و از «هوای نفسانی» در تشکیل انجمن اصفهان، به روایت شنیده‌های خود، سخن گفت. سعدالدوله اصل تظلم را انکار نکرد، اما قانون شخصی علیه دو حاکم معین را خطرناک دانست و تکرار کرد که رأی وکیل باید عام باشد و علاج در عدلیه و حضور وزیران مسئول است. مخبرالسلطنه و همفكرانش در ۱۶ اسفند جانب احتیاط نهادی را گرفتند: مجلس از تکلیف خود تجاوز نکند و نخست از وزارت داخله جواب بخواهد. رئیس مجلس در عمل به همین راه نزدیک شد: تلگراف‌ها به داخله رفت و رأی فوری برای عزل گرفته نشد، هرچند چند روز بعد خبر موافقت پادشاه به صحن رسید.\n\nاین سه صدا را می‌توان سه خوانش از نفس مشروطه در نخستین زمستان پس از گشایش مجلس دید: یکی که مجلس را وکیل رعیت و مأمور عزل حاکم ستمگر می‌داند؛ یکی که مجلس را قانون‌گذار عام می‌خواهد نه محکمه‌ای برای اشخاص؛ و یکی که می‌خواهد زنجیرهٔ اداری دولت نشکند. رویداد اصفهان هر سه را به آزمایش گذاشت."},{"title":"توضیح وزیر داخله در فروردین","body":"در نشست ۱۲ فروردین ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۱ آوریل ۱۹۰۷ میلادی، بحث به عزل حکام و حضور وزیران در مجلس کشید. سعدالدوله پرسید عزل شاهزاده ظل‌السلطان و حکام تنکابن و خراسان را دولت کرد یا مردم با اجتماع؟ و خود پاسخ داد که البته نباید مغرور شد که کار از اجماع مردم برخاست؛ دولت به حسب اجماع مردم و استدعای مجلس عزل کرد. او افزود که اگر وزیران حاضر می‌شدند و اسناد دفاعیه و تحقیق به میان می‌آمد، شاید حکام معزول امروز طعن نمی‌زدند که به چه سبب معزول شدند، و در سلطنت مشروطه دیگر نباید کسی را بی‌استنطاق و تحقیق عزل کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nوزیر داخله پاسخ داد که از بامداد تا پنج ساعت از شب در کار فرامین و تلگراف حکام است، و هر وقت مجلس خود او را خواسته حاضر شده و گرنه دبیرالملک آمده است. دربارهٔ اسناد دفاعیهٔ حکام معزول گفت که در خصوص حضرت والا ظل‌السلطان همه بودند، چه گفت‌وگوها شد، و چند مجلس در دربار برپا گردید، و در تلگراف‌خانه با حضور حجج اسلام از صبح تا پنج ساعت از شب گذشته مذاکره رفت؛ وانگهی در آن وقت عدالتخانهٔ منظمی نبود که کار را به عدلیه رجوع کنند. سعدالدوله گفت مقصودش دفاع از حکام نیست، مقصودش این است که وزیران در عزل ایستادگی کنند تا تقصیر روشن شود.\n\n{{quote:1}}\n\nبدین‌سان حتی پس از صدور حکم، نزاع بر سر این باقی ماند که عزل عمل دولت بوده است یا محصول فشار خیابان و انجمن، و آیا تحقیق کافی شده است یا نه.","quotes":[{"original":"این اوقات کارهای عمده اتفاق افتاده از جمله عزل شاهزاده ظل السلطان و حکومت تنکابن و خراسان اینها را کی عزل کرد؟ دولت عزل کرد یا مردم؟ اجماع نموده عزل کردند البته نباید مغرور شویم که از اجماع مردم شد بلکه دولت عزل کرد بر حسب اجماع مردم و استدعای مجلس هر گاه وزراء حاضر می‌شدند و اسناد دفاعیه اظهار می‌داشتند و تحقیقات به عمل می‌آمد شاید بعضی یعنی همین حکام معزول امروز بعضی گفتگوها نکرده و طعن نمی‌زدند که ما را به جهت چه معزول کردید گمان نمی‌کنم حالا دیگر صحیح باشد با سلطنت مشروطه بدون استنطاق و تحقیق کسی معزول شود","speaker":"میرزا جوادخان سعدالدوله","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۶۳","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۶۳","date":"۱۲ فروردین ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۱ آوریل ۱۹۰۷ میلادی","context":"سعدالدوله چند هفته پس از عزل، در مقام مطالبهٔ حضور وزیر داخله و تحقیقات قانونی، این فقره را گفت و میان اجماع مردم و فعل دولت فرق گذاشت."},{"original":"در خصوص حضرت والا ظل السلطان همه بودند چه گفتگوها شد و چند مجلس در دربار منعقد گردید در تلگرافخانه با حضور حجج اسلامیه از صبح تا پنج ساعت از شب گذشته چه قدر مذاکرات شد وانگهی آنوقت عدالت خانه منظمی نداشتیم که رجوع به عدلیه بکنیم رسیدگی شود.","speaker":"وزیر داخله","speakerTitle":"وزیر داخله در کابینهٔ اوایل سلطنت محمدعلی شاه قاجار","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۶۳","workType":"صورت مذاکرات مجلس","page":"نشست ۶۳","date":"۱۲ فروردین ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۱ آوریل ۱۹۰۷ میلادی","context":"وزیر داخله در پاسخ به ایراد سعدالدوله دربارهٔ نبود اسناد دفاعیه، مسیر تصمیم‌گیری دربارهٔ عزل ظل‌السلطان را به نشست‌های دربار و تلگراف‌خانه ارجاع داد."}]}],"aftermathSections":[{"title":"انجمن‌های ولایتی پس از اسفند","body":"خادم می‌نویسد که از اسفند به بعد انجمن‌های ولایتی، که اینک به قدرت خود واقف شده بودند، حرکت‌های بیشتری کردند. در فروردین ۱۲۸۶ انجمن شیراز به تقلید از تبریز و اصفهان موج اعتراضی بر ضد قوام‌الملک، از بزرگان فارس، راه انداخت. در همان حوالی انجمن‌های مشهد و کرمانشاه پیگیر انتخابات وکلا شدند و کارشان چند روز به شلوغی کشید. حرکت‌هایی نیز در گیلان رخ داد، و در اردیبهشت بار دیگر انجمن تبریز، که خادم آن را سازمان‌یافته‌ترین انجمن ولایتی می‌خواند، به میان آمد. او می‌افزاید که شواهد خوبی در دست است که این انجمن‌ها با یکدیگر، فارغ از تهران، تلگراف رد و بدل می‌کردند؛ از جمله انجمن شیراز برای گسترش اعتراضاتش با انجمن تبریز مکاتبه داشت. از این حیث، عزل ظل‌السلطان تنها تغییر یک حاکم نبود؛ نشان داد که شبکهٔ انجمن‌ها می‌تواند از راه تلگراف هماهنگ شود و مجلس و دربار را همزمان زیر فشار بگذارد.\n\nکسروی نیز آشوب‌ها را از تکان مشروطه می‌داند و می‌نویسد که خود کشاکشی میان کهنه و نو بود، هرچند نادانی‌ها و کینه‌های کهن نیز به میان می‌آمد. او از زبان صنیع‌الدوله، رئیس مجلس، می‌آورد که جز اهالی آذربایجان که وکلای خود را به ترتیب صحیح انتخاب و با احترام روانه کردند، سایر ولایات نفهمیدند و اغراض سابقه را بروز دادند، مثل قزوین و کرمانشاه. این داوری رئیس مجلس است و اصفهان را در آن فهرست نام نمی‌برد؛ با این حال نشان می‌دهد که در همان ماه اسفند، دارالشوری نگران آن بود که نزاع‌های محلی به نام مشروطه بازتولید شود."},{"title":"قانون انجمن‌ها و حد نظارت محلی","body":"دهش مجلس به انجمن‌ها بی‌حد نماند. خادم تصویب قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی را در ۲۴ فروردین ۱۲۸۶ می‌نویسد و یادآور می‌شود که یکی از تقاضاهای هفتگانهٔ انجمن تبریز در بهمن همین تسریع در تصویب قانون انجمن‌ها بود. قانون، انجمن مرکز ایالت را ایالتی و انجمن‌های تابع را ولایتی خواند و شمار اعضا و نحوهٔ نمایندگی ولایات در انجمن ایالتی را معین کرد. هدف اعلام‌شده جلوگیری از آشوب و دادن سامان قانونی به نهادی بود که تا آن زمان در حالت تعلیق به سر می‌برد. در عمل، به گفتهٔ خادم، در دورهٔ مجلس اول بخش بزرگی از کار انجمن‌ها همچنان سازماندهی اعتراض مدنی ماند. او میان انجمن‌های شمال، به‌ویژه آذربایجان و گیلان، و انجمن‌های مرکز و جنوب، از جمله اصفهان، فرق می‌گذارد و دومی را از حیث تشکیلات ضعیف‌تر می‌داند. عزل ظل‌السلطان، در این خوانش، با کمک دو مجتهد بزرگ شهر ممکن شد، در حالی که انجمن تبریز در همان بهار کار را به اخراج مجتهد بزرگ خود رساند. شرح آن رویداد در مدخل جداگانه است."},{"title":"فرجام ظل‌السلطان پس از عزل","body":"ظل‌السلطان پس از عزل مدتی در اروپا ماند. خادم می‌نویسد که دعوت‌های بعدی برخی از علما و متنفذان اصفهان برای بازگشت او به حکومت، به سبب تحول سیاست کشور، به جایی نرسید. در پاییز ۱۲۸۶، وقتی مجلس مستمری شاهزادگان را تعدیل کرد، به روایت کسروی و تقی‌زاده و نیز نقل خادم، مستمری سالانهٔ ظل‌السلطان که هفتاد و پنج هزار تومان بود به دوازده هزار تومان کاهش یافت. تقی‌زاده در خطابهٔ دوم می‌گوید او شاید «نمرهٔ اول متمولین در ایران» بود؛ این داوری تقی‌زاده است.\n\nدر آذر ۱۲۸۶، پس از آشوب میدان توپخانه، خادم از میانجی‌گری بزرگان قاجار، از جمله ظل‌السلطان که تازه از سفر بازگشته بود، در پیام مجلس به محمدعلی شاه قاجار یاد می‌کند. همو می‌افزاید که برخی ترقی‌خواهان از این اندیشه نگران بودند که اگر کار به خلع پادشاه بکشد، نیرومندترین فرد خاندان، یعنی همین عمو، به نیابت برسد. آن نگرانی به ماه‌های بعد و به مدخل آشوب توپخانه تعلق دارد. در تیر ۱۲۸۷، به روایت تقی‌زاده، هنگام به توپ بستن مجلس، سربازان به غارت خانهٔ ظل‌السلطان نیز رفتند؛ تقی‌زاده آن عمارت را همان جایی می‌داند که بعدها وزارت فرهنگ در آن نشست. پس از فتح تهران و خلع محمدعلی شاه قاجار در ۱۲۸۸، باز به روایت تقی‌زاده، ظل‌السلطان از اروپا شتابان به سوی تهران راه افتاد، در وین نمایندگان بریتانیا و روسیه به دستور دولت‌های خود او را از رفتن به ایران منع کردند، او اعتنا نکرد، در انزلی گرفتار شد، مجاهدان گیلان او را بازداشت کردند و برای آزادی و بازگشت به اروپا سیصد هزار تومان به صندوق جرائم تهران پرداخت. این دنباله‌ها نشان می‌دهد که برافتادن او از حکومت اصفهان پایان نقش سیاسی‌اش نبود، اما آن مسند دیگر به او بازنگشت."},{"title":"جایگاه رویداد در نخستین سال مشروطه","body":"عزل ظل‌السلطان در زنجیرهٔ سال ۱۲۸۵ و اوایل ۱۲۸۶، پس از گشایش مجلس و پس از دستخط‌های بهمن تبریز، و پیش از بازگشت اتابک و امضای متمم قانون اساسی، قرار می‌گیرد. آنچه این رویداد را از دیگر عزل‌های ولایتی متمایز می‌کند ترکیب سه نیروست: انجمن محلی، بست در مکان کنسولی یک دولت خارجی، و فشار صریح در بهارستان. مجلس در لفظ همداستان بود که حاکم اصفهان نباید بماند، اما در عمل نخست از رأی فوری تن زد، کار را به وزارت داخله و دربار فرستاد، و سرانجام موافقت محمدعلی شاه قاجار را به عنوان فعل دولت ثبت کرد. انجمن و بست‌نشینان بدون این موافقت کار را تمام‌شده نمی‌دیدند، و دربار بدون آن فشار به چنین حکمی تن نمی‌داد. منابع هر چهار عامل را در کار می‌بینند و در نسبت آن‌ها همداستان نیستند."}]},{"id":"provincial-councils-law","title":"تصویب قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":1,"solarDay":24,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":14},"tier":"primary","category":"political","summary":"مجلس شورای ملی قانون جامع ۱۲۲ ماده‌ای انجمن‌های ایالتی و ولایتی را به تصویب رساند. این قانون به شوراهای برآمده از آرای محلی در ایالات اختیارات گسترده‌ای در ممیزی مالیاتی، نظارت بر رفتار حکام دیوانی و عمران منطقه‌ای اعطا کرد و ساختار دموکراسی غیرمتمرکز را بنا نهاد.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وپنجم","text":"قانون انجمن‌های ولایتی ساختار عدم تمرکز قدرت را در سراسر ایران نهادینه کرد و به مردم محلات حق نظارت داد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار چهارم؛ درخواستهای هفتگانه / ولایات","text":"کسروی درخواست چهارم تبریز را انجمن محلی در هر ولایت می‌داند تا حکمران به دستور دربار کارشکنی نکند. در رشت دو انجمن بود؛ در قزوین و کرمانشاهان بر سر برپا کردن انجمن آشوب رفت."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار پنجم؛ جستجویی از حال مردم","text":"کسروی انجمن تبریز را کاری می‌داند و انجمن‌سازی تهران را نمایش. در تهران انجمن امر به معروف برپا شد، لایحه به مجلس رفت، و تفنگ کهنه برای عکس به دوش افتاد."}],"personIds":["taqizadeh","sani-al-dowleh","mostashar-al-dowleh","seqat-al-islam","sheikh-mohammad-khiabani","mirza-esmail-nubari"],"personDeeds":{"taqizadeh":"پشتیبانی از حقوق نظارتی انجمن‌ها و ایجاد پیوند میان شوراهای تبریز و بهارستان.","sani-al-dowleh":"هدایت فرآیند قانون‌گذاری و ایجاد موازنه میان اقتدار دولت مرکزی و اختیارات شوراها.","mostashar-al-dowleh":"مشارکت در نگارش و انشای اصول حقوقی تمرکززدایی بر مبنای قوانین اروپایی.","seqat-al-islam":"تنها مجتهد بزرگ تبریز که کسروی می‌گوید از مشروطه رو نگرداند؛ انجمن ایالتی در سایهٔ همین جدایی ملای بزرگ و ملای خرد برپا ماند.","sheikh-mohammad-khiabani":"از واعظان پایدار تبریز در نه ماه نخست؛ کسروی او را در تیرهٔ ملای خرد می‌گذارد نه در تیرهٔ مجتهدان دشمن.","mirza-esmail-nubari":"همراه خیابانی در شمار ملایان خردی که تا پایان با انجمن ماندند."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["قانون انجمن‌های ولایتی","قانون شوراها","قانون تمرکززدایی مشروطه"],"context":"ضرورت ساماندهی حقوقی انجمن‌های خودجوش مردمی در ایالات و تفویض اختیارات حکمرانی محلی به شوراهای منتخب.","whatHappened":[{"title":"۱. تصویب قانون جامع ۱۲۲ ماده‌ای شوراها","body":"مجلس شورای ملی در ۲۴ فروردین ۱۲۸۶ قانون جامع انجمن‌های ایالتی و ولایتی را در ۱۲۲ ماده تصویب کرد. این قانون به شوراهای برآمده از آرای محلی اختیارات گسترده‌ای در ممیزی مالیاتی، نظارت بر رفتار حکام دیوانی و عمران منطقه‌ای اعطا کرد.\n\nکسروی در گفتار چهارم درخواست چهارم تبریز را همین می‌داند: در هر ولایت انجمن محلی با اطلاع مجلس، تا حکمران به دستور دربار کارشکنی نکند. تبریز خود آن را به کار بسته بود.\n\nکسروی قانون را با خوی شهرها می‌خواند. در تبریز انجمن کار می‌کرد و روزنامه‌اش وقایع آذربایجان را به زبان ساده چاپ می‌کرد. در تهران نخست انجمن همت‌آبادی برای امر به معروف برپا شد تا مجلس بستنش را گفت؛ سپس انجمن شیرازیان و قاجاریه و عراق عجم و فاطمیه. ده تن گرد هم می‌نشستند و لایحهٔ اتحاد به مجلس می‌فرستادند. تفنگ خریدن سخت بود؛ به جایش ده تفنگ کهنه به دوش می‌انداختند و پیکره برمی‌داشتند. شهرهای دیگر تلگراف‌خانه را از بایاهای مشروطه پنداشتند تا دارالشوری آزرده شد. مشروطه برای ستردن دسته‌بندی بود؛ اینان همان را دستاویز کردند."},{"title":"۲. یکصد و هشتاد انجمن تهران","body":"کسروی در گفتار دهم شمارهٔ انجمن‌های تهران را در روزهای آخر یکصد و هشتاد می‌نویسد:\n\nپس از توپخانه تهرانیان فیروزی را از آنِ هیاهوی خود شمردند. ارشدالدوله سرور انجمن‌های تهران بود. کسروی می‌گوید نام‌نویسی در انجمن کافی بود که آزادیخواه شمرده شوی؛ پس سودجو چرا مشروطه‌خواهی ننماید.\n","quotes":[{"original":"چنانکه خواهیم دید در روزهای آخر شماره انجمنهای تهران بیکصد و هشتاد رسیده بود. نیک اندیشید که در یکشهر یکصد و هشتاد انجمن چه معنی تواند داد؟!.. بجای آنکه همیگشان یک انجمن باشند، و آنگاه بآمادگیهایی کوشند، هر گروهی برای خود انجمنی می ساختند، و از کوشش بهایهوی بس میکردند.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ هدایت، ص ۱۵۹؛ ملک‌زاده، ج ۳، ص ۸۲","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۳. رشت و قزوین و کرمانشاهان","body":"کسروی در همان گفتار چهارم می‌نویسد در رشت دو انجمن بود و سپهدار حکمران از انجمن بدخواهان پشتیبانی کرد. تبریز و دارالشوری با تلگراف یاوری کردند تا آزادیخواهان فیروز شدند. در قزوین دو نماینده، شیخ حسین شهیدی و میرزا حسین طبیب، برگزیده شدند؛ دستهٔ دیگر در شاهزاده‌حسین آشوب کرد. مجلس تلگراف فرستاد و آشوب فرو نشست. در کرمانشاهان بر سر برپا کردن انجمن کینه‌های کهن جوشید و کشتار رفت؛ مجلس نتوانست دیری ناایمنی را بردارد. صنیع‌الدوله گله کرد:\n","quotes":[{"original":"غیر از اهالی آذربایجان که بترتیب صحیح انتخاب وکلای خود را نموده و با احترام روانه کردند سایر ولایات نفهمیدند و اغراض سابقه خودشان را در این مورد بروز دادند، مثل قزوین و کرمانشاه و غیره.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ هدایت، ص ۱۵۹؛ ملک‌زاده، ج ۳، ص ۸۲","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۴. فشار خیابانی، به روایت هدایت","body":"مارتین، با تکیه بر ملک‌زاده و هدایت، انجمن‌ها را از جمله متشکل از تهیدستان بی‌ریشه وصف می‌کند و شمار انجمن آذربایجان را حدود سه هزار تن می‌نویسد. هدایت می‌گوید این انجمن‌ها به ابزار فشار خیابانی بر مجلس و دولت بدل شدند.","citations":[{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ هدایت، ص ۱۵۹؛ ملک‌زاده، ج ۳، ص ۸۲","text":"مارتین از هدایت نقل می‌کند که انجمن‌ها فشار خیابان را بر مجلس و دولت وارد می‌کردند."}]}],"aftermath":"تثبیت جایگاه قانونی شوراها و تبدیل انجمن تبریز و اصفهان به سنگرهای اصلی مقاومت در برابر کودتای دربار. کسروی درخواست انجمن محلی را جلوگیری از خودسری حکمران می‌داند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":1,"solarDay":24,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":14},"title":"تصویب قانون انجمن‌های ولایتی","text":"تصویب ۱۲۲ ماده قانون شوراها در مجلس اول شورای ملی."}]},{"id":"tabriz-resistance-rahim-khan-1286","title":"بحران آذربایجان: اخراج مجتهد، توطئه ترور و قیام ۴ خرداد بهارستان","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":1,"solarDay":23,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":13},"endDate":{"solarYear":1286,"solarMonth":3,"solarDay":5,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":26},"tier":"primary","category":"political","summary":"رویارویی انقلابیون تبریز با زمین‌داران در پی لغو تیول، ظهور نخستین دسته‌های مسلح فداییان در خیابان‌ها، افشای طرح ترور سران انجمن توسط اکرام‌السلطان و رزم‌نمایی ستارخان؛ و تحصن تاریخی ۴ خرداد در بهارستان که به بازداشت و زنجیر شدن رحیم‌خان چلبیانلو انجامید.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار چهارم؛ دشمنی مجتهد / آغاز داستان ماکو","text":"کسروی اخراج مجتهد تبریز را با وکالت‌نامهٔ غله، تاراج قراچمن، کمیابی نان و لاف تفنگچی ماکو در یک داستان می‌نویسد. دو سید از تهران بازگرداندن مجتهد را خواستند و مجاهدان نپذیرفتند."},{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وششم","text":"تحصن ۴ خرداد در بهارستان پیوند ناگسستنی سرنوشت پایتخت و آذربایجان را نشان داد و محمدعلی شاه قاجار را ناچار به دستگیری رحیم‌خان ساخت."}],"personIds":["rahim-khan","sattar-khan","mohammad-ali-person","tabatabai","behbahani","taqizadeh","seqat-al-islam","sheikh-mohammad-khiabani","eqbal-al-saltaneh-maku","haj-mirza-hasan-mojtahed-tabriz"],"personDeeds":{"rahim-khan":"سازمان‌دهی تحریکات عشایر قره‌داغ برای تهاجم به تبریز، که منجر به حبس وی در عدلیه گردید.","sattar-khan":"پیشگامی میدانی در رأس دسته‌ای از مجاهدان مسلح تبریز برای محاصره و دستگیری عاملان ترور.","mohammad-ali-person":"حمایت پنهان از اشرار و سرانجام تسلیم در برابر فشار بهارستان با صدور دستخط بازداشت رحیم‌خان.","tabatabai":"حضور در تلگراف‌خانه تهران در ۴ خرداد و پشتیبانی از مطالبات وکلای آذربایجان.","behbahani":"همراهی با متحصنان بهارستان و وساطت در مدیریت بحران امنیتی میان دولت و انجمن ایالتی.","taqizadeh":"ارتباط پیوسته با انجمن تبریز و هدایت پارلمانی اعتراضات در صحن مجلس علیه عوامل استبداد.","seqat-al-islam":"کسروی او را تنها ملای بزرگ تبریز می‌خواند که در این ماه‌ها از مشروطه رو نگرداند.","sheikh-mohammad-khiabani":"از واعظان پایدار شهر در همان تیره که روزنامهٔ انجمن و دستهٔ مجاهدان را نگاه داشت.","eqbal-al-saltaneh-maku":"جنگ خوی و سکمن‌آباد در دنبالهٔ همین کشاکش آذربایجان؛ تلگراف دفاعی به فرمانفرما.","haj-mirza-hasan-mojtahed-tabriz":"خروج از تبریز در همین بحران؛ کسروی اخراج او را سرآغاز مرحلهٔ سلاح در شهر می‌داند."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["اخراج میرزا حسن مجتهد","توطئه اکرام‌السلطان","تحصن ۴ خرداد بهارستان","توقیف رحیم‌خان چلبیانلو"],"context":"مقاومت ملاکان بزرگ و میرزا حسن مجتهد در برابر الغای نظام تیول‌داری در آذربایجان، و گسیل سواران قره‌داغی رحیم‌خان چلبیانلو برای سرکوب انجمن ایالتی تبریز.","whatHappened":[{"title":"۱. رژه مسلحانه مجاهدان و اخراج میرزا حسن مجتهد","body":"میرزا حسن مجتهد در منازعه میان روستاییان و یک تیول‌دار از ملاکان حمایت کرد. بازار تبریز در ۲۳ فروردین ۱۲۸۶ تعطیل شد و نیروهای مسلح مرکز غیبی با تفنگ در خیابان‌ها رژه رفتند و مجتهد بزرگ را در ۳۰ فروردین ناچار به ترک شهر ساختند.\n\nکسروی پیش از قراچمن وکالت‌نامهٔ غلهٔ ۲۸ آذر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵) را می‌آورد. مجتهد غلهٔ دهات را به انجمن سپرد تا تهمت انبارداری و ضدمشروطه را بردارد. انگیزه را بیش از همه ترس می‌داند نه دلسوزی. نوشته این است:\n\nحاجی میرزا محمود تاجر باشی تا هشتاد خروار فروخت سپس کناره‌جویی کرد. داستان اجبار را کسروی دروغ نظام‌الملک می‌داند.\n\nدر قراچمن نصرالسلطان میانج به سپارش مجتهد و دستور نظام‌الملک تاراج کرد. گفته شد کودکان از ترس مردند. روزنامه‌های تهران خبر بازگشت تیول و تسعیر آوردند و دیه‌داران انجمن، نظام‌الدوله و بصیرالسلطنه و ملک‌التجار، دلتنگ شدند. در خانهٔ مجتهد اسماعیل‌خان تفنگچی لاف شریعت زد. فرمان تبعید واعظان به مهر انجمن نوشته شد؛ مردم نوشته را پس خواستند. بامداد با تفنگ آمدند. مجتهد از ششکلان نیز تکان داده شد. تلگراف به وکلای آذربایجان:\n\nدو سید از تهران خواستند بازگردانند؛ مجاهدان نپذیرفتند. ثقةالاسلام نیز بیرون رفت؛ کسروی همدردی خاندانی می‌داند نه دشمنی با مشروطه. جدایی ملایان و دیه‌داران از توده را نتیجهٔ پیشرفت مشروطه می‌نویسد.\n","quotes":[{"original":"داعی بجهت صلاح ملت و تنزل قیمت اختیار غله تمام دهات و علاقجات خود را باجزای محترمین انجمن مقدس داده و ایشان را وکیل مطلق بلاعزل نمودم که تمام غله دهات مرا ضبط و تصرف نموده هر وقت بهر قیمت که دانند بفروش رسانند. در خصوص اجرت عمله و کرایه و سایر مخارج هر قراری گذارند قبول دارم. بالکلیه اختیار با ایشانست حتی در وصولی هر چه گویند بکمال اعتماد و اطمینان تصدیق خواهم داشت بتاریخ چهارم ذیقعده الحرام ۱۳۲۴ [۲۸ آذر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)]","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"طهران خدمت آقایان وکلای محترم آذربایجان أدام‌الله بقائهم خودتان اطلاعات کامله دارید که بعضیها بملاحظه اغراض شخصانی اسباب چینی مینمودند که مقصود از دست رفته قوانین عدلیه مشروطیت متروک شود و همواره مانع از پیشرفت مقصود بودند. از آنجمله جناب حاجی میرزا حسن آقای مجتهد که در این مدت آنچه توانست اقدامات در تخریب این مقصود مقدس نمود تا اینکه عموم علماء و ملت جمع شده از جهت اسکات فتنه و صلاح عموم ملت ایشان از از شهر تشریف بردند. محض اطلاع جنابانعالی عرض گردید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. توطئه ترور اکرام‌السلطان و رزم‌نمایی ستارخان","body":"بیوک‌خان با سواران قره‌داغی روستاهای شمال تبریز را غارت کرد. اسدالله نامی در تلگراف‌خانه دستگیر شد و اعتراف کرد اکرام‌السلطان او را مأمور ترور ۲۲ عضو انجمن کرده است. ستارخان در رأس دسته‌ای از مجاهدان داوطلبانه باغ اکرام‌السلطان را محاصره کرد که نخستین درخشش تاریخی او در دفاع مسلحانه از مشروطه بود."},{"title":"۳. نان هشت عباسی و استیناف بی‌قانون تهران","body":"کسروی کمیابی نان را گرفتاری پایان سال تبریز می‌نویسد. نان را به هشت عباسی پایین آوردند؛ نانوایان کارشکنی کردند و دیه‌داران از فروش غله خودداری. نظام‌الملک همراهی ظاهری کرد و در نهان کارشکنید. انجمن استیناف بنیاد نهاد بی‌آنکه قانونی از تهران رسیده باشد. بهار ۱۲۸۶ مشق و تیراندازی با واعظان شیخ سلیم و میرزا جواد و میرزا حسین، سپس میرزا علی ویجویه‌ای و حاجی شیخ علی‌اصغر لیلاوایی؛ مرکز غیبی دستهٔ مجاهد را راه می‌برد. کسروی دادن تفنگ به توده را بیم آشوب می‌داند مگر سردستهٔ کاردان."},{"title":"۴. ماکو؛ لاف تفنگچی","body":"کسروی داستان ماکو را از همین ماه‌ها آغاز می‌کند. اقبال‌السلطنه مانع انجمن بود به بهانهٔ مرز سه دولت. میرزا جواد ناطق از خوی به ماکو رفت. عزت‌الله‌خان سالار مکرم هواداری کرد. دیه‌نشینان مشروطه را آشوب پنداشتند. اقبال‌السلطنه را به قفقاز راندند. نامه به روزنامهٔ انجمن لاف چند هزار تفنگچی زد. کسروی لاف «پنجاه هزار قشون ملی» را مسخره می‌کند. دنبالهٔ جنگ خوی در ورقهٔ سکمن‌آباد است."},{"title":"۵. تحصن عظیم ۴ خرداد در بهارستان و به زنجیر کشیدن رحیم‌خان","body":"با پیشروی سواران ایلیاتی به سوی تبریز، در ۴ خرداد ۱۲۸۶ بازار تهران یکپارچه بسته شد و هزاران تن از مردم، علما و شاگردان مدارس با پرچم‌های رنگین صحن بهارستان را تسخیر کردند. مردم محمدعلی شاه قاجار را وادار ساختند تا در دستخطی رسمی رحیم‌خان چلبیانلو را در تهران توقیف و در غل‌وزنجیر به زندان عدلیه بیفکند.\n\nکسروی از روزنامهٔ انجمن تبریز نقل می‌کند که پس از قراچمن نمایندگان خواستند ماجرا پرده‌پوشی شود و مدیر نخست گردن نهاد. سپس آزادیخواهان او را به بازخواست آوردند که القاب موهوم ننویسد و ظالم را بشناساند. مدیر از تبعید شیخ سلیم به یک اشاره چشم سخن گفت. فغان او این بود:\n","quotes":[{"original":"ای قلم تا کی در قید سلاسل و اغلال مقید، و تا کی زبان مبارکت با مهر ستمکاری مختوم خواهد بود؟!","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ ملک‌زاده، ج ۳، ص ۸۲؛ هدایت، ص ۱۵۹","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۶. خوی و سکمن‌آباد","body":"کسروی در گفتار هشتم جنگ خوی با اقبال‌السلطنه و شکست سکمن‌آباد را دنبالهٔ همین کشاکش آذربایجان می‌نویسد. شعار تبریز «مستبدین زنجبیل حاضر است» بود. تلگراف دفاعی اقبال‌السلطنه را در ورقهٔ سکمن‌آباد آورده‌ایم."},{"title":"۷. بست تلگرافخانه برای قانون","body":"در اردیبهشت ۱۲۸۶ تبریز بازار بست و تا قانوننامه نرسد از تلگرافخانه بیرون نرفت. واعظان می‌گفتند قانون مذهبی نمی‌خواهند؛ قانون اساسی دولتهای مشروطه را می‌خواهند. ثقةالاسلام قانون سیاسی و ملکی را از شرع جدا کرد. دو سید بیم استقلال آذربایجان را تلگراف کردند:\n\nتبریز پاسخ داد مقصود مشروطه‌طلبی و قانون‌طلبی است لاغیر، و اقبال‌السلطنه و رحیم‌خان را بهانهٔ مواخذ شمردن ملت دانست.\n","quotes":[{"original":"آذربایجان رکن رکین ایرانست هر نیک و بدی از آنجا طلوع نماید در تأمین و تخریب سعادت ایران اثر کلی دارد و بمناسبت اهمیت سرحدی مخصوصاً پاره مذاکره که در افواه آذربایجانی در حقیقت استقلال ایران را سم قاتل است","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ ملک‌زاده، ج ۳، ص ۸۲؛ هدایت، ص ۱۵۹","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۸. انجمن آذربایجان، به روایت مارتین","body":"مارتین، به نقل ملک‌زاده و هدایت، می‌نویسد انجمن‌ها تهیدستان بی‌ریشه را هم در خود داشتند. انجمن آذربایجان حدود سه هزار عضو داشت و، به گفتهٔ هدایت، به ابزار فشار خیابانی بر مجلس و دولت بدل شد.","citations":[{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ ملک‌زاده، ج ۳، ص ۸۲؛ هدایت، ص ۱۵۹","text":"مارتین شمار انجمن آذربایجان را حدود سه هزار تن می‌نویسد و از هدایت فشار خیابانی انجمن‌ها را نقل می‌کند."}]}],"aftermath":"شکست توطئه ترور سران انجمن تبریز و نمایش همبستگی استوار ملی میان مردم تهران و مجاهدان آذربایجان. کسروی اخراج مجتهد را رخنهٔ نخست در همدستی توده می‌داند و دو سید را در تلگراف بازگرداندن خطا می‌شمارد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":1,"solarDay":30,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":20},"title":"اخراج میرزا حسن مجتهد از تبریز","text":"خروج اجباری مجتهد ملاک از شهر با فشار فداییان مسلح."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":3,"solarDay":4,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":25},"title":"تحصن ۴ خرداد بهارستان","text":"تسخیر مجلس توسط اهالی تهران و بازداشت رحیم‌خان چلبیانلو."}]},{"id":"amin-al-soltan-atabak-return","title":"بازگشت اتابک اعظم به ایران و تشکیل کابینه رئیس‌الوزرایی","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":1,"solarDay":30,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":20},"endDate":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":12,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":2},"tier":"primary","category":"political","summary":"میرزا علی‌اصغرخان اتابک اعظم پس از جان به در بردن از سوءقصد اجتماعیون عامیون در باکو، از طریق انزلی وارد کشور شد. با میانجی‌گری مجلس به تهران آمد و در ۱۲ اردیبهشت کابینه‌ای با حضور فرمانفرما و کامران میرزا تشکیل داد و عنوان رسمی «رئیس‌الوزرا» را تثبیت کرد.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وپنجم","text":"اتابک اعظم با کشاندن کامران میرزای مستبد به بهارستان، کوشید پلی میان دربار و آرمان‌های مجلس بسازد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار چهارم؛ بازگشت اتابک بایران","text":"کسروی می‌نویسد اتابک با زره‌پوش روسی به انزلی آمد و مجاهدان راه بستند. مجلس پاسخ داد در ورود او ردع و منعی نیست. ملکم نوشت این امین‌السلطان آن امین‌السلطان نیست. در تبریز مشهدی اسماعیل میابی داستان میمون و جیب‌بر را گفت."}],"personIds":["amin-al-soltan","mohammad-ali-person","sani-al-dowleh","saad-al-dowleh","haydar-khan","farmanfarma-person"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"ورود به تهران، اخذ رأی اعتماد از بهارستان، استقرار نظم در پاسخگویی وزرا و ایجاد همگرایی موقت میان محمدعلی شاه قاجار و مجلس.","mohammad-ali-person":"انتصاب اتابک به ریاست وزرا با هدف مهار تندروی‌ها و بازگرداندن ثبات به کشور.","sani-al-dowleh":"استقبال از صدارت اتابک به عنوان تدبیری برای کاهش تنش‌های دربار و مجلس.","saad-al-dowleh":"حمایت سیاسی از اتابک بر مبنای دوستی دیرین و امید به نظم‌بخشی مالی به کشور.","haydar-khan":"سازمان‌دهی شبکه اطلاعاتی فداییان جهت رصد اقدامات اتابک پس از ترور نافرجام قفقاز.","farmanfarma-person":"پذیرش وزارت عدلیه در کابینه رئیس‌الوزرایی اتابک اعظم."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["بازگشت اتابک اعظم","کابینه امین‌السلطان","ریاست وزرای اتابک"],"context":"استعفای مشیرالدوله و ناکارآمدی کابینه گذار وزیر افخم که محمدعلی‌شاه را واداشت کهنه‌کارترین سیاستمدار قاجار، میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک اعظم را از تبعید چهارساله اروپایی فرابخواند. کسروی می‌نویسد محمدعلی شاه قاجار در نهان با اتابک در اروپا گفتگو داشت که کابینهٔ هشت‌وزیری چندگاهه باشد.","whatHappened":[{"title":"۱. نامهٔ ملکم، سفارش طالبوف، باکو و انزلی","body":"اتابک در باکو از سوءقصد فداییان جان به در برد. کسروی می‌گوید مجاهدان قفقاز میرزا عباس‌خان را به گمان اتابک کشتند. در انزلی مجاهدان مانع ورود او شدند اما با پادرمیانی مجلس وارد کشور شد و در ۳۰ فروردین ۱۲۸۶ به تهران رسید.\n\nکسروی ورود به انزلی را همان ۳۰ فروردین با کشتی زره‌پوش روسی می‌نویسد. جهاز شاهی پیشواز کرد؛ مجاهدان راه بستند؛ قزاق شمشیر کشید نتوانست؛ اتابک به جهاز بازگشت. سپهدار گیلان به دربار تلگراف کرد. انجمن رشت مستشارالدوله و تقی‌زاده و میرزا فضلعلی و وکیل‌التجار را پای تلگراف خواست؛ نرفتند. در دربار محمدعلی شاه قاجار و دو سید و شیخ فضل‌الله بودند و سوگند وزیران ناتمام ماند.\n\nاتابک ملکم را فریفت. نامه به سعدالدوله:\n\nاز طالبوف نیز سفارشنامه برای سعدالدوله گرفت. طباطبایی در نشست ۲۳ فروردین گفته بود:\n\nمجلس پس از گفتگو پاسخ رشت را چنین نهاد:\n\nکسروی بهانه‌های سست را می‌آورد: قصاص قبل از جنایت؛ ده نفر باقی نخواهد ماند. مجلسی که در وام و مسئولیت وزیران ایستاده بود اینجا سستی کرد.\n","quotes":[{"original":"امین‌السلطان آن امین‌السلطان نیست. با تجاربی که حاصل کرده بوجود او خوشبختی ایران را باید تبریک گفت","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"بعد از اینکه میرزا علی اصغرخان وارد این مملکت شد باید گفت فعلی الایران السلام","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"از طرف مجلس محترم شورای ملی در ورود امین السلطان ردع و منعی نیست. البته اهالی آنجا خاصه انجمن در جلوگیری از اغتشاش مساعی جمیله مبذول دارند","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. تشکیل کابینه رئیس‌الوزرایی و حضور کامران میرزا در مجلس","body":"در ۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۶، اتابک با معرفی وزیران جدید رسماً مسند «رئیس‌الوزرا» را به دست گرفت. او کامران میرزا نایب‌السلطنه (وزیر جنگ) و فرمانفرما (وزیر عدلیه) را به صحن مجلس آورد و متعهد شد دولت هفتگی در بهارستان حاضر شده و پاسخگوی نمایندگان باشد.\n\nکسروی می‌نویسد نشست ۹ اردیبهشت به پیشنهاد صنیع‌الدوله رأی به عزل وزیر افخم داد نه وزیر خارجه؛ مجلس سنگینی را از دست داد. پنجشنبه نشست ویژه؛ مخبرالسلطنه اتحادنامه و حاشیهٔ محمدعلی شاه قاجار را خواند:\n\nسپس گفت این مرد را خداوند فرستاده و محمدعلی شاه قاجار از امروز حاضر است با مجلس کار کند. کسروی چرب‌زبانی اتابک را فریب مخبرالسلطنه می‌داند. شنبه اتابک با هفت وزیر آمد.\n\nکسروی می‌نویسد آمدن اتابک و سستکاری مجلس دستاویز شعرهای ملانصرالدین قفقاز شد، از گفتهٔ صابر: ادعاهای انجمن را پوچ خواندند که توپ و وزارت مالیه کجاست اگر نمی‌گذارند اتابک به کشور آید. تبریز پس از کشته شدن اتابک پاسخ ترکی نوشت.\n","quotes":[{"original":"باید در خاطر داشته باشید روزیکه من دستخط مشروطیت را آوردم چه شادیها کردید.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ به نقل از هدایت، ص ۲۰۲–۲۰۸","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۳. میمون و جیب‌بر مشهدی اسماعیل میابی","body":"تبریز رویه‌کاری را باور نکرد. کسروی خود در حیاط انجمن شنید مشهدی اسماعیل میابی گفت این وزیر کهنه‌کار است باید بیم داشت. داستان صراف و میمون و جیب‌بر را گفت: جیب‌بر چشم میمون را با تقلید بست و پول برد. انجام سخن او این بود:\n\nکسروی زمان اتابک را روزگار جدایی می‌نامد: رخنه در آزادیخواهان و قطع سازش با ملایان و توانگران.\n","quotes":[{"original":"کنون ما نیز میباید چشمهای خود را هر چه گشاده‌تر گردانیم","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ به نقل از هدایت، ص ۲۰۲–۲۰۸","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۴. تلگراف تبریز برای عزل اقبال‌السلطنه","body":"انجمن از راه وکلای آذربایجان نوشت از روز ورود اتابک اطراف آذربایجان دچار مصائب شده و عزل فوری اقبال‌السلطنه را خواست. کسروی تلگراف اتابک به اقبال‌السلطنه را می‌آورد که خدمات او همیشه منظور نظر بوده و از حرکات وحشیانهٔ خوی تعجب کرده است. این را همدستی صدر اعظم با خان ماکو می‌خواند."},{"title":"۵. رسیدن با کشتی روسی و امید آشتی","body":"مارتین می‌نویسد امین‌السلطان در ۱۹ آوریل ۱۹۰۷ با کشتی جنگی روسی به انزلی رسید و هواداری خود را از مشروطه اعلام کرد. مهدی‌قلی هدایت، در صفحات ۲۰۲ تا ۲۰۸، او را کسی می‌داند که بسیاری تنها میانجی ممکن محمدعلی شاه قاجار و مجلس می‌شمردند. مارتین این داوری را از هدایت نقل می‌کند.","citations":[{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ به نقل از هدایت، ص ۲۰۲–۲۰۸","text":"مارتین رسیدن اتابک را با کشتی جنگی روسی در ۱۹ آوریل ۱۹۰۷ می‌نویسد و از هدایت نقل می‌کند که بسیاری او را تنها میانجی محمدعلی شاه قاجار و مجلس می‌دانستند."}]},{"title":"۶. انتظار مردم و انتظار شاه، به روایت هدایت","body":"مهدی‌قلی هدایت در خاطرات و خطرات کابینهٔ بازگشت را چنین می‌نویسد: ناصرالملک وزیر مالیه، مستوفی‌الممالک وزیر جنگ، علاءالسلطنه وزیر خارجه، و مهندس‌الممالک وزیر فوائد عامه. کشاکش را این‌طور دیده است که مردم منتظر بودند با آمدن اتابک «شاه مشروطه‌طلب بشود» و محمدعلی شاه قاجار متوقع بود که «اتابک مشروطه را از اذهان ببرد».","citations":[{"sourceId":"hedayat","locus":"نمایه‌ٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۱۶–۲۲۰","text":"هدایت ترکیب کابینهٔ بازگشت اتابک را می‌آورد و می‌نویسد مردم محمدعلی شاه قاجار را مشروطه‌طلب می‌خواستند و محمدعلی شاه قاجار می‌خواست اتابک مشروطه را از ذهن‌ها ببرد."}]}],"aftermath":"ایجاد توازن شکننده چهارماهه میان محمدعلی شاه قاجار و مجلس تا زمان ترور خونین اتابک در ۸ شهریور ۱۲۸۶. کسروی این ماه‌ها را روزگار جدایی می‌خواند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":1,"solarDay":30,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":20},"title":"ورود اتابک به تهران","text":"پایان تبعید اروپایی و ورود امین‌السلطان به دارالخلافه."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":12,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":2},"title":"معرفی کابینه رئیس‌الوزرا در بهارستان","text":"آغاز رسمی صدارت مشروطه اتابک اعظم و سوگند وفاداری وزرا."}]},{"id":"parliament-internal-schism-sani-saad","title":"بحران داخلی بهارستان و انشقاق میان صنیع‌الدوله و سعدالدوله","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":20,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":10},"tier":"secondary","category":"political","summary":"تنش‌های شخصی و سیاسی میان جواد سعدالدوله و مرتضی‌قلی صنیع‌الدوله به صحن علنی کشیده شد. رفتارهای تند سعدالدوله به ترک جلسات انجامید و صنیع‌الدوله استعفا کرد؛ اما نمایندگان به اتفاق آرا به صنیع‌الدوله رأی اعتماد مجدد دادند تا انسجام مجلس حفظ شود.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وپنجم","text":"انشقاق صنیع‌الدوله و سعدالدوله ضربه‌ای سنگین بر انسجام جناح ترقی‌خواه پارلمان در حساس‌ترین مقطع بود."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار ششم؛ اندیشه‌های اتابک","text":"کسروی کناره‌جویی سعدالدوله را نتیجهٔ رفتن به خانهٔ اتابک می‌داند. نامه‌های ملکم و طالبوف را انگیزه نمی‌شمارد و ناشایستی خود سعد را علت می‌خواند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ بیرون آمدن بست‌نشینان","text":"کسروی می‌نویسد پس از کشته شدن اتابک صنیع‌الدوله از ریاست پا کشید. او را ایران‌خواه می‌داند اما ناتوان از همراهی با معنی مشروطه. احتشام‌السلطنه جای او را گرفت."}],"personIds":["sani-al-dowleh","saad-al-dowleh","amin-al-zarb"],"personDeeds":{"sani-al-dowleh":"ایستادگی در برابر جنجال‌های شخصی، ارائه استعفای انضباطی و بازگشت به مسند ریاست با رأی قاطع وکلای ملت.","saad-al-dowleh":"قهر از جلسات مجلس و کناره‌گیری از هدایت کمیسیون‌های قانون‌گذاری.","amin-al-zarb":"تلاش برای آشتی دادن دو قطب نیرومند پارلمان و حفظ ثبات بهارستان."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["استعفای صنیع‌الدوله","قهر سعدالدوله از مجلس","بحران ریاست بهارستان"],"context":"در بهار ۱۲۸۶ جواد سعدالدوله و مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله هر دو از ارکان بهارستان بودند و هر دو از آن کنار کشیدند. کسروی کنارهٔ سعد را پس از رفتن به خانهٔ اتابک می‌گذارد و کنارهٔ نهایی صنیع را پس از کشته شدن اتابک.","whatHappened":[{"title":"۱. سعدالدوله پس از خانهٔ اتابک","body":"سه‌شنبه شانزدهم اردیبهشت چند هزار دادخواه در حیاط بهارستان جمع شدند. سعدالدوله به گردن گرفت که به خانهٔ اتابک رود و برداشتن قوام‌الملک و حاجی آقا محسن و متولی‌باشی و پولکونیک را بطلبد. کسروی نتیجهٔ آن رفتن را کناره‌جویی سعد از نمایندگی می‌داند. اتابک او را به دربار کشید. مردی که در زمان خودکامگی هوادار قانون بود و به یزد رانده شده و لقب ابوالمله گرفته بود، از مجلس کناره جست. کسروی نامه‌های ملکم و طالبوف را انگیزه نمی‌شمارد؛ ناشایستی خود سعد را علت می‌خواند. مشارالملک و برخی دیگر نیز کنار رفتند.\n\nدر ۲۰ اردیبهشت رفتار تند سعدالدوله در صحن به قهر او از جلسات انجامید و صنیع‌الدوله استعفا داد. نمایندگان برای نگاه داشتن هیئت رئیسه دوباره به صنیع رأی دادند."},{"title":"۲. صنیع‌الدوله: کناره‌جویی اردیبهشت و کناره پس از قتل اتابک","body":"چهارشنبه بیست‌وچهارم اردیبهشت گروهی از زنان برای طلبیدن قانون به مجلس رفتند. مجلس پاسخ داد شما محرک دارید. فردا صنیع‌الدوله همین را بهانه کرد و از ریاست کناره‌جویی خواست. کسروی او را همیشه هوادار دولت می‌نویسد و از جوش شهرها آزرده.\n\nپس از کشته شدن اتابک در شهریور، صنیع از ریاست پا کشید. خاندانش با اتابک بستگی دیرین داشت و برادرش حاجی مخبرالسلطنه در کابینهٔ او وزیر بود. مجلسیان پیشتر چند بار کناره‌جویی‌اش را نپذیرفته بودند. کسروی او را ایران‌خواه و دلسوز می‌داند، اما ناتوان از همراهی با جنبشی که معنی مشروطه را در ایستادگی انبوه مردم می‌دید:\n\nاحتشام‌السلطنه از کمیسیون مرزی به تهران آمد. نمایندگان او را به ریاست برگزیدند و از خانه‌اش به مجلس آوردند. سعدالدوله در کابینهٔ مشیرالسلطنه وزیر خارجه شد؛ کسروی می‌گوید از مجلس بیزاری نموده خود را کنار کشیده بود.\n","quotes":[{"original":"اینمرد ایران‌خواه و دلسوز میبود ولی چنانکه رفتارش نشانداد، با جنبش توده انبوه که معنی درست مشروطه همینست همراهی نمی توانست، و از اینرو بمشروطه دلخوشی نشان نمیداد و در کشاکش‌ها بسوی دربار گرایش می‌نمود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"شکاف بهارستان از قهر دو مرد فراتر رفت. کسروی کنارهٔ سعد را پیروزی اتابک می‌خواند و کنارهٔ صنیع را پس از قتل صدر نتیجهٔ بستگی خاندانی و ناآشنایی با معنی مشروطه.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":16,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":6},"title":"کناره‌جویی سعدالدوله از نمایندگی","text":"پس از رفتن به خانهٔ اتابک از مجلس کناره جست. کسروی انگیزه را ناشایستی خود او می‌داند."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":20,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":10},"title":"استعفا و ابقای صنیع‌الدوله","text":"نمایندگان دوباره به ریاست صنیع‌الدوله رأی دادند."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":25,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":15},"title":"درخواست کناره‌جویی از ریاست","text":"یک روز پس از آمدن زنان به مجلس، صنیع‌الدوله از ریاست کناره‌جویی خواست."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":9,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"title":"کناره پس از قتل اتابک","text":"صنیع‌الدوله از ریاست پا کشید. احتشام‌السلطنه جای او را گرفت."}]},{"id":"imperial-bank-silver-monopoly","title":"فشار سفارت بریتانیا و قرارداد ورود نقره با بانک شاهنشاهی","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":12,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":2},"endDate":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":22,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":12},"tier":"secondary","category":"international","summary":"در ۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲ مه ۱۹۰۷ میلادی) سسیل اسپرینگ-رایس، وزیر مختار بریتانیا در تهران، به ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، وزیر مالیه، نامه نوشت و نامهٔ ژوزف رابینو، رئیس بانک شاهنشاهی در تهران، را پیوست کرد. رابینو خواست کسی برای مذاکرهٔ قرارداد ضرب سکه معرفی شود. اسپرینگ-رایس تأخیر در پاسخ به «آزادی اختیار واردات نقره» را مایهٔ اثری ناخوشایند در لندن خواند. ده روز بعد، در ۲۲ اردیبهشت ۱۲۸۶ (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۲ مه ۱۹۰۷ میلادی)، نوشت اگر مجوز ظرف دو روز برای رابینو صادر نشود، دولت او در رفتار دوستانه با ایران تجدید نظر خواهد کرد.\n\nخادم می‌نویسد دولت، بی‌اطلاع مجلس، قرارداد واردات نقره برای ضرب سکه را با بانک شاهنشاهی امضا کرد. متن قرارداد در کتاب‌های آبی و صورت مذاکرات نیامده است. این کار پس از تصویب امتیازنامه بانک ملی بود. فصل هشتم آن سند، حق تقدم بانک ملی را در آوردن نقره به ضرابخانه، با تساوی شروط، می‌شناسد.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت‌های ۲۲، ۲۵، ۲۶ و ۳۱","text":"خادم نامه‌های اسپرینگ-رایس و رابینو، دیدار با صنیع‌الدوله، امضای قرارداد بی‌اطلاع مجلس، و شرط بعدی ندادن انحصار ضرب را روایت می‌کند."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"نشست ۳۱، فصل چهارم و فصل هشتم","text":"صورت مذاکرات، جانشینی بانک ملی در نشر اسکناس و حق تقدم نقره را با قید تساوی شروط ثبت کرده است."},{"sourceId":"qanun-asasi","locus":"اصول ۲۳ و ۲۴","text":"این دو اصل، دادن امتیاز شرکت عمومی و امتیاز انحصاری تجارتی را به تصویب مجلس بسته است."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۲۱۱ تا ۲۱۲ و ص ۴۷۴","text":"کاظم‌زاده بندهای امتیاز ۱۸۸۹ را نقل می‌کند و تصمیم کنفرانس اوت ۱۹۰۵ را دربارهٔ نقرهٔ ضرابخانه می‌آورد."},{"sourceId":"curzon","locus":"ص ۴۷۴ تا ۴۷۸","text":"کرزن از بانک جدید شرقی، منشور لندن، سقف نشر، ذخیرهٔ نقدی و سهم شش درصد دولت نوشته است."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۱۵","text":"براون نامهٔ ۲۰ مارس ۱۹۰۶ سن‌پترزبورگ را دربارهٔ خروج سکه، تعطیلی ضرابخانه و انبوهی اسکناس نقل می‌کند."},{"sourceId":"iranica-banking","locus":"مقالهٔ بانکداری","text":"باسیر خرید بانک جدید شرقی، آغاز نشر اسکناس در ۱۸۹۰، و ناکامی طرح ۱۹۰۷ را می‌نویسد."},{"sourceId":"iranica-eskenas","locus":"مدخل اسکناس","text":"شرقی انتقال انحصار نشر اسکناس به بانک ملی ایران را در ۱۳۰۹ ثبت کرده است."},{"sourceId":"iranica-concessions-ii","locus":"امتیازهای دورهٔ قاجار","text":"اتحادیه امتیاز بانک شاهنشاهی و خرید بانک استقراضی را در شمار امتیازهای مالی دورهٔ قاجار آورده است."},{"sourceId":"iranica-atabak","locus":"شرح حال امین‌السلطان","text":"مقالهٔ امین‌السلطان، انتصاب ۱۴ اردیبهشت ۱۲۸۶ و نام ناصرالملک و علاءالسلطنه را در کابینهٔ تازه می‌آورد."},{"sourceId":"bluebook-persia-1909","locus":"سند ۱۳ سپتامبر ۱۹۰۷","text":"فهرست کتاب آبی، موافقت با تعلیق استهلاک را به شرط ندادن انحصار ضرب نقره ثبت کرده است."},{"sourceId":"barclay-mint-1910","locus":"نامهٔ ۲۴ مارس ۱۹۱۰ و قرارداد ۹ مارس ۱۹۱۰","text":"بارکلی قرارداد یک‌سالهٔ عاملیت خرید نقره در اسفند ۱۲۸۸ را گزارش می‌کند و از بی‌اطلاعی رسمی مجلس می‌نویسد."}],"personIds":["naser-al-molk","cecil-spring-rice","joseph-rabino","ala-al-saltaneh","amin-al-soltan","sani-al-dowleh"],"personDeeds":{"naser-al-molk":"مخاطب نامه‌های ۱۲ و ۲۲ اردیبهشت بود و، به روایت خادم، قرارداد واردات نقره را بی‌اطلاع مجلس امضا کرد.","cecil-spring-rice":"در ۱۲ و ۲۲ اردیبهشت به وزیر مالیه نامه نوشت و برای مجوز واردات نقره مهلت دو روزه نهاد.","joseph-rabino":"در پیوست نامهٔ ۱۲ اردیبهشت خواستار معرفی طرف مذاکره برای قرارداد ضرب سکه شد.","ala-al-saltaneh":"به روایت خادم، از مخاطبان گفت‌وگوهای فروردین و اردیبهشت دربارهٔ واردات نقره بود.","amin-al-soltan":"از ۱۴ اردیبهشت رئیس دولت بود. قرارداد در دورهٔ صدارت او بسته شد و در تابستان مهلت بازپرداخت وام را خواست.","sani-al-dowleh":"به روایت خادم، در برابر تقاضای اسپرینگ-رایس ایستاد و گفت مجلس حاضر نیست قدرت بانک ملی کاهش یابد."},"personTitles":{"naser-al-molk":"وزیر مالیه","cecil-spring-rice":"وزیر مختار بریتانیا","joseph-rabino":"رئیس بانک شاهنشاهی","ala-al-saltaneh":"وزیر امور خارجه","amin-al-soltan":"اتابک اعظم","sani-al-dowleh":"رئیس مجلس"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["قرارداد ورود نقره","تهدید اسپرینگ-رایس","مجوز واردات نقره"],"contextSections":[{"title":"نظام نقره‌ای و نوسان قران","body":"واحد رایج سکه در ایران اواخر قاجار، قران نقره بود. امیر خادم در قسمت بیست‌ودوم «ماجرای مشروطه» می‌نویسد که برابری رسمی دولت، پنجاه قران را برابر یک لیرهٔ استرلینگ نهاده بود، در حالی که پشتوانهٔ لیره طلا بود و پشتوانهٔ قران نقره. از این رو هر نوسان قیمت جهانی نقره، ارزش واقعی پول ایران را، جدا از رقم اسمی، به حرکت می‌آورد.\n\nخادم سازوکار تطبیق را چنین شرح می‌دهد که ضرابخانه هنگام ضرب، وزن سکه را با قیمت روز اندکی عوض می‌کرد؛ سوداگران سکه‌های سنگین‌ترِ سال‌های پیش را، با همان رقم اسمی، از بازار برمی‌داشتند و به خارج می‌بردند تا به قیمت فلز بفروشند، و مقدار نقد در گردش کاهش می‌یافت. این تبیین از آنِ اوست. ادوارد براون در «انقلاب ایران» روایت دیگری از جنس همان فشار را، از نامهٔ سن‌پترزبورگ به تاریخ ۲۰ مارس ۱۹۰۶ میلادی، برابر با ۲۹ اسفند ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، آورده است: گرانی نقره سوداگران را واداشت سکه‌های نقرهٔ ایران را بخرند و در مقادیر زیاد به هند ببرند تا به صورت روپیه دوباره ضرب کنند؛ ضرابخانهٔ تهران از کار ایستاد و، به روایت همان نامهٔ روسی، کشور از اسکناس‌هایی پر شد که انحصار آن‌ها با بانک شاهنشاهی بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"The high price of silver had induced speculators to buy up Persian silver coins, export them in large quantities to India, and recoin them as rupees. In consequence of the shortage in silver thus produced, the Mint at Tihrán suspended operations, while, on the other hand, the country was flooded, according to this Russian correspondent, with the notes of which the (English) Imperial Bank of Persia had a monopoly. The Persian merchants, it was added, were already refusing to accept these notes, and it was feared that the result might be a run on the Bank and a demand for coin in exchange for paper money.","translation":"گرانی نقره سوداگران را بر آن داشت که سکه‌های نقرهٔ ایران را بخرند، به مقادیر زیاد به هند ببرند و آن‌ها را به صورت روپیه دوباره ضرب کنند. در پی کمبود نقره‌ای که از این کار پدید آمد، ضرابخانهٔ تهران از کار ایستاد و، به روایت همین گزارشگر روسی، کشور از اسکناس‌هایی پر شد که انحصار آن‌ها با بانک شاهنشاهی انگلیس بود. بازرگانان ایرانی، افزوده شد، دیگر این اسکناس‌ها را نمی‌پذیرفتند و بیم آن می‌رفت که هجوم به بانک و تقاضای سکه در برابر کاغذ پیش آید.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"مورخ و ایران‌شناس، ناقل نامهٔ سن‌پترزبورگ","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"انتشار ۱۹۱۰ میلادی؛ نامهٔ منقول ۲۰ مارس ۱۹۰۶ میلادی (۲۹ اسفند ۱۲۸۴ خورشیدی، ۲۴۶۴ شاهنشاهی)","context":"براون اختلال پولی اوایل ۱۹۰۶ را از مکاتبهٔ سن‌پترزبورگ نقل می‌کند، اندکی پیش از اوج گرفتن اعتراضات منتهی به مشروطه.","page":"ص ۱۱۵"}]},{"title":"بانک شاهنشاهی و انحصار نشر اسکناس","body":"تأسیس بانک شاهنشاهی ایران در ۱۲۶۷ خورشیدی بود. فیروز کاظم‌زاده در «روسیه و بریتانیا در ایران» می‌نویسد که در ۳۰ ژانویهٔ ۱۸۸۹ میلادی، برابر با ۱۰ بهمن ۱۲۶۷ خورشیدی (۲۴۴۷ شاهنشاهی)، جرج رویتر، میرزا عباس‌خان قوام‌الدوله و میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان امتیاز بانک را امضا کردند و امتیاز ۱۸۷۲ رویتر باطل اعلام شد. لرد کرزن در «ایران و مسئلهٔ ایران» همین روز را تاریخ امتیاز مقدماتی به نفع بارون جولیوس دو رویتر می‌داند.\n\nکرزن می‌نویسد پیوست‌ها تا پایان ژوئیهٔ ۱۸۸۹ افزوده شد، دولت بریتانیا در اوت همان سال منشور سلطنتی سی‌ساله برای تشکیل شرکت در لندن داد، و در اکتبر با انتشار اعلامیه، خریداران سرمایهٔ نخستین سری را به مبلغ یک میلیون لیره ظرف چند ساعت پانزده برابر پذیره کردند. مدت امتیاز شصت سال از ژانویهٔ ۱۸۸۹ بود.\n\nبند سوم امتیاز، به روایت کاظم‌زاده، حق انحصاری نشر اسکناس در وجه حامل و قابل پرداخت به رؤیت را به بانک، در مقام بانک دولت، می‌داد. عمال دولت می‌بایست این اسکناس‌ها را بپذیرند و این کاغذ در معاملات داخل ایران رواج قانونی داشته باشد؛ اگر بانک از پرداخت ارزش یک اسکناس درمی‌ماند، گردش اسکناس در سراسر کشور ممنوع می‌شد و بانک مکلف بود همهٔ اسکناس‌ها را بپردازد. دولت ایران نیز متعهد شد در مدت امتیاز هیچ‌گونه پول کاغذی نشر نکند و بانک یا نهاد دیگری را به چنین امتیازی مجاز ندارد.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nکرزن سقف نشر را، بی‌آگاهی و رضایت دولت ایران، هشتصد هزار لیره می‌نویسد و می‌گوید بانک باید دو سال پوشش نقدی پنجاه درصد نگاه دارد و پس از آن سی‌وسه درصد. علی شرقی در مدخل «اسکناس» دانشنامهٔ ایرانیکا، به نقل جفری جونز، تاریخ امتیاز را مارس ۱۸۸۹ می‌آورد و می‌نویسد رویتر دارایی بانک جدید شرقی را به بیست هزار لیره خرید و حواله‌های صندوقداری آن را از گردش بیرون آورد. پاتکین باسیر در مدخل «بانکداری در ایران» همین رقم خرید را از نشریهٔ بانک ملی ایران نقل کرده است. کرزن بانک جدید شرقی را نخستین بانک اروپایی می‌داند که در ۱۸۸۸، بی‌نیاز از امتیاز خاص، در تهران، مشهد، تبریز، رشت، اصفهان، شیراز و بوشهر شعبه یا نمایندگی گشود، به حساب جاری دو و نیم درصد و به سپردهٔ شش‌ماهه چهار درصد و به سپردهٔ یک‌ساله شش درصد سود می‌داد، نرخ قرض را تا حدود دوازده درصد پایین آورد، و حوالهٔ صندوقداری از پنج قران به بالا، در وجه حامل، در پایتخت رواج داد.\n\n{{quote:2}}\n\n{{quote:3}}\n\n{{quote:4}}\n\nبند هفتم، به روایت کاظم‌زاده و کرزن، سالانه شش درصد سود خالص بانک، یا چهار هزار لیره، هر کدام بیشتر باشد، به دولت ایران می‌داد. بانک از مالیات معاف بود و کارگزار پرداخت‌های دولت شد. معادن آهن و مس و زغال و نفت و چند کانی دیگر نیز، جز طلا و نقره و جواهر که خاص دولت ماند، برای مدت امتیاز به بانک رسید، با سهم شانزده درصد دولت از سود معادن؛ معادنی که تا ده سال به کار گرفته نمی‌شد متروک به شمار می‌آمد.\n\nباسیر می‌نویسد نخستین اسکناس‌های بانک در ۱۸۹۰ میلادی، برابر با ۱۲۶۹ خورشیدی (۲۴۴۹ شاهنشاهی)، از یک تومان تا هزار تومان به گردش آمد و در آغاز معادل بیست‌وهشت هزار لیره بود. بازرگانان که با بیجک و اسکناس خارجی آشنا بودند، در پذیرش اسکناس بانک درنگ کردند. شرقی می‌نویسد اندیشهٔ بانک ملی به مجلس اول در ۱۹۰۷ بازمی‌گردد و تحقق آن حدود بیست سال بعد بود؛ انحصار نشر اسکناس در ۱۳۰۹ خورشیدی (۲۴۸۹ شاهنشاهی) به بانک ملی ایران رسید.","quotes":[{"original":"The Imperial Bank shall, as State Bank, have the exclusive right of issuing notes to bearer payable at sight . . . These notes shall be accepted by all the agents and employees of the Imperial Government, and they shall be legal tender for all transactions in Persia. But as soon as the Bank be unable to pay the value of one of its notes, the circulation of bank-notes shall be prohibited throughout the Empire, and the Bank shall be compelled to pay all its notes.","translation":"بانک شاهنشاهی، در مقام بانک دولت، حق انحصاری نشر اسکناس در وجه حامل و قابل پرداخت به رؤیت را خواهد داشت. این اسکناس‌ها را همهٔ عمال و کارکنان دولت ایران می‌پذیرند و در همهٔ معاملات ایران رواج قانونی دارند. اما به محض آنکه بانک از پرداخت ارزش یکی از اسکناس‌های خود بازماند، گردش اسکناس در سراسر مملکت ممنوع می‌شود و بانک مکلف است همهٔ اسکناس‌های خود را بپردازد.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"مورخ، ناقل متن امتیاز ۳۰ ژانویهٔ ۱۸۸۹","work":"روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","workType":"کتاب تاریخ","date":"امتیاز ۳۰ ژانویهٔ ۱۸۸۹ میلادی (۱۰ بهمن ۱۲۶۷ خورشیدی، ۲۴۴۷ شاهنشاهی)؛ نشر کتاب ۱۹۶۸ میلادی","context":"نقل بند سوم امتیاز بانک شاهنشاهی، که انحصار نشر اسکناس و رواج قانونی آن را معین می‌کند.","page":"ص ۲۱۱ تا ۲۱۲"},{"original":"not to issue any kind of paper money during the term of this Concession, nor to authorize the creation of any other bank or other institution possessing a like privilege.","translation":"در مدت این امتیاز هیچ‌گونه پول کاغذی نشر نکند و تأسیس هیچ بانک یا نهاد دیگری را که دارای امتیازی مانند این باشد مجاز ندارد.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"مورخ، ناقل تعهد دولت ایران در امتیاز بانک","work":"روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","workType":"کتاب تاریخ","date":"امتیاز ۳۰ ژانویهٔ ۱۸۸۹ میلادی (۱۰ بهمن ۱۲۶۷ خورشیدی، ۲۴۴۷ شاهنشاهی)","context":"تعهد دولت ایران به اینکه در مدت امتیاز، خود پول کاغذی نشر نکند و امتیاز همانند به بانک دیگری ندهد.","page":"ص ۲۱۱ تا ۲۱۲"},{"original":"Article 3 stipulated that the amount so issued should not exceed 800,000l. without the knowledge and assent of the Persian Government; and that for two years the bank should keep a cover in specie of fifty per cent., and afterwards of thirty-three per cent.","translation":"بند سوم مقرر داشت که مبلغ نشر، بدون آگاهی و رضایت دولت ایران، از هشتصد هزار لیره درنگذرد؛ و بانک باید دو سال پوشش نقدی پنجاه درصد نگاه دارد و از آن پس سی‌وسه درصد.","speaker":"لرد کرزن","speakerTitle":"نویسندهٔ «ایران و مسئلهٔ ایران»، بعدها نایب‌السلطنهٔ هند","work":"ایران و مسئلهٔ ایران","workType":"سفرنامه و بررسی سیاسی","date":"نگارش سفر ۱۸۸۹ تا ۱۸۹۰ و نشر ۱۸۹۲ میلادی","context":"کرزن سقف نشر اسکناس و نسبت ذخیرهٔ نقدی بانک شاهنشاهی را از بند سوم امتیاز نقل می‌کند.","page":"ص ۴۷۷ تا ۴۷۸"},{"original":"so great was the confidence in the undertaking that, within a few hours of the date of issue, the capital, amounting to 1,000,000l., was subscribed fifteen times over.","translation":"اعتماد به این کار چنان بود که ظرف چند ساعت از تاریخ انتشار اعلامیه، سرمایه، به مبلغ یک میلیون لیره، پانزده برابر پذیره شد.","speaker":"لرد کرزن","speakerTitle":"نویسندهٔ «ایران و مسئلهٔ ایران»، بعدها نایب‌السلطنهٔ هند","work":"ایران و مسئلهٔ ایران","workType":"سفرنامه و بررسی سیاسی","date":"نگارش سفر ۱۸۸۹ تا ۱۸۹۰ و نشر ۱۸۹۲ میلادی","context":"کرزن استقبال بازار لندن از نخستین سری سهام بانک شاهنشاهی را در اکتبر ۱۸۸۹ وصف می‌کند.","page":"ص ۴۷۵"},{"original":"In Article 7 appeared the quid pro quo (apart from the price paid for the concession itself) exacted by the Persian Government, viz. 6 per cent, of the net profits of the bank in each year, such sum never to be less than 4,000l.","translation":"در بند هفتم، عوضی که دولت ایران ستانده بود، جدا از قیمتی که برای خود امتیاز پرداخته شده بود، آمده است: شش درصد سود خالص بانک در هر سال، و این مبلغ هرگز از چهار هزار لیره کمتر نباشد.","speaker":"لرد کرزن","speakerTitle":"نویسندهٔ «ایران و مسئلهٔ ایران»، بعدها نایب‌السلطنهٔ هند","work":"ایران و مسئلهٔ ایران","workType":"سفرنامه و بررسی سیاسی","date":"نگارش سفر ۱۸۸۹ تا ۱۸۹۰ و نشر ۱۸۹۲ میلادی","context":"کرزن سهم سالانهٔ دولت ایران از سود بانک شاهنشاهی را از بند هفتم امتیاز نقل می‌کند.","page":"ص ۴۷۵"}]},{"title":"بانک استقراضی و دعوای ضرابخانه","body":"برای توازن امتیاز بانک شاهنشاهی، دولت ایران در ۱۲۶۸ خورشیدی (۲۴۴۸ شاهنشاهی)، برابر با ۱۸۹۰ میلادی «۱۳۰۷ قمری»، حق تأسیس شرکت قرضه را به یاکوف پولیاکوف داد. دولت روسیه این بنگاه را در ۱۲۷۲ خورشیدی (۲۴۵۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۸۹۴ میلادی «۱۳۱۱ قمری»، خرید و به رقیب بانک شاهنشاهی بدل کرد. منصوره اتحادیه در مدخل امتیازهای دورهٔ قاجار در ایرانیکا این توالی را آورده و به کاظم‌زاده و جونز ارجاع داده است.\n\nرقابت دو بانک به ضرابخانهٔ تهران نیز کشید. کاظم‌زاده می‌نویسد در کنفرانس ویژهٔ ۱۲ و ۲۵ اوت ۱۹۰۵ میلادی، برابر با ۲۱ مرداد ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، کنفرانس تصمیم گرفت که در برابر وام تا ده میلیون روبل، ایران از انگلستان، یعنی از بانک شاهنشاهی، قرض نگیرد و بانک استقراضی حق انحصاری تأمین نقرهٔ ضرابخانهٔ تهران را داشته باشد. این تصمیم روسی در ۱۲۸۴ به صورت امتیازی که در تهران اجرا شده باشد، در این روایت نیامده است. اهمیتش برای نامه‌های اردیبهشت ۱۲۸۶ این است که انحصار نقرهٔ ضرابخانه، دو سال پیش از فشار ۱۹۰۷، در محاسبات پترزبورگ هم جای داشت.\n\n{{quote:0}}\n\nکاظم‌زاده همچنین از کوشش‌های پیشین برای سپردن حق ضرب نقره به بانک روسی، و از برکناری مک‌لین، رئیس انگلیسی ضرابخانه، به عنوان پیروزی معنوی روسیه در نظر ناظران تهران، سخن گفته است. از آن نزاع همین قدر لازم است که ضرابخانه و واردات شمش، پیش از مشروطه، میدان رقابت دو سفارت بود.","quotes":[{"original":"The Discount and Loan Bank should be given the exclusive right of supplying the Tehran mint with silver.","translation":"بانک استقراضی باید حق انحصاری تأمین نقرهٔ ضرابخانهٔ تهران را داشته باشد.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"مورخ، ناقل تصمیم کنفرانس ویژهٔ اوت ۱۹۰۵ در روسیه","work":"روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","workType":"کتاب تاریخ","date":"کنفرانس ۱۲ و ۲۵ اوت ۱۹۰۵ میلادی (۲۱ مرداد ۱۲۸۴ خورشیدی، ۲۴۶۴ شاهنشاهی)","context":"یکی از شرایط پنج‌گانهٔ کنفرانس روسی برای وام تازه به ایران، انحصار تأمین نقرهٔ ضرابخانه برای بانک استقراضی بود.","page":"ص ۴۷۴"}]},{"title":"امتیازنامهٔ بانک ملی و فصل هشتم","body":"پس از گشایش مجلس اول و رد استقراض خارجی، طرح بانک ملی ایرانی به میان آمد. داستان تصویب در امتیازنامه بانک ملی آمده است. صورت مذاکرات، قرائت دوازده فصل را در نشست ۳۱، شنبه ۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی، ثبت کرده است و در نشست ۳۶، یکشنبه ۶ بهمن ۱۲۸۵ برابر با ۲۷ ژانویهٔ ۱۹۰۷، رئیس مجلس کار را از طرف مجلس تمام خواند.\n\nفصل چهارم حق امتیاز بلیت رایج یا بانک‌نوت را، پس از انقضای مدت امتیاز بانک شاهنشاهی یا انفساخ آن حق، به قرارداد جداگانه، بالانحصار به بانک ملی وامی‌گذارد. فصل هشتم، که در جدال اردیبهشت ۱۲۸۶ مستقیماً به کار آمد، این است که هرگاه برای مسکوکات رایج، نقره جهت ضرابخانهٔ دولتی لازم شود، این بانک در آوردن نقره و فروش به ضرابخانه حق تقدم خواهد داشت، با تساوی شروط. عبارت حقوقی «حق تقدم با تساوی شروط» است، نه لفظ «انحصار مطلق واردات». خادم در قسمت بیست‌وپنجم همین فصل را «انحصار واردات نقره» خوانده است. این تفسیر از آنِ اوست و از خود متن برنمی‌آید.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nخادم پیوند فصل چهارم و فصل هشتم را چنین می‌فهمد که نص امتیاز بانک شاهنشاهی انحصار واردات نقره را ننوشته بود، اما بانک به استناد انحصار اسکناس عملاً واردات فلز پشتوانه را در دست گرفته بود؛ بنیان‌گذاران بانک ملی خواستند با گرفتن حق تقدم نقره، اهرم نقدینگی را، بی‌نقض صریح آن نص، به دست آورند و اگر کار بانک انگلیسی سست شد و امتیاز اسکناس فسخ گردید، جانشینی بانک ملی آماده باشد. این خوانش را باید از متن فصل هشتم جدا نگاه داشت.\n\nبرای تاریخ امضای محمدعلی شاه قاجار، پادشاه ایران، منابع هم‌سخن نیستند. براون اعطای امتیاز را ۱ فوریهٔ ۱۹۰۷ میلادی، برابر با ۱۲ بهمن ۱۲۸۵، می‌داند. ایرانیکا به خبر تایمز لندن در ۷ فوریهٔ ۱۹۰۷ استناد می‌کند. سید عبدالله بهبهانی در تلگرافی در بحران بهمن نوشت که امتیازنامه را دو روز پیش موشح کرده‌اند. خادم در روایت وقایع اردیبهشت ۱۲۸۶ می‌نویسد امتیازنامه اگرچه در مجلس تصویب شده، هنوز به امضای پادشاه نرسیده و در حال تعلیق است. این ناسازی در امتیازنامه بانک ملی آمده است. آنچه برای اردیبهشت ۱۲۸۶ مسلم است این است که متن دوازده فصل از تصویب مجلس گذشته بود و در افواه و در مکاتبات سفارت، برنامهٔ بانک ملی را جدی می‌گرفتند.","quotes":[{"original":"در مواقعی که برای مسکوکات رایجه نقره جهت ضرابخانه دولتی لازم شود این بانک در آوردن نقره و فروش به ضرابخانه حق تقدم خواهد داشت با تساوی شروط.","speaker":"متن فرمان امتیازنامهٔ بانک ملی ایران","speakerTitle":"فصل هشتم امتیازنامه","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱، و پروندهٔ امتیازنامه","workType":"صورت مذاکرات و متن امتیازنامه","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"حق تقدم بانک ملی در تأمین نقرهٔ ضرابخانه، با قید تساوی شروط، که بعدها مورد اعتراض سفارت بریتانیا قرار گرفت.","page":"نشست ۳۱، فصل هشتم"},{"original":"مطابق قرارداد جداگانه که مرتب خواهد شد حق امتیاز بایت رایج (بانک نوت) در تمام ممالک محروسه بعد از انقضاء مدت امتیاز بانک شاهنشاهی یا انفساخ حق امتیاز آن بموجب قرارنامه بالانحصار مخصوص بانک ملی خواهد بود.","speaker":"متن فرمان امتیازنامهٔ بانک ملی ایران","speakerTitle":"فصل چهارم امتیازنامه","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۳۱، و پروندهٔ امتیازنامه","workType":"صورت مذاکرات و متن امتیازنامه","date":"۲۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"ترتیب جانشینی بانک ملی در امتیاز نشر اسکناس، پس از پایان یا انفساخ امتیاز بانک شاهنشاهی.","page":"نشست ۳۱، فصل چهارم"}]},{"title":"واکنش لندن پس از انتشار امتیازنامه","body":"خادم از اسناد وزارت خارجهٔ بریتانیا چنین نقل می‌کند که لحن مکاتبات سفارت، پیش از انتشار امتیازنامه، سرد و سبک‌شمار بود، و پس از آن عوض شد. اسپرینگ-رایس در نامه‌ها اعلام خطر کرد که این امتیازنامه، اگر اجرا شود، تهدیدی بزرگ برای بانک شاهنشاهی است. هیئت مدیرهٔ بانک در لندن از وزارت خارجه خواست دخالت کند.\n\nخادم نامهٔ ۱۵ اسفند ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با حدود ۶ مارس ۱۹۰۷ میلادی، را از دفتر رئیس هیئت مدیره در لندن خطاب به وزیر خارجه چنین خلاصه می‌کند که اگر سرمایه نرسد شاید بانک ملی برپا نشود، اما اگر ایرانیان برای سرمایه به آلمانی‌ها روی آورند، با پا گرفتن بانک ملی ماهیت بانک شاهنشاهی در خطر جدی می‌افتد. متن انگلیسی این نامه در کتاب‌های آبی به‌کاررفته نیامده است و فقط روایت خادم از مضمون آن در دست است.\n\nخادم همچنین می‌نویسد در ۲۹ اسفند ۱۲۸۵، برابر با حدود ۲۰ مارس ۱۹۰۷، هیئت مدیره از لندن به رئیس بانک در تهران دستور داد نام بنیان‌گذاران بانک ملی را بیرون آورد و اگر وامی نزد بانک شاهنشاهی دارند، برای بازپرداخت سریع اخطار دهد. اسپرینگ-رایس به سر ادوارد گری، وزیر خارجهٔ بریتانیا، هشدار داد که اجرای این دستور شر به پا می‌کند؛ گری هیئت مدیره را از آن کار منصرف کرد و تهدید اجرا نشد. این روایت نیز از خادم است و در صورت مذاکرات مجلس، ذکری از آن دستور در روزهای اسفند دیده نشد.\n\nخادم یادآور می‌شود که میرزا ابوالحسن‌خان، وکیل شیراز، معروف به بانکی، حدود پانزده سال منشی و مترجم رئیس بانک شاهنشاهی در ایران بود و در صحن از مدافعان امتیازنامهٔ بانک ملی شد. در نشست ۴۶، ۶ اسفند ۱۲۸۵، همین وکیل گفت بانک ملی وقتی معین می‌شود که نقطه و سرمایه و رئیس آن معین شود، و او هنوز بانک را نمی‌بیند. جزئیات آن نشست در امتیازنامه بانک ملی آمده است.","quotes":[]}],"whatHappened":[{"title":"نامه‌های ۱۲ اردیبهشت رابینو و اسپرینگ-رایس","body":"خادم می‌نویسد از فروردین ۱۲۸۶ اسپرینگ-رایس چند ملاقات و نامه‌نگاری با ناصرالملک، وزیر مالیه، و میرزا محمدعلی‌خان علاءالسلطنه، وزیر امور خارجه، داشت و نخست به زبان نرم گفت که امتیاز انحصاری واردات نقره که قرار است به بانک ملی داده شود، با امتیاز بانک شاهنشاهی در تضاد است. سپس، در حرکتی هماهنگ، رئیس بانک در تهران از وزیر مالیه خواست اجازهٔ واردات نقره برای ضرب سکه را به بانک شاهنشاهی بدهد و وزیر مختار همزمان نامه نوشت که این اجازه با روح امتیازنامهٔ پیشین سازگار است.\n\nنخستین نامه، به روایت خادم، در ۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۲ مه ۱۹۰۷ میلادی، از اسپرینگ-رایس به ناصرالملک است. ترجمهٔ فارسی خادم از نامه چنین است:\n\n{{quote:0}}\n\nپیوست نامه، به روایت خادم، از رابینو است و با خطاب «حضرت والا» آغاز می‌شود. ترجمهٔ خادم چنین است:\n\n{{quote:1}}\n\nامضای نامه در روایت خادم «جی. رابینو» است. کاظم‌زاده و کرزن، ژوزف رابینو را از ۱۸۸۹ کارگزار رویتر و سپس از مدیران بانک می‌شناسند. امضای «جی. رابینو» در این روایت همان ژوزف رابینو است، رئیس بانک در تهران در بهار ۱۲۸۶.\n\nخود نامه از «آزادی اختیار واردات نقره» و «قرارداد ضرب سکه» سخن می‌گوید، نه لزوماً از امتیازنامه‌ای با عنوان انحصار مطلق. اندازهٔ امتیازی که سپس امضا شد، چون متن قرارداد در دست نیست، از روی همین تقاضا معلوم نمی‌شود.","quotes":[{"original":"نامه بانک شاهنشاهی را الصاق کردم، که در آن تقاضا کردند فرد لایقی را معین فرمایید که در خصوص قرارداد ضرب سکه با بانک وارد مذاکره شود. ما کماکان منتظر وصول پاسخ معهود شما پیرامون آزادی اختیار واردات نقره هستیم، و این تاخیر شما در پاسخگویی اثر ناخوشایندی در لندن گذاشته است، که برای من امکان رفع آن وجود ندارد.","speaker":"سسیل اسپرینگ-رایس","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"امیر خادم، ماجرای مشروطه، ترجمهٔ نامهٔ انگلیسی","workType":"ترجمهٔ نامهٔ دیپلماتیک","date":"۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲ مه ۱۹۰۷ میلادی)","context":"نامه به ناصرالملک، وزیر مالیه، همراه با پیوست نامهٔ رئیس بانک شاهنشاهی در تهران.","page":"قسمت ۲۶"},{"original":"ما مفتخریم که به اطلاع حضرت شما برسانیم که نظر به وضع ناگوار بازار و نیاز ضروری دولت به پول نقد، لازم است که هر چه سریعتر نقره به کشور وارد شود. بنابراین، از حضرتعالی تقاضا داریم که فردی را برای مذاکره در خصوص قرارداد ضرب سکه به بانک شاهنشاهی معرفی بفرمایید.","speaker":"ژوزف رابینو","speakerTitle":"رئیس بانک شاهنشاهی ایران در تهران","work":"امیر خادم، ماجرای مشروطه، ترجمهٔ نامهٔ انگلیسی","workType":"ترجمهٔ نامهٔ بانکی","date":"پیوست نامهٔ ۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲ مه ۱۹۰۷ میلادی)","context":"تقاضای مدیر بانک از وزیر مالیه برای گشودن مذاکرهٔ قرارداد ضرب سکه، به استناد تنگی بازار و نیاز دولت به نقد.","page":"قسمت ۲۶"}]},{"title":"دیدار با صنیع‌الدوله و موضع مجلس","body":"خادم می‌نویسد اسپرینگ-رایس نه فقط نزد وزیران رفت، بلکه مرتضی‌قلی‌خان هدایت صنیع‌الدوله، رئیس مجلس شورای ملی، را نیز دید و همان سخن را گفت. به روایت خادم، صنیع‌الدوله پاسخ داد که مجلس به هیچ عنوان حاضر نیست قدرت بانک ملی کاهش یابد و ایران دوباره ناچار به وام از بانک‌های اروپایی گردد. این عبارت نقل قول مستقیم از صورت مذاکرات نیست؛ در نشست‌های اردیبهشت ۱۲۸۶ که صورت مذاکراتشان در دست است، بحث علنی از نامهٔ سفارت و مجوز نقره دیده نشد، و این با ادعای خادم که مجلس در جریان قرارداد بعدی قرار نگرفت سازگار است. پاسخ صنیع‌الدوله را فقط از روایت خادم می‌توان آورد.\n\nخادم خود می‌گوید سخن اسپرینگ-رایس یکسره بی‌پایه نبود، زیرا چاپ اسکناس بدون دسترسی به فلز پشتوانه دشوار است؛ اما دولت ایران نیز می‌توانست چانه بزند، چنان‌که رئیس مجلس ایستاد و وزیران ایستادگی نکردند.","quotes":[]},{"title":"کابینهٔ اتابک و ناصرالملک","body":"در فاصلهٔ دو نامه، هیئت دولت عوض شد. سلطان‌علی‌خان وزیر افخم در ۲۹ آوریل ۱۹۰۷ میلادی، برابر با ۹ اردیبهشت ۱۲۸۶، از صدارت کنار رفته بود. دانشنامهٔ ایرانیکا در شرح حال امین‌السلطان می‌نویسد میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک اعظم در ۱۴ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۴ مه ۱۹۰۷ میلادی «۲۱ ربیع‌الاول ۱۳۲۵»، وزیر داخله و رئیس دولت جدید شد. در همین کابینه نام ناصرالملک، علاءالسلطنه و عبدالحسین میرزا فرمانفرما آمده است.\n\nنامهٔ ۱۲ اردیبهشت، دو روز پیش از این انتصاب رسمی، ناصرالملک را وزیر مالیه خطاب می‌کند. از منابع موجود روشن نیست که او این سمت را از کابینهٔ وزیر افخم به ارث برده بود یا در روزهای فترت، پیش از اعلام رسمی کابینهٔ اتابک، او را به این عنوان می‌خواندند. آنچه مسلم است این است که مخاطب هر دو نامه، و به روایت خادم امضاکنندهٔ بعدی قرارداد، وزیر مالیه است، و ایرانیکا او را در کابینهٔ ۱۴ اردیبهشت در شمار رجال متمایل به بریتانیا آورده است.","quotes":[]},{"title":"نامهٔ ۲۲ اردیبهشت و مهلت دو روزه","body":"خادم می‌نویسد ده روز بعد اسپرینگ-رایس نامهٔ پیگیری نوشت. تاریخ این نامه در روایت او ۲۲ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ مه ۱۹۰۷ میلادی است. ترجمهٔ خادم چنین است:\n\n{{quote:0}}\n\nلحن نامه از درخواست مذاکره در ۱۲ اردیبهشت به تهدید تجدید نظر در رفتار رسمی بریتانیا رسیده است. خادم این تغییر را نمونهٔ دخالت ناگهانی و بی‌سروصدای سفارت بریتانیا می‌داند، وقتی منفعت تجاری مشخصی در میان باشد.","quotes":[{"original":"در کمال تعجب شنیدم که شما هنوز مجوز واردات نقره را برای آقای رابینو صادر نکرده‌اید. اگر این مجوز ظرف دو روز آینده صادر نشود، ناگزیرم که دولت متبوع خود را باخبر کنم، که ایشان نیز بی‌شک در رفتار دوستانه فعلی خود در قبال دولت ایران تجدید نظر خواهند کرد و منش خود در برابر دولت ایران را با وضع موجود تطبیق خواهند داد. قطعاً می‌دانم که حضرتعالی متوجه هستید که در چه موقعیتی قرار دارید.","speaker":"سسیل اسپرینگ-رایس","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"امیر خادم، ماجرای مشروطه، ترجمهٔ نامهٔ انگلیسی","workType":"ترجمهٔ نامهٔ دیپلماتیک","date":"۲۲ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۲ مه ۱۹۰۷ میلادی)","context":"نامهٔ دوم به ناصرالملک، با مهلت دو روزه برای صدور مجوز واردات نقره به نام رابینو.","page":"قسمت ۲۶"}]},{"title":"امضای قرارداد بدون اطلاع مجلس","body":"خادم نتیجه را چنین می‌نویسد که دولت، بی‌هماهنگی با مجلس، قرارداد واردات نقره برای ضرب سکه را با بانک شاهنشاهی امضا کرد و، تا جایی که منابع او نشان می‌دهد، هیچ‌یک از نمایندگان در جریان قرار نگرفتند. او امضا را کار وزیر مالیه، ناصرالملک، تحت فشار دیپلماتیک می‌داند. در صورت مذاکرات نشست‌های نیمهٔ دوم اردیبهشت ۱۲۸۶، از جمله نشست ۸۸ در ۲۸ اردیبهشت، ذکری از این قرارداد به دست نیامد. این غیبت با روایت خادم سازگار است، اما غیبت در مشروح مذاکرات به خودی خود متن قرارداد را به دست نمی‌دهد.\n\nخادم می‌گوید ماجرا آن اندازه که شاید انتظار رود جنجال نساخت، زیرا بهار و تابستان ۱۲۸۶ از بحران‌های بزرگ‌تر پر بود و این قرارداد در اذهان عمومی جا باز نکرد. مجلس در همان هفته‌ها به اصلاحات مالیاتی و الغای تیول نیز می‌پرداخت؛ ترور اتابک در ۸ شهریور ۱۲۸۶ هنوز در پیش بود.","quotes":[]},{"title":"اصول بیست‌وسوم و بیست‌وچهارم قانون اساسی","body":"قانون اساسی در ۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی «۱۴ ذیقعده ۱۳۲۴»، پیش از این نامه‌ها به امضا رسیده بود. اصل بیست‌وسوم می‌گوید بدون تصویب شورای ملی، امتیاز تشکیل کمپانی و شرکت‌های عمومی از هر قبیل و به هر عنوان از طرف دولت داده نخواهد شد. اصل بیست‌وچهارم بستن عهدنامه‌ها و مقاوله‌نامه‌ها و اعطای امتیازات انحصاری تجارتی و صنعتی و فلاحتی را، اعم از آنکه طرف داخله باشد یا خارجه، به تصویب مجلس شورای ملی بسته است، جز عهدنامه‌هایی که استتار آن‌ها صلاح دولت و ملت باشد.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nخادم قرارداد را در تضاد آشکار با قانون اساسی می‌خواند. اگر قرارداد را اعطای امتیاز انحصاری تجارتی بدانیم، اصل بیست‌وچهارم تصویب مجلس را لازم می‌دارد و استثنای «استتار عهدنامه» ناظر به عهدنامه‌های سیاسی است، نه ضرورتاً به قرارداد ضرب سکه با یک بانک. چون متن قرارداد در دست نیست، معلوم نیست که تنظیم‌کنندگان آن را «امتیاز انحصاری» نامیده‌اند یا مجوزی موقت برای واردات و عاملیت ضرب. آنچه از خادم و از سکوت صورت مذاکرات برمی‌آید این است که مجلس تصویب‌کننده نبود.\n\nمتمم قانون اساسی، که اصل پنجاه‌وپنجم آن ضرب سکه را با رعایت قانون به نام پادشاه می‌گذارد، در پاییز ۱۲۸۶ به تصویب رسید و بر رویداد اردیبهشت مؤخر است.","quotes":[{"original":"بدون تصویب شورای ملی امتیاز تشکیل کمپانی و شرکتهای عمومی از هر قبیل و بهر عنوان از طرف دولت داده نخواهد شد.","speaker":"قانون اساسی ایران","speakerTitle":"اصل بیست‌وسوم","work":"قانون اساسی مصوب مجلس اول شورای ملی","workType":"قانون اساسی","date":"۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی)","context":"منع دادن امتیاز تشکیل شرکت‌های عمومی بدون تصویب مجلس، که در ارزیابی حقوقی قرارداد نقره به کار رفته است.","page":"اصل ۲۳"},{"original":"بستن عهدنامه‌ها و مقاوله‌نامه‌ها اعطای امتیازات (انحصار) تجارتی و صنعتی و فلاحتی و غیره اعم از این که طرف داخله باشد یا خارجه باید بتصویب مجلس شورای ملی برسد به استثنای عهدنامه‌هائی که استتار آنها صلاح دولت و ملت باشد.","speaker":"قانون اساسی ایران","speakerTitle":"اصل بیست‌وچهارم","work":"قانون اساسی مصوب مجلس اول شورای ملی","workType":"قانون اساسی","date":"۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی)","context":"ضرورت تصویب مجلس برای اعطای امتیاز انحصاری تجارتی؛ استثنای متن فقط برای عهدنامه‌هایی است که پنهان داشتن آن‌ها صلاح دولت و ملت باشد.","page":"اصل ۲۴"}]}],"views":[{"title":"استدلال سفارت: روح امتیاز نشر اسکناس","body":"موضع اسپرینگ-رایس، چنان‌که از ترجمهٔ نامه‌ها و از روایت خادم برمی‌آید، این بود که آزادی واردات نقره و قرارداد ضرب سکه با روح امتیازی که سال‌ها پیش دولت به بانک شاهنشاهی داده بود سازگار است. پشتوانهٔ این استدلال بند سوم امتیاز ۱۸۸۹ است: بانک یگانه ناشر اسکناس است، اسکناس باید به رؤیت به نقد بدل شود، و دولت حق ندارد نهاد دیگری را به امتیازی مانند آن مجاز کند. اگر بانک نتواند به شمش و سکه دسترسی منظم داشته باشد، تعهد نقد کردن اسکناس و نسبت ذخیرهٔ کرزن، یعنی پنجاه و سپس سی‌وسه درصد، در عمل می‌لنگد.\n\nخادم این استدلال را یکسره باطل نمی‌داند و در عین حال می‌گوید نص امتیاز ۱۸۸۹ واردات فلزات گرانبها را به بانک نسپرده بود، و دولت می‌توانست مقاومت کند. هیئت مدیره در لندن، به روایت او، از پای گرفتن بانک ملی، به‌ویژه اگر سرمایه‌اش از راه آلمان تأمین می‌شد، بیم داشت و از وزارت خارجه دخالت می‌خواست. بدین ترتیب دفاع از «روح امتیاز» با دفاع از موقعیت تجاری بانک در برابر رقیب تازه‌بنیاد درآمیخت.","quotes":[]},{"title":"متن فصل هشتم و خوانش خادم","body":"خوانش مقابل، که از متن امتیازنامهٔ مجلس برمی‌آید، این است که فصل هشتم «حق تقدم با تساوی شروط» است، نه واگذاری انحصار مطلق واردات نقره. اگر بانک شاهنشاهی یا هر عرضه‌کنندهٔ دیگری شرایط برابر می‌نهاد، حق تقدم بانک ملی به تنهایی او را یگانه واردکننده نمی‌کرد. خادم همین فصل را در گفتار خود «انحصار واردات» خوانده و اسپرینگ-رایس نیز، به روایت او، از «امتیاز انحصاری واردات نقره که به بانک ملی قرار است داده شود» سخن گفته است. فاصلهٔ میان عبارت حقوقی و این تعبیر را باید نگاه داشت.\n\nفصل چهارم نیز جانشینی بانک ملی را به انقضا یا انفساخ امتیاز اسکناس موکول کرده بود، نه به سلب فوری آن امتیاز. پس حتی در خوش‌بینانه‌ترین خوانش بنیان‌گذاران، اهرم نقره می‌توانست در درازمدت موقعیت بانک شاهنشاهی را سست کند، اما در اردیبهشت ۱۲۸۶ هنوز جایگزین قانونی انحصار اسکناس نبود.","quotes":[]},{"title":"خادم: فشار پنهان و دور زدن مجلس","body":"خادم ماجرا را نمونهٔ کار بریتانیا در آن سال‌ها می‌داند: تا جایی که ممکن بود در نزاع سیاسی محمدعلی شاه قاجار و مجلس طرفی نمی‌گرفت، اما وقتی منفعت تجاری و سیاسی مستقیم در خطر بود، ناگهانی و بی‌سروصدا، با دور زدن مجلس، فشار می‌آورد. او بعداً در قسمت‌های بعد همین «امتیاز ضرب سکهٔ بانک شاهنشاهی» را مثال دخالت مستقیم می‌آورد و رفتار پنهان روسیه در حمایت از محمدعلی شاه قاجار را با آن قیاس می‌کند.\n\nاین تفسیر از آنِ خادم است. نامهٔ ۲۲ اردیبهشت، در ترجمه‌ای که او به دست داده، واقعاً لحن تهدید دارد. در عین حال، نبود متن قرارداد و نبود بحث علنی در مجلس، هم ادعاهای او را در باب پنهان‌کاری تقویت می‌کند و هم از مواد حقوقی آنچه امضا شد چیزی معلوم نمی‌کند.","quotes":[]},{"title":"براون و نامهٔ سن‌پترزبورگ: کمبود نقره و هراس از هجوم به صندوق","body":"روایت براون از بهار ۱۹۰۶، یک سال پیش از این نامه‌ها، زمینهٔ پولی دیگری پیش می‌گذارد: کمبود سکه، تعطیلی ضرابخانه، انبوهی اسکناس بانک شاهنشاهی، و خودداری بازرگانان از پذیرفتن کاغذ. اگر این وصف به ۱۲۸۶ نیز امتداد داشته باشد، تقاضای رابینو که «نظر به وضع ناگوار بازار و نیاز ضروری دولت به پول نقد، لازم است هر چه سریع‌تر نقره وارد شود» فقط دستاویز سیاسی نیست و به تنگی واقعی نقد نیز بند است. براون خود این نامه‌های مه ۱۹۰۷ را در «انقلاب ایران» نیاورده است؛ پیوند میان آن اختلال و این قرارداد، استنباط بعدی است نه نقل او.","quotes":[]},{"title":"کاظم‌زاده: سابقهٔ مطالبهٔ روسیه","body":"کاظم‌زاده نشان می‌دهد که انحصار تأمین نقرهٔ ضرابخانه، در اوت ۱۹۰۵، یکی از شروط کنفرانس روسی برای وام بود. از این دیدگاه، نزاع ۱۹۰۷ فقط واکنش بریتانیا به بانک ملی نیست، ادامهٔ کشمکش دیرین دو بانک و دو سفارت بر سر ضرابخانه است. در ۱۲۸۶، طرفی که به قرارداد نزدیک شد بانک شاهنشاهی بود، نه بانک استقراضی. کاظم‌زاده در صفحات مربوط به ۱۹۰۷ بیشتر به سیاست توافق انگلیس و روس و شخصیت اسپرینگ-رایس پرداخته و این نامه‌های نقره را، در چاپ موجود، به تفصیل نقل نکرده است.","quotes":[]}],"aftermathSections":[{"title":"سنگ تازه در راه بانک ملی ۱۲۸۵","body":"خادم نتیجه را چنین می‌گذارد که بانک ملی سنگ بزرگ دیگری پیش پای خود دید و کارش سخت‌تر شد. طرح بانک ملی مجلس اول، چنان‌که در امتیازنامه بانک ملی آمده، به افتتاح دفتر و گرد آمدن سرمایهٔ اعلام‌شده نرسید. براون، کسروی و ونسا مارتین در ایرانیکا هر یک علت ناتمام ماندن را به گونه‌ای نوشته‌اند: ناتوانی در پذیره‌نویسی، پس نشستن توانگران، و تنگ شدن پول از سوی بانک‌های موجود. قرارداد اردیبهشت ۱۲۸۶، اگر حق تقدم فصل هشتم را در عمل از بانک ملی گرفته باشد، یکی از همان موانع است؛ اما منابع موجود آن را یگانه علت شکست طرح نمی‌شمارند و نباید آن را جای همهٔ علت‌ها نشاند.\n\nدر صورت مذاکرات ماه‌های بعد، مجلس هر از گاهی به بانک ملی بازمی‌گردد. خادم نیز می‌گوید نمایندگان چون از غوغاهای دیگر فارغ می‌شدند دوباره به این رشته می‌پرداختند. با این همه، بانک ملی مشروطه به نشر اسکناس نرسید.","quotes":[]},{"title":"شرط تعلیق استهلاک وام در شهریور ۱۲۸۶","body":"در تابستان ۱۲۸۶ دولت در پرداخت اقساط وام‌های پیشین به بانک‌های انگلیسی و روسی درمانده بود. خادم می‌نویسد اتابک، از راه ناصرالملک و علاءالسلطنه، از بریتانیا خواست بازپرداخت اصل وام بانک شاهنشاهی را به تأخیر اندازد تا نظام مالی تازه منظم شود. اتابک در ۸ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی، ترور شد.\n\nخادم نامهٔ رسمی موافقت را ۲۱ شهریور ۱۲۸۶، دو هفته پس از آن ترور، می‌داند: برای سه سال دولت فقط سود را بپردازد و اصل وام موقوف بماند، با سه شرط: اینکه ایران وام تازه‌ای جز با تأیید انگلیس و روسیه نگیرد؛ اینکه امتیاز انحصاری ضرب سکه در ضرابخانهٔ دولتی را به هیچ گروه و شرکتی ندهد؛ و اینکه دولت و مجلس آشکارا به اصلاحات اقتصادی بپردازند. فهرست مندرجات کتاب آبی «ایران، شمارهٔ ۱» سال ۱۹۰۹، تعلیق صندوق استهلاک را به شرطی از همین دست، یعنی ندادن انحصار ضرب نقره در ضرابخانهٔ دولتی به هیچ‌کس، و به تاریخ ۱۳ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی، ثبت کرده است. تاریخ خادم و تاریخ سند آبی یک روز یا تبدیل تقویم با هم فاصله دارند و یکی نشده‌اند.\n\nخادم شرط دوم را ادامهٔ همان مقاومت در برابر اهرم نقرهٔ بانک ملی می‌خواند: در ظاهر نام بانک ملی نیامده، اما دولت از سپردن انحصار ضرب به هر نهادی، از جمله طرح مجلس، منع شده است. او این توافق را در کوتاه‌مدت برای خزانه گشایشی می‌داند و در ماهیت، ابزاری برای محدود کردن استقلال ارگان تازه‌بنیاد. این خوانش از آنِ خادم است. آنچه از تطبیق روایت او با فهرست کتاب آبی برمی‌آید این است که مسئلهٔ انحصار ضرب نقره، پس از قرارداد بهار، در تابستان همان سال بار دیگر در شروط مالی رسمی بریتانیا نشست.","quotes":[]},{"title":"قرارداد ضرابخانه در اسفند ۱۲۸۸","body":"حدود سه سال بعد، در ۹ مارس ۱۹۱۰ میلادی، برابر با ۱۸ اسفند ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، دولت ایران و بانک شاهنشاهی قراردادی یک‌ساله امضا کردند که سر جورج بارکلی، وزیر مختار بعدی بریتانیا، آن را در ۲۴ مارس ۱۹۱۰ برای گری فرستاد. به روایت بارکلی، دولت «تمام انحصار واردات نقره برای ضرب در ضرابخانهٔ دولتی» را رسماً برای خود نگاه می‌داشت، اما چون سرمایه نداشت بانک را یگانه کارگزار خرید نقره می‌کرد؛ بانک دویست هزار لیره برای این کار می‌گذاشت تا با ضرب سکه بازگردد، و اگر تا شصت میلیون مثقال نقره، حدود یک میلیون لیره، در سال وارد می‌شد، سود تقریبی دولت پانزده تا بیست درصد برآورد می‌شد. سود بانک بهرهٔ نه درصد پیش‌پرداخت‌ها و کارمزدی از ارزش نقرهٔ واردشده بود، و بارکلی می‌نویسد امتیاز بزرگ‌تر این است که بانک یگانه دارندهٔ قران می‌شود و در خرید بروات اروپا، از جمله بروات وام خارجی، شرط خود را می‌گذارد.\n\nبارکلی این ترتیب را از حیث سیاسی درس عبرتی می‌داند در اینکه چگونه ترتیبی مالی با اثرهای دوربرد را می‌توان پنهانی و سریع، بی‌اطلاع رسمی مجلس، منعقد کرد. مذاکره را یک نمایندهٔ مجلس مستقیم با بانک پیش برد و سفارت را به میان نکشید، هرچند مدیر بانک، به دستور هیئت مدیره، موضوع را با بارکلی در میان گذاشت.\n\n{{quote:0}}\n\nاین قرارداد ۱۲۸۸ همان ورقهٔ اردیبهشت ۱۲۸۶ نیست و نباید این دو را یکی گرفت. اهمیت نقل آن در پیامد این است که الگوی عاملیت بانک شاهنشاهی در نقرهٔ ضرابخانه، و شکایت از دور ماندن مجلس، چند سال بعد در سندی رسمی و مفصل دوباره ظاهر می‌شود.","quotes":[{"original":"Politically the agreement is an object lesson in the manner in which a financial arrangement with such far-reaching effects can be concluded secretly, speedily and without the official cognisance of the Medjliss.","translation":"از حیث سیاسی، این قرارداد درس عبرتی است در اینکه چگونه یک ترتیب مالی با اثرهایی چنین دوربرد را می‌توان پنهانی و سریع، و بدون اطلاع رسمی مجلس، به انجام رساند.","speaker":"سر جورج بارکلی","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"نامه به سر ادوارد گری، سند ۴۴، تهران ۲۴ مارس ۱۹۱۰","workType":"گزارش سفارتی","date":"۲۴ مارس ۱۹۱۰ میلادی (۴ فروردین ۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)؛ قرارداد ۹ مارس ۱۹۱۰","context":"بارکلی قرارداد یک‌سالهٔ عاملیت خرید نقره را، که سه سال پس از فشار ۱۹۰۷ بسته شد، از نظر پنهان ماندن از مجلس وصف می‌کند.","page":"پروندهٔ ۲۴۱۰ سال ۱۹۰۳، جزء ۳، کتابخانهٔ دیجیتال قطر"}]},{"title":"انتقال انحصار اسکناس در دورهٔ پهلوی","body":"بانک ملی ایران که در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۰۶ خورشیدی (۲۴۸۶ شاهنشاهی) به قانون مجلس دورهٔ رضاشاه پهلوی تأسیس شد، نهاد دیگری است غیر از طرح ناتمام مجلس اول. شرقی می‌نویسد در ۱۳۰۹ خورشیدی (۲۴۸۹ شاهنشاهی) انحصار نشر اسکناس، پس از مذاکره و پرداخت دویست هزار لیره به بانک شاهنشاهی، به بانک ملی رسید و نخستین سری اسکناس‌های بانک ملی در آوریل ۱۹۳۲، برابر با بهار ۱۳۱۱، با چهرهٔ رضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، به گردش آمد. بدین ترتیب انحصاری که امتیاز ۱۸۸۹ به بانک شاهنشاهی داده بود، و جدال نقرهٔ ۱۲۸۶ نتوانسته بود آن را از راه بانک ملی مشروطه جابه‌جا کند، حدود بیست‌وسه سال بعد به بانکی ایرانی منتقل شد.","quotes":[]}]},{"id":"fiscal-tax-reform-tuyul-abolition","title":"انقلاب مالیاتی بهارستان و قانون الغای تیول‌داری و تسعیر","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":25,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":15},"tier":"primary","category":"economic","summary":"مجلس شورای ملی با هدایت کمیسیون مالیه، نظام چندصدساله تیول‌داری را ملغی و اراضی دولتی را به خزانه مسترد کرد. شیوه ستمگرانه «تسعیر کالا» (تبدیل اجباری غله دیوانی به نقد توسط حکام) باطل و نظارت بر جمع‌آوری مالیات‌ها رسماً به انجمن‌های محلی تفویض گردید.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وپنجم","text":"نمایندگان در صحن بهارستان اعلام کردند با وجود مشروطه، غیرممکن است رعیت بندگی ارباب تیول را بپذیرد و تیولات باید به دولت بازگردد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار چهارم؛ کارهای ارجدار دارالشوری","text":"کسروی سه کار کمیسیون وثوق‌الدوله را می‌نویسد: تفاوت عمل حکمران، برانداختن تیول، و برانداختن تسعیر کهنه. نتیجه را جدا شدن مفتخواران و دیه‌داران از توده می‌داند."}],"personIds":["sani-al-dowleh","taqizadeh","mohammad-ali-person"],"personDeeds":{"sani-al-dowleh":"ریاست جلسات بررسی بودجه و هماهنگی تصویب لوایح نجات مالیه عمومی.","taqizadeh":"ارائه طرح واگذاری نظارت بر مالیات‌ها به انجمن‌های محلی به منظور کوتاه کردن دست حکام نظامی.","mohammad-ali-person":"کارشکنی یک‌ماهه در توشیح و سرانجام امضای ناگزیر قانون الغای تیول در ۲۵ اردیبهشت ۱۲۸۶."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["لغو تیول‌داری","الغای تسعیر","قانون اصلاحات مالیاتی مجلس اول"],"context":"نظام کهن و ستمگرانه تیول‌داری و شیوه ظالمانه تسعیر غله دیوانی که فقر دهقانان و چپاول خزانه دولت را رقم زده بود.","whatHappened":[{"title":"۱. مناظرات آتشین کمیسیون مالیه و الغای تیول‌داری","body":"کمیسیون مالیه به ریاست وثوق‌الدوله طرح لغو تیول را به صحن آورد. احسن‌الدوله در مجلس اعلام کرد:\n\nمجلس تصویب کرد کلیه اراضی تیول به خزانه دولت مسترد شود، تسعیر اجباری کالا ملغی گردد و نظارت بر جمع‌آوری مالیات‌ها به انجمن‌های محلی سپرده شود. محمدعلی شاه قاجار در ۲۵ اردیبهشت ۱۲۸۶ قانون را توشیح کرد.\n\nکسروی در گفتار چهارم سه کار کمیسیون وثوق‌الدوله را می‌نویسد. تفاوت عمل: حکمران از مردم به کتابچهٔ خود می‌گرفت و به دولت به کتابچهٔ کهنه می‌پرداخت؛ در کرمان کتابچهٔ دولت ۴۴۰۰۰ تومان و گرفتهٔ حکمران ۱۷۰۰۰۰. تیول: مالیات دیه به‌جای مقرری نقد؛ کمیسیون تیول را برانداخت تا مالیات به صندوق آید و مقرری از صندوق پردازد. تسعیر: بهای کهنهٔ غله در حالی که بها پنج شش برابر شده بود. کسروی نتیجهٔ سیاسی را جدا شدن مفتخواران و دیه‌داران از توده می‌داند؛ همان رنجش سپس در تبریز به مجتهد پیوست.\n","quotes":[{"original":"با وجود سلطنت مشروطه و آزادی ملت، غیرممکن است رعیت بندگی ارباب تیول را بپذیرد؛ تیولات باید بدون استثنا به دولت بازگردد.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت سی‌ودوم؛ کمیسیون مالیه","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}]},{"title":"۲. تصویب بودجه در آبان","body":"کسروی می‌گوید کمیسیون مالی پس از شش ماه کار را تمام کرد. درآمد پیشین ۱۵ کرور، خرج ۲۱ کرور و نیم، کسری ۶.۵ کرور. از چهار راه ۸ کرور از خرج کم شد: سالانهٔ شاهزادگان (شعاع‌السلطنه ۱۱۵، ظل‌السلطان ۷۵، نایب‌السلطنه ۲۹ هزار تومان؛ کمیسیون به هر یک ۱۲ هزار)، مالیات واقعی حکمرانان، تیول، و پرداخت جنس به جای تسعیر کهنه. از دریافتی دربار ۳۸۰ هزار تومان کم شد. برای دربار یک کرور که ۳۰ هزار خود محمدعلی شاه قاجار. یکشنبه ۱۷ آبان مجلس براست داشت. کسروی می‌نویسد محمدعلی سپس سالانهٔ شترخانه و صندوقخانه را نپرداخت تا خرده‌کارداران را با مجلس دشمن کند."},{"title":"گزارش خادم از همان کمیسیون","body":"خادم در قسمت سی‌ودوم همین کمیسیون را از جلسهٔ ۲۶ مهر ۱۲۸۶ پی می‌گیرد. می‌گوید وثوق‌الدوله گزارش داد حدود هفتصد هزار تومان از مستمری سال پیش پرداخت نشده است، و درآمد کشور در بهترین حال نزدیک هشت میلیون تومان بود در حالی که مواجب به یازده میلیون می‌رسید. برداشت دربار را حدود یک میلیون و دویست هزار تومان می‌نویسد و می‌گوید مجلس آن را به پانصد هزار رساند. رقم کسروی برای کسر دریافتی دربار سیصد و هشتاد هزار تومان است، و مانده را یک کرور می‌گذارد که سی هزارش خود محمدعلی شاه قاجار بود. یک کرور همان پانصد هزار تومان است. دو روایت در مبلغ کسر یکی نیستند. هر دو می‌گویند مجلس دست به مواجب شاهزادگان و دربار زد و همین رنجش سپس به آشوب توپخانه رسید.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت سی‌ودوم؛ کمیسیون مالیه","text":"خادم گزارش ۲۶ مهر وثوق‌الدوله را می‌آورد: هفتصد هزار تومان مستمری عقب‌افتاده، و کوشش مجلس برای رساندن برداشت دربار از حدود یک میلیون و دویست هزار تومان به پانصد هزار."}]},{"title":"تاریخ لغو تیول، به روایت مارتین","body":"مارتین لغو تیول را در ۱۶ مارس ۱۹۰۷ ثبت می‌کند.","citations":[{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶–۱۸۷","text":"مارتین تاریخ لغو تیول را ۱۶ مارس ۱۹۰۷ می‌نویسد."}]}],"aftermath":"انقلاب در مناسبات ارضی، درهم شکستن شالوده اقتصادی اشرافیت سنتی و احیای درآمدهای خزانه ملی. کسروی اصلاح تیول را کینه‌زا می‌نویسد چون مفتخوار را از توده جدا کرد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":25,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":15},"title":"توشیح قانون الغای تیول‌داری","text":"امضای رسمی قانون لغو تیول و ابطال تسعیر توسط محمدعلی‌شاه."}]},{"id":"salar-al-dowleh-rebellion","title":"شورش مسلحانه سالارالدوله در غرب کشور و ادعای سلطنت","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":27,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":18},"endDate":{"solarYear":1286,"solarMonth":4,"solarDay":9,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":30},"tier":"primary","category":"court","summary":"طغیان ابوالفتح میرزا سالارالدوله با سواران کرد و لر در برابر تاج مشروطهٔ برادرش. نامه به نام مجلس، افشای نامه در کنسولگری انگلیس کرمانشاه، شکست نزدیک نهاوند، بست در همان کنسولگری، سپس پارک اتابک و اروپا.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هفتم؛ داستان سالارالدوله","text":"کسروی می‌نویسد سالار به نام مجلس به سران ایل نامه می‌فرستاد. نامه به آقا محمدمهدی از کنسولگری کرمانشاه به تهران رسید. جنگ نزدیک نهاوند کوتاه بود. شاهزاده را به پارک اتابک آوردند و سپس به اروپا رفت."},{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وششم","text":"مجلس اول با وجود تعارض با محمدعلی‌شاه، قاطعانه شورش عشایری شاهزاده را محکوم کرد و از تمامیت ارضی کشور دفاع نمود."}],"personIds":["salar-al-dowleh","mohammad-ali-person","amin-al-soltan","zahir-al-dowleh","farmanfarma-person"],"personDeeds":{"salar-al-dowleh":"نامه به نام مجلس، شکست نزدیک نهاوند، بست در کنسولگری کرمانشاه، سپس پارک اتابک و عزیمت به اروپا.","mohammad-ali-person":"صدور امان‌نامه مشروط و فرمان اعزام قوای سرکوب به غرب کشور.","amin-al-soltan":"تجهیز و اعزام قشون دولتی به نهاوند و مدیریت بازگرداندن سالارالدوله از کرمانشاه به پایتخت.","zahir-al-dowleh":"حاکم همدان که با مذاکرات فشرده سالارالدوله را از کنسولگری بریتانیا خارج ساخت و به تهران آورد.","farmanfarma-person":"وزیر عدلیه و فرمانده قشون غرب کشور در دفع تجاوزات مرزی و انقیاد طوایف متمرد."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["شورش سالارالدوله","طغیان ابوالفتح میرزا","نبرد نهاوند ۱۲۸۶"],"context":"در بهار ۱۲۸۶ ابوالفتح میرزا سالارالدوله، برادر محمدعلی‌شاه و حکمران پیشین کردستان و ولایات زاگرس، با سواران کرد و لر بر تخت برادرش چشم دوخت. این شورش ایلی یک شاهزاده بود در برابر تاج‌وتخت مشروطه، نه نبرد مردم با نهاد پادشاهی. کسروی می‌نویسد سالار از کشاکش دربار و مجلس امید تازه گرفت، به بروجرد تاخت و مردم را از خود بیزار کرد. حاجی میرزا نصرالله ملک‌المتکلمین پیشتر کارکن او در کردستان بود و سپس به آزادیخواهان پیوست.","whatHappened":[{"title":"۱. طغیان شاهزاده و نامه به نام مجلس","body":"با انتصاب حاکم تازهٔ لرستان در فروردین ۱۲۸۶، سالارالدوله از تحویل ولایت سر باز زد و با آقا محمدمهدی، سردستهٔ آزادیخواهان کرمانشاهان، پیوند گرفت. شاهزاده گردآوری سواران ایلات لر را ادعا کرد. محمدعلی‌شاه در ۲۷ اردیبهشت امان‌نامه‌ای فرستاد؛ سالار آن را رد کرد و به سوی نهاوند تاخت.\n\nکسروی افزار کار او را دروغ به نام مجلس می‌داند. به سران ایل نامه می‌فرستاد که دارالشوری او را به یاری مشروطه خوانده و او به خواهش آزادیخواهان روانهٔ تهران است:\n","quotes":[{"original":"یکی از افزارهای کار او دروغهایی بود که از زبان مجلس و مشروطه خواهان میساخت و می‌پراکند. به بسیاری از سران ایل و سرکردگان سوار نامه فرستاده چنین می‌نوشت که از سوی مجلس او را بیاری مشروطه خوانده‌اند و او بخواهش آزادیخواهان روانه تهران می‌باشد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. کنسولگری کرمانشاه، پشتیبانی مجلس از تاج مشروطه، نبرد نهاوند","body":"در کرمانشاهان دو دسته با هم زدند. از تهران آقا محمدمهدی را خواستند؛ او نرفت و با پیروانش در کنسولگری انگلیس بست نشست. نامه‌ای از سالار به دست کنسول افتاد و به تهران رسید. کسروی مضمون را چنین می‌آورد که چند تن از نمایندگان پارلمان را در تهران کشته‌اند، تهران آشفته است، از آذربایجان دسته‌ای روانه‌اند؛ اگر «حس اسلامیت» دارید همراهی کنید؛ من نیز همین روزها روانه خواهم گردید. از نامه دانسته شد میان آقا محمدمهدی و سالار همدستی هست و شاهزاده می‌خواهد به نام هواداری از مشروطه مردم را به سوی خود کشد.\n\nمجلس با آنکه با محمدعلی‌شاه در کشاکش بود، در چنین وقتی پشتیبانی از پادشاه مشروطه را بایسته دید و تلگراف نکوهش به سالار فرستاد. قشون دولتی به فرماندهی محتشم‌السلطنه به غرب رفت. شب یکشنبه هجدهم خرداد آگاهی آمد که روز گذشته نزدیک نهاوند جنگ سختی رفته، سالار پس از اندک جنگ گریخته و سپاهش از میدان دررفته است."},{"title":"۳. بست کنسولگری، پارک اتابک، سپس اروپا","body":"سالار پس از شکست به کرمانشاه رفت و به کنسولگری انگلیس پناهید و دولت انگلیس را به میانجیگری برانگیخت. علی‌خان ظهیرالدوله، حاکم همدان، از جانب دولت مذاکره کرد و در ۹ تیر ۱۲۸۶ با ضمانت جان او را از کنسولگری بیرون آورد. کسروی می‌نویسد محمدعلی‌میرزا ناگزیر بود از گناه برادر درگذرد. شاهزاده را با دسته‌ای قزاق به تهران آوردند و در پارک اتابک جا دادند؛ این باغ صدر اعظم است، نه [[e:park-atabak|واقعهٔ پارک اتابک]] در ۱۲۸۹. پس از چندی به اروپا رفت.\n\nکسروی این خیزش را یکی از چیزهایی می‌شمارد که محمدعلی‌میرزا را از بستن مجلس بازداشت. چون سستی کار سالار دانسته شد، دربار دوباره دلیر شد."}],"aftermath":"مجلس از تاج مشروطه در برابر شورش ایلی این شاهزاده دفاع کرد. شکست سالار دربار را پس از ترس تاج دلیرتر کرد. شاهزاده از کنسولگری به پارک اتابک آمد و سپس از ایران بیرون رفت.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":27,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":18},"title":"رد امان‌نامهٔ محمدعلی شاه قاجار","text":"سالارالدوله امان‌نامه را رد کرد و با سواران ایلی به سوی نهاوند حرکت کرد."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":3,"solarDay":10,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":31},"title":"تلگراف نکوهش مجلس","text":"مجلس از پادشاهی مشروطه در برابر طغیان ایلی پشتیبانی کرد و سالار را نکوهید."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":3,"solarDay":17,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":7},"title":"جنگ نزدیک نهاوند","text":"کسروی می‌نویسد جنگ سخت با سرکردگان دولتی نزدیک نهاوند رفت و سالار گریخت."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":3,"solarDay":27,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":18},"title":"پناه به کنسولگری انگلیس","text":"سالار در کنسولگری کرمانشاه بست نشست."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":4,"solarDay":9,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":30},"title":"خروج از کنسولگری و پارک اتابک","text":"ظهیرالدوله او را به تهران آورد. کسروی می‌گوید در پارک اتابک جا دادند و سپس به اروپا رفت."}]},{"id":"motammam-bill-of-rights-mosavat","title":"بحران اصل هشتم متمم قانون اساسی و مناقشه مساوات حقوقی اقلیت‌ها","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":28,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":19},"tier":"primary","category":"religious","summary":"تنش شدید در مجلس اول بر سر اصل هشتم متمم قانون اساسی (برابری اهالی مملکت در پیشگاه قانون)؛ مخالفت فقهای محافظه‌کار به بهانه تمایز حقوق شرعی؛ قرائت دادخواست جامعه زرتشتیان ایران در صحن علنی؛ و مصالحه تاریخی با افزودن واژه «قانون دولتی».","citations":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران","text":"آدمیت درج واژه «قانون دولتی» در اصل هشتم را مصالحه‌ای میان مفهوم شهروندی حقوق مدرن و احکام سنتی فقه می‌داند."},{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وهفتم","text":"دادخواست زرتشتیان در ۲۸ اردیبهشت ۱۲۸۶ صریح‌ترین سند دادخواهی حقوق شهروندی در تاریخ مجلس اول بود."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار ششم؛ دستبرد علما در قانون","text":"کسروی ایراد علما را این می‌داند که مسلمان و نامسلمان در دیه و حدود برابر نیستند، تحصیل اجباری خلاف شرع است، و مطبوعات باید زیر نظر علما باشد. می‌گوید تبریز قانون سیاسی دولتهای مشروطه می‌خواست و حبل‌المتین دیهٔ بیست‌وپنج تومان را با خون‌بهای کشیش ارومی روبه‌رو کرد."}],"personIds":["arbab-jamshid","behbahani","tabatabai","taqizadeh","mostashar-al-dowleh"],"personDeeds":{"arbab-jamshid":"ارائه رسمی عریضه دادخواهی زرتشتیان به هیئت رئیسه مجلس و الزام وکلا به ثبت رسمی وعده تساوی حقوق.","behbahani":"تحریم چندروزه جلسات علنی مجلس در اعتراض به اطلاق مساوات تام میان مسلمان و نامسلمان.","tabatabai":"حفظ مشی اعتدالی در مباحثات حقوقی و تلاش برای جلوگیری از شقاق میان مشروطه‌خواهان و نهاد فقاهت.","taqizadeh":"دفاع سرسختانه از تمامیت اصل هشتم، آموزش اجباری (اصل ۱۹) و آزادی مطبوعات (اصل ۲۰).","mostashar-al-dowleh":"نگارش و انشای اصول حقوق ملت در کمیسیون متمم قانون اساسی با الهام از قوانین اساسی اروپایی."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["اصل هشتم متمم","مناقشه مساوات در مجلس اول","دادخواست زرتشتیان ۲۸ اردیبهشت"],"context":"در اردیبهشت ۱۲۸۶ پیش‌نویس متمم قانون اساسی به نشست علما و نمایندگان رسید. کسروی سه ایراد شریعت‌خواهان را بر اصول حقوق ملت می‌گذارد: اصل هشتم تساوی اهالی در برابر قانون دولتی، اصل نوزدهم تحصیل اجباری، اصل بیستم آزادی مطبوعات. سید عبدالله بهبهانی در اعتراض به اطلاق مساوات چند روز از صحن علنی کناره گرفت. تبریز در تلگرافخانه ایستاده بود که قانون سیاسی دولتهای مشروطه را می‌خواهد، نه مباحثهٔ عبادات.","whatHappened":[{"title":"۱. ایراد علما به اصول هشتم و نوزدهم و بیستم","body":"کسروی می‌نویسد پس از تلگرافهای تبریز و شهرهای دیگر، علمای شریعت‌خواه در چند اصل ناهمداستان شدند. سید عبدالله بهبهانی در اعتراض به اطلاق مساوات چند روز از جلسات علنی کناره گرفت. اصل هشتم می‌گفت اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی خواهند بود. ایراد آنان این بود:\n\nدر اصل نوزدهم تأسیس مدارس به مخارج دولتی و ملتی و تحصیل اجباری را مطابق قانون وزارت علوم می‌خواستند. خرده می‌گرفتند که تحصیل اجباری مخالف شریعت است. اصل بیستم عامهٔ مطبوعات را جز کتب ضلال و مواد مضر به دین آزاد می‌کرد و ممیزی را ممنوع می‌شمرد. می‌گفتند باید تحت نظر علما باشد.\n","quotes":[{"original":"مسلم و کافر در دیه و حدود متساوی نتواند بود، اگر مسلمانی یک یهودی یا یک زردشتی یا یک کافر دیگری را کشت او را بکیفر نتوان کشتن و باید «دیه» گرفت","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. نامهٔ زرتشتیان و دادخواست ۲۸ اردیبهشت","body":"کسروی می‌گوید گفتگو به بیرون رسید و زردشتیان نامه‌هایی به مجلس نوشتند و برای خود برابری خواستند. در جلسهٔ ۲۸ اردیبهشت دادخواست جامعهٔ زرتشتیان در صحن خوانده شد که قتل ارباب پرویز شاهجهان در یزد و حال پارسیان هند را یاد می‌کرد. ارباب جمشید نمایندگان را به ثبت وعدهٔ تساوی در صورت‌جلسه کشاند:\n","quotes":[{"original":"آیا به موجب نظامنامه اساسی رعایت و حفظ حقوق این گروه به مساوات شده یا نه؟... اگر ما را ظالم می‌دانید از زمان اضمحلال تا کنون هزار و دویست و پنجاه و شش سال می‌گذرد، چه شقاوت و خیانتی از این ملت دیده شده؟ و اگر مظلومیم چرا نباید حفظ فرمایید؟ در خارجه از حفظ و مساوات حقوق انسان گذشته برای حقوق دواب ترتیبات داده‌اند. آیا بیچاره ملل خارجه در تحت لوای اسلام از جانور هم کمتر هستند؟ امید ما بیچارگان بر آن بود مهاجرین ما که در تحت دولت بهیه انگلیس به ایرانی بودن خود افتخار می‌نمایند به امیدواری قانون مساوات به مرزبوم خود بازگردند؛ نتیجه به عکس بخشید.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. تلگرافخانهٔ تبریز و حبل‌المتین تهران","body":"تبریز از آن می‌ترسید که قانون به دست علما افتد و تباه شود یا بهانه به دولت دهد. سردستگان در تلگرافخانه چنین می‌گفتند و واعظان به زبان مردم می‌راندند:\n\nکسروی معنایش را کنار نهادن شریعت می‌داند و می‌گوید بسیاری از واعظان این را نمی‌فهمیدند. ثقةالاسلام قانون سیاسی و ملکی را از شرع جدا کرد: حقوق سلطنت، حدود حکام، مالیات، منع تقلب.\n\nنویسنده‌ای در حبل‌المتین تهران دیهٔ بیست‌وپنج تومان را با خون‌بهای کشیش ارومی روبه‌رو کرد. کسروی در پانوشت کشیش را انگلیسی می‌داند نه آلمانی:\n\nپایداری وکلای آذربایجان به رهبری تقی‌زاده راه را باز کرد. کمیسیون قید «قانون دولتی» را در اصل هشتم نگاه داشت تا احکام شرع بر جای خود بماند و قوانین دولت بر همهٔ اهالی یکسان جاری شود.\n","quotes":[{"original":"مگر ملت قانون مذهبی و عبادات از دولت میخواهد که محتاج مباحثات علمی باشد. ما قانون اساسی سلطنتی مشروطه‌ای را که در میان تمام دولتهای مشروطه مجریست میخواهیم. قانون شرع را در هزار و سیصد و اند سال پیش پیغمبر ما آورده و در دست داریم...","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"کتاب","page":"خطابهٔ ۲؛ ذیل ۳","date":"۱۳۳۸","context":"سیروس غنی این عبارت را در کتاب «ایران و برآمدن رضا شاه» آورده است."},{"original":"اگر بخواهیم حقوق مساوات را جاری نکنیم بمحذورات بزرگ دچار میشویم. یکی از آن محذورات آنکه مجوس و یهود و ارمنی وقتی قیمت خون خود را معادل بیست و پنجتومان کم یا زیاد در قانون ملاحظه نمایند گمان نمیکنم تابعیت این ملت و این سلطنت و این قانون را بر عهده بگیرد و دست تظلم بنمایندگان دول دیگر بلند ننماید که چه تقصیر کرده‌ام خون من انسان بقدر یک حیوان پستر شده. اگر جواب دهیم که شما اهل کتاب هستید و روح ایمانی ندارید از اینجهت قیمت تو قیمت حیوان است جواب خواهند گفت که یکنفر کشیش آلمانی که در ارومیه کشته شد مگر اهل کتاب نبود که مبلغ شصت و پنج هزار تومان دادید.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"کتاب","page":"خطابهٔ ۲؛ ذیل ۳","date":"۱۳۳۸","context":"سیروس غنی این عبارت را در کتاب «ایران و برآمدن رضا شاه» آورده است."}]},{"title":"۴. کمیسیون متمم و متن اصل هشتم","body":"تقی‌زاده در خطابهٔ دوم می‌نویسد متمم در کمیسیونی با حضور خود او، سعدالدوله، امین‌الضرب و دیگران نوشته شد و صد و هفت اصل دارد. مقاومت علما بیشتر بر سر اصل مساوات بود. در ذیل سوم همان خطابه‌ها می‌گوید مساوات غیرمسلمانان را هم در بر می‌گرفت و قاتلان ارباب فریدون زرتشتی مجازات شدند. اصل هشتم چنین است:\n","quotes":[{"original":"اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی الحقوق خواهند بود","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"کتاب","page":"خطابهٔ ۲؛ ذیل ۳","date":"۱۳۳۸","context":"سیروس غنی این عبارت را در کتاب «ایران و برآمدن رضا شاه» آورده است."}],"citations":[{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ ۲؛ ذیل ۳","text":"تقی‌زاده تدوین متمم را کار کمیسیونی با حضور خود او، سعدالدوله و امین‌الضرب می‌داند و می‌نویسد مقاومت علما بیشتر بر سر مساوات بود و قاتلان ارباب فریدون مجازات شدند."},{"sourceId":"qanun-asasi","locus":"اصل ۸ متمم","text":"متمم اهالی ایران را در برابر قانون دولتی متساوی‌الحقوق اعلام کرده است."}]}],"aftermath":"اصل هشتم با قید قانون دولتی ماند. کسروی این کشاکش را گره حقوق اقلیتها می‌خواند و ایستادگی تبریز را خواست قانون سیاسی مشروطه می‌داند، نه قانون عبادات.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":24,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":15},"title":"زنان تهران در بهارستان","text":"گروهی از زنان برای طلبیدن قانون به مجلس رفتند. مجلس گفت محرک دارید. فردا صنیع‌الدوله از ریاست کناره‌جویی خواست."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":2,"solarDay":28,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":19},"title":"قرائت دادخواست زرتشتیان","text":"تظلم‌نامه در بهارستان خوانده شد. کسروی نامهٔ زردشتیان برای برابری را در همین روزها می‌گذارد."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":3,"solarDay":10,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":31},"title":"اصل هشتم با قید قانون دولتی","text":"مصالحه بر تساوی اهالی در برابر قانون دولتی، جدا از احکام شرع."}]},{"id":"hoqooq-va-vazaef-mellat-book","title":"انتشار رساله «حقوق و وظایف ملت» و بومی‌سازی آموزه آزادی، برابری، برادری","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":3,"solarDay":1,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":22},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"انتشار کتاب بنیادین «حقوق و وظایف ملت» در تهران با شعار آزادی، برابری، برادری؛ تبیین شالوده نظری دموکراسی، حقوق طبیعی، قرارداد اجتماعی و حاکمیت ملی به زبان ساده برای توده مردم؛ و بازتعریف مفهوم «ملت» بر پایه کار مفید اجتماعی.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وهفتم","text":"رساله حقوق و وظایف ملت نمونه‌ای درخشان از ترجمه مفاهیم انقلاب فرانسه به زبان مردم کوچه و بازار بود."}],"personIds":["taqizadeh","mostashar-al-dowleh"],"personDeeds":{"taqizadeh":"ترویج مفاهیم سوسیال‌دموکراسی معتدل و حقوق مدنی عمومی در مطبوعات و محافل روشنفکری.","mostashar-al-dowleh":"تداوم جریان اندیشه حاکمیت قانون و نقد استبداد در تدوین متمم قانون اساسی."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["کتاب حقوق و وظایف ملت","رساله حقوق و وظایف ملت ۱۲۸۶"],"context":"در گرماگرم مباحثات پیرامون متمم قانون اساسی در بهار ۱۲۸۶، رساله‌ای بدون ذکر نام مؤلف تحت عنوان «حقوق و وظایف ملت» در تهران منتشر شد. این کتاب یکی از درخشان‌ترین متون روشنفکری مشروطه بود که مفاهیم دموکراسی و قرارداد اجتماعی را به زبان ساده به میان مردم کوچه و بازار آورد.","whatHappened":[{"title":"۱. بازتعریف واژه ملت بر مبنای کار مفید اجتماعی","body":"نویسنده رساله اثر خود را با شعار انقلاب فرانسه «آزادی، برابری، برادری» آغاز کرد و مفهوم سنتی «ملت» را دگرگون ساخت:\n","quotes":[{"original":"شما که ملت هستید، آیا می‌دانید اولاً ملت چیست؟ مردمانیکه در وسط روز لاینقطع جلوی آفتاب و باد و باران مشغول زراعت هستند، کسانیکه در معادن کار می‌نمایند، آهنگران و نساجان و سربازانی که برای حفظ وطن جان بر کف دارند، و کسانی که با قلم خود ملت را تربیت می‌کنند، اینها ملت هستند. فقط معدودی از متمولین مفتخور را استثنا کنیم، باقی مردم جزء ملتند.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"کتاب","page":"خطابهٔ ۲","date":"۱۳۳۸","context":"سیروس غنی این عبارت را در کتاب «ایران و برآمدن رضا شاه» آورده است."}]},{"title":"۲. سرچشمه اقتدار سیاسی و ابطال نظریه شبانی شاهان","body":"رساله حقوق و وظایف ملت نظریه الهی بودن سلطنت را به تندی باطل اعلام کرد:\n","quotes":[{"original":"می‌گویند تو رمه گوسفندی و آنها شبان تو بوده‌اند، پشم و پوست و گوشت تو نصیب آنهاست، و اقتدار سلطنت مثل اقتدار پدر نسبت به اولاد صغیر است. ای ملت گوش به خرافات نده؛ هیچ کس وقت دنیا آمدن حق حکومت را با خود نیاورده است. سلطان و حاکم خودتان هستید؛ قدرتی که به دست حکام جاری می‌شود باید ناشی از ملت باشد. آنها فقط برای اطاعت از میل ملت انتخاب شده‌اند، نه برای فرماندهی. و هرگاه سرپیچی کنند، ملت مثل وکیل خائنی آنها را از شغل خود خلع می‌نماید.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"کتاب","page":"خطابهٔ ۲","date":"۱۳۳۸","context":"سیروس غنی این عبارت را در کتاب «ایران و برآمدن رضا شاه» آورده است."}]},{"title":"۳. مساوات در همان ماه‌ها","body":"تقی‌زاده در خطابهٔ دوم می‌نویسد مقاومت علما هنگام نوشتن متمم بیشتر بر سر اصل مساوات بود. اصل هشتم سپس چنین مقرر کرد:\n","quotes":[{"original":"اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی الحقوق خواهند بود","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"کتاب","page":"خطابهٔ ۲","date":"۱۳۳۸","context":"سیروس غنی این عبارت را در کتاب «ایران و برآمدن رضا شاه» آورده است."}],"citations":[{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ ۲","text":"تقی‌زاده گره اصلی علما با متمم را اصل مساوات می‌داند."},{"sourceId":"qanun-asasi","locus":"اصل ۸ متمم","text":"اصل هشتم اهالی ایران را در برابر قانون دولتی متساوی‌الحقوق می‌شمارد."}]}],"aftermath":"این کتاب به متنی بنیادین برای قرائت جمعی در قهوه‌خانه‌ها و انجمن‌های ملی بدل شد و سواد سیاسی توده مردم را ارتقا بخشید.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":3,"solarDay":1,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":22},"title":"انتشار رساله حقوق و وظایف ملت","text":"چاپ کتاب بنیادین حقوق شهروندی در دارالخلافه تهران."}]},{"id":"motammam-article-two-debate","title":"مناقشه بر سر اصل دوم متمم و نظارت پنج مجتهد طراز اول","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":3,"solarDay":10,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":31},"tier":"primary","category":"religious","summary":"پویش شیخ فضل‌الله نوری برای مشروعه ساختن متمم قانون اساسی و پیشنهاد نظارت پنج مجتهد طراز اول؛ نطق فقهی میرزا فضلعلی آقا در تفکیک احکام اولیه و ثانویه و امور مباحه؛ به نوشتهٔ کسروی، شیوهٔ گزینش این پنج تن به دست خود مجلس از اثر اصل کاست.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وششم","text":"میرزا فضلعلی آقا با تسلط فقهی اثبات کرد قوانین مجلس در قلمرو احکام ثانویه و مصالح جامعه جای دارد و نیازی به هیئت بازرسی دائمی نیست."},{"sourceId":"browne","locus":"انقلاب ایران","text":"براون نطق نمایندگان آذربایجان به ویژه تقی‌زاده و میرزا فضلعلی آقا را گواهی بر بلوغ پارلمانی ایران ارزیابی می‌کند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار ششم؛ اصل دوم","text":"کسروی متن اصل دوم را تمام می‌آورد. تصویب آن را فیروزی کسانی می‌داند که مشروطه را با نظارت شرع می‌خواستند، نه مصالحه‌ای که دوام آورد."}],"personIds":["sheikh-fazlollah","mirza-fazl-ali-aqa","tabatabai","behbahani","taqizadeh","saad-al-dowleh"],"personDeeds":{"sheikh-fazlollah":"تدوین و تحمیل ماده نظارت پنج مجتهد بر مصوبات مجلس و تهدید به اعلام ارتداد مشروطه‌خواهان.","mirza-fazl-ali-aqa":"ایراد نطق درخشان فقهی در تفکیک احکام شریعت از قوانین عرفی و موضوعه پارلمان.","tabatabai":"پذیرش اصل دوم جهت جلوگیری از تحکیم جبهه ضد مشروطه و مهار تحریکات شیخ فضل‌الله نوری.","behbahani":"حمایت از گنجاندن ماده نظارتی علما به عنوان پلی برای آشتی دادن بدنه سنتی با مجلس.","taqizadeh":"مخالفت مستمر با انحصار نظارت شرعی و روشنگری درباره تفکیک وظایف مقننه از احکام ابدی شریعت.","saad-al-dowleh":"ریاست کمیسیون متمم و مذاکره با علمای متنفذ بر سر صورت‌بندی نهایی اصول قانون اساسی."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["اصل دوم متمم","هیئت علمای طراز اول","نظارت پنج مجتهد","مشروطه مشروعه"],"contextSections":[{"title":"کارزار نوری علیه متمم","body":"شیخ فضل‌الله نوری در اعتراض به نادیده گرفته شدن جایگاه فقهی خود، کارزار گسترده‌ای را علیه متمم قانون اساسی آغاز کرد و قانون‌گذاری عرفی را بدعت خواند و تهدید کرد که در صورت عدم گنجاندن ماده نظارت شرعی، حکم به ارتداد مشروطه‌خواهان خواهد داد."}],"whatHappened":[{"title":"۱. پیشنهاد نظارت پنج مجتهد طراز اول","body":"شیخ فضل‌الله پیشنهاد کرد در هر دوره، بیست مجتهد توسط مراجع نجف معرفی شوند و مجلس پنج تن را به قید قرعه برگزیند تا هر مصوبه‌ای را که با قواعد اسلام مغایر باشد رد کنند و رأی آنان تا زمان ظهور امام غایب مطاع باشد."},{"title":"۲. نطق شاهکار فقهی میرزا فضلعلی آقا","body":"میرزا فضلعلی آقا، وکیل فقیه تبریز، در نطقی درخشان استدلال کرد که قوانین مجلس به دو دسته تفکیک می‌شوند: اموری که شارع بیان داشته و تعیین مصادیق آن بر عهده عقل عرفی است؛ و اموری که شرعاً مباح بوده و مجلس بر اساس مصلحت عمومی برای آنها نظم وضع می‌کند. وی بر پایه قاعده «الضرورات تبیح المحذورات» اثبات کرد احکام ثانویه حکومتی هرگز در تضاد با دین نیست و پارلمان نیازی به شورای بازرسی فرادست ندارد."},{"title":"۳. تصویب تاکتیکی اصل دوم برای خلع سلاح تکفیر","body":"به نوشتهٔ کسروی، شیوهٔ گزینش این پنج تن به دست خود مجلس از اثر اصل کاست. کسروی متن را چنین آورده است؛ پیشنهاد را از خط شیخ پراکندند:\n\n{{quote:0}}\n\nتقی‌زاده اصل ۲۷ را کافی می‌دانست. حاجی میرزا علی تبریزی، نمایندهٔ خراسان، تشخیص موضوع را با عرف دانست نه با علما. کسروی این را فیروزی شریعت‌خواهان می‌خواند.","quotes":[{"original":"مجلس مقدس شورای ملی که بتوجه و تأیید حضرت امام عصر عجل‌الله فرجه و بذل مرحمت اعلیحضرت شاهنشاه اسلام خلدالله سلطانه و مراقبت حجج اسلامیه کثرالله امثالهم و عامهٔ ملت ایران تأسیس شده است باید در هیچ عصری از اعصار مواد قانونیه آن مخالفتی با قواعد مقدسه اسلام و قوانین موضوعه حضرت خیرالانام صلی‌الله علیه وآله و سلم نداشته باشد و معین است که تشخیص مخالفت قوانین موضوعه با قواعد اسلامیه بر عهده علمای اعلام ادام الله برکات وجودهم بوده و هست لهذا رسماً مقرر است در هر عصری از اعصار هیئتی که کمتر از پنج نفر نباشد از مجتهدین و فقهای متدینین که مطلع از مقتضیات زمان هم باشند باین طریق که علمای اعلام و حجج اسلام مرجع تقلید شیعه اسامی بیست نفر از علما که دارای صفات مذکوره باشند معرفی بمجلس شورای ملی بنمایند پنج نفر از آنها را یا بیشتر بمقتضای عصر اعضای مجلس شورای ملی بالاتفاق یا بحکم قرعه تعیین نموده بسمت عضویّت بشناسند تا موادیکه در مجلسین عنوان میشود بدقت مذاکره و غور رسی نموده هر یک از آن مواد معنونه که مخالفت با قواعد مقدسه اسلام داشته باشد طرح و رد نمایند که عنوان قانونیت پیدا نکند و رأی این هیئت علماء در این باب مطاع و متبع خواهد بود و این ماده تا زمان ظهور حضرت حجة عصر عجل الله فرجه تغییر پذیر نخواهد بود.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ به نقل از کسروی، ص ۳۷۲","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]}],"views":[{"title":"رقیق شدن اصل به روایت مارتین","body":"مارتین، به نقل کسروی صفحهٔ ۳۷۲، می‌نویسد اصل دوم عملاً رقیق شد، چون پنج مجتهد را از میان بیست نامزد مراجع خود مجلس برمی‌گزید. متن اصل در همین باره می‌گوید اعضا را مجلس بالاتفاق یا به حکم قرعه تعیین می‌کند."}],"aftermathSections":[{"title":"اصل دوم و بست عبدالعظیم","body":"تصویب اصل دوم مانع از تکفیر مجلس شد، اما شیخ فضل‌الله را راضی نکرد و وی در تیرماه ۱۲۸۶ به تحصن شاه‌عبدالعظیم روی آورد."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":3,"solarDay":10,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":31},"title":"تصویب اصل دوم متمم قانون اساسی","text":"رأی موافق مجلس به نظارت پنج مجتهد طراز اول بر مصوبات پارلمان."}]},{"id":"sheikh-fazlollah-bast-shah-abdolazim","title":"بست‌نشینی شیخ فضل‌الله نوری در شاه‌عبدالعظیم و نشر لوایح ضد مجلس","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":4,"solarDay":1,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":23},"endDate":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":25,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":17},"tier":"primary","category":"religious","summary":"بست‌نشینی شیخ فضل‌الله نوری در حرم حضرت عبدالعظیم از ۱ تیر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۲۳ ژوئن ۱۹۰۷ میلادی، تا ۲۵ شهریور همان سال، برابر با ۱۷ سپتامبر، جدال بر سر متمم قانون اساسی را از صحن مجلس شورای ملی به حرم شهرری برد. شیخ فضل‌الله، مجتهد تهران، با گروهی از طلاب و ملایان همسو، از جمله حاجی میرزا حسن مجتهد تبریز، حاجی خمامی رشتی و ملا محمد آملی، در آن حرم بست نشست و از آنجا لایحه‌هایی با چاپ سنگی به شهرها فرستاد. در این نوشته‌ها مجلس را به عدول از مقصود نخستین فرمان مشروطه متهم کردند، خواستار افزودن واژهٔ «مشروعه» پس از «مشروطه» شدند، و برابری حقوقی و آزادی مطبوعات را با شریعت ناسازگار خواندند.\n\nتاریخ آغاز در منابع یکی نیست. احمد کسروی کوچ را به شب پنجشنبه ۲۹ خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۰ ژوئن ۱۹۰۷ میلادی) می‌رساند. ونسا مارتین در دانشنامهٔ ایرانیکا روز ورود به حرم را ۳۰ خرداد ۱۲۸۶ (۲۱ ژوئن) می‌نویسد. تاریخ این رویداد ۱ تیر است، برابر ۲۳ ژوئن. پایان بست نیز میان روایت مارتین، ۲۴ شهریور (۱۶ سپتامبر)، و ۲۵ شهریور (۱۷ سپتامبر) اختلاف دارد. روایت‌ها دربارهٔ خرج روزانهٔ بست، نقش محمدعلی شاه قاجار و میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک، صدراعظم، و شمار بست‌نشینان نیز یکی نیست.\n\nزمینهٔ بست را کشمکش بهار ۱۲۸۶ بر سر اصول متمم قانون اساسی ساخت، به‌ویژه اصل برابری و اصل نظارت مجتهدان. شرح آن کشمکش در متمم قانون اساسی آمده است. آنچه در تابستان رخ داد این بود که جدال از کمیسیون و صحن مجلس به تلگرافخانه‌ها، روزنامه‌ها و حرم کشیده شد، و پس از ترور اتابک در ۸ شهریور راه بازگشت بست‌نشینان و سپس امضای متمم را گشود.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هفتم، از جدایی ملایان تا قتل اتابک","text":"کسروی پیمان سه مجتهد و شایعهٔ هفت هزار تومان را می‌نویسد، کوچ شب ۲۹ خرداد و چادر فاطمیه را روایت می‌کند، و تلگراف‌های حرم و نامه به پادشاه را می‌آورد."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۴۸ تا ۱۴۹","text":"براون رفتن شیخ به حرم، سند ضمانت طباطبایی، حمله به میرزا ابراهیم‌خان و پیشینهٔ بست زمستانی را در انقلاب ایران می‌آورد."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"انقلاب مشروطه، بخش دوم، رویدادهای ۱۹۰۷","text":"مارتین روز ورود به حرم، خرج دربار و اعیان و پادشاه، و بیرون آمدن شیخ را پس از قتل اتابک می‌نویسد."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت‌های سی‌ام تا سی‌ودوم","text":"خادم گزارش اسپرینگ‌رایس، نامهٔ حبل‌المتین دربارهٔ خرید چاپ سنگی، شرح مقاصد و پرسش و پاسخ پایان بست را می‌آورد."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"نشست‌های ۱۱۰، ۱۱۲، ۱۱۵، ۱۱۶ و ۱۴۵ دورهٔ اول","text":"صورت مذاکرات پرسش از علت رفتن به حرم، قرائت تلگراف‌ها، پیگیری وزارت داخله و نطق مشهدی باقر را ثبت کرده است."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"جلد دوم، به نقل ونسا مارتین","text":"مارتین از حیات یحیی خرج بست و هراس برخی درباریان را پس از قتل اتابک نقل می‌کند."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"جلد سوم، به نقل ونسا مارتین","text":"مارتین ملک‌زاده را در شمار منابعی می‌آورد که خرج بست را به دربار نسبت می‌دهند."},{"sourceId":"hedayat","locus":"خاطرات و خطرات","text":"هدایت می‌نویسد شیخ از قالیچه خارج مانده، با پادشاه است و در حضرت عبدالعظیم جرگه جمع کرده است."}],"personIds":["sheikh-fazlollah","mohammad-ali-person","haj-mirza-hasan-mojtahed-tabriz","tabatabai","behbahani","akhund-khorasani","seyyed-kazem-yazdi","amin-al-soltan"],"personDeeds":{"sheikh-fazlollah":"در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشست، لوایح را منتشر کرد و تلگراف به شهرها را امضا کرد.","mohammad-ali-person":"روایت‌ها خرج بست را به خزانهٔ او نسبت می‌دهند و او در دیدار با اسپرینگ‌رایس این حمایت را تکذیب کرد.","haj-mirza-hasan-mojtahed-tabriz":"از تبریز به تهران آمد، با شیخ و خمامی پیمان بست و از انجمن تبریز بد گفت.","tabatabai":"نوشت اگر شیخ خلاف تعهد رفتار کند، خود او را از تهران بیرون خواهد کرد.","behbahani":"در نشست ۱ تیر بست را در چارچوب حمایت مجلس معنا کرد.","akhund-khorasani":"پس از تلگراف دوم، تصرف شیخ را حرام خواند.","seyyed-kazem-yazdi":"در پاسخ به آملی حریت را موهوم و مایهٔ تجری مبتدعین خواند.","amin-al-soltan":"از اسپرینگ‌رایس خواست پادشاه را اندرز دهد. قتل او در ۸ شهریور به قطع حمایت از بست انجامید."},"personTitles":{"sheikh-fazlollah":"مجتهد تهران","mohammad-ali-person":"پادشاه ایران","haj-mirza-hasan-mojtahed-tabriz":"مجتهد تبریز","tabatabai":"مجتهد تهران","behbahani":"مجتهد تهران","akhund-khorasani":"مرجع نجف","seyyed-kazem-yazdi":"مرجع نجف","amin-al-soltan":"صدراعظم"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["بست شیخ فضل‌الله","فتنه مشروعه‌خواهان","لوایح شیخ فضل‌الله","تحصن زاویه مقدسه"],"contextSections":[{"title":"متمم قانون اساسی و دو برداشت از مشروطه","body":"قانون اساسی ۵۱ ماده‌ای که مظفرالدین شاه قاجار در دی ۱۲۸۵ خورشیدی توشیح کرد، تکلیف بسیاری از اصول حقوق عمومی را ناگفته گذاشت. کمیسیون نگارش متمم در بهار ۱۲۸۶ کار را پیش برد، اما اصول ناظر بر مساوات در برابر قانون، آزادی مطبوعات و حدود محاکم شرع شکافی آشکار میان دو تلقی از مشروطه پدید آورد. اصل دوم، که هیئتی از مجتهدان را بر قوانین مجلس ناظر می‌کرد، همان کشاکش را روی کاغذ نشاند. جزئیات گفت‌وگوهای اردیبهشت و خرداد، نامهٔ زرتشتیان، پیش‌نویس شیخ فضل‌الله و راه میانهٔ «قانون دولتی» در متمم قانون اساسی آمده است.\n\nامیر خادم می‌گوید حتی پس از آن‌که مجلس در ماه تیر بخش‌های دشوار متمم را، از جمله اصل دوم، به سمت نظر شیخ فضل‌الله نزدیک کرد، او کوتاه نیامد، زیرا اکنون پشتیبانی دربار را داشت و سقف خواسته‌هایش بالاتر رفته بود. مارتین می‌نویسد شیخ پس از آن‌که مجلس اختیار گزینش اعضای هیئت نظارت را برای خود نگاه داشت، آشکارا به گروه‌های محافظه‌کار ناراضی پیوست و تظاهراتی بر ضد مشروطه‌خواهان سامان داد، و آنان نیز به پیروان او حمله کردند."},{"title":"از همراهی تا جدایی","body":"شیخ فضل‌الله در آغاز جنبش با علمای مشروطه‌خواه همراه بود و در مهاجرت قم شرکت کرد، اما از بهار ۱۲۸۶ راهش از سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی جدا شد. ملک‌زاده و مهدیقلی هدایت، مخبرالسلطنه، این جدایی را بیش از هر چیز به رنجش از جای خالی او در صدر مجلس نسبت می‌دهند. شرح آن داوری‌ها در اعدام شیخ فضل‌الله آمده است. کسروی «شریعت‌خواهی» شیخ را علت نزدیکی او به دربار می‌شمارد و می‌گوید پس از خیزش تهران، که دست دربار را در داستان پسر رحیم‌خان نمودار کرد، او یکسره به دربار پیوست.\n\nامیر خادم می‌نویسد در ۸ خرداد ۱۲۸۶ گروهی از طلاب، که گزارش‌ها آنان را از همراهان شیخ فضل‌الله می‌دانند، به صورت تماشاگر وارد صحن علنی مجلس شدند و جلسه را با هیاهو برهم زدند. به روایت او، در اواخر خرداد شیخ در مسجد خود بر منبر بر ضد مجلس سخن گفت و پس از بالا گرفتن آشوب در شهر، با گروهی از طلاب و ملایان از تهران بیرون رفت."},{"title":"پیمان سه مجتهد","body":"کسروی می‌نویسد حاجی میرزا حسن مجتهد تبریز را از تبریز بیرون کرده بودند. چون به تهران رسید یکسر به حرم حضرت عبدالعظیم رفت و چشم داشت مردم دسته‌دسته به دیدنش آیند؛ نیامدند. تنها برخی ملایان رفتند و محمدعلی میرزا، که هنوز به سلطنت نرسیده بود یا در روایت کسروی دربار او، حاجی سعدالملک را فرستاد. پس از چند روز مجتهد تبریز به شهر آمد. از سوی دارالشورا حاجی محمد اسماعیل و مرتضوی پیام بردند که از بدگویی به مشروطه و تبریزیان خودداری کند. پاسخ او، به نقل کسروی، این بود.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی این را سخن زبانی می‌داند و دل او را پر از خشم مشروطه می‌شمارد. حاجی خمامی نیز از چند ماه پیش از رشت رنجیده به تهران آمده بود. سه مجتهد پیمان همدستی بستند و حاجی شیخ عبدالنبی، ملا محمد آملی، حاجی میرزا لطف‌الله روضه‌خوان و گروهی از طلبه‌ها را با خود یکی کردند. کسروی از نامهٔ محرر شیخ به پسرش در نجف خبر انجمن سیاری از علما می‌آورد که هر روز در خانهٔ یکی از داوطلبان منعقد می‌شد و بنای آن را «حفظ بیضهٔ اسلام» می‌خواند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"کدام دیوانه بیشعور است که منکر مشروطه باشد. راستی من ازانجمن تبریزخوشم می‌آمد. اما اقوال و حرکاتی از ایشان صادر شد که ماها هرگز متحمل نمی‌توانیم شد. مثلا میگویند دررغایبحلوا نه‌پخته از پول آن معلم خانه بنا کنند، و قربانی نکنند و از پول آن مریضخانه سازند، و روضه‌خوانی موقوف باشد. من ملت را بآن طفل تشبیه کرده‌ام که بدست او یکدانه اشرفی بدهند . طفل نمیداند آن اشرفی را چکند...","speaker":"حاجی میرزا حسن مجتهد تبریز، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"مجتهد تبریز، تازه رسیده به تهران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"پاسخ او به پیام فرستادگان دارالشورا که خواسته بودند از بدگویی به مشروطه و انجمن تبریز بپرهیزد.","page":"گفتار هفتم"},{"original":"این اوقات انجمنی از علما تشکیل شده بود که سیار است و حضرت مستطاب حجةالاسلام آقا و مجتهد تبریز و جناب خمامی و جناب آخوند ملا محمد آملی و و و و تشریف فرما تاکنون شده‌اند و در مجالس مخصوصه منعقد یافته است و هر روز منعقد در یکی از منازل اشخاص محترم که داوطلب میشوند میباشد والحق علما و طلاب اجتماع خوب مینمایند و قریب هزار نفر و بیشتر علمای اعلام و طلاب کرام جمع شده و میشوند و بنای اینمجلس بر حفظ بیضهٔ اسلام و صون و صیانت از طرو موجبات مخالفت شرع و احکام موضوعه مجلس مقدس ملی میباشد","speaker":"محرر شیخ فضل‌الله نوری، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"نویسندهٔ نامه به پسر شیخ در نجف","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"بهار یا اوایل تابستان ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی)؛ نقل در چاپ ۱۳۱۹","context":"گزارش تشکیل انجمن سیار علما در خانه‌های تهران، پیش از کوچ به حرم حضرت عبدالعظیم.","page":"گفتار هفتم"}]},{"title":"روایت‌های حمایت مالی دربار","body":"در شهر این سخن بر سر زبان‌ها بود که شیخ فضل‌الله از دربار پول گرفته است تا در همان راه به کار برد. کسروی رقم شایعه را هفت هزار تومان می‌نویسد و آن را باورپذیر می‌داند، چون روزی نزدیک هشتاد طلبه را به خانه خواند، سفره گسترد، از مشروطه بد گفت و به هر یک دو قرآن داد. ادوارد براون در «انقلاب ایران» به شماره‌ای از روزنامهٔ صور اسرافیل به تاریخ ۲۶ ژوئن ۱۹۰۷ اشاره می‌کند که مجمعی خیالی از مخالفان را وصف کرده و در آن آمده است که شیخ چهل‌وپنج هزار تومان (حدود نه هزار لیره) گرفته است. براون خود این فقره را از زبان آن روزنامه می‌آورد، نه به عنوان یافتهٔ مستقل.\n\nمارتین می‌نویسد بست را دربار، اعیانی که مصوبات مجلس به منافع اقتصادی‌شان زیان زده بود، و بیش از همه خود محمدعلی شاه قاجار خرج می‌کردند، و برای این حکم به ملک‌زاده، کسروی، دولت‌آبادی، شریف کاشانی و گزارش سسیل اسپرینگ‌رایس، وزیرمختار بریتانیا، به سر ادوارد گری در ۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۰۷ استناد می‌کند. امیر خادم ترجمهٔ گزارشی دیگر از اسپرینگ‌رایس، به تاریخ ۱۰ ژوئیهٔ ۱۹۰۷ برابر ۱۸ تیر ۱۲۸۶، را می‌آورد. در آن گزارش آمده است که یکی از مجتهدان طراز اول با پیروانش در بست است، خواسته‌هایش اخراج وکلای سرشناس و بازگرداندن عملی نظام سابق را در بر دارد، و «اعانهٔ سنگینی، در حدود صد پوند در روز» می‌گیرد، و باور بیشتر کسان این است که این وجه از خزانهٔ شخصی پادشاه تأمین می‌شود. خادم می‌افزاید اتابک از اسپرینگ‌رایس خواست این را صریح با محمدعلی شاه قاجار در میان بگذارد، و پادشاه در دیدار حمایت را تکذیب کرد، اما سیاستمداران آن تکذیب را باور نکردند."},{"title":"بست ناتمام زمستان ۱۲۸۵ و اوایل ۱۲۸۶","body":"براون در پاورقی همان صفحات می‌نویسد برخی ملایان مخالف، از جمله اکبرشاه روضه‌خوان، سید محمد و شیخ زین‌الدین زنجانی، در «محرم ۱۳۲۵ قمری» (فوریه و مارس ۱۹۰۷) تظاهراتی نافرجام بر ضد مشروطه کردند و سپس به حرم حضرت عبدالعظیم رفتند و انجمنی برپا ساختند که گزارش‌ها پشتوانهٔ مادی آن را به محمدعلی شاه قاجار نسبت می‌دادند. کسروی همین پیشینه را سه ماه پیش از بست تابستان می‌گذارد و می‌گوید آن دسته در میان مردم ارجی نداشت و کاری از پیش نبرد؛ دستهٔ تابستان ارجی داشت و دولت از آنان پشتیبانی می‌کرد. خادم تحصن کوتاه‌تری را نیز در ماه‌های پیش مقدمهٔ این بست می‌شمارد. این پیشینه‌ها با بست تجار عبدالعظیم و هجرت صغری، یکی نیست."}],"whatHappened":[{"title":"چادر فاطمیه در مسجد آدینه","body":"کسروی می‌نویسد دسته تا چندی نهانی بود. سپس شیخ در درس از مجلس و قانون بد گفت؛ حاجی میرزا لطف‌الله بالای منبر مشروطه‌خواهان را بی‌دین خواند؛ طلبه‌ها در حیاط بهارستان ایستادند تا اگر نمایندگان آذربایجان سخنی «بخلاف شرع» گفتند بریزند و بزنند. پسر شیخ، شیخ مهدی، از پدر بیزاری نشان داد. همسایگان حاجی میرزا حسن پیام دادند که از آن کوی بیرون رود.\n\nبه روایت کسروی، در پنجشنبه ۲۹ خرداد ۱۲۸۶ (۲۰ ژوئن) چادری دولتی به نام دههٔ فاطمیه در مسجد آدینه برافراشتند. یکی از حاضران بانگ زد که جز روضه‌خوانی قصدی نیست. مردم او را گشتند و چند قبضه ششلول و قمه همراهش دیدند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"یکی از مستخدمین استبداد بانگ آورد که ما را جز روضه خوانی قصدی نیست. ملت او را گرفته تفتیش کرده چند حربه از ششلول و قمه همراه او دیدند. گفتند: ای غدار شقی هیچ تا کنون در مجلس روضه استعمال اسلحه معمول و متداول بوده؟!..","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","date":"رویداد ۲۹ خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۰ ژوئن ۱۹۰۷ میلادی)؛ نقل در چاپ ۱۳۱۹","context":"کسروی این صحنه را از چادر دههٔ فاطمیه در مسجد آدینه، همان روزی که به نوشتهٔ او شبش کار به کوچ به حرم انجامید، روایت می‌کند.","page":"گفتار هفتم"}]},{"title":"پیمان خانهٔ طباطبایی","body":"براون می‌نویسد فعالیت‌های شیخ چندان آشکار شد که هواخواهان مجلس سید محمد طباطبایی را واداشتند سندی به این مضمون امضا کند. تاریخ سند را براون «جمادی‌الاول ۱۳۲۵ قمری» برابر ۲۰ ژوئن ۱۹۰۷ می‌گذارد، که با پنجشنبه ۲۹ خرداد در روایت کسروی یکی است.\n\n{{quote:0}}\n\nخودِ معاهده، به نقل براون، این بود که شیخ «هیچ کار خلاف یا مخالف مجلس شورای ملی مقدس نکند، انجمن نسازد و چادر نزند، و همه جا پشتیبان مجلس باشد». با این همه، به نوشتهٔ براون، شیخ و همراهانش کار را دنبال کردند تا آشوب‌های آذر همان سال.","quotes":[{"original":"I guarantee that if His Reverence Hajji Shaykh Fazlu'llah should act contrary to the undertaking which he has given, I will in person expel him from Tihran. Mulla Muhammad of Amul and Hajji Mirza Lutfu'llah must also go.","speaker":"سید محمد طباطبایی، به نقل ادوارد براون","speakerTitle":"مجتهد مشروطه‌خواه تهران","work":"انقلاب ایران، ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۹","workType":"کتاب تاریخ","date":"برابر ۲۹ خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۰ ژوئن ۱۹۰۷ میلادی)","context":"سندی که به نوشتهٔ براون هواخواهان مجلس طباطبایی را به امضای آن واداشتند، در همان روزهایی که کار به بست انجامید.","page":"ص ۱۴۸ تا ۱۴۹","translation":"«من متعهد و ضامنم که اگر جناب حاجی شیخ فضل‌الله برخلاف معاهده‌ای که کرده است رفتار نماید، خود به شخصه او را از تهران بیرون کنم. ملا محمد آملی و حاجی میرزا لطف‌الله هم باید بروند.»"}]},{"title":"کوچ به حرم و اختلاف تاریخ آغاز","body":"کسروی می‌نویسد همان شب پنجشنبه ۲۹ خرداد کار به کوچ به حضرت عبدالعظیم انجامید. مارتین روز بست را «۱۰ جمادی‌الاول ۱۳۲۵ قمری» برابر ۳۰ خرداد (۲۱ ژوئن) می‌نویسد. براون رفتن شیخ به حرم را «اواخر ژوئن یا اوایل ژوئیه» می‌گذارد و انگیزه را رشک به سیدین و احتمال رشوه از دربار می‌داند. تاریخ این رویداد ۱ تیر ۱۲۸۶ است، برابر ۲۳ ژوئن.\n\nکسروی می‌گوید در تهران نخست پنداشتند چند تن از ترس جان به حرم پناه برده‌اند و از آنجا به عراق خواهند رفت؛ سپس دانستند که خواست دیگری دارند. دسته‌هایی از طلبه‌ها و تیولداران به آنان پیوستند. به نوشتهٔ او روی‌هم‌رفته پانصد تن یا بیشتر در آنجا گرد آمدند و «خرج همه را حاجی شیخ فضل‌الله می‌داد»."},{"title":"تلگراف سوم و هفتم تیر","body":"کسروی می‌نویسد نخست در سوم تیر، که آن را برابر «۱۳ جمادی‌الاول» می‌گذارد، ملا محمد آملی تلگرافی به علمای نجف و کربلا فرستاد.\n\n{{quote:0}}\n\nسپس به روایت کسروی در هفتم تیر، که آن را برابر «۱۷ جمادی‌الاول» می‌گذارد، تلگراف دیگری نوشتند و پیشروان دستینه پای آن نهادند و به شهرهای بزرگ ایران فرستادند. امضاهای پای سند، در نقل کسروی، فضل‌الله نوری، احمد الحسینی الطباطبایی، احمد الحسینی عراقی، علی و علی‌اکبر است.\n\n{{quote:1}}\n\nکسروی این دعوی «مردود» بودن اصل نظارت را دروغ می‌شمارد، زیرا به نوشتهٔ او مجلس آن اصل را پذیرفته و به قانون افزوده بود. روزنامهٔ تمدن، به نقل کسروی، نوشت تلگرافخانه به دستور پادشاه این تلگراف‌ها را رایگان پذیرفت، و همان روز انجمن‌های تهران تلگرافی در رد آن به شهرها فرستادند. گذشته از این تلگراف‌ها، به روایت کسروی نامه‌ای نیز به محمدعلی شاه قاجار نوشتند که اگر عزم رفتن به عتبات کنند، در آنجا علما را گرد می‌آورند و با او می‌کوشند، و در آن نامه این قید را آوردند.\n\n{{quote:2}}\n\nکسروی می‌افزاید چون تیولداران نیز پیوستند، کسانی از زائران را که از تهران به حرم می‌رفتند می‌گرفتند و به کینهٔ مشروطه‌خواهان می‌زدند.","quotes":[{"original":"بواسطه طغیان زنادقه و دعوت آنها بالحاد و زندقه در منابر و مجالس علناً و جهاراً و عدم رادعی تمام علماء الا دو نفر سه شب است در زاویه حضرت عبدالعظیم مقیم الله الله فی حفظ الاسلام جان محمد آملی","speaker":"ملا محمد آملی، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"از علمای همراه شیخ فضل‌الله در بست","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"تلگراف، نقل در کتاب تاریخ","date":"کسروی: ۳ تیر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)؛ برابر ۲۴ ژوئن ۱۹۰۷","context":"تلگراف به علمای نجف و کربلا، سه شب پس از استقرار در حرم به روایت همین سند.","page":"گفتار هفتم، حوالی ص ۳۷۸"},{"original":"حضور حجج‌الاسلام دامت برکاتهم فصلی دائر بحفظ قوانین اسلام و هیئت مجتهدین عظام و سایر اصلاحات مردود و مکنون مکشوف عموم متحیر اساس دین متزلزل جهة پیش آمد غیرمعهود اغلب علماء بحکم تکلیف مهاجر بزاویه مقدس عازم عتبات موقع اقدامات لازم (فضل الله نوری) (احمدالحسینی الطباطبائی) (احمدالحسینی عراقی) (علی) (علی اکبر)","speaker":"شیخ فضل‌الله نوری و چهار تن از همراهان، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"بست‌نشینان حرم حضرت عبدالعظیم","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"تلگراف، نقل در کتاب تاریخ","date":"کسروی: ۷ تیر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)؛ برابر ۲۸ ژوئن ۱۹۰۷","context":"تلگراف به شهرهای بزرگ؛ کسروی می‌گوید در آن، اصلی را که مجلس پیشتر در بارهٔ نظارت علما پذیرفته بود «مردود» خواندند.","page":"گفتار هفتم، حوالی ص ۳۷۸"},{"original":"مجلس باصول اربعه ما کار نداشته باشد توحید ، نبوت، امامت، معاد","speaker":"بست‌نشینان حرم حضرت عبدالعظیم، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"نویسندگان نامه به محمدعلی شاه قاجار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"نامه، نقل در کتاب تاریخ","date":"هفته‌های نخست تیر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ژوئن و ژوئیهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"قیدی که به نوشتهٔ کسروی در نامه به پادشاه نهادند، همزمان با تهدید مهاجرت به عتبات.","page":"گفتار هفتم"}]},{"title":"نشست‌های مجلس در هفته‌های نخست تیر","body":"در نشست ۱۱۰ مجلس شورای ملی، روز ۱ تیر ۱۲۸۶، پس از قرائت اساسنامهٔ شرکت کاغذسازی، حاج محمدابراهیم پرسید آقایانی که به حضرت عبدالعظیم رفته‌اند به چه ملاحظه رفته‌اند و چه عرایضی دارند. حاضران پاسخ را به حجج اسلام حوالت دادند. سید عبدالله بهبهانی گفت مقصود آنان همواره این بوده که مجلس در ظل حمایت امام عصر باشد.\n\nدر نشست ۱۱۲، روز ۵ تیر، یکی از نمایندگان گفت پریروز حضرت والا به کسانی که در شاهزاده عبدالعظیم هستند پیغام داده است که ارباب تیول را نیز با خود همراه کنند. در نشست ۱۱۵، روز ۱۰ تیر، رئیس مجلس گفت تلگرافی از حضرت عبدالعظیم به زنجان رفته و از قرار معلوم به همین مضمون چهارده تلگراف به سایر ولایات شده است؛ سپس صورت تلگراف را خواندند. این گزارش صورت مذاکرات، روایت کسروی را دربارهٔ فرستادن تلگراف به شهرها از زبان خود مجلس تأیید می‌کند، هرچند روز خواندن آن در صحن با روزی که کسروی برای ارسال نوشته است یکی نیست.\n\nدر نشست ۱۱۶، روز ۱۲ تیر، یکی از نمایندگان گفت تاکنون به تجربه معلوم شده که هر وقت مجلس اخطاری کرده، کار را به مسامحه گذرانده‌اند، و «در فقرهٔ حضرت عبدالعظیم هم همینطور است». مستشارالدوله پاسخ داد وزارت داخله ساکت نبوده، و از گفت‌وگوی کمیسیون مالیه با معاون آن وزارت و از دیدار شب پیش در شمیران با سید عبدالله بهبهانی خبر داد. امیر خادم یادآوری می‌کند که شرح مذاکرات مجلس دربارهٔ این غائله در میانه‌های تیر، از جمله حدود ۱۴ تیر، پیش از انتشار نخستین لایحهٔ چاپی در ۶ مرداد است، زیرا بست از تیر آغاز شد و راه‌اندازی چاپخانه چند هفته طول کشید."},{"title":"خرید چاپ سنگی","body":"خادم نامهٔ بی‌امضایی را از روزنامهٔ حبل‌المتین تهران، شمارهٔ ۹ «جمادی‌الثانی ۱۳۲۵ قمری» برابر ۲۸ تیر ۱۲۸۶، می‌آورد که شرح کوشش برای چاپ نوشته‌های بست را به دقت ثبت کرده است. به نوشتهٔ آن نامه، در شب پنجشنبه «۲۹ جمادی‌الاول» محرر شیخ صورت تلگراف و مکتوبی از حضرت عبدالعظیم به مطبعهٔ آقا سید مرتضی، در کاروانسرای نایب‌السلطنه، برد و گفت در تمام مطبعه‌ها برده‌اند و چاپ نکرده‌اند. سید مرتضی پذیرفت، اما کارگران چاپخانه مانع شدند و متعهد شدند که طبع نکنند. پس از نومیدی، روز دوشنبه «۴ جمادی‌الثانی» شیخ علی‌اصغر تعزیه‌خوان و سیدی دیگر یک دستگاه چرخ را به مبلغ یکصد و سی تومان از سید مرتضی خریدند. شب سه‌شنبه جلودار و آبدار عضدالملک پول را تسلیم کردند و بار سه قاطر کردند؛ بقیهٔ اسباب را شب چهارشنبه به حضرت عبدالعظیم بردند.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم می‌گوید چون از نظر نویسندگان بست انتشار «روزنامه» دون شأن شیخ بود، آنچه را به شکل روزنامه منتشر کردند «لایحه» نامیدند. در بازهٔ حدود دو ماه و خرده‌ای اقامت در حرم، این لوایح را به شهرهای ایران می‌فرستادند.","quotes":[{"original":"در شب پنجشنبه ۲۹ جمادی‌الاول صورت تلگراف جعلی و مکتوب از حضرت عبدالعظیم محرر شیخ فضل‌الله آورد به مطبعه به اسم آقا سیدمرتضی واقعه در کاروانسرای نایب‌السلطنه، توی بازارچه مذکور که چاپ نمایند. و گفت که در تمام مطبعه‌ها برده‌ایم چاپ نکرده‌اند و شما چاپ می‌نمایید؟ آقا سیدمرتضی متقبل شد که چاپ نماید. اجزای مطبعه که وطن‌پرست و غیورند آقا سیدمرتضی را مانع شدند که شایسته نیست احدی چاپ نکرده، شما این بدنامی را قبول کنید.","speaker":"نویسندهٔ بی‌نام نامه در روزنامهٔ حبل‌المتین تهران، به نقل امیر خادم","speakerTitle":"گزارش مطبوعاتی","work":"روزنامهٔ حبل‌المتین تهران، نقل در ماجرای مشروطه","workType":"نامه در روزنامه","date":"انتشار نامه ۲۸ تیر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۷ میلادی)؛ شب پنجشنبهٔ مورد گزارش برابر ۱۰ ژوئیه","context":"شرح امتناع کارگران چاپخانهٔ تهران از طبع نوشته‌های بست، پیش از خرید دستگاه چاپ سنگی به مبلغ یکصد و سی تومان.","page":"شمارهٔ ۹ ‌الثانی؛ نقل خادم در قسمت سی‌ام، بخش دوم"}]},{"title":"لایحهٔ ششم مرداد و شرح مقاصد","body":"نخستین شمارهٔ لایحه، به روایت خادم، مورخ «۱۸ جمادی‌الثانی ۱۳۲۵ قمری» برابر ۶ مرداد ۱۲۸۶ (۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۷) است و با «شرح مقاصد» حاج شیخ فضل‌الله و سایر مهاجران زاویهٔ مقدسه آغاز می‌شود. متن می‌گوید سال گذشته از فرنگستان این سخن رسید که دولتی که پادشاه و وزیران و حکامش به دلخواه با رعیت رفتار کنند سرچشمهٔ ظلم است، و درمان آن سلطنت مشروطه و مجلس شورای ملی و قانون است؛ علمای عظام نیز تصدیق کردند که خرابی ایران از بی‌قانونی دولت است و باید مجلس حاصل کرد. سپس می‌گوید عنوان سخن در آغاز بی‌قانونی دوایر دولت بود، اما از اثنای نطق‌ها و لوایح و جراید اموری پدید آمد که مایهٔ وحشت رؤسای روحانی شد.\n\n{{quote:0}}\n\nلایحه می‌گوید در منشور سلطانی لفظ «اسلامی» از «مجلس شورای ملی اسلامی» افتاد، و در موقع صدور دستخط مشروطیت در حضور جمعی «صریحاً گفتند که ما مشروعه نمی‌خواهیم». خادم پیشتر یادآوری کرده بود که استعمال واژهٔ «مشروعه» به عنوان گزینهٔ مقابل مشروطه، در بهمن ۱۲۸۵ از زبان محمدعلی شاه قاجار آغاز شد، نه از ابداع شیخ در این تابستان؛ شیخ اینک همان واژه را در نظامنامه مطالبه می‌کرد. متن لایحه ادارهٔ مجلس را کار دو دسته «بابیه و طبیعیه» می‌خواند و جلوگیری را به گنجاندن چند فقره در نظامنامهٔ اساسی موکول می‌کند.","quotes":[{"original":"شرح مقاصد حضرت حجة‌الاسلام و المسلمین آقای حاجی شیخ فضل‌الله سلمه الله و سایر مهاجرین زاویه مقدسه از علمای عظام و غیرهم آن است که سال گذشته از سمت فرنگستان سخنی به مملکت ما سرایت کرد و آن سخن این بود که هر دولتی که پادشاه و وزرا و حکّامش به دلخواه خود با رعیت رفتار می‌کنند آن دولت سرچشمه ظلم و تعدی و تطاول است و مملکتی که ابواب ظلم و تعدی و تطاول در آن مفتوح باشد آبادانی برنمیدارد... و گفتند نام آن حکمرانی به دلخواه به زبان این زمان سلطنت استبدادیه است و نام این حکمرانیِ قراردادی سلطنت مشروطه است.","speaker":"شیخ فضل‌الله نوری و مهاجران حرم حضرت عبدالعظیم، به نقل امیر خادم","speakerTitle":"مجتهد تهران و همراهانش در بست","work":"لایحهٔ شمارهٔ یک، شرح مقاصد؛ نقل در ماجرای مشروطه، با ارجاع خادم به کتاب لوایح شیخ فضل‌الله نوری به کوشش هما رضوانی","workType":"لایحه","date":"۶ مرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"درآمد نخستین لایحهٔ چاپی بست، که مشروطه را در اصل درمان بی‌قانونی دولت می‌شمارد و سپس از انحراف بعدی مجلس سخن می‌گوید.","page":"قسمت سی‌ام، بخش دوم"}]},{"title":"چهار خواستهٔ بست‌نشینان","body":"خواستهٔ نخست آن بود که در نظامنامه پس از واژهٔ «مشروطه» واژهٔ «مشروعه» را بنویسند. دوم آن‌که فصل نظارت هیئتی از «عدول مجتهدین» به همان عبارتی که نوشته‌اند افزوده شود، و مجلس را به هیچ وجه حق دخالت در تعیین آن هیئت نباشد و اختیار آن یکسره با علمای مقلَّد هر عصر باشد. سوم آن‌که، به ادعای نویسندگان لایحه به استناد فرمایش آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، فصلی برای اجرای احکام شرع دربارهٔ «فرقهٔ بابیه و سایر زنادقه و ملاحده» در نظامنامه بیاید. این انتساب به آخوند خراسانی ادعای خود لایحه است. تلگراف‌های بعدی نجف تصرف شیخ را حرام خواندند. چهارم آن‌که فصولی که علما در ترجمهٔ قوانین خارجه تصرف کرده بودند، از جمله محدودیت آزادی مطبوعات، به همان اصلاحات باقی بماند، زیرا به نوشتهٔ لایحه نشر کتب ضلال و «روزنامجات و لوایح مشتمل بر کفر» در قانون قرآنی حرام است و قانون مطلق آزادی چاپ با شریعت نمی‌سازد.\n\n{{quote:0}}\n\nلایحه با این اعلان پایان می‌یابد که مقصود مهاجران زاویهٔ مقدسه جز تمشیت همین فقرات، «محض حراست اسلام»، نیست، و هر وقت وکلا این چهار فقره را بپذیرند احدی از علمای اسلام با ایشان سخنی نخواهد داشت.","quotes":[{"original":"یکی آنکه در نظامنامه اساسی مجلس بعد از لفظ مشروطه لفظ مشروعه نوشته شود. و دیگر آنکه فصل دائر به مراعات موافقت قوانین مجلس با شرع مقدس و مراقبت هیئتی از عدول مجتهدین در هر عصر بر مجلس شورا به همان عبارت که همگی نوشته‌ایم بر فصول نظامنامه افزوده شود و هم مجلس شورا را به هیچ وجه حق دخالت در تعیین آن هیئت از عدول مجتهدین نخواهد بود و اختیار انتخاب و تعیین و سایر جهات راجعه به آن هیئت کلیتاً با علمای مقلدین هر عصر است، لا غیر.","speaker":"شیخ فضل‌الله نوری و مهاجران حرم حضرت عبدالعظیم، به نقل امیر خادم","speakerTitle":"مجتهد تهران و همراهانش در بست","work":"لایحهٔ شمارهٔ یک، شرح مقاصد؛ نقل در ماجرای مشروطه","workType":"لایحه","date":"۶ مرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"دو خواستهٔ نخست از چهار فقره‌ای که نویسندگان لایحه پذیرش آن‌ها را شرط ترک مخالفت علما با مجلس شمردند.","page":"قسمت سی‌ام، بخش دوم"}]},{"title":"روایت براون از اوایل ژوئیه","body":"براون می‌نویسد شیخ در حرم به تبلیغ مخالف پرداخت و پیشوایان مشروطه را بی‌دین، آزادفکر و بابی خواند. به روایت او در ۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۷، برابر ۱۲ تیر ۱۲۸۶، «بره‌های» شیخ به میرزا ابراهیم‌خان، منشی پیشین سفارت فرانسه در تهران، که به استقبال دوستی از راه جنوب آمده بود، حمله کردند و او را آزردند، تا اعضای یکی از انجمن‌های آذربایجانی نجاتش دادند. براون می‌افزاید شیخ به یاری دو سید یزدی به نام محمد و علی اسنادی جعلی ساخت که آن‌ها را به انجمن‌های آذربایجان و قفقاز نسبت می‌دادند و در آن عبارات کفرآمیز آمده بود، و نیز نامه‌هایی از پیشوایان بابی ساخت که در آن‌ها از نمایندگان ملی ستایش شده بود. به نوشتهٔ او کارگزارانش آشوب‌هایی کم‌وبیش جدی در انزلی، تبریز، کرمان و جاهای دیگر برانگیختند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"This learned ecclesiastic, prompted certainly by jealousy of his associates, and probably bribed by the Court Party, retired about the end of June or the beginning of July to the Shrine of Shah 'Abdu'l-'Azim, situated a few miles to the south of Tihran, and commenced a reactionary propaganda, denouncing the popular leaders as atheists, freethinkers, Babis and the like.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"استاد عربی دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران، ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۹","workType":"کتاب تاریخ","date":"نگارش و چاپ ۱۹۱۰ میلادی، دربارهٔ تابستان ۱۹۰۷","context":"براون رفتن شیخ به حرم را در فصل پادشاهی محمدعلی شاه قاجار تا رویداد نافرجام آذر ۱۲۸۶ می‌آورد و انگیزه را رشک و احتمال رشوه می‌شمارد.","page":"ص ۱۴۸","translation":"«این عالم دین، که بی‌گمان رشک به همراهانش او را برانگیخته بود و احتمالاً حزب دربار نیز او را خریده بود، در حدود اواخر ژوئن یا اوایل ژوئیه به مرقد شاه عبدالعظیم، در چند میلی جنوب تهران، رفت و تبلیغ مخالف را آغاز کرد و پیشوایان مردم را بی‌دین و آزادفکر و بابی و از این قبیل خواند.»"}]},{"title":"تلگراف‌های نجف","body":"از عتبات دو گونه پاسخ رسید که جهت آن‌ها یکی نبود. سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، به نقل احمد کسروی، در پاسخ به ملا محمد آملی «حریت موهومه» را مایهٔ تجری مبتدعین خواند و دفع کفریات و اجرای قوانین قرآنی را از اهم فرایض علما دانست.\n\n{{quote:0}}\n\nدر سوی دیگر، تلگرافی به نام حجت‌الاسلام بهبهانی و طباطبایی آمد که تلگراف دوم واصل شده و «نوری چون مخل آسایش و مفسد است تصرفش در امور حرام است». آخوند خراسانی از پشتیبانان نجفی مجلس بود و همین حرمت تصرف، در ماه‌های بعد نیز در جدال با شیخ تکرار شد. جزئیات موضع‌گیری‌های بعدی نجف در اعدام شیخ فضل‌الله آمده است.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"جناب ثقةالاسلام آملی دامت برکاته از تجری مبتدعین و اشاعه کفریات ملحدین که نتیجه حریت موهومه است قرار مسلوب تلگراف مزید تشویش بعون الله متمنیات ایشان شدنی نیست البته دفع کفریات و حفظ عقیده و اجراء قوانین محکمه قرآنیه و شریعت ابدیه محمدیه اهم فرائض ربانیین علماء با ملاحظه جهات موجبات صلاح و صیانت دین","speaker":"سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"مرجع تقلید در نجف","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"تلگراف، نقل در کتاب تاریخ","date":"تابستان ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی)","context":"پاسخ یزدی به تلگراف آملی از حرم حضرت عبدالعظیم، که حریت را موهوم و مایهٔ تجری مبتدعین خواند.","page":"گفتار هفتم"},{"original":"حجة‌الاسلام بهبهانی و طباطبایی تلگراف ثانی واصل نوری چون مخل بآسایش و مفسد است تصرفش در امور حرامست","speaker":"آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، به روایت تلگراف خطاب به بهبهانی و طباطبایی","speakerTitle":"مرجع تقلید در نجف و پشتیبان مجلس","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"تلگراف، نقل در کتاب تاریخ","date":"تابستان ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی)","context":"فتوایی که تصرف شیخ فضل‌الله در امور را، پس از رسیدن تلگراف دوم، حرام خواند.","page":"گفتار هفتم"}]},{"title":"قتل اتابک و سست شدن پشت بست","body":"در مرداد و اوایل شهریور، همزمان با بست، مجلس با لشکرکشی ایلات کرد به پشتیبانی عثمانی به سوی ارومیه و با بن‌بست امضای متمم نیز دست به گریبان بود. شرح آن جبهه در متمم قانون اساسی آمده است. میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک روز ۸ شهریور ۱۲۸۶ (۳۱ اوت ۱۹۰۷) در برابر مجلس به قتل رسید. شرح قتل و اختلاف روایت‌ها در ترور اتابک است. مارتین می‌نویسد محمدعلی شاه قاجار از این رویداد تا حدی مرعوب شد، و در «۸ شعبان ۱۳۲۵ قمری» برابر ۲۴ شهریور (۱۶ سپتامبر) شیخ از بست بیرون آمد، «احتمالاً چون حمایت مالی دربار قطع شده بود». برخی درباریان، به نقل مارتین از دولت‌آبادی، هشدار دادند که مشروطه وارد مرحله‌ای خشن‌تر شده است.\n\nدر نشست ۱۴۵ مجلس، روز ۵ شهریور، سه روز پیش از قتل اتابک، آقا مشهدی باقر گفت مردم چهار دسته‌اند: یکی می‌گوید پادشاه همراه نیست، یکی می‌گوید وکلا کار نمی‌کنند، و یکی می‌گوید به واسطهٔ علمایی که در حضرت عبدالعظیم متحصن‌اند کار پیش نمی‌رود. او سوگند خورد که پادشاه همراه است، علمای حرم را از «آقایان ما» خواند که باید از آنان اطاعت کرد، اما گفت «هشت نفر هستند که محل کارند»: امیر بهادر، نایب‌السلطنه، سعدالدوله، اقبال‌الدوله و چهار تن دیگر، و تا اینان تبعید نشوند کار پیش نمی‌رود. این نطق نشان می‌دهد که تا چند روز پیش از قتل اتابک، بست در صحن مجلس همچنان مسئله‌ای زنده بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"مردم این مملکت چهار قسم شده‌اند یک فرقه میگویند شاه همراه نیست یک فرقه میگویند وکلا کار نمی‌کنند یک فرقه میگویند بواسطه این علمائیکه در حضرت عبدالعظیم متحصن هستند کار پیشرفت نمی‌کند اما رای خودم را عرض می‌کنم قسم بخدا می‌خورم شاه همراه است اما در خصوص آقایان حضرت عبدالعظیم آنها آقایان ما هستند از آنها هم کمال اطاعت را داریم ولی هشت نفر هستند که محل کارند امیر بهادر نایب السلطنه سعد الدوله و اقبال الدوله و چهار نفر دیگر","speaker":"آقا مشهدی باقر","speakerTitle":"نماینده در مجلس شورای ملی","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نخست، نشست ۱۴۵","workType":"نطق مجلس","date":"۵ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۸ اوت ۱۹۰۷ میلادی)","context":"سه روز پیش از قتل اتابک، در بحث از موانع پیشرفت کار مجلس و نسبت بست حرم با دربار.","page":"نشست ۱۴۵"}]},{"title":"پرسش از معنای مشروطه و پایان بست","body":"به گفتهٔ خادم، با خالی شدن پشت محمدعلی شاه قاجار پس از قتل اتابک، دربار حمایت خود را از شیخ برداشت و او در پی راهی آبرومند برای پایان دادن به بست بود. محسن، داماد بهبهانی و برادر صدرالعلما، نزد شیخ رفت و نامه‌ای سرگشاده آماده کردند که در آن از مجلس دو پرسش داشتند: معنای مشروطیت و حدود مداخلهٔ مجلس چیست، و مراد از حریت و آزادی کدام است. پاسخ نمایندگان را خادم چنین نقل می‌کند، و همان پاسخ در متمم قانون اساسی نیز آمده است.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم می‌گوید ماجرا به همان سادگی که به بحرانی ملی بدل شد، در شهریور جمع شد، هرچند کار شیخ با مشروطه تمام نبود و چند ماه بعد در میدان توپخانه دوباره به میان آمد.","quotes":[{"original":"معنی مشروطیت حفظ حقوق ملت و تحدید حدود سلطنت و تعیین تکالیف کارگذاران دولت است بر وجهی که مستلزم رفع استبداد و سلب اختیارات مستبدانه اولیای دولت بشود.","speaker":"نمایندگان مجلس شورای ملی، به نقل امیر خادم","speakerTitle":"پاسخ رسمی مجلس به پرسش بست‌نشینان","work":"ماجرای مشروطه؛ خادم نامه و پاسخ را از روزنامهٔ مجلس می‌آورد","workType":"نامهٔ رسمی، نقل در گفتار تاریخی","date":"شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی)","context":"نمایندگان در همین پاسخ نوشتند که مراد از حریت، «حریت در حقوق مشروعه و آزادی در بیان مصالح عامه» است، «نه حریت در باب ادیان باطله».","page":"قسمت سی‌ودوم، بخش مربوط به پایان بست"}]}],"views":[{"title":"روایت خود شیخ و لوایح","body":"در شرح مقاصد، نویسندگان لایحه مشروطه را در اصل می‌پذیرند: سلطنت دلخواهانه را ظلم می‌دانند و مجلس را درمان بی‌قانونی دوایر دولت. خط جدایی را از آنجا می‌کشند که به گمان آنان مذاکرات و جراید از این دایره بیرون رفت، لفظ اسلامی از عنوان مجلس افتاد، و ترجمهٔ قوانین پارلمنت فرنگ، به‌ویژه آزادی مطلق مطبوعات و برابری، با شریعت ناسازگار شد. چهار فقرهٔ پایانی لایحه برنامهٔ عملی همین برداشت است: مشروعه، هیئت نظارت بیرون از اختیار مجلس، فصل اجرای احکام دربارهٔ بابیه، و نگاه داشتن تصرفات علما در فصولی که ترجمه و اصلاح کرده بودند. این روایت، روایت خود بست است. مخالفان آن را دستاویز دربار شمرده‌اند."},{"title":"روایت کسروی","body":"کسروی فصل را «گفتار هفتم» می‌نامد و موضوع آن را ایستادگی ملایان در برابر مشروطه‌خواهان، از هنگام جدا شدنشان از مردم تا کشته شدن اتابک، قرار می‌دهد. به داوری او، پس از خیزش تهران کشاکش «شریعت» و قانون به نبرد و دشمنی بدل شد، دربار از راه «شریعت‌خواهان» دوباره نمودار گردید، و فیروزی مردم نبرد را سخت‌تر کرد. او شایعهٔ هفت هزار تومان و سفرهٔ هشتاد طلبه را قرینهٔ بستگی به دربار می‌گیرد، تلگراف «مردود» خواندن اصل نظارت را دروغ می‌شمارد، و آزار زائران را به پیوستن تیولداران نسبت می‌دهد."},{"title":"روایت براون","body":"براون شیخ را در آغاز یکی از «سه برهان» یا بنیان‌گذار مشروطه می‌شمارد، در علم برتر از سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، که بعداً از حزب اصلاح جدا شد. جدایی را به احتمال قوی به رشک، و به احتمال به رشوهٔ دربار نسبت می‌دهد. گزارش او از جعل سند، حمله به میرزا ابراهیم‌خان و آشوب ولایات، روایت ناظری بیرونی است که با منابع مشروطه‌خواه تهران در تماس بود. او برای رقم چهل‌وپنج هزار تومان به صور اسرافیل ارجاع می‌دهد و آن را مجمعی خیالی می‌خواند."},{"title":"روایت مارتین و ایرانیکا","body":"مارتین بست را ادامهٔ مستقیم نزاع متمم می‌بیند: نارضایی از اصل هشتم (برابری)، ناکامی پیش‌نویس نظارت به همان شکلی که شیخ می‌خواست، سپس تظاهرات و بست. او خرج بست را به دربار، اعیان زیان‌دیده و شخص پادشاه نسبت می‌دهد، محتوای لوایح را درخواست «نظامنامهٔ اسلامی» و انکار مبنای شرعی پارلمان و حمله به برابری و آزادی مطبوعات خلاصه می‌کند، و پایان را به قتل اتابک و قطع حمایت مالی پیوند می‌زند. ارجاع‌های او به ملک‌زاده، دولت‌آبادی، شریف کاشانی و گزارش ۱۸ ژوئیهٔ اسپرینگ‌رایس است."},{"title":"روایت امیر خادم","body":"خادم ستون روایت را بر متن خود لوایح و نامهٔ حبل‌المتین و گزارش اسپرینگ‌رایس می‌گذارد و می‌کوشد به جای نیت‌خوانی، استدلال شیخ را از سند بخواند. او تأکید می‌کند که واژهٔ مشروعه را نخست محمدعلی شاه قاجار در بهمن ۱۲۸۵ به میان آورد، و شیخ در تیر و مرداد آن را برنامهٔ نظامنامه کرد. به داوری خادم، حتی سرسخت‌ترین مخالفان دیگر نمی‌توانستند آشکارا مشروطه را انکار کنند و ناچار بودند بگویند «این مشروطه» را نمی‌خواهند. او همچنین هشدار می‌دهد که اثر کوتاه‌مدت قتل اتابک، از جمله جمع شدن بست و امضای متمم، در میان انجمن‌های انقلابی این درس را تقویت کرد که ترور ابزار کارآمد سیاست است."},{"title":"دیدگاه نمایندگان در صحن مجلس","body":"صورت مذاکرات تیر و شهریور تصویر یکدستی از مجلس به دست نمی‌دهد. بهبهانی در روز ۱ تیر بست را در چارچوب حمایت از مجلس در ظل امام عصر معنا کرد و از شکاف علنی پرهیز کرد. در ۱۲ تیر برخی وکلا مسامحهٔ دولت را در «فقرهٔ حضرت عبدالعظیم» تکرار همان رسم کهنه دانستند، و مستشارالدوله از پیگیری وزارت داخله سخن گفت. در ۵ شهریور مشهدی باقر علما را از «آقایان ما» خواند و گره را نه در خود بست، بلکه در هشت تن از رجال دربار دید. این صداها یک رأی واحد مجلس نیست."}],"aftermathSections":[{"title":"گشوده شدن راه امضای متمم","body":"با پایان بست و روی آوردن گروهی از امیران و درباریان به مجلس در قالب «انجمن امرا»، و با ریاست میرزا محمودخان احتشام‌السلطنه پس از کناره‌گیری صنیع‌الدوله، بررسی باقی متن متمم در رأس کار مجلس قرار گرفت. محمدعلی شاه قاجار، که امضا را به تأیید علمای نجف موکول کرده بود، متمم را در مهر ۱۲۸۶ امضا کرد. تاریخ دقیق امضا، سوگند پادشاه و ساختار اصول در متمم قانون اساسی آمده است. بست تابستان یکی از علت‌های درنگ امضا بود، اما تنها علت نبود؛ لشکرکشی عثمانی به سمت ارومیه و بن‌بست دربار نیز در همان ماه‌ها وزن داشت."},{"title":"ادامهٔ جدال تا آذر و استبداد صغیر","body":"خادم و براون هر دو تصریح می‌کنند که کار شیخ با پایان بست تمام نشد. در آذر ۱۲۸۶، پس از سقوط کابینهٔ ناصرالملک، هواداران دربار در میدان توپخانه گرد آمدند و شیخ نیز در آن صحنه حاضر شد. یک سال بعد، پس از به توپ بستن مجلس در ۲ تیر ۱۲۸۷، شیخ در شمار نزدیکان دربار ماند و مجلس و مفهوم قانون‌گذاری پارلمانی را مخالف شریعت خواند. محاکمه و اعدام او پس از فتح تهران در ۱۲۸۸ در اعدام شیخ فضل‌الله آمده است. در کیفرخواست شیخ ابراهیم زنجانی، همین بست و نوشته‌های آن، و این‌که نمایندگان را «بابی و دهری» خوانده بود، از اتهام‌های اصلی بود."},{"title":"الگوی جدال مشروعه و مشروطه","body":"لوایح حرم حضرت عبدالعظیم نخستین مجموعهٔ منسجم استدلالی بود که مشروطه را در لفظ می‌پذیرفت و در عمل آن را به «مشروعه» و به هیئت نظارتی بیرون از مجلس مقید می‌کرد. مارتین می‌نویسد روزنامه‌های مشروطه‌خواه، از جمله مجلس، حبل‌المتین تهران، تمدن، صور اسرافیل و مساوات، این اتهام‌ها را رد کردند. دو اصطلاح «مشروطه» و «مشروعه» از این تابستان به بعد در جدال سیاسی ایران ماند، تا در استبداد صغیر و سپس در محاکمهٔ شیخ دوباره به میان آمد. خودِ عملِ بردن دستگاه چاپ به بست نیز نشان داد که جدال شرعی این دوره دیگر فقط بر منبر نمی‌گذرد و به ورقهٔ چاپی و تلگرافخانه راه یافته است."}]},{"id":"ottoman-incursion-urmia-1286","title":"تجاوز نظامی عثمانی به سرحدات غربی و بحران ارومیه","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":4,"solarDay":15,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":6},"endDate":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":10,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":1},"tier":"secondary","category":"international","summary":"تهاجم بیش از پنج هزار تن از قوای ایلیاتی و نظامی عثمانی به خاک آذربایجان و تصرف مناطق مرگور و ترگور و پیشروی تا دروازه‌های ارومیه. این بحران با غارت روستاهای منطقه، التهاب گسترده در مجلس، اعزام عبدالحسین میرزا فرمانفرما و وساطت مشترک دیپلمات‌های روس و انگلیس مهار گردید.","citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وهشتم","text":"دولت عثمانی با استفاده از ضعف مفرط بنیه مالی تهران، نوعی جنگ نیابتی ایلیاتی را برای دست‌اندازی به جلگه ارومیه پیش برد."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ تاخت‌وتاز عثمانیان در ارومی","text":"کسروی لشکرکشی عثمانی به مرز آذربایجان را می‌نویسد. آبادی‌های شیعه و مسیحی غارت شد. مجلس نه پول داشت و نه سپاه منظم."}],"personIds":["amin-al-soltan","farmanfarma-person","mostashar-al-dowleh"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"تلاش برای مهار بحران از طریق مذاکره سیاسی با سفرای عظام و انتصاب فرمانفرما به ایالت آذربایجان.","farmanfarma-person":"پذیرش فرماندهی قشون غرب و حرکت با سواران قزوینی و خمسه برای حراست از سرحدات ارومیه.","mostashar-al-dowleh":"هشدار به وکلا و دولت پیرامون لزوم حراست از تمامیت ارضی و تجهیز نیروهای ملی آذربایجان."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["غائله ارومیه","تهاجم عثمانی به مرزهای غرب","اشغال مرگور و ترگور"],"context":"مرزهای غربی ایران در آذربایجان به دلیل آشفتگی مالیه تهران و اشتغال محمدعلی شاه قاجار و مجلس به منازعات داخلی دستخوش ناامنی شد. امپراتوری عثمانی با استفاده از ضعف مفرط قشون قاجار، پنج هزار تفنگچی ایلیاتی و نظامی را در قالب جنگی نیابتی روانه خاک ایران ساخت.","whatHappened":[{"title":"۱. شبیخون عثمانی و تصرف دره‌های ارومیه","body":"در تیرماه ۱۲۸۶، قوای عثمانی با شبیخون به اردوی مرزبانی ایران در روستای تولی، مناطق ترگور، مرگور و سیلوانه را اشغال کردند و تا روستای بند در حومه ارومیه پیش راندند. آبادی‌های شیعه، ارمنی و آسوری غارت شدند و دامنه ناامنی تا حاشیه دریاچه ارومیه گسترش یافت."},{"title":"۲. طوفان اعتراض در مجلس و نطق تلخ مخبرالسلطنه","body":"در جلسه ۱۴ مرداد ۱۲۸۶ مجلس، نمایندگان به شدت برآشفتند. مهدی‌قلی‌خان مخبرالسلطنه (وزیر علوم) پرده از فقر مطلق خزانه و بن‌بست تسلیحاتی ارتش برداشت:\n","quotes":[{"original":"شما چند نفر وزیر مسئول دارید اما معنی مسئولیت را نمی‌دانیم چیست. برای تجهیز قشون پول و باروت لازم است. به رئیس قشون آذربایجان گفته شد افواج حاضر شوند، گفت پول می‌خواهند. در این حالت انقلاب و هیجان مملکت، اتصالاً چماق استعفا را بر سر ما می‌کوبید. اقدام فوری ابزار می‌خواهد؛ کو راه‌آهن ما؟ کو پول؟ کو فشنگ؟","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. انتصاب فرمانفرما و مهار بحران با فشار دیپلماتیک","body":"اتابک اعظم شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما را به حکومت آذربایجان و فرماندهی قشون غرب گمارد. همزمان سفرای روس و انگلیس در استانبول بر پایه هماهنگی‌های قرارداد ۱۹۰۷، باب عالی را برای توقف پیشروی زیر فشار دیپلماتیک گذاشتند و کمیسیون مرزی تشکیل گردید."},{"title":"۴. انکار ارفع‌الدوله و کمیسیون بی‌اثر","body":"کسروی می‌نویسد پس از شکست مجدالسلطنه کسی جلوگیری نکرد. انجمن ارومی پیاپی دادخواهی کرد. ارفع‌الدوله سفیر استانبول به روزنامهٔ روس گفت:\n\nکمیسیون محتشم‌السلطنه و طاهر پاشا با نمایندگان روس و انگلیس در آبان روانه شد؛ عثمانیان همچنان جلو می‌آمدند. حاجی صمدخان از ساوجبلاغ گریخت. کسروی سازش عبدالحمید و محمدعلی را از سکوت دربار در برابر نقل روزنامهٔ فرانسوی مصر نتیجه می‌گیرد.\n","quotes":[{"original":"آنچه در این باره نوشته میشود انجمن تبریز ساخته پراکنده میگرداند","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"کسروی می‌گوید کمیسیون و نوید پس‌کشیدن سپاه عملی نشد و عثمانیان در آبان همچنان جلو می‌آمدند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":4,"solarDay":15,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":6},"title":"تهاجم نظامی عثمانی به ارومیه","text":"اشغال مناطق مرزی ترگور و مرگور توسط قوای عثمانی."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":5,"solarDay":14,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":5},"title":"مذاکرات پرشور مجلس در باب ارومیه","text":"نطق مخبرالسلطنه درباره بی‌پولی ارتش و اعزام فرمانفرما به غرب."}]},{"id":"atabak-killed","title":"ترور میرزا علی‌اصغرخان اتابک اعظم در بهارستان","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":8,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"tier":"primary","category":"political","summary":"ترور میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک اعظم نام رایجی است برای کشته شدن رئیس‌الوزراء و وزیر داخلهٔ ایران، در جلوخان بهارستان، پس از نشست مشترک هیئت وزیران و نمایندگان مجلس شورای ملی در روز شنبه ۸ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی. صورت مذاکرات همان روز و مقالهٔ روزنامهٔ مجلس آن شنبه را نوشته‌اند. تلگراف بامداد یکشنبهٔ مجلس به حکام و انجمن‌های ایالتی نیز از «دیروز (بیست و یکم ماه)» سخن می‌گوید. ونسا مارتین در مقالهٔ «انقلاب مشروطه» دانشنامهٔ ایرانیکا تاریخ قتل را برابر ۳۱ اوت می‌گذارد. خاطرات حیدرخان عمواوغلی، به نقل امیر خادم از کتاب اسماعیل رایین، رفتن به حمام را روز جمعه و آمدن اتابک به مجلس را فردای آن،، می‌داند. احمد کسروی در «تاریخ مشروطهٔ ایران» همین نشست را یکشنبه هشتم شهریور، برابر، نوشته است. امیر خادم در قسمت سی‌ویکم پادکست «ماجرای مشروطه» همان جلسه را ۹ شهریور می‌داند. شنبه ۸ شهریور برابر ۳۱ اوت، و هر تاریخ قمری را با نام منبع می‌آورد و میان آن‌ها داوری نمی‌کند.\n\nاتابک در آن نشست مستوفی‌الممالک را به وزارت جنگ و علاءالملک را به وزارت عدلیه معرفی کرد و عریضهٔ وزیران به محمدعلی شاه قاجار و دستخط پادشاه را در تقویت مجلس و اتمام قانون اساسی خواند. پس از مجلس علنی، وزیران و سید عبدالله بهبهانی با او به عمارت بالای بهارستان رفتند. نزدیک دو ساعت از شب گذشته، در هنگام خروج، جوانی تبریزی به نام عباس آقا صراف با رولور به او تیراندازی کرد. اتابک را به خانه‌اش بردند و همان شب درگذشت. ضارب، به روایت روزنامهٔ مجلس و بیشتر منابع، تیری به خود زد و در دم جان سپرد. روایت مشهور، که خاطرات حیدرخان آن را تقویت می‌کند، او را فدایی کمیتهٔ مجری اجتماعیون عامیون می‌داند. مهدیقلی هدایت مخبرالسلطنه، وزیر علوم همان کابینه، قتل را کار دولتی‌ها به نام ملی‌ها می‌خواند. مارتین سه نظریه را کنار هم می‌گذارد و از نیکی کدی و جواد شیخ‌الاسلامی نقل می‌کند که دو توطئهٔ جداگانه در میان بوده است.\n\nاتابک را بسیاری از رجال، از جمله هدایت، تنها میانجی ممکن میان پادشاه و مجلس می‌دانستند. یک ماه بعد، محمدعلی شاه قاجار متمم قانون اساسی را امضا کرد. بازگشت او به ایران و تشکیل کابینه‌اش مدخل جداگانه دارد و اینجا فقط آن اندازه می‌آید که زمینهٔ قتل را بسازد. واقعهٔ پارک اتابک در ۱۲۸۹ خورشیدی نیز مدخل جداگانه است و با این ترور یکی نیست.","citations":[{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"نشست‌های ۱۴۶ تا ۱۵۲؛ تلگراف به حکام ولایات؛ شرح روزنامهٔ مجلس دربارهٔ قتل","text":"صورت مذاکرات شنبه و یکشنبه، عریضهٔ وزیران، دستخط پادشاه، و شرح شلیک را دارد."},{"sourceId":"hedayat","locus":"نمایهٔ پی‌دی‌اف ص ۲۱۶ تا ۲۲۳","text":"هدایت کابینه، هشدار دولت‌آبادی، شرح شلیک، و این داوری را که قتل کار دولتی‌ها به نام ملی‌ها بود نوشته است."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت‌های سی‌ویکم و سی‌ودوم","text":"خادم فرجهٔ وام، خاطرات حیدرخان، استعفای صنیع‌الدوله، و اجتماع چهلم را روایت کرده است."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"جلد دوم، نقل خادم در قسمت سی‌ویکم","text":"دولت‌آبادی ملاقات قیطریه، هشدار به هدایت، و غائلهٔ گور عباس آقا را آورده است."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"فکر آزادی و مقدمهٔ نهضت مشروطیت، خاطرات عون‌الممالک، نقل خادم","text":"آدمیت دیدارهای اتابک در صاحبقرانیه را از خاطرات عون‌الممالک نقل کرده است."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش دوم، گفتار کشته شدن اتابک، تقریباً ص ۴۴۴ تا ۴۶۴ نسخهٔ مورد استفاده","text":"کسروی متن سخن اتابک، کارت فدایی شمارهٔ ۴۱، و اجتماع‌های پس از قتل را ثبت کرده است."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۱۴۸ تا ۱۵۲","text":"براون همزمانی با قرارداد سن‌پترزبورگ، شلیک، مدارک جیب، و گزارش چهلم را آورده است."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"مقالهٔ ونسا مارتین","text":"مارتین ورود اتابک به انزلی، تاریخ قتل، و سه نظریه را کنار هم گذاشته است."},{"sourceId":"nazem","locus":"اشاره‌های پراکنده، از جمله ذکر قتل اتابک به تیر عباس آقای تبریزی در","text":"ناظم‌الاسلام قتل اتابک را به تیر عباس آقای تبریزی ثبت کرده است."}],"personIds":["amin-al-soltan","abbas-aqa-tabrizi","mohammad-ali-person","behbahani","tabatabai","yahya-dowlatabadi","haydar-khan","sani-al-dowleh","ehtesham-al-saltaneh","naser-al-molk","amin-al-zarb","taqizadeh","malek-al-motekallemin","seyyed-jamal-vaez","sheikh-fazlollah","moshir-al-dowleh","saad-al-dowleh"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"در نشست شنبه وزیران تازه را معرفی کرد و هنگام خروج از بهارستان هدف تیر قرار گرفت و همان شب درگذشت.","abbas-aqa-tabrizi":"به روایت روزنامهٔ مجلس و بیشتر منابع، به اتابک تیر زد و سپس تیری به خود خالی کرد.","mohammad-ali-person":"دستخط تقویت مجلس و اتمام قانون اساسی را صادر کرد.","behbahani":"دست در دست اتابک از بهارستان بیرون آمد و خود بی‌صدمه ماند.","tabatabai":"در نشست حضور داشت و از در دیگر بهارستان خارج شد.","yahya-dowlatabadi":"در قیطریه به اتابک هشدار داد و غائلهٔ گور عباس آقا را فرونشاند.","haydar-khan":"در خاطرات بعدی تصویب حکم و اجرای آن را به خود و حوزهٔ تهران نسبت داد.","sani-al-dowleh":"پس از قتل، از بیم جان، استعفا داد و به وکالت بسنده کرد.","ehtesham-al-saltaneh":"اندکی پس از قتل به ریاست مجلس برگزیده شد.","naser-al-molk":"در مذاکرهٔ فرجهٔ وام بانک شاهنشاهی بود و پس از شلیک برای تحقیق در بهارستان ماند.","amin-al-zarb":"در نشست از ناامنی تهران سخن گفت و خبر شلیک را به سرسرا رساند.","taqizadeh":"در نشست از مسئولیت جمعی و تقدم مالیه سخن گفت.","malek-al-motekallemin":"حیدرخان او را عضو حوزهٔ تصویب‌کنندهٔ حکم خوانده است.","seyyed-jamal-vaez":"حیدرخان او را نیز در همان حوزه نام برده است.","sheikh-fazlollah":"در زمان قتل هنوز در بست حضرت عبدالعظیم بود.","moshir-al-dowleh":"دو هفته پس از قتل به سکته درگذشت.","saad-al-dowleh":"صنیع‌الدوله در گمان خود او را با قتل پیوند داد."},"personTitles":{"amin-al-soltan":"رئیس‌الوزراء","abbas-aqa-tabrizi":"صراف","mohammad-ali-person":"پادشاه ایران","behbahani":"مجتهد تهران","tabatabai":"مجتهد تهران","yahya-dowlatabadi":"از کوشندگان مشروطه","haydar-khan":"از اجتماعیون عامیون","sani-al-dowleh":"رئیس مجلس","ehtesham-al-saltaneh":"نمایندهٔ تهران","naser-al-molk":"وزیر مالیه","amin-al-zarb":"نمایندهٔ تجار","taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","malek-al-motekallemin":"واعظ","seyyed-jamal-vaez":"واعظ","sheikh-fazlollah":"مجتهد تهران","moshir-al-dowleh":"صدراعظم پیشین","saad-al-dowleh":"نمایندهٔ مجلس"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["ترور اتابک","قتل امین‌السلطان","عباس‌آقا تبریزی","واقعه بهارستان"],"contextSections":[{"title":"بازگشت از اروپا و کابینهٔ رئیس‌الوزرایی","body":"میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک اعظم سال‌ها صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار و مظفرالدین شاه قاجار بود و پس از کناره‌گیری، چند سال در خارج از ایران به سر برد. شرح احضار و ورود او در مدخل بازگشت اتابک آمده است. مارتین می‌نویسد محمدعلی شاه قاجار او را از تبعید اروپا بازخواند و در آوریل ۱۹۰۷ میلادی، برابر با اواخر فروردین و اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، به ریاست وزراء گمارد. به نوشتهٔ او، اتابک در، برابر با ۱۹ آوریل ۱۹۰۷ میلادی و ۲۹ فروردین ۱۲۸۶ خورشیدی، با کشتی جنگی روسی به بندر انزلی رسید. نیروهای تندرو محلی کوشیدند از پیاده شدنش جلوگیری کنند، اما او در همان‌جا هواداری خود را از مشروطه اعلام کرد. مارتین، با استناد به هدایت و کسروی، می‌افزاید که برخی گمان می‌بردند اتابک با سیاست مجلس را از کار بیندازد، و برخی او را تنها کسی می‌دانستند که توان آشتی دادن گروه‌های مخالف را دارد. انجمن آذربایجان و واعظ نصرالله‌خان ملک‌المتکلمین به این انتصاب اعتراض کردند.\n\nهدایت در «خاطرات و خطرات» ترکیب کابینهٔ اتابک را چنین می‌نویسد: ابوالقاسم‌خان ناصرالملک وزیر مالیه، میرزا حسن خان مستوفی‌الممالک وزیر جنگ، علاءالسلطنه وزیر امور خارجه، علاءالملک وزیر عدلیه، مهندس‌الممالک وزیر فواید عامه، وزیر همایون وزیر تجارت، و خود هدایت وزیر علوم. هدایت کشاکش انتظارها را در یک جمله خلاصه می‌کند: مردم منتظر بودند با ورود اتابک «شاه مشروطه‌طلب بشود» و محمدعلی شاه قاجار متوقع بود که «اتابک مشروطه را از اذهان ببرد». به نوشتهٔ او، اتابک در این میانه «چهار میخ» بود میان پادشاه، مجلس، سید عبدالله بهبهانی و شیخ فضل‌الله نوری، و مقصود پادشاه از احضار او حاصل نشد.\n\nخادم کارنامهٔ کوتاه اتابک در مشروطه را، برخلاف نفرت انجمن‌های زیرزمینی از سابقهٔ صدارت او در دورهٔ مظفری، نشانه‌ای از درایت سیاسی می‌داند. نمونهٔ بارزی که می‌آورد پایان شورش شاهزاده ابوالفتح میرزا سالارالدوله است، که با تسلیم او و اعزامش تحت حفاظت خود اتابک تمام شد. شورش سالارالدوله مدخل جداگانه دارد. انجمن‌های تندرو همان مهارت را هم به حساب اتابک نمی‌گذاشتند، یا آن را دلیل نفوذ بیش از حد او می‌شمردند."},{"title":"میانجی میان دربار و مجلس","body":"در تابستان ۱۲۸۶ خورشیدی چند بحران همزمان بر تهران سنگینی می‌کرد: بست شیخ فضل‌الله نوری در حرم حضرت عبدالعظیم، که مدخل جداگانه دارد؛ تجاوز دسته‌های ایلیاتی از خاک عثمانی در حوالی ارومیه؛ تهی بودن خزانه و معوق ماندن حقوق قشون؛ و ناتمام ماندن متمم قانون اساسی. مارتین می‌نویسد اتابک در تابستان از محمدعلی شاه قاجار خواسته بود اعضای سخت‌گیرتر کابینه را کنار بگذارد و در مجلس جناح «معتدل» را تقویت می‌کرد. این حرکت‌ها مخالفت تندروان و محافظه‌کاران را با هم برانگیخت، و پیشنهادهای او برای وام خارجی به قصد سامان مالیه با بدگمانی روبه‌رو شد. براون در «انقلاب ایران» می‌نویسد نیاز به پول هر روز فوری‌تر می‌شد، طرح بانک ملی پیش نرفته بود، وام آلمانی به هم خورده بود، و مردم با وام تازهٔ روسی سخت مخالف بودند؛ با این همه اتابک با حوصله و قدرت اقناع تقریباً به اکثریت در مجلس نزدیک شده بود.\n\nخادم از دستاوردی یاد می‌کند که ثمره‌اش پس از قتل ظاهر شد. دولت در پرداخت اقساط وام بانک شاهنشاهی، که تحت حمایت بریتانیا بود، درمانده بود. اتابک از طریق ناصرالملک، وزیر مالیه، و علاءالسلطنه، وزیر امور خارجه، از دولت بریتانیا خواست بازپرداخت اصل وام به تأخیر افتد تا دولت و مجلس فرصت اصلاح مالیه بیابند. دو هفته پس از قتل، در ۲۱ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۲ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی)، سفیر بریتانیا نامه‌ای رسمی به وزیران مالیه و خارجه نوشت و با فرجهٔ سه‌ساله موافقت کرد: در این سه سال ایران فقط سود ماهانه را می‌پرداخت. سه شرط نیز نهادند: ایران وام تازه‌ای نگیرد مگر با تأیید بریتانیا و روسیه؛ امتیاز انحصاری ضرب سکه را به هیچ کس نسپارد؛ و دولت و مجلس آشکارا به اصلاحات اقتصادی بپردازند. خادم شرط دوم را ادامهٔ مقاومت بریتانیا در برابر انحصار ضرب سکه در امتیازنامهٔ بانک ملی می‌داند. این فرجه نفس کوتاهی به خزانه داد، اما سوراخ‌های بودجه را تمام نکرد. نشان می‌دهد اتابک، در هفته‌های منتهی به قتل، در کار گشودن گره مالی دولت بود، نه فقط در جدال لفظی با انجمن‌ها.\n\nکامران میرزا نایب‌السلطنه از وزارت جنگ، پس از استیضاح مجلس، کناره گرفته بود و شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما، وزیر پیشین عدلیه، به حکمرانی آذربایجان رفته بود. کابینه ناقص بود. اتابک مستوفی‌الممالک را برای جنگ و علاءالملک را برای عدلیه در نظر داشت. یحیی دولت‌آبادی در «حیات یحیی» از زبان اتابک می‌آورد که پیدا کردن حتی یک تن مورد اطمینان به جای وزیر جنگ کار آسانی نبود. همین نقص کابینه، و ناتوانی دولت در پایان دادن به بست شیخ فضل‌الله نوری، دستاویز تندروان شد که اتابک را مسئول همهٔ آشفتگی‌ها بخوانند."},{"title":"هشدارها و سوءظن انجمن‌ها","body":"انجمن‌های زیرزمینی، به‌ویژه حوزهٔ تهران اجتماعیون عامیون و انجمن‌هایی که با آن پیوند داشتند، از بازگشت اتابک ناراضی بودند. خادم می‌نویسد به باور این گروه‌ها بازگشت او بخشی از توطئهٔ دربار علیه مشروطه بود و فتنه‌های بهار و تابستان را مستقیم یا غیرمستقیم به او نسبت می‌دادند. دولت‌آبادی می‌نویسد در اوایل انجمنی از اصناف کمیسیونی گذاشت، فسادها را از اتابک دانست و گمان برد که او آمادهٔ بر هم زدن مجلس است. انجمن شرحی نوشت و از دولت‌آبادی خواست واسطهٔ ابلاغ باشد. دولت‌آبادی شب به باغ ییلاقی اتابک در قیطریه رفت. اتابک با تنی از نمایندگان و رؤسای تجار سر گفت‌وگوی استقراض خارجی بود. نامه را خواند و گفت محمدعلی شاه قاجار همراهی نمی‌کند و از او بیش از این ساخته نیست. چون دولت‌آبادی تمثیل هشت چرخ ارابه را پیش کشید و خواست هر هشت وزیر عوض شوند، اتابک به مستوفی‌الممالک که در باغ قدم می‌زد اشاره کرد و پرسید هشت تن را از کجا پیدا می‌کنید. در خروج، دولت‌آبادی به او گفت جانش در خطر است. اتابک پاسخ داد خدا حفظ می‌نماید.\n\n{{quote:0}}\n\nهدایت نیز از هشدار نزدیکان خبر می‌دهد. به روایت او، حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی روز پنجشنبه به خانهٔ هدایت آمد، از اوضاع شکایت کرد و گفت صلاح هدایت در استعفا است، «اتابک را می‌زنند» و برای او نیز خطر هست. هدایت نوشت راه سوءظن به نیت اتابک بر او بسته است و در عهد سستی نمی‌کند. با هم به قیطریه رفتند. اتابک گفت امروز دوازده تن از انجمن آدمیت نزد او بوده‌اند و سوءظن را رفع کرده‌اند. هدایت انجمن آدمیت را، برخلاف اطمینان اتابک، از عمال پادشاه می‌دانست و به اتابک گفت به حرف آدمیت گوش ندهد؛ حتی تکلیف استعفا کرد. اتابک از رام کردن محمدعلی شاه قاجار مأیوس نبود.\n\nاز سوی دیگر، عباسقلی‌خان آدمیت، بنیانگذار جامع آدمیت، و عون‌الممالک از اعضای آن انجمن در به صاحبقرانیه رفتند تا از اتابک توضیح بخواهند. فریدون آدمیت متن خاطرات عون‌الممالک را در «فکر آزادی و مقدمهٔ نهضت مشروطیت» آورده و خادم بخش‌های بلندی از آن را خوانده است. در این روایت، اتابک از خدمت در دورهٔ ناصرالدین شاه قاجار و از وام‌های دورهٔ مظفرالدین شاه قاجار سخن گفت، سفر اروپا و ژاپن را مایهٔ دگرگونی خود خواند، و ادعا کرد در بدو ورود محمدعلی شاه قاجار از او همدستی برای رام کردن «علاف و بقال» می‌خواسته و او نپذیرفته است. به گفتهٔ او، وزیران را به قسم مشروطه واداشت، اما کامران میرزا نخستین نقض‌کنندهٔ عهد شد و پادشاه نیز پشت او را خالی کرد؛ «بازی شیخ فضل‌الله» با کمک مالی دربار برپا شد. اتابک همچنین از احضار شتابزده به نزد پادشاه یاد کرد که در باغ قوای حربیه را برای حملهٔ ناگهانی به تهران آماده دیده و با مهلت سه‌روزه او را از آن کار بازداشته است. این‌ها سخنان اتابک است به روایت عون‌الممالک، نه مشاهدات مستقل. خادم می‌گوید اصل کشمکش با دربار با گزارش سفیر بریتانیا نیز می‌خواند، اما آب و تاب قهرمانانهٔ روایت را باید پایین کشید.\n\n{{quote:1}}\n\nدولت‌آبادی از هیجان ضد اتابک در بهارستان نیز خبر می‌دهد. به نوشتهٔ او، شاهزاده یحیی میرزا بالای بلندی رفت و گفت خرابی کار ملت از امین‌السلطان است و اگر مشروطه می‌خواهند باید دفع شر او را بکنند. دولت‌آبادی این تحریک را از انجمن آذربایجان می‌داند که سید حسن تقی‌زاده مدیر آن بود. این نسبت را باید به خود دولت‌آبادی باقی گذاشت. خادم می‌نویسد نقشهٔ قتل از بدو ورود اتابک مطرح بود و حتی در باکو گروهی از اجتماعیون عامیون، به روایتی، به خطا به دیگری تیر انداختند. حیدرخان نیز بعدها گفت چند بار به قیطریه رفتند و کار پیش نرفت.","quotes":[{"original":"می‌گوید جواب این است که مانع پیشرفت و مشروطه و قانون شاه است و مرا هم نزد او متهم کرده‌اند. این است که از من کاری پیشرفت نمی‌کند. می‌گویم بنویسید. می‌گوید می‌نویسم، جواب را به فلانی داده‌ام قبول کرده. برمی‌خیزم و هنگام خارج شدن به او می‌گویم جان شما در خطر است. می‌گوید خدا حفظ می‌نماید.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"از کوشندگان مشروطه و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی، جلد دوم","workType":"کتاب خاطرات","page":"نقل امیر خادم، قسمت سی‌ویکم","date":"رویداد اوایل، برابر با مرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۷ میلادی)؛ انتشار کتاب در سال‌های بعد","context":"دولت‌آبادی در باغ قیطریه نامهٔ انجمن اصناف را به اتابک داد، از خطر جانی او گفت و پاسخ او را ثبت کرد."},{"original":"به جدت خدمات شایان کردم. به پدرت ده برابر خدمت کردم. نتیجه حقوق و صفتی ندیدم. به خودت در خصوص ولایتعهدی تو خدمت کردم، غیر از این به هیچ وجه آشنایی با تو ندارم غیر از صدارت من و ولیعهدی خودت. حالا من برای اصلاح امور به ایران آمدم. صریح می‌گویم تمام آنچه را فرمودی به شما دروغ گفتند. ملت تو را دوست دارد، هنوز غیرت شاه‌پرستی در ایرانیان باقی است. تمام اینها القاء شبهه و اغتشاش مملکت و اعدام سلطنت توست.","speaker":"میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک اعظم","speakerTitle":"رئیس‌الوزراء و وزیر داخله","work":"خاطرات عون‌الممالک، در فکر آزادی و مقدمهٔ نهضت مشروطیت اثر فریدون آدمیت","workType":"خاطرات، به نقل کتاب تاریخ","page":"نقل امیر خادم، قسمت سی‌ویکم","date":"دیدار، برابر با اواخر مرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۷ میلادی)","context":"اتابک به روایت عون‌الممالک، پس از دیدن قوای آماده برای حمله به تهران در باغ پادشاه، این سخنان را به محمدعلی شاه قاجار گفت و مهلت سه‌روزه خواست."}]}],"whatHappened":[{"title":"عریضهٔ وزیران و دستخط روز شنبه","body":"هدایت می‌نویسد سواد دستخط را صبح شنبه به دربار بردند، وزیران آمدند و صنیع‌الدوله، رئیس مجلس، نیز حاضر بود. محمدعلی شاه قاجار متغیر بود؛ به گمان هدایت به او باورانده بودند که آمده‌اند دستخط عزل او را بگیرند. اتابک عرض کرد مسوده حاضر است. پادشاه آن را گرفت، قدری ملایم شد، چند جا را اصلاح کرد و به صحه رساند. هدایت در حاشیه می‌نویسد مسوده با اصلاحات پادشاه بعدها نزد او مانده است. عصر شنبه دستخط را به مجلس بردند و خواندند.\n\nدولت‌آبادی روایت دیگری از تدارک همان روز دارد. به نوشتهٔ او، هدایت یک روز پیش او را دعوت کرد و گفت وزیران فردا اجماعاً نزد پادشاه می‌روند، حرف را بی‌پرده می‌زنند و عریضه‌ای می‌دهند؛ اگر جواب مساعد بود دستخط می‌گیرند و اگر نبود همه استعفا می‌دهند، و خود هدایت حتی اگر دیگران ندهند خارج می‌شود. سپس پرسید اگر دستخط موافق گرفتند روز شنبه به مجلس بیایند یا نه. دولت‌آبادی گفت نه، زیرا برای اتابک آمدن به مجلس خطر دارد، و دستخط را نمی‌توان به پیشانی چسباند؛ پیش از نشان دادن آن نیز خطر هست. قرار شد روز شنبه دولت‌آبادی در شمیران، در باغ خود، بماند و اگر دستخط مساعد شد هدایت زودتر او را ببیند تا مطلب را به انجمن‌های مورد ملاحظه حالی کنند، و اتابک پس از رفع غائله به مجلس بیاید. روز شنبه دولت‌آبادی تا دو ساعت به غروب در شمیران منتظر ماند و هدایت نیامد. بعد معلوم شد اتابک و وزیران تا یک ساعت به غروب در سلطنت‌آباد با پادشاه در کشمکش بوده‌اند و دستخط را گرفته‌اند و دیگر وقت ملاقات نمانده است. به روایت دولت‌آبادی، اتابک سید عبدالله بهبهانی را آگاه کرد و بهبهانی با غرور گفت به مجلس بروید، من هم می‌آیم.\n\nصورت مذاکرات نشست شنبه این جلسه را چنین آغاز می‌کند که در میان قرائت نظامنامهٔ وزارت داخله هیئت وزیران وارد شد و سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی نیز حضور داشتند. اتابک، که در مذاکرات با عنوان وزیر داخله سخن می‌گوید، نخست دو وزیر تازه را معرفی کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nحاج محمدحسین امین‌الضرب گفت وکلا وقتی می‌توانند جدا مشغول کار باشند که حواسشان جمع باشد و در اطراف مملکت و سرحدات صدایی بلند نشود. اتابک پاسخ داد امیدوار است انقلاب کلی جایی نباشد. امین‌الضرب اصرار کرد که در تهران همه روز انقلاب و اغتشاش است. محقق‌الدوله خواست محرکین را پیدا کنند و قلع آن‌ها را از پیشگاه همایونی بخواهند، و از تهیهٔ مالیه برای ارباب حقوق ضعیف نیز سخن گفت. حاج محمداسماعیل آقا گفت تا امروز اسباب انتظاری میان وزیران و وکلا بود و امروز آن اسباب رفع شد، اما اگر در میان کار سکته رخ دهد مجلس دیگر قبول نخواهد کرد. اتابک گفت معنی مسئولیت و مشروطیت را می‌داند و اگر موانع باشد باید خودشان رفع کنند؛ هیئت وزیران می‌خواست استعفا بدهد و ترتیب مشروطیت و مسئولیت را به حضور پادشاه عرض کرد و بر طبق آن دستخط صادر شد. از پول نیز گفت: قسمتی از مالیهٔ آن سال و قسمتی از آنچه محمدعلی شاه قاجار برای بانک ملی مرحمت کرده بود و قسمتی از محل‌های دیگر باید برداشته شود، اما از همه مهم‌تر تأسیس بانک ملی است. گمان کسانی را که پنداشته‌اند بانک برای قرض فوری به دولت ساخته شده «خبط» خواند و گفت بانک برای سامان مالیه و تجارت و آبادی است و پس از زیاد شدن سرمایه البته دولت از بانک داخلی خود قرض می‌کند.\n\nسپس سید محمدتقی هراتی عریضهٔ وزیران را، که به دستخط همایونی موشح بود، خواند. میرزا فضلعلی آقا تبریزی، نمایندهٔ آذربایجان، بعدها نوشت اتابک به‌سبب شدت چند سطر عریضه نخواسته بود آن‌ها در مجلس علنی شود؛ بنابراین متنی که خوانده شد ممکن است تمام عریضه نباشد. آنچه در صورت مذاکرات آمده این است.\n\n{{quote:1}}\n\nدستخط محمدعلی شاه قاجار، به تاریخ، در پاسخ خوانده شد.\n\n{{quote:2}}\n\nپس از دستخط، گفت‌وگو به مسئولیت جمعی وزیران، امنیت بلاد، و مالیه کشید. حاج امام جمعه خطاب به اتابک گفت تمام ملت اگر به یک تن تعدی شود شخص او مسئول است، و افزود هرگز به استعفای وزیران راضی نیستند و از آنان کار می‌خواهند. دکتر ولی‌الله‌خان پرسید آیا هشت وزیر با میل اتابک هستند و آیا ضمانت کفالتی از یکدیگر دارند. اتابک گفت از وزارتی که معرفی کرده اطمینان دارد و هر وزیری مسئول کار خویش است، مگر در امور کلی سیاسی که همه مسئول‌اند. برنامهٔ فوری را اصلاح امور، اشاعهٔ عدل، رفع ظلم، امنیت بلاد و اصلاح مالیه خواند. سید حسن تقی‌زاده گفت هنگام آمدن وزیران باید از امور کلیه و سیاست مملکت پرسش شود، نه از جزئیات، و عمل مالیه و ممیزی علمی را مقدم دانست. اتابک نشست را با این جمله به پایان برد که امیدوار است به زودی با اتحاد وکلا و وزیران تمام امور اصلاح و انتظام عمومی حاصل شود.\n\nکسروی همین سخنان را «سراپا فریب» می‌خواند و می‌نویسد نمایندگان بی‌خردانه سپاس گفتند. این داوری کسروی است و در بخش دیدگاه‌ها آمده است. فضلعلی آقا، که خود در جلسه بود، از شعف اتابک پس از خروج از نزد پادشاه یاد می‌کند و می‌نویسد اتابک پای پله‌ها گفته بود دیگر باید جد در کار را بیشتر نمود. خادم نامه را پیروزی موقتی اتابک می‌داند: او می‌خواست نشان دهد حمایت پادشاه را گرفته و دستش برای فیصله دادن به غائلهٔ شیخ فضل‌الله نوری باز شده است. همان روز، پس از خروج از بهارستان، اتابک هدف تیر قرار گرفت.","quotes":[{"original":"چون در کابینه وزرا در این ایام تغییر و تبدیلی داده شده بود لهذا امروز اولا برای معرفی حاضر در مجلس شده‌اند. جناب مستوفی الممالک وزیر جنگ مسئول و جناب علاءالملک وزیر عدلیه منتخب شده‌اند و ثانیا در باب کلیه امورات با هیئت وزرا شرفیاب خاکپای همایونی شدیم و آنچه لازم بود در اصلاح کلیه کارها عرض شد و بعضی احکامات مطاعه لازمه صادر گردید برای این حاضر در مجلس شدیم که خاطر آقایان وکلا را از مراتب مستحضر داریم و دستخطی هم صادر شد تاکید در اجرای قوانین مشروطیت و اتمام قانون اساسی و سایر قوانین که انشاءالله آقایان وکلا اقدامات مجدانه نمایند و تاکید می‌کنیم که قانون اساسی را زودتر تمام کنند.","speaker":"میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک اعظم","speakerTitle":"رئیس‌الوزراء و وزیر داخله","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، نشست ۱۴۶","workType":"مذاکرات مجلس","page":"مذاکرات روز شنبه","date":"۸ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی","context":"اتابک در آغاز نشست علنی، وزیران جنگ و عدلیه را معرفی کرد و از شرفیابی هیئت وزیران و صدور دستخط پادشاه خبر داد."},{"original":"قربان خاکپای جواهر آسای اقدس همایونت شویم خانه زادان بموجب تعهدی که در خاکپای مبارک کرده‌ایم و کلام خدا را بشهادت گرفته‌ایم ناگزیریم در هر موقع انچه را صلاح دولتخواهی نسبت بذات اقدس ملوکانه میدانیم در مصلحت ملک و دولت و ملت که عین مصلحت پادشاهست می‌بینیم بعرض برسانیم پزیشانی خلق آشفتگی عموم اختلال اوضاع مملکت از این بیشتر نمی‌شود مردم تسویه امور را از مجلس می‌خواهند مجلس موافق حقی که در قوانین اساسی باو داده شده است به وزراء مسئول رجوع می‌کند و جدا اجرای قوانین اساسی را می‌خواهد امیدواری وزرا در اجرای آن قوانین تقویت بندگان اعلیحضرت اقدس شهریاری است و البته این نکته در خاکپای مبارک مبرهن است که تا صور احکام بر وفق قوانین اساسی مقرر نگردد شکایت مجلس توحش مردم اختلال امور رفع نخواهد شد و در سوء‌عاقبت این وضع هیچ شبهه نیست و به یقین داریم که نیات مقدسه ملوکانه با عرایض دولتخواهانه این غلامان تباین ندارد استدعای عاجزانه غلامان اینست که از برای رفع تزلزل ارکان ملک و آسایش خاطر مبارک موکدا دستخط ملوکانه صادر شود که قوانین اساسی باید جدا بموقع اجرا گذارده شود تا رفع محظور از این غلامان شده بدون ملاحظه مشغول خدمت گزاری باشیم زیاده قدرت جسارت ندارد.","speaker":"هیئت وزیران به ریاست میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک اعظم","speakerTitle":"هیئت وزیران مسئول","work":"عریضهٔ وزیران به محمدعلی شاه قاجار، در صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، نشست ۱۴۶","workType":"عریضهٔ رسمی، مندرج در مذاکرات مجلس","page":"مذاکرات روز شنبه","date":"۸ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی","context":"وزیران این عریضه را پیش از نشست به پادشاه نوشتند و پس از صدور دستخط، سید محمدتقی هراتی آن را در مجلس خواند."},{"original":"جناب اشرف اتابک اعظم اجرای قوانین به تقویت مجلس چیزی است که همیشه مقصود و منظور من است تکلیف دولت و وزرا همین است و همیشه همینطور به وزرا فرموده‌ایم و بعد‌ها هم خواهیم فرمود وزرا بدون دغدغه خاطر مشغول خدمات مرجوعه بخود باشند و لازمه تقویت هم همیشه از طرف ما نسبت به آحاد وزراء خواهد شد و مخصوصا بنویسیم که وزراء قانون اساسی را از طرف ما از مجلس بخواهند که زودتر نوشته و تمام شود.","speaker":"محمدعلی شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"دستخط در پاسخ عریضهٔ هیئت وزیران، در صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، نشست ۱۴۶","workType":"فرمان و دستخط سلطنتی","page":"مذاکرات روز شنبه","date":"۸ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی","context":"این دستخط پس از شرفیابی وزیران در سلطنت‌آباد صادر شد و عصر همان روز در مجلس قرائت گردید."}]},{"title":"شلیک در جلوخان بهارستان","body":"پس از اذان و ختم مجلس علنی، به روایت فضلعلی آقا، اتابک با وزیران و بهبهانی و جمعی از وکلا به بالاخانه رفت و جمعی دیگر در حیاط بهارستان به تنفس نشستند. دولت‌آبادی می‌نویسد اتابک دست بهبهانی را گرفت و گفت به بالاخانه بروند تا مردم متفرق شوند؛ خالی از اضطراب هم نبود. هدایت می‌نویسد پس از مجلس، تقی‌زاده و مستشارالدوله و بهبهانی مدتی با اتابک در بالاخانه نشستند و چنین می‌نمود که کاری شده است. در این میان دبیرالسلطان، پسر وکیل‌الدوله، و صنیع‌حضرت و موقر، پسر ناظم‌السلطنه، وارد شدند. هدایت ورود بی‌موقع آنان را مظنون دانست. پاسی از شب گذشت. مغیرالسلطان، خویشاوند اتابک، به روایت هدایت دم در عمارت به او گفته بود تأمل کند تا درشکه را همان‌جا بیاورند؛ نشنیدند. دم در بزرگ ازدحام بود و درشکه دیر رسید.\n\nفضلعلی آقا جزئیات خروج را چنین می‌نویسد که سید محمد طباطبایی و حاج امام جمعه نزدیک سه ساعت از شب رفته خواستند از در معمول بهارستان بیرون روند، یکی از کسانشان گفت ازدحام عبور را مشکل کرده است، پس از در دیگر رفتند. درشکهٔ ایشان را نیز به آن در آوردند. از میان جمعیت سه تن با آن درشکه به در سمت دیگر آمدند، دیدند اتابک از آن در بیرون نیامد و شتابان به در معمولی برگشتند. خود فضلعلی آقا در دم دالان فاصل دو حیاط دید که جمعی از وکلا دوان می‌آیند و اتابک لاله در دست با آن‌هاست. هیاهو صدای طپانچه را پوشاند. گفتند دم در بزن‌بکش است. آدم‌های آقایان گفتند لاله‌ها را خاموش کنید و اتابک نیز به تبعیت آنان چراغ را خاموش کرد و هنوز نمی‌دانست مطلب چیست.\n\nروزنامهٔ مجلس، در شرحی که برای تکمیل مذاکرات همان روز نوشت، صحنه را چنین روایت می‌کند که پس از مجلس علنی از عمارت تحتانی به ابنیهٔ فوقانی رفتند، نزدیک دو ساعت از شب وزیران به زیر آمدند، و در حالی که بهبهانی دست اتابک را در دست داشت از صحن به فضای جلوخان وارد شدند. سائلی به بهبهانی متوسل شد و او را چند قدم نگاه داشت. در این میان جوانی عباس‌آقا نام، تبریزی‌الاصل که مدتی در تهران به صرافی اشتغال داشت، پیش آمد و با رولور سه تیر پیاپی خالی کرد. وزیر داخله به زمین افتاد. خدام و حراس بیرون دویدند. سربازی از قراولان زخم خورد و گلوله‌ای نیز به سیدی خورد. قاتل چون عرصه را تنگ دید تیری به صورت خود خالی کرد و در دم مرد. چون حراس رسیدند در تن اتابک رمقی بود، اما هر سه تیر به جای خطرناک خورده بود و پس از ربع ساعت درگذشت.\n\n{{quote:0}}\n\nفضلعلی آقا عدد تیرها را پنج می‌داند که در دالانِ در پیاپی خالی شد؛ یکی به سینهٔ اتابک خورد و یکی به پایش. او را در همان حال در کالسکه گذاشتند و به خانه‌اش بردند. دربارهٔ کسی که بهبهانی را نگاه داشت دو روایت می‌آورد: یکی آنکه متظملی برای تظلم او را گرفت، و دیگر آنکه از همراهان قاتل بود و طپانچه را به قاتل داد و برای عقب نگاه داشتن بهبهانی گفت آقا عرض دارم. کالسکه و قزاق‌های اتابک را قدری دورتر، پیش قهوه‌خانهٔ مقابل در بهارستان، نگاه داشته بودند. فضلعلی آقا تأخیر کالسکه را از «ممدات قضا» می‌خواند. خادم همین جدایی محافظان را بعید می‌داند که تصادف صرف باشد و آن را با شلوغی هماهنگ‌شده جلوی در اصلی مربوط می‌کند.\n\nبه روایت فضلعلی آقا، بهبهانی بی‌صدمه به دالان میان دو حیاط آمد و کمی آرمید. برای صنیع‌الدوله نیز احتمال خطر می‌رفت، اما او هنوز بیرون نرفته بود. علاءالملک و مستوفی‌الممالک و وزیر همایون پس از دیدن سلامت خود به منازل رفتند و بازنگشتند. فضلعلی آقا با بهبهانی و علاءالسلطنه، وزیر امور خارجه، و ناصرالملک، وزیر مالیه، و وزیر علوم و چند نماینده ماند تا تحقیقی شود. اتابک را پس از رسیدن به خانه رو به قبله نهادند و به فاصلهٔ یک ساعت یا بیشتر، بی‌آنکه حالی پیدا کند و حرفی بزند، درگذشت. براون زمان مرگ را حدود نیم ساعت پس از رسیدن به خانه می‌نویسد. تلگراف مجلس «به فاصلهٔ چند دقیقه» گفته است. این اختلاف‌ها در منابع مانده است.\n\nادوارد براون در «انقلاب ایران» شلیک را در همان ۳۱ اوت می‌گذارد، روزی که قرارداد انگلستان و روسیه نیز در سن‌پترزبورگ امضا شد، و می‌نویسد اتابک را از زمین برداشتند، در عبا پیچیدند و به خانهٔ شهری‌اش بردند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"بعد از مجلس علنی و مذاکرات شفاهی از عمارت تحتانی به ابنیه عالیه فوقانی مجتمعا تشریف فرما شده تقریبا دو ساعت از شب وزرا به زیر آمده در حالتی که حضرت آیت‌الله آقا سید عبدالله مجتهد دست جناب اشرف اتابک اعظم را در دست داشته از صحن عمارت بهارستان خارج و به فضای جلو خان وارد شدند از تصادفات امور سائلی بدیل عنایت حضرت آیه‌الله متشبث شده به کثرت الحاح حضرت آیت‌الله را چند قدمی نگاهداشته در بین این احوال جوانی عباس آقا نام تبریزی الاصل که مدتی بود در طهران به شغل صرافی اشتغال داشته پیش می‌آید و با رولور سه تیر متوالیا خالی کرده وزیر داخله یک مرتبه به زمین افتاده به محض استماع صدا خدام و حراس مجلس بیرون دویده سربازی که در جرگه قراولان است پیش آمده او هم زخم خورده و سیدی هم هدف گلوله شده شخص قاتل چون عرصه را بر خود تنگ دیده یک تیر هم بصورت خود خالی می‌کند و فی‌الفور از دنیا می‌رود تا وقتی که ازدحام حراس و خدمه می‌رسد حضرت اتابک اعظم را جزیی رمقی در تن باقی بوده ولی از سوءاتفاق هر سه این تیرها در محل خطرناکی واقع شده بعد از ربع ساعت روح پر فتوحش به عالم بالا پرواز می‌نماید.","speaker":"نویسندگان روزنامهٔ مجلس","speakerTitle":"روزنامهٔ رسمی گزارش مذاکرات مجلس شورای ملی","work":"شرح روزنامهٔ مجلس دربارهٔ قتل اتابک، پیوست نشست ۱۴۶","workType":"گزارش روزنامه","page":"مقالهٔ منضم به مذاکرات روز شنبه","date":"نوشته در پی قتل ۸ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی","context":"روزنامهٔ مجلس این شرح را برای تکمیل مذاکرات همان شنبه نوشت و جزئیات خروج از بهارستان و شلیک را ثبت کرد."},{"original":"Yet this last was still the object towards which the Aminu's-Sultan continued to work, and, by means of his inexhaustible patience and rare powers of persuasion, he had almost succeeded in obtaining a majority in the Assembly, when, on August 31 — the very day on which the ill-omened Anglo-Russian Agreement was signed at St Petersburg — he was shot as he was leaving the Baharistan in the company of Sayyid 'Abdu'llah Bahbahani by a young banker of Azarbayjan, a member of one of the anjumans or political societies, named 'Abbas Aqa, who immediately afterwards shot himself, after stabbing a soldier who tried to arrest him. The Aminu's-Sultan was lifted from the ground where he lay, wrapped in his cloak, and driven to his town residence, where he died about half an hour later.","translation":"با این همه، همین وام روسی همچنان هدفی بود که امین‌السلطان به سوی آن کار می‌کرد و با حوصلهٔ تمام‌نشدنی و قدرت نادر اقناع تقریباً به اکثریت در مجلس رسیده بود که در ۳۱ اوت، درست در همان روزی که پیمان نامیمون انگلستان و روسیه در سن‌پترزبورگ امضا شد، هنگام خروج از بهارستان در معیت سید عبدالله بهبهانی، به دست جوانی صراف از آذربایجان، عضو یکی از انجمن‌ها، به نام عباس آقا هدف تیر قرار گرفت. عباس آقا سپس، پس از خنجر زدن به سربازی که خواست دستگیرش کند، خود را کشت. امین‌السلطان را از زمینی که بر آن افتاده بود برداشتند، در عبا پیچیدند و به خانهٔ شهری‌اش بردند، و نزدیک نیم ساعت بعد درگذشت.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"ایران‌شناس","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۴۸ تا ۱۵۱","date":"انتشار ۱۹۱۰ میلادی، برابر با ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۵۴۹ شاهنشاهی)","context":"براون قتل اتابک را با امضای قرارداد ۱۹۰۷ در همان روز می‌آورد و نحوهٔ شلیک، خودکشی ضارب و بردن مجروح به خانه را شرح می‌دهد."}]},{"title":"مدارک جیب و بازداشت‌های همان شب","body":"فضلعلی آقا می‌نویسد دم کالسکه کسانی در موقع قتل خاک پاشیدند تا زننده معلوم نشود. نخست میرزا صادق، پسر میرزا عباسقلی‌خان آدمیت، را گرفتند که پس از صدای طپانچه گریخته بود و قزاق در تعقیب، او را دم خانهٔ مشارالدوله شیرازی یافته بود. گفت می‌خواسته به اتابک عریضه بدهد و مصدر کاری نیست. در کاغذهای بغلش عریضه‌ای بود بدین مضمون که آمده اطلاعاتی بدهد، وکیل‌السلطنه نگذاشته، و بعضی انجمن‌ها در صدد قتل اتابک‌اند، از جمله چند شب پیش در خانهٔ یحیی میرزا جمع بوده‌اند. گفت پدرش نیز از اهل انجمن سری است و مطالبشان از او پوشیده است. سلاحی با او نبود.\n\nدوم جنازهٔ کسی را آوردند که گلوله از دهانش رفته و از کله بیرون آمده بود. پطران و فشنگ و کارد خنجری و بیاض دعا داشت، با بلیت اتحادیهٔ طلاب و بلیت انجمن آذربایجان و کاغذهای دیگر. این را قاتل دانستند که هنگام تعقیب طپانچه را به دهان خود خالی کرده است. نامش عباس آقای تبریزی صراف بود. بعد با نظر پزشکان معین شد که خود را با گلوله کشته است. سوم، یکی از گریختگان با خنجر به شکم و پای سرباز دماوندی، که از قراولخانهٔ چهارراه بیرون آمده بود، زد و از سمت خیابان ظل‌السلطان گریخت و پیدا نشد. گلوله‌ای نیز به پای سید محمد، از کسان بهارستان، خورد. همان شب کسان حکومت عباسقلی‌خان آدمیت را با کاغذهای خانه‌اش گرفتند و به قزاق‌های بهارستان سپردند. خادم می‌نویسد پس از چند روز معلوم شد پدر و پسر در قتل دست نداشته‌اند و هر دو آزاد شدند؛ هشدار نامه نیز دیر رسیده بود.\n\nدر جیب عباس آقا کارتی نیز یافتند. کسروی متن آن را چنین می‌آورد: «عباس آقا صراف آذربایجانی عضو انجمن نمره ۴۱ فدایی ملت.» براون نوشته را چنین نقل می‌کند: عباس آقا، صراف آذربایجان، عضو انجمن، فدایی ملی شمارهٔ ۴۱. به گفتهٔ براون، از جسد چهار کپسول استریکنین و پاره‌ای سنگ جهنم نیز به دست آمد. کسروی از براون دو کپسول استریکنین و یک پاره سنگ دوزخ نقل می‌کند. روشن نشد کارت به کدام انجمن تعلق دارد. فضلعلی آقا از بلیت انجمن آذربایجان سخن گفته است. خادم هشدار می‌دهد که این نام را نباید با انجمن ایالتی رسمی تبریز یکی گرفت؛ مقصود انجمنی مخفی در تهران است که با اجتماعیون عامیون پیوند داشته است. کسروی می‌نویسد نام «انجمن نمره ۴۱» مایهٔ ترس بسیار شد و صدها کس دعوی همبستگی با آن کردند، اما بنیادی نداشت.\n\nکسروی عباس آقا را جوانی بیست و دو ساله از مردم تبریز، پسر حاجی محمد، می‌شناساند که در تهران به صرافی می‌پرداخت و در بازار بسیاری او را می‌شناختند. دولت‌آبادی سن او را نزدیک بیست و سه سال می‌نویسد، جوانی آرام و بی‌شرارت، بی‌عیال و اولاد، با معاش منظم و دارایی مختصر، که در کار مشروطه‌خواهی شور داشت. به روایت دولت‌آبادی، چون در مجمع رفیقان قرعه به نام او افتاد حاضر شد؛ به عکاسخانهٔ عبدالله میرزا رفت، عکس برداشت و به روسی‌خان شاگرد عکاس گفت این عکس را ارزان نفروش که طالب بسیار خواهد داشت؛ روزها با رولور مشق تیر می‌کرد؛ و روز پیش از واقعه به حمام رفت و خود را پاکیزه کرد. حیدرخان نیز از حمام روز جمعه با عباس آقا و میرزا علی‌اکبر و حسن آقا، برادر عباس آقا، یاد می‌کند.\n\nهدایت در شناسایی زننده تردید می‌کند. به نوشتهٔ او سه تیر به اتابک اصابت کرد و سید به سلامت گذشت؛ عباس‌نامی تیری در دهانش خورده بود و از پشت سر نیز سخن می‌گفتند؛ در میدان، جلو در منزل امین‌السلطان، به مسافتی دور از در مجلس افتاده بود و از بغلش تعرفهٔ انجمن آدمیت درآمده بود. هدایت این تعرفه و ملاقات دوازده تن به عنوان آدمیت را هر دو «دم خروس» می‌خواند. می‌افزاید اگر او قاتل بود داعی نداشت در طرف دیگر میدان خود را بزند، و اتابک هیچ‌وقت مسلحی همراه نداشت؛ بدبختی عباس آقا آن بود که در آن محل تنها بود. پزشکان، به روایت فضلعلی آقا و دولت‌آبادی، خودکشی را تصدیق کردند.\n\nصنیع‌الدوله و هدایت، به نوشتهٔ هدایت، می‌خواستند حرکت کنند و از کیفیت دم در خبر نداشتند. در سرسرای مجلس حاج امین‌الضرب جلوی آنان را گرفت و قضیه را خبر داد. قدری درنگ کردند و از در دیگر به منزل رفتند."},{"title":"تلگراف مجلس و لایحهٔ اصناف","body":"بامداد یکشنبه وکلا و علمای حاضر در دارالشورا، به نوشتهٔ روزنامهٔ مجلس، از این اتفاق سخت اندوهگین بودند و برای جلوگیری از تزلزل ولایات تلگرافی به حکام و انجمن‌های ایالتی مخابره کردند. هدایت نیز همین تلگراف را می‌آورد و تاریخ آن را می‌گذارد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر همین روزها مجلس تلگرافی نیز به محمدعلی شاه قاجار نوشت و قتل را از ضایعات بزرگ دولت و ملت خواند، خدمات اتابک را در آستان سه پادشاه یاد کرد، و از آمدن کسبه و اصناف به دارالشورا برای تحقیق سوءقصد و فرونشاندن آتش اغراض خبر داد و خواستار انتخاب شخصی کافی بر وزارت داخله و تأکید بر اسباب نظم شد. دستخط تلگرافی پادشاه از صاحبقرانیه در نشست سه‌شنبه خوانده شد.\n\nدر نشست یکشنبه، که صورت مذاکرات آن را نشست ۱۴۷ ثبت کرده است، نمایندگان اصناف به مجلس آمدند و تحقیق و تدفین را خواستند. محقق‌الدوله گفت جای تأسف است که اشخاص خدمتگزار به چنین بلایی مبتلا شدند و باید ترتیبی نهاد که خائنان به چنین تجاوزی دست نزند. سید محمدتقی هراتی لایحهٔ انجمن اصناف را خواند.\n\n{{quote:1}}\n\nآقا میرزا محمود خوانساری گفت البته جد وکلا بر این است که قاتل و محرک معلوم شود. محقق‌الدوله افزود خائنین نمی‌گذارند نیت خالص اصناف بروز کند. کسروی این دلسوزی را نابجا می‌خواند. آن داوری از او است. آنچه در سند اصناف آمده، عنوان «اول مشروطه‌خواه» است، در مجلسی که تندروان همان شخص را ستون استبداد می‌خواندند.","quotes":[{"original":"تلگرافخانه‌های عموم ولایت بحکام و انجمن‌های ایالتی اطلاع بدهند. دیروز (بیست و یکم ماه) اتابک اعظم وزیر داخله برای معرفی وزرای جنگ و عدلیه حسب الرسم بمجلس مقدس شورای ملی حاضر شده بعد از انعقاد مجلس دو ساعت از شب رفته در بیرون بهارستان در موقع درشکه نشستن از طرف دو نفر شخص مجهول‌الحال بگلوله رولور مضروب و به فاصله چند دقیقه برحمت ایزدی پیوست قاتل با رفیق قاتل بلافاصله خود را کشته مجلس شورای ملی به اتفاق امنای دولت بجد تمام مشغول تحقیقات است که منشا این سوءقصد و مرتکبین اصلی آن را بدست آرد قتل مرحوم اتابک اعظم از ضایعات عظیمه و موجب تاسف و تحسر کلی است امید است کشف منشا فساد و جزای قانونی مرتکب و شرکای او در سایه قدرت و سطوت مجلس شورای ملی بسهولت میسر و از برای عموم ملت ایران تشفی عادلانه حاصل شود.","speaker":"مجلس شورای ملی","speakerTitle":"دارالشورای ملی دورهٔ نخست","work":"تلگراف به حکام ولایات و انجمن‌های ایالتی","workType":"تلگراف رسمی مجلس","page":"مندرج در روزنامهٔ مجلس و در پیوست نشست ۱۴۶؛ نیز در خاطرات و خطرات، نمایهٔ پی‌دی‌اف ص ۲۲۲","date":"بامداد یکشنبه ۹ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۱ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی","context":"مجلس یکشنبه صبح، برای رفع اضطراب ولایات، قتل شب گذشته را به حکام و انجمن‌ها خبر داد و از تحقیقات مشترک با دولت سخن گفت."},{"original":"حضور مبارک امنای مجلس عرض می‌شود که تمام اهتمامات حجج اسلام و علمای اعلام و عقلای مملکت و ملت در تاسیس این مجلس محترم به جهت رفع ظلم و اشاعه عدل بوده است و تمام مراتب ما ضعفا مسلمانان که هیات اصناف و تجار و کسبه این مملکت می‌باشیم تاکنون هر چه داشته‌ایم در این راه صرف نموده‌ایم و اکنون این واقعه بزرگ که قتل این شخص که صدراعظم مملکت و اول مشروطه خواه و خدمتگزار بدولت وملت بوده است بظلم و طغیان واقع شده لهذا با کمال احترام استدعا مینمائیم که جدا مجلس محترم از هیئت وزرا و حکومت شهر قاتل ومحرک این عمل شنیع را خواسته مجازات قانونی بدهند والا ما اصناف شما وکلای محترم را آسوده نخواهیم گذاشت.","speaker":"هیئت انجمن اصناف تهران","speakerTitle":"نمایندگان اصناف و تجار و کسبه، در لایحه به مجلس","work":"لایحهٔ انجمن اصناف، قرائت‌شده در صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، نشست ۱۴۷","workType":"لایحهٔ صنفی، مندرج در مذاکرات مجلس","page":"مذاکرات روز یکشنبه","date":"۹ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۱ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی","context":"نمایندگان اصناف پس از قتل به مجلس آمدند و اتابک را «اول مشروطه‌خواه» خواندند و مجازات قانونی قاتل و محرک را خواستند."}]},{"title":"خاکسپاری، گور عباس آقا و اجتماع‌ها","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد نعش اتابک را در کالسکه به خانه‌اش بردند، شستند، و فردا شب بی‌اطلاع کسی به قم فرستادند و آنجا دفن کردند. کسروی نیز از شستن و پیچیدن در سفید و فرستادن به قم سخن می‌گوید. هدایت می‌نویسد اگر قتل از طرف ملیون بود می‌بایست از طرف دولت برای انظار خارجه تشریفاتی به جا آید؛ ظاهر آن بود که به میل خاطر پادشاه شده است و ختم مختصری هم گذاشته نشد. به عقیدهٔ او، اگر مردم را تصدیق کنیم که اتابک فدای مقاصد پادشاه شده، می‌بایست دولت به جنازهٔ مردی بدین شهرت در داخل و خارج احترام می‌گذاشت.\n\nجنازهٔ عباس آقا را به حیاط بهارستان آوردند و روی خاک نهادند. دولت‌آبادی ظهر یکشنبه نعش را پای دیوار عمارت، در باغ طرف شمال، دید. پزشک آوردند تا معلوم کنند خودکشی بوده یا او را کشته‌اند، و خودکشی تصدیق شد. نعش را در گورستان مختارالسلطنه دفن کردند. تندروان از مشروطه‌خواهان قاتل را تجلیل می‌کردند و از رفتار نظمیه که نعش را شبانه دفن کرده و محل را نشان نمی‌داد دلتنگ بودند. روز دوشنبه هیجانی برخاست و می‌خواستند بر اجلال‌السلطنه، رئیس نظمیه، حمله برند. اجلال‌السلطنه از دوستان دولت‌آبادی بود و از او استمداد کرد. دولت‌آبادی به خانهٔ او رفت، نمایندگان انجمن‌ها را آرام کرد و پس از تحقیق که در کفن و دفن کوتاهی نشده، به رئیس نظمیه گفت انکار محل قبر بدگمانی را می‌افزاید. محل را نشان دادند و غسال گواهی داد که او را غسل داده و کفن کرده و دفن نموده است. مردم آرام شدند و بر گور علامتی نهادند.\n\nکسروی می‌نویسد جنازه دو روز و بیشتر روی خاک ماند، زیرا در آغاز مجلس و بسیاری از مردم تهران کار او را نیک نمی‌داشتند و شهربانی آشنایان و دوستانش را دنبال می‌کرد؛ سپس شهربانی او را با خواری از زمین برداشت و به گورستان فرستاد. شنبه ۱۵ شهریور نزدیک دو هزار تن سر خاک آمدند. در تبریز قلیچ‌آقا با شمشیر آخته به بازار رفت. ختم ۲۸ شهریور در مسجد میدان مقصودیه برگزار شد. کسروی می‌نویسد برادر عباس آقا از تهران گریخت و در قزوین به ناشناس خود را کشت.\n\nچهلم را کسروی یکشنبه ۱۳ مهر می‌نویسد. براون از شمارهٔ ۱۳۵ «حبل‌المتین»، مورخ ۸ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی، گزارش جشن یکشنبه، برابر با ۶ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی و ۱۳ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی، را می‌آورد و از اجتماع بر گور و سخنرانی در ستایش کار او خبر می‌دهد. خادم از گزارش سفارت بریتانیا رقم نزدیک به پانزده هزار تن را می‌آورد که مانند بست در گورستان چادر زدند. این دو رقم با هم نمی‌خواند و هر یک به منبع خود می‌ماند. هدایت از ازدحام و گل‌ریختن در شب هفتم بر گور عباس آقا نیز سخن می‌گوید."}],"views":[{"title":"روایت اجتماعیون عامیون و خاطرات حیدرخان","body":"روایت رایجی که در میان تندروان و سپس در تاریخ‌نگاری مشروطه پیچیده این است که حوزهٔ مخفی اجتماعیون عامیون تهران «اعدام» اتابک را تصویب کرد و اجرای آن را به کمیته‌ای سپرد که حیدرخان عمواوغلی ریاست آن را داشت و قرعه به نام عباس آقا افتاد. حیدرخان سال‌ها بعد این سازمان را چنین نوشت. متن او، به روایت خادم، از کتاب «حیدر عمواوغلی» اثر اسماعیل رایین است و در نشریهٔ «یادگار» نیز آمده است. مارتین همان روایت را یکی از نظریه‌های معاصر می‌شمارد و به چاپ شیخ‌الاسلامی و ویلسون از خاطرات حیدرخان ارجاع می‌دهد.\n\n{{quote:0}}\n\nاین روایت را باید در حد خاطرات بعدی یک طرف باقی گذاشت. نسبت پول دادن اتابک به شیخ فضل‌الله نوری ادعای حیدرخان است و با روایت خود اتابک، که بست را کار دربار و نایب‌السلطنه می‌دانست، و با گزارش مارتین، که مالی بست را عمدتاً از دربار و خود پادشاه می‌داند، نمی‌خواند. نام ملک‌المتکلمین و سید جمال واعظ نیز در این متن از زبان حیدرخان آمده است. کسروی می‌نویسد حیدرخان کشتن اتابک را به گردن می‌گیرد و «چنین می‌گویند که تقی‌زاده هم آگاهی می‌داشته»، و آن روز خود حیدرخان جلو بهارستان بوده و برای کمک ریگ به چشم سربازان می‌پاشیده؛ سپس می‌افزاید دانسته نیست این اندازه تا چه حد راست است. خادم احتمال می‌دهد تقی‌زاده در کمیتهٔ سیاسی، نه در شاخهٔ اجرایی، جای داشته باشد، و یادآور می‌شود که خود تقی‌زاده در خاطراتش پیوند خاصی با حیدرخان را انکار کرده است.\n\nدولت‌آبادی نیز، بی‌آنکه نقش خود را صریح بگوید، نشان می‌دهد با انجمن‌های تندرو در ارتباط بوده، از برنامهٔ قتل خبر داشته، و به هدایت هشدار داده است که اتابک را روز شنبه به مجلس نبرند. نگاه او به عباس آقا ستایش‌آمیز است. فضلعلی آقا، که خود را بی‌ربط نزدیک با اتابک می‌خواند، پس از مرگ جانب دیگری می‌گیرد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"خیانتهای سابقه میرزا علی اصغر خان ابداً منظور نظر نبوده، مجدداً شروع به خیانتهای پی‌درپی کرده، اتصالاً بدون آنی استراحت در کار انهدام اساس مشروطیت بود. چنانچه شیخ فضل‌الله مجتهد را نیز پول داده تحریک کرده با جمعی هواخواهانش به حضرت عبدالعظیم فرستاد و آن غائله را برپا نمود. حوزه مخفی اجتماعیون عامیون تهران که مرحوم حاجی ملک‌المتکلمین و آقا سید جمال واعظ نیز در آن حوزه عضویت داشتند، اعدام اتابک را رأی داده به کمیته مجری حکم اعدام اتابک را فرستادند. کمیته مجری هم حکم را به هیئت مدهشه که عبارت از دوازده نفر تروریست تقسیم به سه جوخه چهار نفری و در تحت ریاست من بودند، فرستادند. کمیسیون مخصوص از برای تعیین اسلحه، یعنی اینکه ترور با بمب بشود یا با اسلحه دیگر، منعقد گردید. پس از مشورت زیاد تعیین اسلحه شد و به اکثریت آراء بمب و اسلحه دیگر را صلاح ندیده، بنا شد که با رولور این کار انجام پذیرد. در هیئت مدهشه قرعه کشیده شد، به نام عباس آقا بیرون آمد. دو نفر هم برای او محافظ قرار داده شد. چندین دفعه به قیطریه عمارت ییلاقی اتابک در شمیران رفته، که من هم با آنها بودم و ممکن نشد که انجام پذیرد. خبر داده شد که فردا ۲۲ رجب اتابک به پارلمان خواهد آمد. روز جمعه ۲۱ من و عباس آقا و میرزا علی‌اکبر و حسن آقا برادر عباس آقا به حمام رفتیم. فردا به پارلمان رفته بلیتی برای عباس آقا گرفته شد که در جزء تماشاچیان به پارلمان رفت.","speaker":"حیدرخان عمواوغلی","speakerTitle":"از فعالان اجتماعیون عامیون و به روایت خودش رئیس هیئت اجرای حکم","work":"حیدر عمواوغلی، اثر اسماعیل رایین؛ نیز خاطرات منتشرشده در نشریهٔ یادگار","workType":"خاطرات سیاسی","page":"نقل امیر خادم، قسمت سی‌ویکم","date":"نگارش خاطرات سال‌ها پس از رویداد؛ قتل در شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۷ میلادی)","context":"حیدرخان سازمان تصویب و اجرای قتل را به حوزهٔ تهران اجتماعیون عامیون، ملک‌المتکلمین، سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی و هیئت دوازده‌نفرهٔ خود نسبت می‌دهد و تاریخ قمری حمام و ورود به مجلس را می‌نویسد."},{"original":"از روزی که اتابک آمده بود مردم درباره‌اش دو فرقه بودند. جمعی او را مشروطه‌خواه و با مجلس همراه و اولین شخص لایق وزارت داخله و صدراعظمی ایران می‌دانستند و جمعی دیگر به ضد این معتقد بودند. دلیل فرقه اول مکاتیب امثال ملکم و طالبوف و غیرهما و روزنامه‌های خارجه و کردار خودش بعد از ورود و بی‌میلی شاه بر تقدیر صحت و معاندت و مخالفت مستبدین با او و نحو اوست. دلیل فرقه ثانی عدم رفع انقلابات اطراف، با اینکه رفع فتنه سالارالدوله با مختصر توجهی از مشارالیه شد، و با رئیس مجلس مربوط شدن و مجلس را هم‌خیال خود کردن. [...] او بعد از مراجعت از سفر فرنگستان غیر از امین‌السلطان اول بود و تمام همتش این بود که خدمتی به ملت و ایران نماید که تلافی کارهای وزارت ایام استبدادش بشود. مشارالیه ایرانی را ویران نموده، خود مکرر ویران شده، تجربه‌ها کرده، کسی شده بود که آبادی از او مترقب گردیده بود. اما در وقت لزومِ وجودش، از بدبختی ایران، این چنین پیش آمد.","speaker":"میرزا فضلعلی آقا تبریزی","speakerTitle":"نمایندهٔ آذربایجان در مجلس اول","work":"بحران دموکراسی در مجلس اول: خاطرات و نامه‌های میرزا فضلعلی آقا تبریزی، به اهتمام غلامحسین میرزاصالح","workType":"خاطرات و گزارش گواه عینی","page":"نقل امیر خادم، قسمت سی‌ویکم","date":"نگارش پس از رویداد شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی)","context":"فضلعلی آقا، که خود در بهارستان حاضر بود، دو فرقهٔ داوری دربارهٔ اتابک را شرح می‌دهد و پس از سفر فرنگ او را دیگر آن امین‌السلطان پیشین نمی‌داند."}]},{"title":"روایت دربار و داوری هدایت","body":"هدایت، وزیر علوم کابینه و گواه بخش بزرگی از همان روز، قتل را کار ملیون نمی‌داند. به نوشتهٔ او «اتابک به دست دولتی‌ها و به نام ملی‌ها کشته شد». مردم پنداشتند فتحی کرده‌اند و در تاریکی می‌رقصند، حتی بعضی قتل را برای شهرت به خود نسبت دادند. اگر نسبت به دولت می‌رسید، به عقیدهٔ او دولت بیم می‌داشت و مجلس را به توپ نمی‌بست. این جملهٔ اخیر از سنهٔ بعد خبر می‌دهد و داوری بعدنگر است.\n\n{{quote:0}}\n\nاو به نقل از اورنگ، که بعدها محمدعلی میرزا را ملاقات کرده بود، می‌آورد که محمدعلی میرزا دو نوبت از قتل اتابک اظهار تأسف کرده و گفته بود «خبط کردم»، و دبیرالسلطان هنگام مرگ نزد اورنگ به دخالت در قتل اقرار کرده بود. هدایت این هر دو را روایت دست‌دوم می‌ماند. ورود دبیرالسلطان و صنیع‌حضرت و موقر را به بالاخانه در همان شب نیز او مظنون دانسته بود، و نوشته بود سعدالدوله به خانهٔ میرزا حسین‌خان، منشی سفارت اتریش، که نزدیک مجلس بود رفته است، و موقر به نیرالملک گفته بود شما اینجا نمانید. این قرائن را هدایت کنار هم می‌چیند، اما تحقیق حقوقی به معنای امروزی از آن‌ها برنمی‌آید.\n\nدربارهٔ سیاست اتابک پس از سفر، هدایت صریح‌تر است: اتابک فرصت نیافت آنچه را پس از سفر در پیش گرفته بود اجرا کند.\n\n{{quote:1}}\n\nصنیع‌الدوله، رئیس مجلس، به نوشتهٔ مارتین معتقد بود توطئه را دربار چیده است و از بیم جان خود از ریاست کناره گرفت. خادم می‌افزاید صنیع‌الدوله قتل را با دشمنی کهنهٔ میرزا جوادخان سعدالدوله نیز پیوند می‌داد، در حالی که مدرک استواری برای دخالت سعدالدوله در دست نیست. مرتضی‌قلی‌خان وزیر مخصوص، حاکم تهران، به نوشتهٔ مارتین از این اعتقاد که کار از انجمن سری تندرو است و از بیم توطئهٔ ارتجاعی علیه خود، از مقام کناره گرفت.","quotes":[{"original":"درشب هفت عباس آقا برقبر او ازدحامی شد و گلها ریختند و قضی‌الامر اتابک بدست دولتیها و به نام ملی‌ها کشته شد.","speaker":"مهدیقلی هدایت مخبرالسلطنه","speakerTitle":"وزیر علوم کابینهٔ اتابک و نویسندهٔ خاطرات","work":"خاطرات و خطرات","workType":"کتاب خاطرات","page":"نمایهٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۲۲","date":"نگارش سال‌ها پس از رویداد؛ قتل در شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۷ میلادی)","context":"هدایت پس از شرح اجتماع بر گور عباس آقا، جمع‌بندی خود را دربارهٔ عاملان قتل می‌نویسد."},{"original":"در سیاست اتابک قبل از مسافرت نبود او را فرصت ندادند ملت ظنین و بی‌فرصت دولت مخالف نتیجه همان بود که شد.","speaker":"مهدیقلی هدایت مخبرالسلطنه","speakerTitle":"وزیر علوم کابینهٔ اتابک و نویسندهٔ خاطرات","work":"خاطرات و خطرات","workType":"کتاب خاطرات","page":"نمایهٔ پی‌دی‌اف، ص ۲۲۳","date":"نگارش سال‌ها پس از رویداد","context":"هدایت پس از نقل روایت اورنگ، جمع‌بندی می‌کند که اتابک پس از سفر دیگر آن سیاست پیشین را نداشت و فرصت عمل نیافت."}]},{"title":"سه نظریه و سخن از دو توطئه","body":"مارتین در ایرانیکا تاریخ قتل را برابر ۳۱ اوت می‌نویسد و نظریه‌ها را چنین مرتب می‌کند: یک نسخهٔ معاصر آن است که کمیتهٔ مخفی تهران به «اعدام» رأی داد و کار را به گروهی سپرد که حیدرخان رهبر آن و عباس آقا عضو آن بود؛ برخی محافظه‌کاران همین را پذیرفتند. نظریهٔ دوم، که صنیع‌الدوله بر آن بود، توطئهٔ دربار است. هنوز کسانی، بر پایهٔ خاطرات حیدرخان، به یک توطئهٔ واحد تندرو باور دارند. بررسی اسناد بریتانیا، به روایت کدی در مقالهٔ ۱۹۷۱ میلادی «ترور امین‌السلطان (اتابک اعظم)، ۳۱ اوت ۱۹۰۷» و پژوهش جواد شیخ‌الاسلامی دربارهٔ اسناد راکد وزارت امور خارجهٔ انگلستان، از دو توطئهٔ جداگانه سخن می‌گوید، بی‌آنکه معلوم کند کدام یک به هدف رسید. مارتین میان این‌ها برنده اعلام نمی‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی نظریه‌هایی را که یحیی میرزا اتابک را زد و برای بدنام کردن دیگری تیری به عباس آقا زد، یا حیدرخان پس از قتل عباس آقا را کشت تا راز نماند، یا محمدعلی میرزا چون در نهان خواهان مشروطه بود دستور قتل داد، «پندارهایی از روی دلخواه» می‌خواند و می‌گوید آگاهی درستی در دست نیست؛ آنچه از جستجوی خود به دست آورده به حیدرخان و انتخاب عباس آقا بازمی‌گردد. در همان حال، کسروی اتابک را پا‌فشار بر انداختن مشروطه می‌داند و می‌نویسد بیشتر نمایندگان را تباه کرده و نیروی مجلس را گرفته بود. این داوری با روایت هدایت و فضلعلی آقا و با دستخط همان روز نمی‌سازد و باید آن را از صدای کسروی جدا نگاه داشت.\n\nبراون نامهٔ مخبری به تاریخ ۵ دسامبر ۱۹۰۷ میلادی را می‌آورد که قتل را نقطهٔ عطف جنبش آزادی و نشان عزم ایرانیان برای برداشتن هر وزیری می‌خواند که به گمانشان بر ضد آزادی‌های تازه‌شان توطئه می‌کند. نویسنده می‌گوید از تأیید ترور سیاسی اکراه دارد، اما نمی‌تواند انکار کند که این قتل به جنبش اصلاحات «خیر عظیم» رساند و از آن پس کسی جرئت مخالفت علنی با مجلس را نیافت. براون می‌افزاید در آغاز برخی روزنامه‌های ایران از این خشونت ابراز وحشت کردند، اما سپس، به‌ویژه پس از آشکار شدن مفاد قرارداد ۱۹۰۷، توجه عامه به سوی ضارب برگشت و او را میهن‌پرستی دانستند که جان داد تا کشور را از خائنی برهاند. این قضاوت مخبر براون است.\n\nکسروی از مبادلهٔ شعر ترکی میان روزنامهٔ «ملانصرالدین» قفقاز و روزنامهٔ «آذربایجان» تبریز پس از آمدن و کشته شدن اتابک نیز یاد می‌کند: قفقاز سست‌کاری مجلس را دستاویز کرد که جنبش ایران سرسری است؛ پس از قتل، آذربایجان نوشت دعا مستجاب شد؛ ملانصرالدین پاسخ داد یک گل بهار نمی‌آورد و توپ و تفنگ و کشتی جنگ و وزارت مالیه کجاست؛ آذربایجان گفت یواش یواش. کسروی می‌نویسد این شعرها در تبریز شناخته شد و کودکان در کوچه‌ها می‌خواندند، و نظیر آن را در روزنامه‌های تهران نمی‌بیند. این بازتاب مطبوعاتی یک شهر است، نه دلیل حقوقی هویت آمر.","quotes":[{"original":"According to one contemporary version, members of the secret Tehran committee had voted for his \"execution\" and assigned the task to a group of which Haydar Khan was the leader and Abbas Aqa a member. [...] A second theory, that the assassination had been plotted by the court, was held by Sani'-al-Dawla, who resigned as president of the Majles in fear of his own life. There are still those who believe, on the basis of Haydar Khan's memoirs, that the assassination resulted from a single radical plot. Investigation of British documents, however, suggests that there were two separate plots, though it is not clear which of them was the successful one.","translation":"به یک روایت معاصر، اعضای کمیتهٔ مخفی تهران به «اعدام» او رأی دادند و کار را به گروهی سپردند که حیدرخان رهبر آن و عباس آقا عضو آن بود. [...] نظریهٔ دوم، که قتل را دربار طراحی کرده بود، نزد صنیع‌الدوله بود، که از بیم جان خود از ریاست مجلس کناره گرفت. هنوز کسانی، بر پایهٔ خاطرات حیدرخان، بر آن‌اند که قتل از یک توطئهٔ واحد تندرو برخاست. با این همه، بررسی اسناد بریتانیا از دو توطئهٔ جداگانه حکایت می‌کند، هرچند روشن نیست کدام یک به هدف رسید.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"مقالهٔ","date":"انتشار نسخهٔ مورد استفاده در دانشنامهٔ ایرانیکا؛ رویداد ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی","context":"مارتین پس از شرح قتل، نظریه‌های کمیتهٔ تندرو، توطئهٔ دربار، خاطرات حیدرخان و پژوهش کدی و شیخ‌الاسلامی را کنار هم می‌گذارد."}]}],"aftermathSections":[{"title":"ترس سیاسی، استعفای صنیع‌الدوله و ریاست احتشام‌السلطنه","body":"خادم می‌نویسد پس از قتل، رجال و اعیان تهران سخت ترسیدند که نام بعدی در فهرست انجمن‌های زیرزمینی باشند، و می‌دانستند نظمیه توان حمایت از نخست‌وزیر را هم نداشته است. نخستین اثر آشکار در خود مجلس ظاهر شد. صنیع‌الدوله، که پیشتر نیز بر سر نزاع با سعدالدوله یک بار استعفا داده و بازگردانده شده بود، این بار از ریاست کنار رفت. در نشست شنبه ورقهٔ استعفای سوم او خوانده شد. او نوشت در آغاز به حسن ظن نمایندگان ریاست را پذیرفته، هرچه بر خدمات افزوده نتیجه به عکس بخشیده، زحماتش پنهان مانده و در معابر بد گفته‌اند بلکه به قتل تهدیدش کرده‌اند، و استدعا کرد این استعفا را بپذیرند و اگر سزاوار است همان وکالت برایش بماند.\n\n{{quote:0}}\n\nخادم تاریخ کناره گرفتن را ۱۲ شهریور می‌نویسد. مارتین علت را بیم جان و باور به توطئهٔ دربار می‌داند.\n\nمجلس در جست‌وجوی رئیس تازه به میرزا محمودخان احتشام‌السلطنه روی آورد. او از خاندان قاجار و وزیرمختار پیشین در برلین بود، در ماه‌های مهاجرت و بست از تهران دور و در کمیسیون مرز ایران و عثمانی به سر می‌برد، و به وکالت غیابی انتخاب شده بود. خادم می‌نویسد او در ۱۷ شهریور وارد صحن شد و همان روز به ریاست برگزیده شد. صورت مذاکرات نشست سه‌شنبه انتخاب رئیس را در دستور همان روز دارد. ریاست احتشام‌السلطنه تا فروردین بعد، نزدیک هفت ماه، ماند. خادم این دوره را، به رغم وخامت اوضاع کشور، منظم‌ترین و کارآمدترین مقطع قانونگذاری مجلس اول می‌داند. هدایت می‌نویسد احتشام‌السلطنه برای گسیختن حاضرتر است تا برای بستن؛ با مشروطه صمیمی است اما تندی صلاح نبود. صنیع‌الدوله از آن پس فقط به عنوان وکیل در مجلس حاضر می‌شد.","quotes":[{"original":"حضور ذی‌سعادت ظهور وکلای عظام ادام الله تاییداتهم در بدو تاسیس این مجلس که تنها باعث سعادت ملت و آبادی مملکت بود بعضی نظر بحسن ظنی که باین بنده داشتند به ریاستم منتخب کردند و چون برحسب نیت صاف خود چنین اقدامی را نموده کفی بالله شهیدا آنچه لازمه کوشش و سعی بود فرو گذار نکردم. اگر قصوری می‌شد علت آن بود که اسباب فراهم نبود و هر چه هر روزه بر خدمات خود افزودم نتیجه بعکس بخشید و رفته رفته زحمات صادقانه‌ام در خفیه ماند بلکه علنا در معبرها بد گفتند بلکه تهدید بقتلم کردند اینک بدون هیچ شکایت و گله عرض می‌نمایم و استدعا می‌کنم که این استعفاء سومم را پذیرفته و بهمان وکالت اگر سزاوار هستم قبولم فرمایند.","speaker":"مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله","speakerTitle":"رئیس مستعفی مجلس شورای ملی","work":"ورقهٔ استعفای سوم از ریاست مجلس، در صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، نشست ۱۵۰","workType":"نامهٔ استعفا، مندرج در مذاکرات مجلس","page":"مذاکرات روز شنبه","date":"۱۵ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۷ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی","context":"صنیع‌الدوله پس از قتل اتابک از ریاست کنار رفت و این استعفا را به مجلس فرستاد؛ منشیان آن را در نشست شنبه خواندند."}]},{"title":"انجمن امرا، پایان بست شیخ فضل‌الله و امضای متمم","body":"دومین تغییر، به روایت خادم، چرخش ناگهانی بسیاری از اعیان و امرا به سوی مجلس بود. برادر احتشام‌السلطنه، احمدخان علاءالدوله، در جلب آنان نقش داشت. در ۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۷ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی) نامهٔ «انجمن امرا» یا انجمن سرداران در مجلس خوانده شد که با لحنی چاکرانه از محمدعلی شاه قاجار می‌خواست با اساس مشروطه همراهی کند و تهدید می‌کرد اگر نکند از نوکری دربار مأیوس باشند. تقی‌زاده در همان نشست پاسخ داد تشکیل مجلسی از وزیران و وکلا و امرا برای رفع اختلافات از وظیفهٔ آنان خارج است؛ قانون‌گذاری حق مجلس شورای ملی است و کار امرا اگر سمت لشکری دارند امور نظامی است. شرح این نامه‌ها و سوگند بعدی امرا در بهارستان در مدخل متمم قانون اساسی آمده است. آنچه به پیامد قتل مربوط است این است که مارتین می‌نویسد پادشاه از رویدادها تا حدی به هراس افتاد و در، برابر با ۱۶ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی، شیخ فضل‌الله نوری از بست بیرون آمد، احتمالاً چون حمایت مالی دربار قطع شده بود. خادم مسیر خروج آبرومندانه را نامهٔ پرسش‌های داماد بهبهانی و پاسخ مجلس می‌داند که در روزنامهٔ مجلس به تاریخ، برابر ۲۵ شهریور در شمارش او، چاپ شد. بست شیخ فضل‌الله مدخل جداگانه دارد و اینجا فقط پایان آن در هفته‌های پس از قتل ثبت می‌شود.\n\nگره امضای متمم، به گفتهٔ خادم، در دربار بود نه در مجلس. احتشام‌السلطنه بررسی باقی اصول را در رأس کار گذاشت و مجلس در حدود یک ماه آن را به پایان برد. محمدعلی شاه قاجار که پیشتر امضا را به تأیید علمای نجف موکول کرده بود، پس از فشار انجمن امرا، در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۷ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی، متمم را امضا کرد. تاریخ و مواد متمم مدخل خود را دارند. توالی رویدادها این است که قتل در شهریور رخ داد و امضا در مهر آمد. مارتین و هدایت اتابک را میانجی می‌دانستند، نه مانع امضا. جملهٔ رایج که با مرگ او «مانع اصلی» فرو ریخت، با این روایت‌ها سازگار نیست.\n\nخادم نکته‌ای را می‌افزاید که باید به او نسبت داد: در نگاه انجمن‌های انقلابی، مشکلات تابستان همه از اتابک بود و چون پس از قتل بست پایان یافت و متمم امضا شد و بسیاری از امرا اعلام همراهی کردند، ترور در کوتاه‌مدت کاری موفق نمود و راه را بر عادت ترور سیاسی در سال‌های بعد هموار کرد. این تفسیر خادم است. آنچه مسلم است ترس رجال و ضعف نظمیه است، و اینکه صنیع‌الدوله چند سال بعد، در دورهٔ مجلس دوم، خود هدف قتل قرار گرفت؛"},{"title":"قرارداد سن‌پترزبورگ، فرجهٔ وام و فضای بدگمانی","body":"در همان ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی، برابر ۸ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی، قرارداد انگلستان و روسیه در سن‌پترزبورگ امضا شد. هدایت می‌نویسد امضا در ۸ شهریور بود، خبر در ۸ مهر به تهران رسید و در ۱۰ مهر در مجلس عنوان شد، و برخی این پیمان را نیز به حساب اتابک گذاشتند. متن قرارداد و واکنش مجلس مدخل جداگانه دارند. اینجا فقط همزمانی امضا با روز قتل، و دیر رسیدن خبر به تهران، ثبت می‌شود. براون همین همزمانی را در روایت خود برجسته کرده است.\n\nدر ۲۱ شهریور نامهٔ سفیر بریتانیا دربارهٔ فرجهٔ سه‌سالهٔ بازپرداخت وام بانک شاهنشاهی رسید، که زمینهٔ آن در مذاکرات وزیران مالیه و خارجهٔ کابینهٔ اتابک بود. در همان ۲۱ شهریور، به روایت خادم، میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله، صدراعظم آغاز مشروطه که ماه‌ها خانه‌نشین بود، به سکتهٔ قلبی درگذشت. فضای بدگمانی چندان بود که وکلا از رئیس تازه خواستند با پزشک خارجی علت مرگ را معلوم کند تا شایعهٔ سم و ترور بخوابد. پزشک مرگ را سکته دانست.\n\nمجلس از پادشاه خواست برای وزارت داخله شخصی کافی برگزیند. کابینه‌های پس از اتابک، از جمله ریاست‌الوزرایی بعدی ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، به ماه‌های بعد و به مدخل‌های دیگر تعلق دارد. میانجی که برخی او را تنها کس قادر به آشتی پادشاه و مجلس می‌دانستند از میان رفت، تحقیق اعلام‌شدهٔ مجلس و دولت به معرفی «مرتکبان اصلی» در منابع."}]},{"id":"anglo-russian-1907","title":"قرارداد ۱۹۰۷ سن‌پترزبورگ","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":9,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"tier":"secondary","category":"international","summary":"انگلستان و روسیه در غیاب ایران، کشور را به سه منطقه نفوذ شمالی (روس)، جنوبی (انگلیس) و بی‌طرف مرکزی تقسیم کردند. مجلس و مطبوعات اعتراض کردند اما قدرت مهار نداشتند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ قرارداد ۱۹۰۷","text":"کسروی پیمان ۱۹۰۷ را بخش کردن ایران میان روس و انگلیس می‌داند، بی‌آنکه نماینده‌ای از ایران در پترسبورگ باشد. زیان را چیرگی بیشتر روس، فشار بر مشروطه، و یاوری به محمدعلی‌شاه می‌شمارد."},{"sourceId":"browne","locus":"قرارداد انگلیس و روس","text":"براون این معاهده را خیانت لیبرال‌های بریتانیا به نهضت مشروطهٔ ایران توصیف می‌کند."}],"personIds":["mohammad-ali-person","taqizadeh"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"در برابر تقسیم کشور ناتوان ماند و برای سرکوب مجلس به روس‌ها تکیه کرد.","taqizadeh":"در مجلس نطق‌های تند علیه قرارداد ایراد نمود."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["قرارداد ۱۹۰۷","معاهده سن‌پترزبورگ","تقسیم ایران ۱۹۰۷"],"context":"امپراتوری‌های بریتانیا و روسیه در سن‌پترزبورگ برای مقابله با قدرت روزافزون امپراتوری آلمان در اروپا، به دهه‌ها رقابت استعماری موسوم به «بازی بزرگ» پایان دادند و در غیاب ایران، سرنوشت کشور را رقم زدند.","whatHappened":[{"title":"۱. انعقاد قرارداد ۳۱ اوت ۱۹۰۷ (۹ شهریور ۱۲۸۶)","body":"دستینه در پترسبورگ همان روز قتل اتابک بود. آگاهی به وزارت خارجه ایران تازه ۸ مهر رسید. کسروی دیباچه را چنین آورده است:\n\nفصل اول: انگلیس آن سوی خط قصر شیرین، اصفهان، یزد و خلیج تا تقاطع سرحد روس و افغانستان امتیاز نجوید. فصل دوم: روس آن سوی خط قازیک، بیرجند، کرمان تا بندر عباس امتیاز نجوید. فصل سوم: مشورت پیشین؛ امتیازات موجود برقرار.\n","quotes":[{"original":"نظر باینکه دولتین انگلیس و روس متفقاً متعهدند که انتگریته و استقلال ایران را مراعات نمایند و محض آنکه صمیماً مایل بحفظ نظم در تمام نقاط این مملکت و ترقی صلح‌آمیز آن می‌باشند و مایلند که برای تمام سایر مدل بالسویه حقوق تجارتی و صناعتی همیشه برقرار بوده باشد و چون هریک از دولتین مذکورتین ملاحظه ترتیب جغرافیائی و اکونومی (ثروتی) اهتمام مخصوص در حفظ امنیت و نظم بعضی ایالات متصله و مجاوره ایران بسرحد روس از یکطرف و بسر حد افغانستان و بلوچستان از طرفی دیگر دارند برای احتراز از هرگونه علل و اسباب حدوث اختلاف نسبت بمصالح خودشان در ایالات سابق‌الذکر ایران موجب مدلول فصول ذیل با یکدیگر اتفاق نمودند.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت سی‌ودوم؛ واکنش به معاهده","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}]},{"title":"۲. مجلس و نامهٔ سفارت","body":"دوشنبه ۱۰ مهر نامهٔ سفارت انگلیس و متن پیمان در مجلس خوانده شد. پاسخ مجلس این بود که پیمان تنها به آن دو دولت روان است و ایران می‌تواند امتیاز را وارونه دهد. کسروی بیشتر نمایندگان را از اندازهٔ زیان ناآگاه می‌داند. تکهٔ نامهٔ سفارت به وزارت خارجه:\n\nاین پیمان زیانی به آزادی و جداسری کشور ایران نخواهد داشت، و دولت روس «مادامی که بمصالح آنها خلل وارد نیامده از هر گونه مداخله» در کارهای ایران خودداری خواهد نمود.\n\nکسروی زیان را چیرگی بیشتر روس، فشار بر مشروطه، و یاوری به محمدعلی می‌داند و بمباران و التیماتوم را از نتیجه‌های دراز می‌شمارد."},{"title":"نطق ۱۲ آبان ابوالحسن‌خان شیرازی","body":"خادم نطق ۱۲ آبان ۱۲۸۶ ابوالحسن‌خان شیرازی، نمایندهٔ مجلس، را می‌آورد. او نوشته‌اش را خواند چون می‌گفت از عصبانیت زبانش به مقصود نمی‌رسد. استقلال را دادهٔ خدا ندانست که با یک نامهٔ سفارتخانه تضمین شود. گفت این استقلال وقتی معنی پیدا می‌کند که ایرانیان نفاق را کنار بگذارند و متحد شوند و معاهده را بی‌اثر کنند.\n\nدر دنباله، استقلالی را که می‌گفت به محمدعلی شاه قاجار وعده داده‌اند به سرنوشت کره مانند کرد.\n","quotes":[{"original":"عزت ما ایران است. شرافت ما ایران است. شما را به خدای ایران قسم می‌دهم بیایید هر وکیلی از هر کجا که هست بهر وسیله و ترتیبی که می‌توانید و می‌دانید اهل مملکت خود را از مخاطره وطن خود بیاگاهانید و علاج این درد بی‌درمان را که امروز فقط به اتحاد ممکن است حاصل شود بنمایید.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"نویسنده","work":"ماجرای مشروطه","workType":"کتاب","page":"قسمت سی‌ودوم؛ واکنش به معاهده","date":"۱۴۰۳","context":"امیر خادم این عبارت را در کتاب «ماجرای مشروطه» آورده است."}],"citations":[{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت سی‌ودوم؛ واکنش به معاهده","text":"خادم نطق ۱۲ آبان ابوالحسن‌خان شیرازی را می‌خواند. نماینده از وکلا می‌خواهد مردم ولایت خود را از خطر معاهده آگاه کنند و اتحاد را تنها علاج می‌داند."}]},{"title":"متن قرارداد و ورود لیاخوف","body":"مقدمهٔ قرارداد ۱۹۰۷، که در ضمیمهٔ کتاب شوستر آمده، دو دولت را متعهد می‌کند به تمامیت و استقلال ایران حرمت بگذارند. عبارت انگلیسی مقدمه این است:\n\nهمین متن کشور را به منطقه‌های نفوذ تقسیم کرده است. کاظم‌زاده ورود کلنل لیاخوف را در ۱۵ سپتامبر ۱۹۰۷ ثبت می‌کند، دو هفته پس از امضای قرارداد.\n","quotes":[{"original":"integrity and independence of Persia","translation":"تمامیت و استقلال ایران","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"نویسنده","work":"خفه کردن ایران","workType":"خاطرات","page":"ضمیمه؛ متن قرارداد ۱۹۰۷","date":"۱۲۹۱ (۱۹۱۲)","context":"ویلیام مورگان شوستر این عبارت را در خاطرات «خفه کردن ایران» آورده است."}],"citations":[{"sourceId":"shuster-strangling","locus":"ضمیمه؛ متن قرارداد ۱۹۰۷","text":"مقدمهٔ قرارداد، که شوستر در ضمیمه آورده، دو دولت را به حرمت تمامیت و استقلال ایران متعهد می‌کند."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۴۹۶","text":"کاظم‌زاده ورود لیاخوف را ۱۵ سپتامبر ۱۹۰۷ می‌نویسد، دو هفته پس از امضای قرارداد."}]}],"aftermath":"دو دولت ایران را بی‌نماینده به نوار امتیاز بخش کردند. کسروی در گفتار یازدهم همان دست باز شمال را تا راپورت لیاخوف، تهدید قطع حمایت، بریگاد به جای سرباز ایرانی، و دستخط تزار «آفرین قزاقها» می‌برد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":9,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"title":"انعقاد قرارداد سن‌پترزبورگ","text":"امضای معاهده تقسیم استعماری ایران میان روسیه و انگلستان."}]},{"id":"supplementary-law","title":"امضای متمم قانون اساسی","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":7,"solarDay":14,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":7},"tier":"primary","category":"political","summary":"روز ۱۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۷ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی، محمدعلی شاه قاجار «متمم قانون اساسی» را امضا کرد. این قانون ۱۰۷ اصل داشت و کاستی‌های قانون اساسی نخست را، که ۵۱ اصل داشت و مظفرالدین شاه قاجار در دی ۱۲۸۵، در روزهای پایانی زندگی‌اش، آن را امضا کرده بود، جبران می‌کرد. متمم حقوق ملت، از برابری در برابر قانون دولتی و امنیت جان و مال و مسکن تا آزادی مطبوعات و انجمن‌ها را برشمرد. اصل بیست و ششم آن قوای مملکت را «ناشی از ملت» دانست و اصل بیست و هفتم قوای سه‌گانهٔ مقننه، قضاییه و اجراییه را از هم جدا کرد. اختیارات پادشاه، مسئولیت وزیران در برابر مجلس، دادگستری، انجمن‌های ایالتی و ولایتی، مالیه و قشون نیز در این قانون تعریف شد.\n\nنویسندگان بیشتر اصول متمم را از قانون اساسی ۱۸۳۱ بلژیک برگرفته بودند، اما چند اصل آن، به‌ویژه اصل دوم، ویژهٔ ایران بود. اصل دوم مقرر می‌کرد که هیئتی دست‌کم پنج‌نفره از مجتهدان بر سازگاری قوانین مجلس با قواعد اسلام نظارت کنند. این اصل از پیشنهاد شیخ فضل‌الله نوری، مجتهد تهران، برخاست و پس از کشمکشی سخت میان نمایندگان آذربایجان و هواداران «شریعت‌خواهی» به تصویب مجلس رسید. بر سر اصل هشتم، که برابری همهٔ اهالی را در برابر قانون اعلام می‌کرد، نیز گفت‌وگوی بسیار رفت و سرانجام مجلس واژهٔ «دولتی» را به آن افزود تا راه میانه‌ای پیدا کند.\n\nنوشتن متمم از زمستان ۱۲۸۵ آغاز شد، در بهار ۱۲۸۶ به کشمکشی آشکار میان تبریز و تهران و میان علمای مجلس انجامید و تا پاییز بی‌سرانجام ماند. محمدعلی شاه قاجار امضای آن را به تأیید علمای نجف موکول می‌کرد. کشته شدن میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک، صدراعظم، در ۸ شهریور ۱۲۸۶، روی آوردن گروهی از امیران و درباریان به مجلس و پایان بست شیخ فضل‌الله در حرم حضرت عبدالعظیم، راه امضا را گشود. مجلس در روز امضا به شهرها تلگراف کرد که این روز، به حساب خورشیدی، نخستین روز سال دوم گشایش مجلس است.\n\nقانون اساسی و متمم آن تا سال ۱۳۵۷ خورشیدی قانون اساسی ایران بودند و در دوره‌های بعد چند بار، از جمله در آذر ۱۳۰۴ و در دههٔ ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ خورشیدی، در اصولی تغییر یافتند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش دوم، ص ۲۸۷ تا ۳۳۳، ۴۶۶، ۴۸۸ و ۴۸۹","text":"دو برداشت از مشروطه، نامهٔ شیخ فضل‌الله به پسرش، ایرادها بر اصول ۸، ۱۹ و ۲۰، پیش‌نویس اصل دوم، تلگراف‌های تبریز، تلگراف دارالشورا و سوگند پادشاه."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت بیست‌وسوم، بیست‌وهشتم و سی‌ودوم","text":"کاستی‌های قانون نخست، نامهٔ زرتشتیان و مذاکرات مجلس، گزارش سفارت بریتانیا، انجمن امرا، پرسش و پاسخ دربارهٔ معنای مشروطه و امضای متمم."},{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۲ (جلد چهارم چاپی)، ص ۱۱۸ و ۱۹۶","text":"پرسش نمایندگان از متمم و بست نمایندگان انجمن‌ها در بهارستان."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"مفاد متمم","text":"بررسی حقوقی امیرارجمند، الگوهای بلژیک و بلغارستان و اصل سی و پنجم."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"رویدادهای ۱۹۰۷","text":"گزارش ونسا مارتین از پیش‌نویس شیخ فضل‌الله و تاریخ تصویب."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ج ۶، دفتر ۲، ص ۱۶۳ تا ۱۷۶","text":"تحلیل عباس امانت از ایرادهای هواداران مشروعه."}],"personIds":["mohammad-ali-person","taqizadeh","sheikh-fazlollah","behbahani","tabatabai","ehtesham-al-saltaneh","amin-al-soltan","naser-al-molk","sani-al-dowleh"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"امضا را به تأیید علمای نجف موکول کرد و سرانجام در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ متمم را امضا کرد.","taqizadeh":"در کمیسیون نگارش بود و با اصل دوم و خواندن شتاب‌زدهٔ متن مخالفت کرد.","sheikh-fazlollah":"پیش‌نویس اصل نظارت علما را نوشت و با آزادی مطبوعات و برابری مخالفت کرد.","behbahani":"با رویهٔ ترقی‌خواهان در اصل هشتم همراه نبود و چند روز به مجلس نیامد.","tabatabai":"در اسفند ۱۲۸۵ از بی‌نظمی مجلس گله کرد و از همراهان مشروطه ماند.","ehtesham-al-saltaneh":"پس از کشته شدن اتابک به ریاست رسید و بررسی متمم را به پایان برد.","amin-al-soltan":"در ۸ شهریور ۱۲۸۶ به قتل رسید و پس از آن راه امضا باز شد.","naser-al-molk":"در روز سوگند سپاسنامهٔ پادشاه را در مجلس خواند.","sani-al-dowleh":"در اردیبهشت ۱۲۸۶ درخواست کناره‌گیری داد و پس از کشته شدن اتابک از ریاست کنار رفت."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران","taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","sheikh-fazlollah":"مجتهد تهران","behbahani":"مجتهد تهران","tabatabai":"مجتهد تهران","ehtesham-al-saltaneh":"رئیس مجلس","amin-al-soltan":"صدراعظم","naser-al-molk":"وزیر","sani-al-dowleh":"رئیس مجلس"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["متمم قانون اساسی","اصل دوم","مشروطه مشروعه"],"contextSections":[{"title":"قانون اساسی نخست و کاستی‌های آن","body":"نویسندگان قانون اساسی نخست ایران آن را با شتاب نوشتند تا پیش از مرگ مظفرالدین شاه قاجار به امضای او برسد، و او آن را در ۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی) امضا کرد. سعید امیرارجمند در دانشنامهٔ ایرانیکا یادآوری می‌کند که این متن بیشتر به تشکیل مجلس، اختیارات آن و مجلس سنا می‌پرداخت و جایگاه پادشاه را به گونه‌ای منظم تعریف نکرده بود. امیر خادم کاستی‌های این متن را برمی‌شمارد.\n\n{{quote:0}}\n\nبه گفتهٔ خادم، کاستی نخست نبود تفکیک قوا بود، دومی نبود حقوق مدنی، و سومی نبود تعریف دقیق اختیارات و حقوق خود پادشاه، از جمله ترتیب ولیعهدی. خادم می‌افزاید که قانون نخست چارچوب کابینه و وزارتخانه‌ها را نیز تعریف نکرده بود. امیرارجمند می‌نویسد که اصول مربوط به مسئولیت وزیران در متمم در میانهٔ کشمکش کمیسیون با هیئت وزیران شکل گرفت، زیرا وزیران خود را خدمتگزار پادشاه می‌دانستند و پاسخگویی به مجلس را نمی‌پذیرفتند. به نوشتهٔ او، مجلس در، برابر با ۹ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۳۰ آوریل ۱۹۰۷ میلادی)، کابینهٔ موقت سلطانعلی‌خان وزیر افخم را برانداخت تا اصل مسئولیت وزیران را در عمل استوار کند.","quotes":[{"original":"مورد دومی که در قانون اساسی اولیه غایب است، بحث آزادیهای مدنی است. ما دیدیم که از زاویه مباحث پیرامون مجلس یک گریز مختصری به حق آزادی مطبوعات زد، یک بار هم درباره مصونیت حقوقی نمایندگان مجلس گفت. ولی غیر از آنها در هیچ جای این قانون درباره حقوق شهروندی و آزادیهای قانونی برای کل جامعه ایران حرفی زده نشد. تمام اینها هم می‌افتد گردن متمم قانون اساسی.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر و راوی پادکست تاریخی «ماجرای مشروطه»","work":"ماجرای مشروطه","workType":"پادکست تاریخی","page":"قسمت بیست‌وسوم","date":"پخش ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ خورشیدی (۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ میلادی)","context":"خادم این را پس از خواندن اصل به اصل قانون اساسی نخست و پیش از سنجش آن با قانون اساسی بلژیک می‌گوید."}]},{"title":"کمیسیون نگارش","body":"کسروی می‌نویسد که برای نوشتن «دنبالهٔ قانون اساسی»، مجلس سعدالدوله، سید حسن تقی‌زاده، مشارالملک (به ضبط متن کسروی)، حاج امین‌الضرب، حاج سید نصرالله و مستشارالدوله را برگزید. به گفتهٔ خادم، نویسندگان اصلی، همان کسانی که قانون نخست را نوشته بودند، یعنی میرزا حسن‌خان مشیرالملک پیرنیا و برادرش میرزا حسین‌خان مؤتمن‌الملک، باز به متن قانون اساسی بلژیک روی آوردند و بسیاری از کاستی‌ها را بر پایهٔ آن جبران کردند. خادم از نقش «حیاتی» میرزا جواد سعدالدوله در نوشتن متمم نیز یاد می‌کند.\n\nکسروی سرچشمهٔ فشار برای نوشتن متمم را تبریز می‌داند. به نوشتهٔ او، تبریزیان بر قانون اساسی نخست «خرده‌هایی» گرفتند و خواستند چیزهایی به آن بیفزایند، و مجلس ناگزیر کمیسیونی برگزید. ناظم‌الاسلام کرمانی گفت‌وگویی در مجلس را ثبت کرده که نشان می‌دهد پرسش از متمم در آغاز بهار ۱۲۸۶ در میان بود. در نشست سه‌شنبه ۵ فروردین ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۶ مارس ۱۹۰۷ میلادی)، برابر با، برخی نمایندگان پرسیدند «متمم قانون اساسی چه شد؟» و رئیس پاسخ داد: «مشغول نوشتن هستند.»"},{"title":"دو برداشت از مشروطه در میان علما","body":"کسروی پیش از شرح کشمکش متمم، دو برداشت را در میان علمای همراه جنبش از هم جدا می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی از علمای نجف نیز، از جمله آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، حاج شیخ عبدالله مازندرانی و حاج میرزا حسین تهرانی، یاد می‌کند که با تلگراف و نامه از مشروطه پشتیبانی می‌کردند. او جمله‌ای از شیخ عبدالله مازندرانی را در پاسخ به حاج میرزا حسن مجتهد تبریزی، که خواسته بود «مشروطه مشروعه باشد»، از زبان‌ها نقل می‌کند، اما تصریح می‌کند که خود متن آن تلگراف یا نامه را در جایی ندیده است.\n\nبه روایت کسروی، شیخ فضل‌الله در دی ۱۲۸۵ نامه‌ای به آقا نجفی اصفهانی نوشت و در آن پیشنهاد کرد که اساس سلطنت تازه بر گرفتن خراج شرعی و صرف آن در مصارف شرعی باشد، و راه‌های اروپاییان را مایهٔ «اضمحلال دین» دانست. کسروی می‌افزاید که شیخ این نامه را زمانی نوشت که هنوز خواست آزادی‌خواهان، یعنی روان کردن مشروطهٔ اروپایی، به خوبی شناخته نشده بود و با آشکار شدن آن، این دسته از علما «کم‌کم» از مشروطه دلسرد شدند.","quotes":[{"original":"اینان مشروطه را پیش بردند لیکن در اندیشه و آرزو یکی نمیبودند. دو سید راستی را مشروطه و قانون میخواستند، ولی حاجی شیخ فضل‌الله «رواج شریعت» را میطلبید و بیکبار از هم جدا میبودند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش دوم، ص ۲۸۸ و ۲۸۹","date":"نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی این داوری را در آغاز بخشی می‌آورد که به اندیشه‌های سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی و شیخ فضل‌الله نوری در روزهای نگارش متمم می‌پردازد."}]},{"title":"رنجش شیخ فضل‌الله","body":"امیر خادم زمینه‌ای دیگر نیز برای ایستادگی شیخ فضل‌الله می‌آورد: جایگاه او در مجلس. به گفتهٔ خادم، بهبهانی و طباطبایی بی‌آن‌که از صندوق رأی بیرون آمده باشند، در مجلس جایگاهی محترم یافتند، در حالی که شیخ فضل‌الله، که ادعای اعلمیت داشت، خود را بیرون از دایره می‌دید. خادم به گزارش یحیی دولت‌آبادی از دیداری خصوصی با شیخ اشاره می‌کند که در آن شیخ آشکارا گفته بود بهبهانی او را «از دایره انداخته» است. کسروی نیز، در کنار این، بر دلبستگی شیخ به «شکوه و آرایش زندگی» و به رواج شریعت تکیه دارد. این داوری‌ها از آنِ خادم و کسروی است."}],"whatHappened":[{"title":"نامهٔ شیخ فضل‌الله به پسرش","body":"کسروی نامه‌ای را آورده است که شیخ فضل‌الله در روزهای نگارش متمم به پسرش در نجف نوشت و نسخهٔ آن در دست کسروی بود. شیخ در کنار نامه با خط خود چنین افزوده است.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی می‌نویسد که چون کمیسیون کار خود را به پایان رساند، مجلس از پذیرفتن متن ترسید و برای پیشگیری از بدگمانی مردم قرار گذاشت که گروهی از علما با چند تن از نمایندگان بنشینند و متن را «با شرع تطبیق» کنند. به نظر کسروی، همین چاره خود مایهٔ دشواری شد، زیرا شیخ فضل‌الله و دستهٔ او آماده بودند در آن نشست ایرادهایی بگیرند و اندیشهٔ خود را پیش ببرند.","quotes":[{"original":"یک کلمه در نظامنامه آزادی قلم ذکر شد، این‌همه مفاسد روزنامه‌ها؛ وای اگر آزادی در عقاید بود چنانکه اصرار دارند. آتش بجان شمع فتد کین بنا نهاد. این کلمات را غیر از حجة‌الاسلام آخوند باحدی اظهار مکن.","speaker":"شیخ فضل‌الله نوری، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"نامه، نقل در کتاب تاریخ","page":"بخش دوم، ص ۲۹۳","date":"برابر با فروردین ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، آوریل ۱۹۰۷ میلادی)","context":"شیخ فضل‌الله این بند را در حاشیهٔ نامه‌ای به پسرش در نجف نوشت؛ «حجة‌الاسلام آخوند» در اینجا آخوند خراسانی است."}]},{"title":"شرط دربار: تأیید نجف","body":"کسروی و خادم هر دو می‌نویسند که دربار از این کشمکش بهره می‌جست. به نوشتهٔ کسروی، محمدعلی شاه قاجار رویهٔ دینداری به خود گرفته بود و می‌گفت: «تا علمای نجف امضاء نکنند من امضاء نخواهم کرد.» کسروی این را نقشه‌ای می‌داند برای به درازا کشاندن کار، زیرا در نجف سید محمدکاظم یزدی، که بسیاری از ایرانیان از او تقلید می‌کردند، راه شیخ فضل‌الله را می‌رفت و محمدعلی شاه قاجار می‌دانست که میان علمای نجف «یک سخنی نخواهد بود». خادم نیز این شرط را «بهانهٔ جدیدی» برای ایجاد مانع بر سر کار مجلس می‌خواند."},{"title":"گفت‌وگوی ۲۳ اردیبهشت","body":"روز سه‌شنبه ۲۳ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۴ مه ۱۹۰۷ میلادی)، برابر با، در مجلس از قانون اساسی سخن رفت. چون خبر شوریدن تبریزیان برای آن به مجلس رسیده بود، سید محمدتقی هراتی، نمایندهٔ تهران، به روایت کسروی چنین پاسخ داد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"ما مردم باید بدانیم که مسلمانیم و قانون ما قانون مقدس اسلام است، و این قانون اساسی قانونیست که باید امور یک مملکتی بر وفق آن فیصل داده شود. ناچار باید با کمال دقت فصول و مواد آن را بکرات حجج اسلامیه غوررسی نمایند.","speaker":"سید محمدتقی هراتی، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل نطق مجلس","page":"بخش دوم، ص ۲۹۴","date":"۲۳ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۴ مه ۱۹۰۷ میلادی)","context":"هراتی این سخن را در پاسخ به کسانی گفت که از شتاب تبریز برای امضای متمم یاد می‌کردند؛ کسروی او را از پیروان پیشین بهبهانی می‌داند که در این هنگام به شیخ فضل‌الله گراییده بود."}]},{"title":"سه اصل مورد اختلاف","body":"کسروی ایرادهای «علمای شریعت‌خواه» را بر سه اصل از پیش‌نویس متمم برمی‌شمارد. نخستین و مهمترین ایراد بر اصل هشتم بود.\n\n{{quote:0}}\n\nایراد دوم بر اصل نوزدهم بود که تأسیس مدارس و «تحصیل اجباری» را مقرر می‌کرد، و به روایت کسروی گفتند که تحصیل اجباری مخالف شریعت است. ایراد سوم بر اصل بیستم بود که مطبوعات را، جز «کتب ضلال و مواد مضره به دین مبین»، آزاد می‌دانست و ممیزی را ممنوع می‌کرد؛ ایرادگیران می‌گفتند مطبوعات باید زیر نظر علما باشد. امیر خادم همین سه اصل را به اضافهٔ اصل دوم، چهار محور اصلی اختلاف می‌شمارد و می‌نویسد که سرانجام اصول نوزدهم و بیستم با پافشاری نمایندگان ترقی‌خواه به همان شکل تصویب شد.\n\nعباس امانت، در مقالهٔ «پیشینهٔ فکری» انقلاب مشروطه در ایرانیکا، ایرادهای هواداران «مشروعه» را در سه محور خلاصه می‌کند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"مسلم و کافر در دیه و حدود متساوی نتواند بود. اگر مسلمانی یک یهودی یا یک زردشتی یا یک کافر دیگری را کشت او را بکیفر نتوان کشتن و باید دیه گرفت.","speaker":"علمای شریعت‌خواه، به روایت احمد کسروی","speakerTitle":"شیخ فضل‌الله نوری و هوادارانش","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل ایراد","page":"بخش دوم، ص ۳۱۵","date":"خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، مه و ژوئن ۱۹۰۷ میلادی)","context":"این ایراد بر پیش‌نویس اصل هشتم گرفته شد که می‌گفت «اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی خواهند بود»."},{"original":"During the debate on the supplement (motammem) to the Constitution in 1325/1907, supporters of mašrūʿa, led by Nūrī, criticized the Majles on three grounds. First, they argued that laymen with no training in jurisprudence, and often with secularist tendencies, were unqualified to legislate in accordance with the Šarīʿa. Second, supporters of mašrūʿa denounced the Majles for adopting the principle of equality before the law. Third, Nūrī argued that freedom of the press and association were in violation of the Islamic principle of \"prohibiting the evil\".","translation":"در جریان بحث بر سر متمم قانون اساسی در ۱۳۲۵ قمری (۱۹۰۷ میلادی)، هواداران «مشروعه» به رهبری نوری از سه جهت بر مجلس خرده گرفتند. نخست گفتند که غیرروحانیانی که آموزش فقهی ندارند و اغلب گرایش‌های غیردینی دارند، صلاحیت قانون‌گذاری مطابق شریعت را ندارند. دوم آن‌که مجلس را به سبب پذیرش اصل برابری در برابر قانون نکوهش کردند. سوم آن‌که نوری استدلال کرد که آزادی مطبوعات و انجمن‌ها با اصل اسلامی «نهی از منکر» ناسازگار است.","speaker":"عباس امانت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه ییل","work":"i.، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"ج ۶، دفتر ۲، ص ۱۶۳ تا ۱۷۶","date":"۱۹۹۲ میلادی (۱۳۷۱ خورشیدی، ۲۵۵۱ شاهنشاهی)","context":"امانت این بند را در بخش مربوط به اندیشهٔ «مشروطهٔ مشروعه» و ایرادهای شیخ فضل‌الله نوری آورده است."}]},{"title":"اصل هشتم در روزنامه‌ها","body":"گفت‌وگو دربارهٔ اصل هشتم به بیرون از مجلس نیز رسید. کسروی می‌نویسد که زردشتیان، که در این زمان «پر و بالی باز کرده بودند»، نامه‌هایی به مجلس نوشتند و برابری خواستند، و نویسنده‌ای در روزنامهٔ حبل‌المتین تهران در دفاع از برابری حقوق چنین استدلال کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی در پانویس توضیح می‌دهد که بنا بر احکام فقهی رایج، اگر مسلمانی یکی از «اهل ذمه» را می‌کشت، به جای قصاص دیه از او می‌گرفتند، و در آن روزگار این دیه را حدود بیست و پنج تومان برآورد می‌کردند. امیر خادم از دو رویداد نزدیک یاد می‌کند که این بحث را حساس‌تر کرده بود: کشته شدن یک مبلغ مسیحی بیگانه در ارومیه در سال ۱۲۸۵ و پرداخت غرامت از سوی دولت ایران، و کشته شدن یکی از بازرگانان سرشناس زرتشتی در یزد در بهمن همان سال.","quotes":[{"original":"اگر بخواهیم حقوق مساوات را جاری نکنیم بمحذورات بزرگی دچار میشویم. یکی از آن محذورات آنکه مجوس و یهود و ارمنی وقتی قیمت خون خود را معادل بیست و پنج تومان کم یا زیاد در قانون ملاحظه نماید گمان نمیکنم تابعیت این ملت و این سلطنت و این قانون را بر عهده بگیرد و دست تظلم بنمایندگان دول دیگر بلند ننماید.","speaker":"نویسنده‌ای بی‌نام در حبل‌المتین تهران، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"روزنامه‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"مقالهٔ روزنامه، نقل در کتاب تاریخ","page":"بخش دوم، ص ۳۱۶","date":"خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، مه و ژوئن ۱۹۰۷ میلادی)","context":"نویسنده در دنبالهٔ همین گفتار به پرداخت شصت و پنج هزار تومان دیه برای کشیشی بیگانه که در ارومیه کشته شده بود اشاره می‌کند و می‌پرسد چگونه می‌توان خون یک اهل کتاب را چنین گران و خون دیگری را بیست و پنج تومان دانست."}]},{"title":"نامهٔ زرتشتیان به مجلس","body":"به روایت خادم، ارمنیان تهران برای اعتراض به سفارت‌های غربی رفتند و به مجلس نیز نامه نوشتند، اما نامهٔ زرتشتیان، که ارباب جمشید نمایندهٔ آنان در مجلس بود، در نشست علنی به خوانش درآمد. خادم متن را از صورت مذاکرات مجلس آورده است.\n\n{{quote:0}}\n\nنمایندگان در پاسخ گفتند که چنین گفت‌وگویی در مجلس نرفته است. سید محمدتقی هراتی خواستار شناختن و مجازات «مفسدین و محرکین» شد، وکیل‌التجار گفت که جان و مال بیگانگان «به موجب قانون اسلام» محفوظ است، و امام جمعهٔ خویی، نمایندهٔ آذربایجان، به سفارش پیامبر دربارهٔ اهل ذمه استناد کرد و گفت کسانی که این گونه سخنان را می‌پراکنند «غرضی جز فساد ندارند».\n\nمیرزا فضلعلی آقا، نمایندهٔ تبریز، پاسخ را از زبان مشروطه داد.\n\n{{quote:1}}\n\nخادم می‌نویسد که فردای خوانده شدن این نامه، بهبهانی و طباطبایی هر دو به بهانهٔ بیماری به مجلس نیامدند و بهبهانی چند روز در خانه ماند. به گفتهٔ او، بهبهانی با رویهٔ نمایندگان ترقی‌خواه دربارهٔ اصل هشتم همراه نبود.","quotes":[{"original":"آیا کلمه مقدس مساوات برای عموم رعایای یک مملکت است یا مختصّی؟ در خارجه از حفظ و مساوات حقوق انسان گذشته برای حفظ حقوق دواب ترتیبات داده و بیمارخانه‌های مخصوص برای آنها ساخته‌اند. آیا بیچاره ملل خارجه در تحت لوای اسلام از جانور هم کمتر هستند؟","speaker":"زرتشتیان تهران، به نقل امیر خادم از صورت مذاکرات مجلس","speakerTitle":"«فدویان دادخواه زرتشتیان»","work":"ماجرای مشروطه","workType":"عریضه به مجلس، نقل در پادکست تاریخی","page":"قسمت بیست‌وهشتم، بخش سوم","date":"خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، مه و ژوئن ۱۹۰۷ میلادی)","context":"زرتشتیان در این عریضه می‌پرسند که آیا در نظامنامهٔ اساسی حقوق آنان به برابری رعایت شده است، و اگر نه، تکلیفشان چیست."},{"original":"زمان استبداد یک سلطان به آنها اطمینان می‌داد. حالا تمام افراد ملت به آنها اطمینان می‌دهند و وظیفه خود می‌دانند که برادران وطنی خود را حفظ کنند.","speaker":"میرزا فضلعلی آقا، به نقل امیر خادم از صورت مذاکرات مجلس","speakerTitle":"نمایندهٔ تبریز در مجلس شورای ملی","work":"ماجرای مشروطه","workType":"نطق مجلس، نقل در پادکست تاریخی","page":"قسمت بیست‌وهشتم، بخش سوم","date":"خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، مه و ژوئن ۱۹۰۷ میلادی)","context":"میرزا فضلعلی این را در همان نشست گفت و ارباب جمشید پیشنهاد کرد که پاسخ مجلس به زرتشتیان بر همین پایه نوشته شود، و مجلس پذیرفت."}]},{"title":"پیش‌نویس شیخ فضل‌الله","body":"کسروی می‌نویسد که شیخ فضل‌الله «مجلس را از هر باره زیر دست ملایان می‌خواست» و از یک ماه پیش اصلی برای افزوده شدن به قانون اساسی آماده کرده، آن را به خط خود نوشته و نسخه‌هایی از آن را به دست مردم داده بود. متن این پیش‌نویس را کسروی چنین آورده است.\n\n{{quote:0}}\n\nونسا مارتین در ایرانیکا، با استناد به کسروی و حیات یحیی دولت‌آبادی، همین را می‌نویسد که شیخ فضل‌الله برای مقابله با نفوذ مشروطه‌خواهان نوگرا اصلی پیش‌نویس کرد تا هیچ مصوبه‌ای بی رضایت هیئتی از علما اجرا نشود. امیر خادم برداشت دیگری نیز می‌آورد: به گفتهٔ او، اگرچه شواهد بر اصرار شیخ فضل‌الله دلالت دارد، اصل دوم به اصرار بهبهانی و طباطبایی به متن راه یافت، زیرا آن دو دریافته بودند که بیرون ماندن شیخ از دایرهٔ مجلس خطرناک‌تر است. خادم بر پایهٔ نثر و تعارفات اصل دوم داوری می‌کند که «قلمی» دیگر جز قلم کمیسیون آن را نوشته است.","quotes":[{"original":"معین است که تشخیص مواد موافقت و مخالفت قوانین موضوعه مجلس شورای ملی با قواعد اسلامیه در عهده علمای اعلام ادام الله برکات وجودهم بوده و هست. لذا مقرر است در هر عصری از اعصار انجمنی از طراز اول مجتهدین و فقهاء متدینین تشکیل شود که قوانین موضوعه مجلس را قبل از تأسیس در آن انجمن علمی بدقت ملاحظه و مذاکره نمایند. اگر آنچه وضع شده مخالف با احکام شرعیه باشد عنوان قانونیت پیدا نخواهد کرد و امر انجمن علمی در این باب مطاع و متبع است و این ماده ابداً تغییرپذیر نخواهد بود.","speaker":"شیخ فضل‌الله نوری، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"مجتهد تهران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"پیش‌نویس اصل قانونی، نقل در کتاب تاریخ","page":"بخش دوم، ص ۳۱۷ و ۳۱۸","date":"برابر با اواخر فروردین ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، آوریل ۱۹۰۷ میلادی)","context":"کسروی می‌نویسد که برخی از هواداران این پیش‌نویس آن را با تلگراف به علمای نجف خبر دادند و فتوا خواستند، و در نشست علما و نمایندگان آن را «اصل دوم» قانون گرداندند."}]},{"title":"یکشنبه ۲۸ اردیبهشت","body":"کسروی می‌نویسد که با این تغییرها کار قانون به پایان رسید و قرار بود روز یکشنبه ۲۸ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹ مه ۱۹۰۷ میلادی)، برابر با، در مجلس به خوانش درآید تا نمایندگان آن را بپذیرند و برای امضا نزد پادشاه بفرستند. نمایندگان آذربایجان از چگونگی متن خبر یافتند و همداستان شدند که از خواندن آن جلوگیری کنند، زیرا به نوشتهٔ کسروی می‌دانستند اگر به خوانش درآید بیشتر نمایندگان آن را خواهند پذیرفت. چون گفت‌وگو آغاز شد، سید حسن تقی‌زاده گفت که کمیسیون باید متن را بار دیگر بخواند، و شیخ حسین شهیدی، نمایندهٔ دیگر، چنین پاسخ داد.\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ کسروی، تقی‌زاده پافشاری کرد و مجلس آن روز قانون را نخواند. چهار روز پیش از آن، روز چهارشنبه ۲۴ اردیبهشت (۱۵ مه ۱۹۰۷)، گروهی از زنان تهران برای خواستن قانون اساسی به مجلس رفته بودند. کسروی این را از نخستین بارهایی می‌شمارد که زنان رو پوشیدهٔ ایران «همپایی در جنبش آزادی» نشان دادند، و می‌نویسد که مجلس به آنان پاسخ داد «شما محرکی دارید». فردای آن روز، صنیع‌الدوله، رئیس مجلس، همین را بهانه کرد و درخواست کناره‌گیری از ریاست داد.","quotes":[{"original":"این آقایان همان اشخاصی بودند که میگفتند تبریز و رشت و زنجان بهم خورده. حالا چطور شد میگویند سه دفعه باید قرائت شود. اگر مقصود از این اصلاح تغییریست که منافی با شرع باشد محال است بشود. اگر مقصود تطبیق با قوانین شرع است بهتر از این تصحیح و تنقیح نمیشود که شده.","speaker":"شیخ حسین شهیدی، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"نطق مجلس، نقل در کتاب تاریخ","page":"بخش دوم، ص ۳۱۸","date":"۲۸ اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹ مه ۱۹۰۷ میلادی)","context":"شهیدی به شتاب پیشین نمایندگان آذربایجان برای امضای متمم اشاره می‌کند و درخواست تازهٔ آنان برای بازخوانی را با آن می‌سنجد."}]},{"title":"فشار تبریز","body":"در تبریز، انجمن ایالتی و مردم شهر از ماه‌ها پیش امضای متمم را می‌خواستند. کسروی می‌نویسد که بازاریان تبریز دکان‌ها را بستند، مردم در تلگرافخانه گرد آمدند و برای رسیدن «مژدهٔ پایان قانون اساسی» مهلتی ده‌روزه گذاشتند. انجمن ملی تبریز به تهران چنین تلگراف کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی همزمانی این فشار را با رویدادی دیگر در قره‌داغ پیوند می‌دهد. به نوشتهٔ او، روز شنبه ۲۷ اردیبهشت ۱۲۸۶ (۱۸ مه ۱۹۰۷)، برابر با، خبر رسید که سواران پسر رحیم‌خان چلبیانلو، سردار نصرت، با فرستادگان انجمن تبریز درگیر شده، کسانی را کشته و دهی را تاراج کرده‌اند. کسروی این را نشانهٔ آن می‌داند که بدگمانی تبریز به دربار «بجا» بود، و می‌نویسد که از آن پس نمایندگان آذربایجان با تبریز «یکدل» شدند. امیر خادم نیز همین فشار تبریز را عاملی می‌داند که سرانجام به راه میانه در اصل هشتم انجامید.","quotes":[{"original":"بناموس انسانیت و خاک وطن عزیز قسم هرگاه در سر موعد خبر اتمام و تحصیل قانون اساسی به ملت آذربایجان نرسد دیگر بهیچ تدبیر جلوگیری و سکون ملت ممکن نخواهد بود و صرف نظر از همه چیز باید کرد.","speaker":"انجمن ملی تبریز، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"انجمن ایالتی آذربایجان","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"تلگراف، نقل در کتاب تاریخ","page":"بخش دوم، ص ۳۳۰","date":"خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، مه و ژوئن ۱۹۰۷ میلادی)","context":"انجمن در همین تلگراف یادآوری می‌کند که ارمنیان آذربایجان نیز، با وجود جدایی مذهب، با تلگراف به پادشاه و مجلس همراهی خود را با مردم آذربایجان اعلام کرده‌اند."}]},{"title":"راه میانه: «قانون دولتی»","body":"پیش‌نویس اصل هشتم سرانجام چنین تصویب شد: «اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی الحقوق خواهند بود.» خادم معنای این واژه را چنین توضیح می‌دهد.\n\n{{quote:0}}\n\nامیرارجمند در ایرانیکا نیز می‌نویسد که استدلال شیخ فضل‌الله، که شریعت میان مسلمان و نامسلمان فرق می‌گذارد و این فرق باید بماند، «پیروز نشد» و متمم همهٔ اتباع را در برابر قانون دولت برابر شمرد، اما مجلس امتیازهای مهم دیگری به او و پیروانش داد.","quotes":[{"original":"این کلمه قانون دولتی عمداً اضافه شد که یک راه حل میانه‌روی پیدا بشود تا علمای مشروطه هم راضی بشوند. قانون دولتی یعنی چی؟ یعنی می‌خواستند بگویند که قانون شرع اسلام که بین مسلمان و غیرمسلمان فرق می‌گذارد به جای خودش. ما به آن کاری نداریم. ولی قوانین مربوط به دولت برای همه یکسان است.","speaker":"امیر خادم","speakerTitle":"پژوهشگر و راوی پادکست تاریخی «ماجرای مشروطه»","work":"ماجرای مشروطه","workType":"پادکست تاریخی","page":"قسمت بیست‌وهشتم، بخش سوم","date":"پخش ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ خورشیدی (۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ میلادی)","context":"خادم در دنبالهٔ همین توضیح، این افزودن را «پاسکاری به آینده» می‌خواند، زیرا تعارض دو گونه قانون را حل نمی‌کرد."}]},{"title":"گزارش سفارت بریتانیا","body":"گزارشی از سفارت بریتانیا در تهران، به تاریخ ۲۰ تیر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۷ میلادی)، که بیشتر به رویدادهای خرداد می‌پردازد، تصویری از این کشمکش از نگاه دیپلمات‌های بریتانیایی می‌دهد. نویسنده بهبود کیفیت مذاکرات مجلس را به آمدن نمایندگان تبریز نسبت می‌دهد و دربارهٔ اصل دوم چنین می‌نویسد.\n\n{{quote:0}}\n\nبه گزارش خادم از همین سند، میرزا فضلعلی آقا استدلال کرد که در روزگار استبداد دو قانون شرع و عرف در کار بود و از این پس یک قانون، یعنی شرع، خواهد بود. قوانین مجلس یا جزئیات اموری را معین می‌کنند که شرع به کلی دربارهٔ آنها حکم داده است، یا به امور «مباح» می‌پردازند که شرع دربارهٔ آنها دستوری نگذاشته است، و تشخیص ضرورت با مجلس است. گزارش می‌افزاید که این استدلال پیروز نشد، اما تصویب اصل دوم بعدها، هنگامی که شیخ فضل‌الله اعضای مجلس را به کفر متهم کرد، «زیر پای او را خالی کرد».","quotes":[{"original":"ماده‌ای که در بالا به آن اشاره شد (اصل دوم متمم قانون اساسی)، با همین روحیه مصالحه توسط مجلس رأی آورد، علی‌رغم مخالفت قاطع نمایندگان تبریز به رهبری تقی‌زاده و میرزا فضلعلی آقا. چنان‌که وقایع بعدی نشان داد، این کار از حیث سیاسی بی‌درایت هم نبود.","speaker":"سفارت بریتانیا در تهران، به ترجمهٔ امیر خادم","speakerTitle":"گزارش دیپلماتیک","work":"ماجرای مشروطه","workType":"گزارش دیپلماتیک، نقل در پادکست تاریخی","page":"قسمت بیست‌وهشتم، بخش چهارم","date":"۲۰ تیر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"متن اصلی گزارش انگلیسی است و این ترجمهٔ فارسی خادم است. نویسنده پیش از این بند، گفتار میرزا فضلعلی آقا را در مخالفت با اصل دوم خلاصه کرده و آن را نمونهٔ روش ترقی‌خواهان برای «دور زدن» قیود شرع می‌خواند."}]},{"title":"متن نهایی اصل دوم","body":"اصل دوم، به همان صورت که در متمم ماند، چنین است.\n\n{{quote:0}}\n\nسنجش متن نهایی با پیش‌نویس کسروی دو تفاوت را نشان می‌دهد: «انجمنی از طراز اول مجتهدین» به «هیئتی که کمتر از پنج نفر نباشد» بدل شد، و نویسندگان گزینش این هیئت از میان بیست نامزد مراجع تقلید را به خود مجلس سپردند، با افزودن این قید که اعضا «مطلع از مقتضیات زمان» باشند.","quotes":[{"original":"لهذا رسماً مقرر است در هر عصری از اعصار هیئتی که کمتر از پنج نفر نباشد از مجتهدین و فقهای متدینین که مطلع از مقتضیات زمان هم باشند باین طریق که علمای اعلام و حجج اسلام مرجع تقلید شیعه اسامی بیست نفر از علماء که دارای صفات مذکوره باشند معرفی بمجلس شورای ملی بنمایند پنج نفر از آنها را یا بیشتر به مقتضای عصر اعضای مجلس شورای ملی بالاتفاق یا بحکم قرعه تعیین نموده بسمت عضویت بشناسند.","speaker":"مجلس شورای ملی","speakerTitle":"نهاد قانون‌گذار","work":"متمم قانون اساسی","workType":"متن قانون","page":"اصل دوم","date":"امضا ۱۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۷ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی)","context":"دنبالهٔ اصل می‌گوید که این هیئت هر ماده‌ای را که با قواعد اسلام مخالف باشد «طرح و رد» می‌کند و این ماده «تا زمان ظهور حضرت حجة عصر» تغییرپذیر نیست."}]},{"title":"بست شیخ فضل‌الله و ماه‌های بی‌سرانجام","body":"با وجود تصویب اصل دوم، شیخ فضل‌الله در تابستان ۱۲۸۶ با گروهی از طلاب و پیروان در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشست و در لایحه‌هایی که از آنجا پخش کرد، مجلس و نویسندگان متمم را به دشمنی با شریعت متهم کرد. امیر خادم می‌نویسد که بخش‌های دشوار متمم، از جمله اصل دوم، در پایان بهار ۱۲۸۶ بحث و تصویب شد، اما باقی متن تا میانهٔ تابستان معطل ماند، زیرا مجلس از یک سو گرفتار بست شیخ فضل‌الله بود و از سوی دیگر با لشکرکشی ایلات کرد با پشتیبانی عثمانی به سوی ارومیه روبه‌رو شده بود."},{"title":"پس از کشته شدن اتابک","body":"میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک روز ۸ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی) در برابر مجلس به دست عباس آقا صراف تبریزی به قتل رسید. به گفتهٔ خادم، پس از آن صنیع‌الدوله از ریاست مجلس کناره گرفت و مجلس در ۱۷ شهریور میرزا محمودخان احتشام‌السلطنه را به ریاست برگزید. احتشام‌السلطنه بررسی باقی متمم را در رأس کار مجلس گذاشت و مجلس در حدود یک ماه آن را به پایان برد.\n\nدر همین هفته‌ها گروهی از امیران و سرداران دربار «انجمن امرا» را برپا کردند و در ۴ مهر ۱۲۸۶ نامه‌ای در همراهی با مجلس فرستادند که منشیان مجلس آن را در نشست علنی خواندند. آنان در نامه‌ای دیگر به محمدعلی شاه قاجار خواستار همکاری او با مجلس شدند و پیشنهاد کردند که مجلسی از وزیران، نمایندگان و خود آنان برای «رفع اختلافات مملکتی» تشکیل شود. تقی‌زاده در همان نشست پاسخ داد.\n\n{{quote:0}}\n\nبه روایت خادم، سه روز بعد گروهی از همین امیران و اعیان به مجلس آمدند، دست بر قرآن گذاشتند و به همراهی با مشروطه سوگند خوردند. خادم داوری می‌کند که بیشتر آنان از بیم ترور به این سو آمدند و پس از چندی به مواضع پیشین بازگشتند.","quotes":[{"original":"هر مطلبی را در موقع خودش باید گفت. در این عریضه که بحضور همایونی عرض کرده‌اند استدعای تاسیس مجلس کرده‌اند که در آن مجلس رفع اختلافات مملکتی را بکنند. این ترتیب خیلی خوبست ولی این قسم مجلس از وظیفه آنها خارج است. امرا و سرداران باید بنشینند و در امورات عسگری مشورت کنند. اما ترتیب قوانین حق مجلس شورای ملی است. به آنها ربطی ندارد.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده، به نقل امیر خادم از صورت مذاکرات مجلس","speakerTitle":"نمایندهٔ تبریز در مجلس شورای ملی","work":"ماجرای مشروطه","workType":"نطق مجلس، نقل در پادکست تاریخی","page":"قسمت سی‌ودوم","date":"۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۷ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی)","context":"تقی‌زاده این را پس از خوانده شدن عریضهٔ انجمن امرا به پادشاه و دستخط پادشاه در پاسخ به آن گفت."}]},{"title":"پایان بست و پرسش از معنای مشروطه","body":"به گفتهٔ خادم، با خالی شدن پشت محمدعلی شاه قاجار، دربار نیز حمایت خود را از شیخ فضل‌الله برداشت و شیخ در پی راهی آبرومند برای پایان دادن به بست بود. محسن، داماد بهبهانی و برادر صدرالعلما، نزد شیخ رفت و نامه‌ای سرگشاده آماده کردند که در آن از مجلس دو پرسش داشتند: معنای مشروطیت و حدود مداخلهٔ مجلس چیست، و مراد از حریت و آزادی کدام است. پاسخ نمایندگان چنین بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"معنی مشروطیت حفظ حقوق ملت و تحدید حدود سلطنت و تعیین تکالیف کارگذاران دولت است بر وجهی که مستلزم رفع استبداد و سلب اختیارات مستبدانه اولیای دولت بشود.","speaker":"نمایندگان مجلس شورای ملی، به نقل امیر خادم","speakerTitle":"پاسخ رسمی مجلس","work":"ماجرای مشروطه","workType":"نامهٔ رسمی، نقل در پادکست تاریخی","page":"قسمت سی‌ودوم، بخش دوم","date":"شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی)","context":"نمایندگان در همین پاسخ نوشتند که مراد از حریت، «حریت در حقوق مشروعه و آزادی در بیان مصالح عامه» است، «نه حریت در باب ادیان باطله»."}]},{"title":"امضا","body":"خادم می‌نویسد که گره اصلی امضا در دربار بود، نه در مجلس، و محمدعلی شاه قاجار که پیشتر امضا را به تأیید علمای نجف موکول کرده بود، پس از فشار انجمن امرا «بدون هیچگونه اعتراضی» متمم را امضا کرد. تاریخ امضا را خادم ۱۴ مهر ۱۲۸۶ می‌نویسد، و ونسا مارتین در ایرانیکا، برابر با ۷ اکتبر ۱۹۰۷. کسروی تلگراف دارالشورا را به روز ۱۵ مهر نسبت می‌دهد. این تلگراف به شهرها چنین بود.\n\n{{quote:0}}\n\nمجلس نخست در ۱۴ مهر ۱۲۸۵ گشایش یافته بود، و از این رو اشارهٔ تلگراف به «روز اول سال دوم» با تاریخ ۱۴ مهر ۱۲۸۶ برای امضا سازگار است.","quotes":[{"original":"بحمدالله والمنه ضمیمهٔ قانون اساسی که سعادت و سلامت ایران را پایه و مایه و حافظ بیضهٔ اسلام و حامی حوزهٔ دین قویم و مروج احکام شریعت غرای محمدی است امروز که بحساب شمسی روز اول سال دوم افتتاح مجلس شورای ملی ایران است بحسن تصادفی که از جمله علایم غیبی است به صحهٔ مبارکهٔ اعلیحضرت قوی شوکت اقدس همایون شاهنشاهی خلدالله ملکه و سلطانه موشح گردید.","speaker":"مجلس شورای ملی، به نقل احمد کسروی","speakerTitle":"دارالشورای ملی","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"تلگراف، نقل در کتاب تاریخ","page":"بخش دوم، ص ۴۶۶","date":"۱۵ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۸ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی) به نوشتهٔ کسروی","context":"تلگراف با این خواهش پایان می‌یابد که «عموم ملت» در برابر این «موهبت عظمی» اغراض شخصی را کنار بگذارند و از قوانین مملکتی پیروی کنند."}]}],"views":[{"title":"روایت سید حسن تقی‌زاده","body":"تقی‌زاده، که خود عضو کمیسیون نگارش متمم بود، در خطابه‌هایی که سال‌ها بعد ایراد کرد، آغاز کار کمیسیون را به قیام یک‌هفته‌ای تبریز در زمستان ۱۲۸۵ پیوند می‌دهد. او اعضای هیئت را حاج سید نصرالله اخوی، سعدالدوله، محقق‌الدوله، حاج امین‌الضرب، خود و «دو سه نفر دیگر» می‌شمارد، که با فهرست کسروی در یکی دو نام تفاوت دارد. تقی‌زاده دربارهٔ نتیجهٔ کار چنین می‌گوید.\n\n{{quote:0}}\n\nتقی‌زاده در همان خطابه کشمکش را «هفت ماه» می‌شمارد و ابزارهای فشار را برمی‌شمارد.\n\n{{quote:1}}\n\nناظم‌الاسلام کرمانی نیز از بست نمایندگان انجمن‌ها در بهارستان یاد می‌کند و می‌نویسد که آنان «چند روز و چند شب» در عمارت بهارستان ماندند تا متمم به امضا رسید و به چاپ رسید. تقی‌زاده در پاسخ به پرسشی در ذیل همین خطابه‌ها، برابری در برابر قانون را آشکارا شامل ایرانیان نامسلمان می‌داند و برای آن به مجازات کشندگان ارباب فریدون، بازرگان زرتشتی، استناد می‌کند.","quotes":[{"original":"هیأت مزبور که حاج سیدنصرالله اخوی و سعدالدوله و محقق‌الدوله و حاج امین‌الضرب و این‌جانب و دو سه نفر دیگر عضو آن بودیم بلافاصله مشغول بکار شد و نتیجهٔ مهم آن همانا تدوین متمم قانون اساسی شد مشتمل بر ۱۰۷ اصل که بر اصول ۵۱ گانه قانون اساسی اولی (یا نظامنامه اساسی) اضافه شد و در واقع اساس اصلی مشروطیت و حقوق ملت و سلطنت و تقسیم قوای سه‌گانهٔ مملکت و اصول مربوط بعدلیه و مالیه در این متمم مندرج شد.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ تبریز در مجلس اول و عضو کمیسیون نگارش متمم","work":"تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران","workType":"خطابه","page":"خطابهٔ دوم","date":"۱۳۳۸ خورشیدی (۲۵۱۸ شاهنشاهی، ۱۹۵۹ میلادی)","context":"تقی‌زاده بی‌درنگ پس از این بند می‌افزاید که اگر قیام تبریز رخ نداده بود «اصلا مشروطیت کامل برقرار نمی‌شد»."},{"original":"از زحمات خیلی بزرگ و کشمکش‌ها یکی مقاومت شدید جمعی از علماء برضد بعضی از اصول متمم قانون اساسی بود و مخصوصاً اصل مربوط به مساوات همه ایرانیان در مقابل قانون که البته شامل مسلم و غیرمسلم هم میشد و اصل مربوط به دیوانخانه عدلیه و مرجع تظلمات بودن آن و در باب اصرار در درج اصل راجع به نظارت علماء در قوانین که داستان درازی پیدا کرد و پس از هفت ماه کشمکش که گاهی خیلی شدید بود مجلس با پشتیبانی انجمن‌های طهران و اصرار و ایستادگی شدید تبریز و ۲۷ روز بستن بازار در آنجا و تحصن در تلگرافخانه و ماندن وکلا در مجلس و حتی آوردن رختخواب بهبهانی به مجلس و تحصن انجمن مرکزی طهران که نماینده بیش از ۱۴۰ عدد از انجمن‌های طهران بود در حوضخانه مجلس شوری چندین روز و اصرار دائمی آنها برای این کار بانجام کار متمم قانون اساسی کامیاب گشت که عاقبت در ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ امضا شد.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ تبریز در مجلس اول و عضو کمیسیون نگارش متمم","work":"تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران","workType":"خطابه","page":"خطابهٔ دوم","date":"۱۳۳۸ خورشیدی (۲۵۱۸ شاهنشاهی، ۱۹۵۹ میلادی)","context":"تقی‌زاده این را در شمار «زحمات خیلی بزرگ» مجلس اول، پیش از یادکرد گرفتاری‌های خارجی و قرارداد ۱۹۰۷ روس و انگلیس، می‌آورد."}]},{"title":"روایت احمد کسروی","body":"کسروی تغییرهایی را که علمای «شریعت‌خواه» در متن پدید آوردند «دستبرد» می‌خواند و پرسش را از ریشه طرح می‌کند. او پس از آوردن نامهٔ دو تن از قانون‌خواهان، حاج سید نصرالله و حاج میرزا ابراهیم، که در آن دلبستگی به شریعت را گواهی کرده بودند، چنین می‌نویسد.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی همچنین دو دستگی علما را مایهٔ دو دستگی مردم می‌داند و می‌نویسد که در سایهٔ آن «یکدسته هواداری از شریعت» کردند. او روی دیگر کار را نیز می‌بیند: به نوشتهٔ او، تبریزیان در پشت نشست علما «دست دربار» را می‌یافتند و تهرانیان این بدگمانی را بی‌پایه می‌شمردند، تا رویداد قره‌داغ درستی آن را آشکار کرد. این داوری‌ها از آنِ کسروی است.","quotes":[{"original":"اگر پای اسلام را باین اندازه نگه بایستی داشت پس مشروطه اروپایی چه بوده؟ قانون اساسی فرانسه را ترجمه کردن چه معنی داشته؟","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش دوم، ص ۳۲۴","date":"نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی این پرسش را در نقد دوگانگی خود قانون‌خواهان طرح می‌کند که از یک سو قانون اروپایی را می‌خواستند و از سوی دیگر برای آرام کردن مردم بر نگهداشت کامل شریعت پای می‌فشردند."}]},{"title":"روایت امیر خادم","body":"خادم بر کارکرد سیاسی سازش‌ها تکیه می‌کند. به گفتهٔ او، واژهٔ «دولتی» در اصل هشتم تعارض را حل نکرد و به آینده واگذاشت، اما اصل دوم را کسانی که به آن رأی دادند از سر «ساده‌دلی یا حماقت یا تحجر» نپذیرفتند، بلکه از بیم آن‌که رد آن بهانه‌ای برای تکفیر مجلس شود. خادم دربارهٔ امضای نهایی داوری دیگری نیز دارد: به نظر او، آسان شدن ناگهانی امضا پس از کشته شدن اتابک، و روی آوردن امیران به مجلس از بیم ترور، به «وجاهت و پذیرش تروریسم به عنوان یک ابزار سیاسی» در ایران انجامید."},{"title":"روایت ایرانیکا","body":"سعید امیرارجمند در ایرانیکا متمم را از نظر حقوقی بررسی می‌کند. به نوشتهٔ او، بیشتر اصول متمم ترجمهٔ کلمه‌به‌کلمه یا اندکی دگرگون‌شدهٔ اصول قانون اساسی بلژیک بود، و چند اصل، از جمله آموزش همگانی (اصل نوزدهم)، رنگ‌های پرچم (اصل پنجم) و پنهان ماندن تلگراف‌ها (اصل بیست و سوم)، از قانون اساسی ۱۸۷۹ بلغارستان آمده بود. او دربارهٔ اصل سی و پنجم نکته‌ای می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nامیرارجمند می‌افزاید که با اصل دوم، اصل بیست و هفتم (قضاوت شرعیات با محاکم شرع و عرفیات با محاکم عدلیه) و اصل هفتاد و یکم (امور شرعیه با «عدول مجتهدین جامع‌الشرایط»)، قانون دوگانگی نظام حقوقی سنتی را به رسمیت شناخت، چنان‌که قانون اساسی ۱۸۷۶ عثمانی نیز شناخته بود. ونسا مارتین در همان دانشنامه از نگاهی دیگر به مرحلهٔ پایانی می‌نگرد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"In the crucial Article 35 of the original constitutional law, limiting monarchical power, it was declared that \"monarchy (salṭanat) is a trust (wadīʿa) bestowed upon the person of the king by the nation,\" to which the crown prince, Moḥammad-ʿAlī, had added in his own hand \"through divine gift\" (be-mawhebat-e elāhī; Taqīzāda, p. 392). Despite this addition, the principles of popular sovereignty and limited government (mašrūṭīyat) were established.","translation":"در اصل سی و پنجم، که اصلی تعیین‌کننده در محدود کردن قدرت سلطنت بود، اعلام شد که «سلطنت ودیعه‌ای است که از طرف ملت به شخص پادشاه مفوض شده»، و محمدعلی، ولیعهد، به خط خود عبارت «بموهبت الهی» را به آن افزوده بود. با وجود این افزوده، اصول حاکمیت مردم و حکومت محدود (مشروطیت) استوار شد.","speaker":"سعید امیرارجمند","speakerTitle":"جامعه‌شناس و استاد دانشگاه ایالتی نیویورک در استونی‌بروک","work":".، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"بخش «مفاد متمم»","date":"۱۵ دسامبر ۱۹۹۲ میلادی (۲۴ آذر ۱۳۷۱ خورشیدی، ۲۵۵۱ شاهنشاهی)","context":"امیرارجمند برای این نکته به تقی‌زاده ارجاع می‌دهد. او اصل را به «قانون اساسی نخست» نسبت می‌دهد، در حالی که در متن چاپی متمم، عبارت در اصل سی و پنجم متمم آمده است: «سلطنت ودیعه ایست که بموهبت الهی از طرف ملت بشخص پادشاه مفوض شده»."},{"original":"When the supplementary law came before the Majles in the autumn of 1907 it met with comparatively little opposition and was ratified on 30 Šaʿbān/7 October. But the Majles was in difficulty; the treasury was empty, taxes were paid irregularly, there was no standing force to maintain order.","translation":"هنگامی که متمم در پاییز ۱۹۰۷ به مجلس آمد، با مخالفت نسبتاً اندکی روبه‌رو شد و در ۳۰ شعبان، برابر با ۷ اکتبر، به تصویب رسید. اما مجلس در دشواری بود: خزانه تهی بود، مالیات‌ها نامنظم پرداخت می‌شد و هیچ نیروی ثابتی برای نگهداری نظم وجود نداشت.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد رویال هالووی دانشگاه لندن","work":"ii.، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"بخش رویدادهای ۱۹۰۷","date":"۱۹۹۲ میلادی (۱۳۷۱ خورشیدی، ۲۵۵۱ شاهنشاهی)","context":"مارتین بی‌درنگ پس از این بند از ضعف اقتدار مجلس در برابر انجمن‌های تهران و از قرارداد ۱۹۰۷ روس و انگلیس سخن می‌گوید."}]},{"title":"دیدگاه شیخ فضل‌الله و هوادارانش","body":"از نگاه شیخ فضل‌الله و هوادارانش، چنان‌که در نامهٔ او به پسرش و در ایرادهایی که کسروی و امانت نقل می‌کنند پیداست، آزادی مطبوعات و برابری مسلمان و نامسلمان با احکام شرع ناسازگار بود و قانون‌گذاری بی نظارت مجتهدان به «اضمحلال دین» می‌انجامید. پیش‌نویس او برای اصل دوم، که هیئت علما را تنها داور سازگاری قوانین می‌کرد، بیان رسمی همین دیدگاه بود. پرسش‌هایی هم که او در پایان بست از مجلس کرد، معنای مشروطه و حریت را هدف گرفته بود، و پاسخ مجلس، که حریت را «حریت در حقوق مشروعه» می‌خواند، نشان می‌دهد که نمایندگان نیز ناگزیر بودند در چارچوب همین زبان سخن بگویند."}],"aftermathSections":[{"title":"سوگند محمدعلی شاه قاجار","body":"اصل سی و نهم متمم مقرر می‌کرد که هیچ پادشاهی پیش از سوگند در مجلس بر تخت ننشیند. محمدعلی شاه قاجار، که پیش از تصویب متمم تاجگذاری کرده بود، تا آن زمان به مجلس نیامده بود. کسروی می‌نویسد که روز دوشنبه ۱۹ آبان ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۱ نوامبر ۱۹۰۷ میلادی)، برابر با، او با کالسکه‌ای روباز به بهارستان آمد، ناصرالملک سپاسنامه‌ای از سوی او و حاج سید نصرالله پاسخی از سوی مجلس خواند، و پادشاه سوگند یاد کرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"روز دوشنبه نوزدهم آبان (۵ شوال) چنانکه نهاده بودند نخست وزیران و دیگران بمجلس آمدند و سپس ظل‌السلطان و ولیعهد و خویشان دیگر شاه رسیدند. سپس خود شاه در کالسکه روبازی نشسته آهنگ مجلس کرد. در راه مردم گاهی آواز به «زنده باد» درمی‌آوردند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش دوم، ص ۴۸۸ و ۴۸۹","date":"نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی در دنبالهٔ همین بند می‌نویسد که پادشاه سوگند خورد «قانون اساسی و مشروطیت ایران را نگهبان» باشد، و داوری می‌کند که این سوگند «جز برای فریب نمی‌بود»."}]},{"title":"اصول بنیادین","body":"متمم برای نخستین بار در متن قانون، سرچشمهٔ قدرت را ملت دانست.\n\n{{quote:0}}\n\nاصل هفتم نیز می‌گفت: «اساس مشروطیت جزئاً و کلاً تعطیل بردار نیست.» اصل بیستم مطبوعات را، جز «کتب ضلال و مواد مضره بدین مبین»، آزاد و ممیزی را ممنوع کرد، و اصل بیست و یکم انجمن‌ها و اجتماعاتی را که «مولد فتنهٔ دینی و دنیوی» نباشند آزاد شمرد. اصول مربوط به مسئولیت وزیران، به نوشتهٔ امیرارجمند، به مجلس اجازه داد که هر وزیر یا همهٔ هیئت وزیران را با رأی عدم اعتماد برکنار کند.","quotes":[{"original":"قوای مملکت ناشی از ملت است طریقهٔ استعمال آن قوا را قانون اساسی معین مینماید.","speaker":"مجلس شورای ملی","speakerTitle":"نهاد قانون‌گذار","work":"متمم قانون اساسی","workType":"متن قانون","page":"اصل بیست و ششم","date":"امضا ۱۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۷ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی)","context":"اصل بیست و هفتم بی‌درنگ پس از آن قوای مملکت را به سه شعبهٔ مقننه، قضاییه و اجراییه تقسیم می‌کند."}]},{"title":"ساختار متمم","body":"امیرارجمند ساختار ۱۰۷ اصل متمم را چنین برمی‌شمارد: اصول یکم تا هفتم «کلیات»، اصول هشتم تا بیست و پنجم «حقوق ملت ایران»، اصول بیست و ششم تا بیست و هشتم تقسیم قوا، اصل بیست و نهم اختیارات قانونی انجمن‌های ایالتی و ولایتی، اصول سی تا سی و چهارم حقوق نمایندگان، اصول سی و پنجم تا پنجاه و نهم حقوق سلطنت، اصول پنجاه و هشتم تا هفتادم مسئولیت وزیران، اصول هفتاد و یکم تا هشتاد و نهم دادگستری، اصول نودم تا نود و سوم انجمن‌های ایالتی و بلدی، اصول نود و چهارم تا یکصد و سوم مالیه، و اصول یکصد و چهارم تا یکصد و هفتم قشون. به نوشتهٔ او، پادشاه رئیس قوهٔ اجراییه (اصل بیست و هفتم) و فرمانده کل قوا (اصل پنجاهم) شد و اعلام جنگ و صلح با او بود (اصل پنجاه و یکم)، اما از مسئولیت مبرا بود (اصل چهل و چهارم). اصل چهل و ششم نیز «عزل و نصب وزرا» را به فرمان پادشاه می‌سپرد، و همین در کنار مسئولیت وزیران در برابر مجلس، رابطهٔ دربار و مجلس را در سال‌های بعد به یکی از گره‌های اصلی سیاست ایران بدل کرد. امیرارجمند یادآوری می‌کند که متمم حق صریح وتو به پادشاه نداد و اصل چهل و نهم به گونه‌ای دوپهلو گفت که صدور فرمان‌ها برای اجرای قوانین از حقوق پادشاه است، به شرط آن‌که اجرای آنها را هرگز به تعویق نیندازد یا متوقف نکند.\n\nامیرارجمند دو اصل دیگر را نیز نشانهٔ کنار گذاشتن رسم‌های کهن دیوانی می‌داند: اصل شصت و سوم به کسانی که منصب وزارت نداشتند اجازهٔ به کار بردن عنوان «وزیر» را نمی‌داد، و اصل شصت و هشتم وزیران را از پذیرفتن خدمتی دیگر در کنار وزارت بازمی‌داشت. به نوشتهٔ او، اصول صد و یکم و صد و دوم، به پیروی از الگوی بلژیک، دیوان محاسبات را برای بازرسی حساب‌های دولت و سنجش آنها با بودجه پدید آورد، و اصول بیست و دوم و بیست و سوم پنهان ماندن نامه‌ها و تلگراف‌ها را تضمین کرد، که در کشوری که جنبش مشروطه آن همه از تلگراف بهره گرفته بود، اهمیتی ویژه داشت."},{"title":"یک سال بعد","body":"کمتر از نه ماه پس از سوگند، محمدعلی شاه قاجار در ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی، ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸ میلادی) مجلس را به توپ بست. اصل هفتم متمم، که مشروطیت را «تعطیل بردار» نمی‌دانست، در دوران استبداد صغیر یکی از دستاویزهای مقاومت تبریز و مشروطه‌خواهان شد، و با فتح تهران در تیر ۱۲۸۸ قانون اساسی و متمم آن دوباره روان شد. محمدعلی شاه قاجار نیز از سلطنت برکنار شد."},{"title":"سرنوشت اصل دوم و دیگر اصول","body":"امیرارجمند می‌نویسد که در عمل، دولت‌ها ویژگی‌های اسلامی قانون اساسی را به تدریج نادیده گرفتند. هیئت پنج‌نفرهٔ مجتهدان در دورهٔ پهلوی «حرفی مرده» شد و دادگاه‌های شرع به تدریج از میان رفتند. متمم در دوره‌های بعد چند بار تغییر یافت: در آذر ۱۳۰۴ خورشیدی مجلس مؤسسان اصول سی و ششم تا سی و هشتم را دگرگون کرد و سلطنت را به رضاشاه پهلوی و دودمان او سپرد، و در ۱۳۲۸ و ۱۳۳۶ و ۱۳۴۶ خورشیدی نیز اصولی دیگر بازنگری شد. قانون اساسی و متمم آن تا ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی) برجا ماندند."},{"title":"پایان یک کشمکش، آغاز کشمکشی دیگر","body":"امضای متمم به اختلاف میان شیخ فضل‌الله و مشروطه‌خواهان پایان نداد. خادم یادآوری می‌کند که کار شیخ با مشروطه «تمام نشده» بود و چند ماه بعد قضایای تازه‌ای به راه انداخت. دو برداشت از مشروطه که کسروی در آغاز این ماجرا از هم جدا کرده بود، در کشمکش‌های ۱۲۸۶ و ۱۲۸۷ و سرانجام در محاکمه و اعدام شیخ فضل‌الله در مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) دنبال شد."}]},{"id":"anjoman-khedmat","title":"انجمن خدمت و سوگند درباریان در بهارستان","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":7,"solarDay":5,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":27},"tier":"secondary","category":"court","summary":"پس از قتل اتابک، درباریان عرضه داشت نوشتند، محمدعلی شاه قاجار دستخط همراهی داد، و در ۸ مهر سوگند حمایت از مشروطه خوردند. کسروی این را ترس از عباس‌آقا می‌خواند نه چرخش ایمان.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ گراییدن درباریان بمشروطه","text":"کسروی عرضه داشت و دستخط و سوگند محمدعلی شاه قاجار را نمایش می‌داند. می‌گوید همان کسان سپس دشمن آشکار مجلس شدند."}],"personIds":["mohammad-ali-person","amir-bahador","ehtesham-al-saltaneh","ala-al-dowleh"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"دستخط همراهی با مجلس در پاسخ عرضه داشت درباریان.","amir-bahador":"پس از سوگند خطاب به تماشاچیان که دو روز دیگر به ارومیه می‌رود.","ehtesham-al-saltaneh":"ریاست مجلس در نشست پذیرش درباریان.","ala-al-dowleh":"میزبان نشست خانه برای نوشتن عرضه داشت."},"personTitles":{"ehtesham-al-saltaneh":"دیپلمات","mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["انجمن خدمت","سوگند درباریان مهر ۱۲۸۶"],"context":"پس از گلولهٔ عباس‌آقا، درباریان نمایش مشروطه‌خواهی ساختند. کسروی این را ترس می‌خواند نه ایمان. نشست خانهٔ علاءالدوله، عرضه داشت، دستخط شاه، پانصد تن در بهارستان در ۵ مهر، و سوگند ۸ مهر.","whatHappened":[{"title":"۱. عرضه داشت","body":"بزرگان در خانهٔ علاءالدوله نوشتند که شوکت سلاطین را از اساس مشروطیت می‌بینند، و راه عذر را بستند:\n","quotes":[{"original":"که امروز قدرت و شوکت سلاطین عظیم‌الشان روی زمین را می‌بینیم که بواسطه این اساس مشروطیت باین عظمت نایل شده‌اند","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"بخدای احد واحد ابواب چاره از هر طرف مسدود است و سلطنت چندین هزارساله در تلف چاکران صحیح است که نمک پروردهٔ دودمان سلطنت و پشت در پشت خانه‌زاد دولت جاوید آیتیم، اما در اینکه زادهٔ این وطن و شریک این آب و خاکیم شکی و حرفی نیست","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"مقرر شود تمام وزرای مسئول در یک مجلس حاضر شوند و از وکلای مجلس محترم شورای ملی هم قدر معتد بیایند، با حضور چاکران تکالیف کلی و جزئی را که دیگر راه عذر و حرفی برای هیچکس نماند معین کنند...","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. دستخط محمدعلی شاه قاجار","body":"محمدعلی‌میرزا پاسخ داد:\n","quotes":[{"original":"مجلس و مشروطیت را شاهنشاه مرحوم نورالله مضجعه بملت مرحمت فرمود ما هم امضاء نموده‌ایم و از آنوقت کمال همراهی را داریم و مجلس را اسباب سعادت و ترقی مملکت میدانیم حالا که شما حاضر همراهی و خدمتگذاری شده‌اید چه ضرر دارد ما هم انتهاء درجه مساعدت را می‌نماییم بطوریکه نوشته‌اید وزراء و وکلاء و امراء بنشینید و رفع اختلاف بکنید","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. سوگند ۸ مهر و خطاب امیر بهادر","body":"دسته سوگند خوردند که «یداً قلماً قدماً سرا جهرا حامی اساس مشروطیت و مقوی اجرای قوانین آن» باشند، و اگر خلاف کنند «بلعنت خدا و رسول گرفتار» باشند. کسروی نام سوگندخوران را از روزنامهٔ مجلس وعده می‌دهد؛ در متن ویکی این گفتار فهرست نیست.\n\nحبل‌المتین از امیر بهادر پس از سوگند آورده است:\n\nکسروی می‌گوید همین کسان سپس دشمن آشکار شدند.\n","quotes":[{"original":"جناب امیر بهادر جنک چون از یاد کردن قسم فارغ شد پایین آمده بعموم تماشاییان که حیران فتوت آنها شده بودند خطاب کرد که قرعهٔ این فال میمون بنام من بیرون آمده دو روز دیگر بطرف ارومیه حرکت کرده جان و سر بر کف دست بطرف مقصود خواهم شتافت و شاید دیگر خدمت برادران نرسم و با کمال شرف جانبازی کنم شما دعای خود را همراه من سازید که از عهده این خدمت وطن بیرون آیم","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"نمایش آرامش دربار بود. کسروی مردم تهران را در این هفته‌ها خام می‌داند که با لابه دربار را مشروطه‌خواه می‌خواستند.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":7,"solarDay":5,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":27},"title":"عرضه داشت و حضور در بهارستان","text":"نزدیک پانصد تن؛ تلگراف‌های خوی و ارومیه همان روز خوانده شد."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":7,"solarDay":8,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":30},"title":"سوگند انجمن خدمت","text":"سوگند حمایت از اساس مشروطیت در مجلس."}]},{"id":"ashub-meydan-tupkhaneh","title":"آشوب میدان توپخانه و محاصرهٔ بهارستان","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":9,"solarDay":15,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":6},"tier":"secondary","category":"political","summary":"دربار با جمعیتی از هواداران خود، که مشروطه‌خواهان آنان را اوباش می‌خواندند، و با قزاق میدان توپخانه را گرفت و بهارستان را محاصره کرد. شعار «دین نبی خواهیم» برخاست. انجمن تبریز محمدعلی شاه قاجار را خلع خواند. سوگند ۳۰ آذر ۱۲۸۶ (شاهنشاهی ۲۴۶۶) آمد و محمدعلی شاه قاجار به مجلس نرفت.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار نهم؛ تاختن به مجلس","text":"کسروی می‌گوید پس از فرونشستن ترس دربار از گلولهٔ عباس‌آقا، سعدالدوله و امیر بهادر برش دریافتی محمدعلی شاه قاجار را دستاویز اوباش کردند. یکشنبه ۲۳ آذر از مسجد سپهسالار به میدان توپخانه رفتند؛ قزاق لیاخوف آنجا ماند. انجمن تبریز محمدعلی شاه قاجار را خلع خواند تا سوگند ۳۰ آذر ۱۲۸۶ (شاهنشاهی ۲۴۶۶) نوشته شد."}],"personIds":["mohammad-ali-person","sheikh-fazlollah","tabatabai","behbahani","amir-bahador","saad-al-dowleh"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"مهلت به نمایندگان؛ سوگندنامه پس از شکست میدان؛ نیامدن به مجلس.","sheikh-fazlollah":"حضور در میدان؛ کسروی سوگند پیشین او را که نرود شکسته می‌داند.","tabatabai":"تلگراف کوتاه به تبریز: مفسدین اقدام به مخالفت.","behbahani":"همراه تلگراف دو سید؛ گله به نجف پس از رسوایی مروی.","amir-bahador":"سواره و کشیک؛ کسروی او را در تصور غلبه بر مجلس می‌نویسد.","saad-al-dowleh":"نیرنگ دربار؛ پس از شکست به سفارت هلند بست."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["آشوب میدان توپخانه","آشوب توپخانه ۱۲۸۶","محاصره بهارستان آذر"],"context":"سه ماه پس از [[e:atabak-killed|کشته شدن اتابک]] ترس دربار فرو نشست. گلولهٔ دیگری نیامد. [[p:saad-al-dowleh|سعدالدوله]] و [[p:amir-bahador|امیر بهادر جنگ]] و شاپشال محمدعلی شاه قاجار را به ایستادگی در برابر مجلس دلیر می‌کردند. کمیسیون بهارستان سیصد و هشتاد هزار تومان از دریافتی سالانهٔ دربار کاسته بود؛ محمدعلی‌میرزا آن را به روی خود نیاورده بود و همان پس سوگند خورده بود. اینک همان برش را دستاویز ساختند و به قاطرچی و شتردار و فراش وانمودند که مجلس سالانهٔ ایشان را بریده است. کسروی می‌گوید آن مبلغ از جاهای دیگر کم شده بود و به مواجب این کارکنان ربطی نداشت. تیولداران که از مشروطه رنجیده بودند دشمنی این کارکنان را تیزتر کردند. آذر ۱۲۸۶ میدان توپخانه کانون این نیرنگ شد؛ خودِ [[e:majlis-bombarded|بمباران مجلس]] هنوز نرسیده بود.","whatHappened":[{"title":"۱. دستخط و مهلت یکشنبه","body":"چهارشنبه ۵ آذر محمدعلی شاه قاجار نمایندگان را به دربار خواند. حاجی سید نصرالله از جملهٔ آنان بود. دستخطی خواندند که مجلس از مرز قانون‌گزاری گذشته و به قوهٔ مجریه درآمده، و انجمن‌ها مایهٔ آشوب پایتخت‌اند. رویهٔ قانونی سخن را کسروی از سعدالدوله می‌داند. می‌گوید دولت از کار می‌ایستاد و پروای قانون نمی‌کرد، پس این مجلس نخستین ناچار سخت می‌گرفت. با این همه خواست محمدعلی شاه قاجار را نیرنگ می‌خواند. سخن با مهلت تمام شد:\n\nمجلس پاسخ نوشت که پا از مرز بیرون ننهاده؛ دولت باید مرز خود بشناسد؛ انجمن‌ها از روی قانون اساسی آزادند و اگر بی‌قانونی کنند دولت جلو گیرد. دربار نرم و دورو جواب داد.\n\nنشانه‌ها پیاپی آمد. محمدعلی شاه قاجار بی‌آگاهی وزیر جنگ عنوان کشیکچی‌باشی به امیر بهادر داد و او هفتصد سواره از آذربایجان طلبید. قزاق و سواره‌ای را که به فرمانفرما برای ساوجبلاغ نوید داده بودند در تهران نگاه داشتند. خلعت برای شیخ محمود ورامینی رفت. کاغذی به خط شاه، به روایت وزیران، پسران سپهدار را در تنکابن به آشوب می‌خواند. ناصرالملک در نشست نهانی گفت در نهان به زیان مجلس می‌کوشند. انجمن‌های تهران خواستند سعدالدوله و امیر بهادر فاصلهٔ دربار بیرون شوند. ملک‌المتکلمین و سید جمال هر روز در مدرسهٔ سپهسالار بدگویی می‌کردند. کسروی مجلس را خام می‌داند که تفنگ نخرید، از شهرها یاری نخواست، و محمدعلی شاه قاجار را برنداشت.\n","quotes":[{"original":"شما هم بروید در این سه چهار روزه مذاکرات لازمه نموده رأی خودتان را تا روز یکشنبه بیایید و اطلاع دهید","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. از سپهسالار به میدان توپخانه","body":"شنبه ۲۲ آذر کابینهٔ ناصرالملک کناره گرفت. یکشنبه ۲۳ آذر اوباش سنگلج به پیشروی مقتدر نظام و چاله‌میدان به سردستگی صنیع حضرت به مسجد سپهسالار ریختند، به در مجلس گلوله و سنگ زدند، و به میدان توپخانه رفتند. آنجا قاطرچی و زنبورکچی و فراش و سرباز فوج امیر بهادر چادر دولتی می‌افراشتند. روضه‌خوانان سید محمد یزدی و سید اکبر محمدعلی شاه قاجار به منبر رفتند. شعار از همان روز بر زبان‌ها افتاد:\n\nلیاخوف فرماندهٔ بریگاد قزاق آن روز در دربار بود. قزاقان را به بهانهٔ جلوگیری از آشوب در میان توپخانه گذاشتند. امیر بهادر فاصلهٔ پیشروی آن روز شاد بود و سعدالدوله راهنمایی می‌کرد.\n\nدر بهارستان سه تفنگ بی‌فشنگ بود. بهبهانی صنیع حضرت را خیرخواه پنداشت؛ دقایقی بعد هجوم به در مجلس رسید. علاءالدوله را محمدعلی شاه قاجار به فلک بست و با معین‌الدوله به مازندران فرستاد. ناصرالملک را چوب زد و در اطاق حاجب‌الدوله بازداشت. شش عالم، از جمله امام‌جمعهٔ خویی، راه به محمدعلی شاه قاجار نیافتند. شب را نمایندگان در بهارستان ماندند. حبل‌المتین بیست هزار شام و چهار هزار پاسبان می‌نویسد؛ تفنگ‌ها حدود بیست قبضه بود. ماند شبانه را کسروی درست می‌داند. محمدعلی شاه قاجار آن شب دستور هجوم نداد.\n\nدوشنبه محمدعلی شاه قاجار نوشت انجمن‌ها برچیده شوند و نمایندگان پراکنده گردند. کمیسیون پذیرفت. مردم نپذیرفتند. برخی وکلا می‌گفتند:\n\nپاسخ از جلوخان این بود:\n","quotes":[{"original":"ما دین نبی خواهیم، مشروطه نمی خواهیم","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"حسب الامر خوبست اطاعت شود تا فتنه و فساد مرتفع گردد","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"ما نه خود بخانه‌هامان رویم و نه شمارا گزاریم","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۳. ملایان در میدان","body":"اوباش به خانه‌های [[p:sheikh-fazlollah|شیخ فضل‌الله نوری]] و حاجی میرزا ابوطالب زنجانی و سید علی یزدی و ملامحمد آملی ریختند و آنان را به میدان آوردند. بهبهانی شیخ را به مجلس خواند؛ او سوگند خورد که به میدان نرود. اندکی بعد بردندش. نویسندهٔ شیخ به پسر در نجف نوشت مردم او را به دوش کشیدند. کسروی این پرده را برای شیخ باور نمی‌کند و می‌گوید معنی مشروطه روشن شده بود و انبوه ملایان برانداختن آن را می‌خواستند. ابوطالب را بدخواه اما بافهم می‌شمارد که به دلخواه نرفته. در میدان روضه رفت که زنا و دزدی و قتل آمرزیده است اما نزدیک مجلس مرو. جهودان را به زور آوردند تا شعار را بگویند. صور اسرافیل از سردستهٔ ورامین آورد که قالی بهارستان را پالان الاغ کنند. میرزا عنایت زنجانی تکه‌تکه شد. میدان‌بانان می‌گفتند او تیر انداخت؛ آزادیخواهان بی‌گناهش می‌شمردند. سعدالدوله گفته بود دو توپ بر سر بهارستان بفرستند. محمدعلی شاه قاجار خرسندی نداد. در این روزها کسروی محمدعلی شاه قاجار را دودل می‌بیند و برای برانداختن آشکار دلیری در او نمی‌یابد."},{"title":"۴. تبریز و سوگند ۳۰ آذر ۱۲۸۶ (شاهنشاهی ۲۴۶۶)","body":"محمدعلی شاه قاجار دستور داد تلگرافخانه‌ها آشوب را به شهرها نرسانند. [[p:tabatabai|طباطبایی]] و بهبهانی تلگراف کوتاه فرستادند:\n\nنمایندگان آذربایجان نوشتند امیر بهادر و سعدالدوله در تصور قتل و غلبه بر مجلس‌اند. به گفتهٔ کسروی این تلگراف‌ها نرسید؛ کارکنان تلگرافخانه پنهانی خبر دادند. انجمن تبریز نقض سوگند را خلع شمرد و به صاحب‌منصبان آذربایجانی در تهران نوشت اگر به مشروطه صدمه برسد خانه و زن و فرزند در میان است. کتاب آبی می‌گوید محمدعلی شاه قاجار از اندرون بیرون نیامد و به جان خود می‌ترسید. وزرای مختار روس و انگلیس میانجی ماندن او شدند.\n\nشنبه ۲۹ آذر تقی‌زاده مذاکرهٔ تند را فعلاً لازم ندانست. یکشنبه سوگندنامه‌ها خوانده شد. تاریخ هر دو ۳۰ آذر ۱۲۸۶ (شاهنشاهی ۲۴۶۶) نوشته شد چون گمان می‌بردند محمدعلی شاه قاجار شبانه در مجلس حاضر شود. نیامد.\n\nوکلا نیز سوگند خوردند تا محمدعلی شاه قاجار حامی قوانین باشد خیانت به اساس سلطنت نکنند. کابینه با ریاست نظام‌السلطنه مافی شناسانده شد. تبریز خرسند نشد و بر خلع ایستاد. سعدالدوله به سفارت هلند بست. مجاهدان قزوین به پیشوایی میرزا حسن رئیس‌المجاهدین رسیدند؛ مجلس آنان را بازگرداند. سوگند بی‌حضور محمدعلی شاه قاجار را کسروی سستی مجلس می‌شمارد.\n","quotes":[{"original":"مفسدین اقدام بمخالفت، دولت در صدد خلف عهد.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."},{"original":"چون بواسطه انقلابی که این چند روزه در تهران و سایر ولایات ایران واقع شده برای ملت سوء ظن حاصل شده بود که خدای نخواسته ما در مقام نقض و مخالفت از قانون اساسی هستیم لهذا برای رفع این سوء ظن و اطمینان خاطر عموم ملت باین کلام‌الله مجید قسم یاد می‌کنیم که اساس مشروطیت و قوانین اساسی را کلیتاً در کمال مواظبت حمایت و رعایت کرده و اجرای آنرا بهیچوجه غفلت نکنیم هرکسی برخلاف مشروطیت رفتار کرده مجازات سخت بدهیم و هرگاه نقض عهد و مخالفت از ما بروز کند در نزد صاحب قرآن مجید مطابق عهد و شروط و قسمی که از وکلای ملت گرفته‌ایم مسئول خواهیم بود لیله هفده ذی قعده ۱۳۲۵","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","workType":"کتاب","page":"ص ۱۷۶–۱۸۷","date":"۱۳۷۲ (۱۹۹۳)","context":"ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است."}]},{"title":"۵. زنجیر ناصرالملک و خوانش هارتویگ","body":"مارتین می‌نویسد این بحران از ۱۳ تا ۲۶ دسامبر ۱۹۰۷، برابر ۲۲ آذر تا ۵ دی ۱۲۸۶، طول کشید. ناصرالملک، که رئیس‌الوزرا بود، به زنجیر کشیده شد و با میانجی‌گری سفارت انگلیس آزاد گردید. هارتویگ، وزیرمختار روسیه، جمعیت میدان توپخانه را نشانهٔ پشتیبانی گسترده از محمدعلی شاه قاجار می‌دانست. مارتین این داوری را به نام او نقل می‌کند. مشروطه‌خواهان همان جمعیت را اوباش خوانده‌اند.","citations":[{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶–۱۸۷","text":"مارتین بحران توپخانه را از ۱۳ تا ۲۶ دسامبر ۱۹۰۷ می‌نویسد، آزادی ناصرالملک را به میانجی سفارت انگلیس نسبت می‌دهد، و خوانش هارتویگ را از جمعیت میدان به عنوان پشتیبانی از محمدعلی شاه قاجار نقل می‌کند."}]}],"aftermath":"چون محمدعلی شاه قاجار ناگزیر شد با مجلس آشتی کند، ملایان همکار اوباش را کنار گذاشت. از ارک به مدرسهٔ مروی رفتند و به نام شرع تلگراف زدند؛ از شهرها بیزاری رسید. دو سید به نجف گله کردند. آخوند خراسانی و مازندرانی و نجل میرزا خلیل تصرف نوری را حرام خواندند. ۲۳ دی محمدعلی شاه قاجار بار سوم به قرآن سوگند خورد. ظفرالسلطنه صنیع حضرت را با چادر زنانه از خانهٔ پدرزن درآورد؛ ۱۳ بهمن چهار سردسته هر یک دو هزار شلاق خوردند و به کلات رفتند. این آشوب بهارستان را نشکست. راه توپ از دل همان دودلی و دخالت سفیران بعدها در [[e:majlis-bombarded|بمباران مجلس]] باز شد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":9,"solarDay":5,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":27},"title":"دستخط دربار","text":"چهارشنبه ۵ آذر؛ مهلت تا یکشنبه."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":9,"solarDay":23,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":15},"title":"هجوم به سپهسالار و توپخانه","text":"یکشنبه ۲۳ آذر؛ شعار دین نبی؛ قزاق لیاخوف در میدان."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":9,"solarDay":29,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":20},"title":"سوگندنامه‌ها","text":"خواندن یکشنبه؛ تاریخ هر دو ۱۷ ذی‌قعده؛ محمدعلی شاه قاجار به مجلس نیامد."}]},{"id":"ruh-ol-qods-notq-gheybi","title":"گفتار روح‌القدس: نطق غیبی سلطان‌العلماء","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":8,"solarDay":14,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":6},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"سلطان‌العلماء خراسانی در روح‌القدس محمدعلی شاه قاجار را به قصابی متهم کرد و از خون فدایی شماره ۴۱ اتمام حجت ساخت. کسروی گفتار را بی‌سود و بهایش را باغشاه می‌داند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ گفتار روح‌القدس","text":"کسروی نطق غیبی روح‌القدس را تمام آورده است. نویسنده پس از بمباران مجلس در باغشاه شکنجه شد."}],"personIds":["sultan-ol-ulama","mohammad-ali-person","abbas-aqa-tabrizi"],"personDeeds":{"sultan-ol-ulama":"نگارش نطق غیبی در شمارهٔ ۱۳ روح‌القدس.","mohammad-ali-person":"آماج خطاب؛ کسروی سوگند بعدی او را فریب می‌خواند.","abbas-aqa-tabrizi":"در متن به فدایی نمرهٔ ۴۱ ارجاع داده شد."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["نطق غیبی","روح‌القدس ۱۴ آبان","سلطان‌العلماء"],"context":"سلطان‌العلماء خراسانی در شمارهٔ ۱۳ روح‌القدس، پنجشنبه ۱۴ آبان ۱۲۸۶، گفتار «نطق غیبی یا اشاره لاریبی» را نوشت. کسروی همهٔ آن را آورده و می‌گوید برای مشروطه‌خواهان بی‌سود بود و بهایش خون نویسنده در باغشاه شد.","whatHappened":[{"title":"۱. سرلوحه و آغاز","body":"بیت سرلوحه:\n","quotes":[{"original":"ایکاش که در این مملکت بک شاه‌پرست پیدا میشد چند کلمه بدخواهی «روح‌القدس» را بشاه دادخواه میرساند – ما را نه هوای سلطنت است نه خیال وزارت در حفظ وطن و حمایت هم وطنان بجان بکوشیم و از حرف حق گفتن چشم نه پوشیم میان رعیت و بنده فرق است اطاعت شهوات نفسانی بر بنده لازمست نه بر رعیت زیرا که رعیت بنده نیست و آزاد است بلکه با خود شاه هم مساویست فقط حقوق پاسبانی سلطان را باید پاداش داشته باشند در صورتیکه شاه هم بوظیفه شبانی و پاسبانی خود عمل کند (گوسفند از برای چوپان نیست) (بلکه چوپان برای خدمت اوست) رقابت سلاطین با یکدیگر جهت توسعه مملکت و رفاهیت رعیت است – رعیت را برای آسایش و زندگانی دو چیز است (یکی مال و دیگر جان) سلاطین سابقه ایران چنانچه تواریخ شاهد است برای حفظ این دو چیز همیشه لواء جهانگیری افراخته داشتند و رعیت را در سایه خود آسوده مید‌اشتند چون ودایع حق را که ملت باشد از شر دشمنان حفظ میکردند ملقب (بظل الله فی‌الارض) شدند – سلاطین لاحقه هم پیروی و تاسی بایشان کردند و از مملکت و رعیت خود بهره‌مند شدند و تمام سلاطین عالم را مطیع و باج ده خود نمودند چنانچه داستان شاپور ذوالاکتاف و دیگر سلاطین بر این گفته گواهست – هر پادشاه که از وظیفه خود کوتاهی کرد عاقبت بکیفر غیبی گرفتار شده مانند خسرو پرویز و شاه سلطان حسین صفوی – پس ملت در همه قرون و ازمنه در بستر امن و امان بکمال راحتی میغنودند پاسبانان با کمال جد و جهد حمایت و حفظ آنها را می‌کردند – این شیوهٔ مرضیه وجههٔ همت تمام سلاطین بود تا عهد سلطنت فتحعلی شاه و محمد شاه در زمان پادشاهی این دو تاجدار هم اگرچه پارهٔ صدمات و لطمات بملت رسید و قطعهٔ از وطن عزیزشان بباد فنا داده شد باز تا اندازهٔ ملت راحت بودند جان و مالشان تا حدی محفوظ بود – دور سلطنت که بناصرالدین شاه رسید ورق برگشت ستارهٔ بدبختی ملت طالع شد جماعت تن‌پرور پست فطرت بی‌شرف معاون قوهٔ باطنی سلطان شدند رذالت ذاتی را ظاهر ساختند دست تعدی بودائع پروردگار گشودند جان و مال ملت مظلومه را قسمت کردند – ابتدا جهت تحصیل پارک و کالسکه و مبل اطاق مثل دزدان اموال ملت را بغارت بردند و قطعه‌قطعه خانمان رعیت را باجانب فروختند تا اواخر سلطنت شاه مظفر عدل پرور تمام اموال ملت بغارت رفت (سک و خرس و خوک) مقوائی خریده شد – عاقبت سلطان‌المستبدین با رئیس الخائنین گرفتار آه ملت مظلومه شده هر دو هدف گلوله وطن پرست غیبی گشتند – شاه نیک فطرت و صدر اعظم نیکو سجیت آثار ملت دوستی و وطن پرستی را بیادگار نهادند (تعرف الاشیاء باضدادها) این دو شاه و دو صدر اعظم آثار خیریه و شریه بسوء خاتمت و حسن عاقبت سرمشق و منشأ تاریخ برای سلاطین آتیه گذاشتند. چون سلطنت به اعلیحضرت رسید مال ملت تمام غارت شده غیر از یک جانی برای ملت باقی نمانده است – در این عهد دست بجان ملت زده شد – یکطرف اقبال‌السلطنه بحکم مرکزی مشغول ریختن خون ملت شد – یک سمت عثمانی تحریک شده اطفال ملت را ذبح و اهل بیت ملت را اسیر و چقدر فاصلهٔ ملت را تلف کرد یکجانب وزیر نظام مامور قتال و اغشاش خراسان میشود – از طرف دیگر جهان شاه خان از طهران بزنجان رفته اهل زنجان را قطعه قطعه نمود – تا ملت بخواهد خود را از گرگان داخله نجات بدهد گرفتار سگان و گرگان خارجه میشود. از هر گوشه دردمندی و از هر کناره آه مستمندی بلند است لیلا و نهاراً مشغول دعاگوئی این دورهٔ سلطنت هستند","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. قصابی و اتمام حجت","body":"بیت میانی: «آه دل مظلوم بسوهان ماند / گر خود نبرد برنده را تیز کند»\n\nرباعی پایان: «ظالم ز ستم همیشه لات آمده است / رخ رفته پیاده با ثبات آمده است / مشروطه‌طلب باسب و پیلست سوار / چون کشته وزیر شاه مات آمده است»\n","quotes":[{"original":"خوب است قدری از مستی سلطنت بهوش آمده چشم باز کرده نظری بدولت خود و باقی دولتها بنمائی – آیا تمام سلاطین عالم از وظیفه و شغل خود خارج شده مشغول قصابی گشته‌اند – با تمام ملل عالم مثل ملت بخت برگشتهٔ ایران اسیر ظلم و شهوات نفسانی پادشاه خود هستند – ندانم چه باعث شده که تمام ممالک رو بآبادی و وسعت خاک و ازدیاد نفوسند جز ایران که هر سال و ماه قطعهٔ از خاکش قسمت دیگران و نفوسش طعمهٔ گرگان و آبادیش مبدل بخرابی میشود – کدام پادشاه مستبد جهة استبداد و خودسری سر و تاج روی استبداد خود نگذاشت. یا کدام پادشاه مشروطه بواسطه مشروطیت باعلی درجه شاهنشاهی و امپراطوری نرسید – آیا بغیر از وسیله مشروطیت امپراطور ژاپن بر امپراطور مستبد روس غالب شد – یا بجز فائدهٔ مشروطیت دولت انگلیس با دولت دیگر آباد و رشک دول مستبده گردید ندانم اعلیحضرت ما بتصور چه فایده و خیال چه نتیجه از مشروطیت سرپیچان و با رعیت دست در گربیان شده است – مگر ندانسته که رعیت و پادشاه هر دو بندهٔ پادشاه حقیقی هستند (ان اکرمکم عندالله اتقاکم)","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"مگر ممکن نیست که داستان لوی شانزدهم در این مملکت اتفاق بیفتد زیرا که (ان الله عزیز ذو انتقام)","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."},{"original":"مگر یقین نکرده که از خون فدائی نمرهٔ (۴۱) فدائی بزرگتر برای بزرگتر از کار آنفدائی تولید شده و منتظر اتمام حجت است","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"روزنامه را بستند. وزیر علوم به دادگاه رفت. کسروی می‌گوید هیئت منصفه ایراد گرفت و نویسنده پاسخ نداد. پس از بمباران سلطان‌العلماء در باغشاه شکنجه شد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":8,"solarDay":14,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":6},"title":"چاپ نطق غیبی","text":"شمارهٔ ۱۳ روح‌القدس؛ ۲۹ از ۱۵ مهر ۱۲۸۶ تا ۱۴ آبان ۱۲۸۶ (شاهنشاهی ۲۴۶۶)."}]},{"id":"sokmanabad-khoy-1286","title":"جنگ سکمن‌آباد و تلگراف اقبال‌السلطنه","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":21,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":13},"tier":"secondary","category":"tribal","summary":"بازگشت اقبال‌السلطنه به ماکو، تاخت کردان به لشکرگاه مجاهدان خوی، کشته شدن میرزا جعفر زنجانی، و تلگراف بلند دفاعی خان ماکو به فرمانفرما.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار هشتم؛ جنگهای خوییان","text":"کسروی جنگ خوی با اقبال‌السلطنه و شکست سکمن‌آباد را می‌نویسد. متن تلگراف مرتضی‌قلی‌خان را از همان گفتار می‌آورد."}],"personIds":["eqbal-al-saltaneh-maku","farmanfarma-person"],"personDeeds":{"eqbal-al-saltaneh-maku":"بازگشت به ماکو، جنگ سکمن‌آباد، نگارش تلگراف دفاعی به فرمانفرما.","farmanfarma-person":"ملامت خان ماکو و فشار برای آشتی خوی."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["سکمن‌آباد","جنگ خوی ۱۲۸۶","تلگراف اقبال‌السلطنه"],"context":"پس از بیرون راندن اقبال‌السلطنه، او بازگشت. مجاهدان خوی از جمله میرزا جعفر زنجانی که از باکو آمده بود لشکرگاه ساختند. آدینه ۲۱ شهریور کردان تاختند. کسروی تلگراف دفاعی اقبال‌السلطنه به فرمانفرما را می‌آورد.","whatHappened":[{"title":"۱. جنگ سکمن‌آباد","body":"کسروی نزدیک شصت مجاهد کشته می‌نویسد؛ میرزا جعفر دستگیر شد و چون لابه نکرد کشته شد. فرستادگان تبریز از جستجو ۱۰۸ کرد و حدود ۵۰ مجاهد در سکمن‌آباد شمردند. جنگ را با آشتی چورس بستند."},{"title":"۲. تلگراف اقبال‌السلطنه","body":"مرتضی‌قلی اقبال‌السلطنه به فرمانفرما نوشت. نشانه‌های «؟» از چاپ کسروی است.\n","quotes":[{"original":"حضور مبارک نواب مستطاب اشرف والا شاهزاده اعظم فرمانفرما سردار کل روحی فداه تلگراف مبارک در سیم ماه شرف صدور یافته بود در نهم ماه زیارت گردید مذمت و ملامت فرموده بودند که چرا تا حال احوالات و وضع این سرحدات را معروض نکرده‌ام اولا چطور میشود مثل نواب مستطاب اشرف والا روحی فداه شخص بزرک و محترم و سردار کل مملکت آذربایجان تشریف فرما بشوند چاکر یک اظهار انسانیتی نکرده احوالات سر حد را عرض نکنم مکرر از هر نقاط تفصیل عرض شده است مخابره را توقیف و پستخانه‌ها را ضبط کرده‌اند دیگر از کجا بحضور مبارک برسد از آنوقت که نواب مستطاب اشرف والا روحی فداه از تهران خیال حرکت مملکت آذربایجان فرموده‌اند تلگرافخانه و پستخانه‌ها توقیف است آنهم محض این است عرایضجات چاکر بجاهای لازمه نرسد الحمدالله از سایهٔ دولت و ملت تردد آدمهای چاکر از همه جا مقطوع و ممنوع بوده استدعا دارم اول حکم این را بفرمایید در هیچ قانون در هیچ طریقه مسدود کردن راه عرایض مردم جایز نیست و ثانیا احوالات این صفحات از روی قاعده نیست که عرض شود و در عریضه تلگرافی هم گنجایش نمیکند همین قدر هست هرقدر فاصلهٔ چاکران شکایت کرده اند همه را اهالی خوی کرده اند و شکایت هم مینمایند هیچیک از حرفهای آنان نه اصل دارد و نه فرع در حالیه دنیا با چاکر مدعی شده است جهت آنرا هم نفهمیده ام که چرا مدعی‌گری میکنند و بچه جهت میخواهند ماکو را خراب نمایند اهالی خوی یکسالست بچاکران پیچیدگی دارند دست نمیکشند گاه به نمک خوارگان صد ساله محرک شده انبار غله و تنخواه که داشتیم داغون کرده گاه خود چاکران را بخارجه تبعید نموده‌اند قلعه را محاصره کرده نزدیک بود عمارتهای دویست ساله را خراب و خودمان و اهل و عیالمان را اسیر نمایند کار نوعی فراهم آمده بیاری خدا ممکن نکرده‌اند حالا چهار ماه است که چاکر معاودت بماکو کرده از آن تاریخ تا حالا هی قشون کشی است که بسر ماکو میکنند اگر سکوت نمایم جان و مال و عیال میرود و املاک کلیه مخروبه میشود بمقام دفاع میآیم آنوقت هم طرف سئوال و جواب میشوم آیا دویست سال است خدمت کرده حالا یاغی دولت بوده‌ایم یا اینکه بشهرهای همسایه صدمه و ضرر زده‌ایم بچه سبب سرباز توپ و اهالی را بسر چاکران میآورند چنانکه در آخر وقت یک اردو بمحال سکمن‌آباد یکی را بمحالچایپارهکه علاقجات هر دو محال که تعلق بچاکران هست حرکت داده‌اند آنکه اردوی محال چهارپاره است قتل و غارت نموده اند سهل است یکنفر سید معتبری در ماکو بوده در آن دهات اقامت داشت او را کشته‌اند حالا از طایفه آن پانصد نفر جمع شده میخواهند بخوی رفته انتقام خود را بردارند بیک درجه جلوگیری نموده‌ام تا اینکه مراتب بحضور مبارک عرض شود آنکه احوالات سکمن‌آباد است بآبادیهایایل میلانریخته بعد از قتل و غارت زیاد سی نفر مرد پانزده نفر از زنان اکراد خارج از قاعده مقتول کرده‌اند در صورتیکه اهالی عیال کسی را بآنطورها بکشند بعد ناچار مانده بمقام دفاع برآمده دعوای سخت کرده شکست بآنها داده تمام اهالی اردو را گرفتار نموده آنکه سواره قراجه‌داغ و سرباز است رهائی داده و اهالی را ول نموده محض بجهت نمونه یکصد و سی و پنج نفر از سرباز صاحب منصب پسر حاجی حیدر خان پسر لطفعلی خان از این قبیل‌ها گرفته الان حاضرتر و شاهد معتبرتر از این که نمیشود اگر آنها تخطی باداره ماکو نموده اند آنها مقصرند هرگاه چاکران بخاک خوی تجاوز نموده‌ایم چاکران مقصر است هیئت محترمه که مأمور شده‌اند البته آمده‌اند تحقیقات بحقانیت نمایند آنها هم برأی‌العین دیده که اردوی خوی در کدام خاک بوده‌اند مثل مشهور است خودشان میزنند خودشان گریه میکنند بیاری خدا و از سایه مبارک چاکران از این قبیل آدمها هیچ ملاحظه ندارد در نیمساعت خوی را نیست هم میکنم و ساکت هم مینمایم بالکلیه از یاد فراموش نمایند از یکطرف ملاحظه دولت را دارم از یکطرف هم در نزد ملت چاکران را بدنما میکنند زیاده از این اغتشاش نمی‌شود که ابنها مینمایند چاکران سهل است در داخله خودشان چرا اینطورها می‌نمایند اینها هم خائن دولتند هم خائن ملت خیانت که بدولت نموده‌اند اینست که تمام قورخانه و توپخانه دولت را داغون نموده‌اند تلگرافخانه پستخانه را ضبط کرده‌اند و باین سرحد سه دولت اغتشاش افکنده‌اند خیانت که بملت دارند اینست که مجتهد علماء و سادات و فقراء ملت را بقتل میرسانند مال مردم را مال‌الله نموده نه بدولت نه بمجلس اطاعت ندارند بیقاعدگیهای آنها را باین شکل دولت برأی‌العین دیده باز بآنها تنبیه نکرده مؤاخذه نمیفرمایند در مقابل آنها هیچ مقصود و غرضی ندارم که بچاکر مذمت و ملامت وارد مینمایند البته بخلاف کار باید تنبیه شود و اگر نباشد زیاد میکنند از این حرکتی (؟) دارم دولت با معتبرین ملت چرا از ایران صرف نظر کرده‌اند اجامر و اوباش را ول کرده از بهر صنف (؟) اگر مانع نباشند که بتر از این مینمایند اینها اگر برای مشروطه است مشروطه چنین نمی‌شود و کسی هم بمشروطه مانع نیست والا مقصود مخروبه شدن ماکو این خانواده است هرجا چاکران برود بزرک خودتان (؟) بی‌اطاعتی نمینمائیم دو کلمه دستخط مبارک مرحمت فرمایند چاکران با عموم ولایت بدولت روس و عثمانی کوچ نمائیم آنها هم بیایند از تازه اینجا را آباد نمایند و اگر چاره دیگر نیست استدعا است بزودی تکلیف چاکران را مشخص فرمایند امر مقرر شده بود جهت اصلاح میانهٔ ماکو و خوی معین بوده‌اند اگر چه اهالی خوی مبالغی گزاف بچاکران خسارت زده‌اند و معهذا بر حسب امر مطاعه چاکران حاضر است هیئت محترم شرحی نوشته محل ملاقات را خواسته بودند که معین نموده‌ام که طرفین حاضر شده اصلاح شود همین قدر هست چاکران ببدی هیچوقت راضی نیستیم و طالب خیر هستیم طرف مقابل بدون جهت چاکران را بدنام میکنند. (مرتضی قلی)","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]}],"aftermath":"کسروی می‌گوید اگر جنگ ادامه می‌یافت مجاهدان آزموده‌تر می‌شدند؛ دل‌مردگی فرستادگان تبریز آن را ناانجام گذاشت. سال بعد اقبال‌السلطنه سپاه به تبریز فرستاد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":21,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":13},"title":"جنگ سکمن‌آباد","text":"تاخت کردان؛ کشته شدن میرزا جعفر زنجانی."}]},{"id":"shah-assassination-attempt","title":"سوءقصد به کالسکه محمدعلی‌شاه","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":12,"solarDay":9,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":28},"tier":"secondary","category":"political","summary":"دو بمب دستی، به روایت مشهور به دست فداییان حیدرخان عمواوغلی، به کالسکهٔ محمدعلی شاه قاجار در خیابان دوشان‌تپه پرتاب شد. محمدعلی شاه قاجار جان به در برد و بدگمانی او به مجلس شدت گرفت.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار نهم؛ رخداد هشتم اسفند","text":"کسروی می‌نویسد آدینه ۸ اسفند دو نارنجک در پیچ باغ‌وحش کاروان محمدعلی شاه قاجار را زد؛ کالسکهٔ شش‌اسبه گزند ندید و شیشهٔ اتومبیل پیشرو شکست. بازپرس همان روزها روشن نشد؛ او بعدها نقشه را از حیدر عمواوغلی و کمیتهٔ باکو می‌داند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دهم؛ جستجو از حال مردم","text":"کسروی گرفتاری بمب‌اندازان را نمونهٔ فریب انجمن‌های تهران می‌شمارد. پس از میدان توپخانه و این پیشامد، آنان هیاهوی خود را نیرو پنداشتند."}],"personIds":["mohammad-ali-person","haydar-khan"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"از سوءقصد نجات یافت و بدگمانی‌اش به مجلس شدت گرفت.","haydar-khan":"طراحی و ساخت بمب دستی و هدایت عملیات سوءقصد به کالسکه محمدعلی شاه قاجار."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["بمب دوشان‌تپه","سوءقصد به محمدعلی‌شاه"],"context":"آغاز اسفند ۱۲۸۶ محمدعلی شاه قاجار دستخط خشنودی از قانون انطباعات به مجلس فرستاد. فردای آن، آدینه ۸ اسفند (شاهنشاهی ۲۴۶۶)، دو نارنجک در پیچ باغ‌وحش کاروان گردش دوشان‌تپه را زد. محمدعلی‌میرزا در کالسکهٔ شش‌اسبه گزند ندید. این پیشامد همان روز بهارستان را به توپ نبست؛ [[e:majlis-bombarded|بمباران مجلس]] ماه‌ها بعد آمد.","whatHappened":[{"title":"۱. نارنجک پیچ باغ‌وحش","body":"اتومبیل پیشرو بود و کالسکهٔ پادشاهی از پس، با غلامان کشیکخانه و امیر بهادر در پیرامون. چون خیابان باغ‌وحش را به پایان رساندند و خواستند به خیابان ظل‌السلطان بپیچند، نارنجکی ترکید. دو تن کشته شدند و شیشه‌های اتومبیل خورد شد. نارنجک دوم چند گام دورتر ترکید. محمدعلی شاه قاجار از کالسکه پایین آمد و خود را به خانهٔ کالسکه‌چی‌باشی رساند. غلامان تاراج کردند؛ چون شنیدند محمدعلی شاه قاجار زنده است بازگشتند. محمدعلی شاه قاجار پیاده به دربار رفت و همان روز با تلگراف داستان را به شهرها رساند. تهران چراغان کرد. بهبهانی و احتشام‌السلطنه و نمایندگان آذربایجان به تبریز تلگراف همدردی فرستادند.\n\nمجلس پافشاری داشت کنندگان به دست آیند. کسانی گفتند چنین کاری از ایرانی نمی‌زند. شهربانی خانه‌ای را که نارنجک از آنجا آمده بود بست و سپس گشود؛ افزار ساخت و یک ریش ساختگی یافت. چهار آذربایجانی را که با گاری می‌رفتند از عبدالعظیم آوردند: مشهدی محمد و مشهدی عبدالله و اکبر از اسکو، و زینال از قره‌داغ. چیزی به گردن نگرفتند. انجمن‌های تهران بازپرس آشکار بی‌فشار خواستند؛ هر چهار تن رها شدند.\n\nمحمدعلی شاه قاجار نامهٔ گله به مجلس نوشت:\n","quotes":[{"original":"اگر تا چند روز دیگر هم اثری از تعیین محرکین و دستگیری مرتکبین ظاهر نشود لابد بعضی اقدامات مجدانه بعمل خواهد آمد که خیانت مجرمین هویدا و اغراض مغرضین آشکار و پیدا شود.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است."}]},{"title":"۲. نسبت بعدی و انجمن‌ها","body":"کسروی می‌گوید جستجوی شهربانی همان روزها نتیجهٔ روشنی نداد. آنچه در سال‌های دیرتر دانسته شده این است که نقشه را [[p:haydar-khan|حیدر عمواوغلی]] کشیده و بمب را او ساخته، و پرتاب‌کنندگان همان چهار تن بوده‌اند، از جمله مشهدی محمد عمواوغلی؛ کمیتهٔ باکو آنان را به تهران فرستاده. کسروی می‌گوید اگر محمدعلی شاه قاجار می‌مرد رنگ جنبش عوض می‌شد.\n\nشب ۱۹ فروردین به خانهٔ چهار تن از کارکنان چراغ گاز ریختند؛ یکی حیدر بود. آنان را به گلستان بردند. انجمن‌ها نقض قانون اساسی شمردند. محمدعلی شاه قاجار بی‌وزیر دستور داده بود. بازپرس نتیجه نداد و رهایشان کردند. انجمن‌های تهران این را کامیابی خود شمردند.\n\nپس از [[e:ashub-meydan-tupkhaneh|آشوب میدان توپخانه]] و گرفتاری بمب‌اندازان، کسروی انجمن‌ها را فریب‌خورده می‌خواند: دسته‌بندی سست را نیرو پنداشتند و نمایندگان آن را با تلگراف به شهرها فرستادند."}],"aftermath":"کسروی می‌گوید از همان روزهای رهایی حیدر، محمدعلی شاه قاجار با لیاخوف و نمایندگان روس گفتگو کرد و نقشهٔ [[e:majlis-bombarded|بمباران مجلس]] را آغاز نمود. خودِ توپ در این پیشامد شلیک نشد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":12,"solarDay":7,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":26},"title":"دستخط انطباعات","text":"نشست ۷ اسفند؛ خشنودی محمدعلی شاه قاجار از قانون مطبوعات."},{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":12,"solarDay":8,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":27},"title":"نارنجک باغ‌وحش","text":"آدینه ۸ اسفند / ۸ اسفند ۱۲۸۶ (شاهنشاهی ۲۴۶۶)؛ کالسکهٔ شش‌اسبه گزند ندید."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":1,"solarDay":19,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":8},"title":"دستگیری چراغ گاز","text":"شب ۱۹ فروردین؛ حیدر و سه تن به گلستان، سپس رهایی."}]},{"id":"majlis-bombarded","title":"به توپ بستن مجلس و واقعه باغشاه","date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":2,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":23},"tier":"primary","category":"political","summary":"سه‌شنبه ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۶۷، ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸) بریگاد قزاق به فرماندهی ولادیمیر لیاخوف و به دستور محمدعلی‌شاه بهارستان را به توپ بست. پادشاه از ۱۲ خرداد در باغشاه بود. مجلس خواست بیرون کردن هشت تن، از جمله جهانگیرخان مدیر صور اسرافیل و ملک‌المتکلمین، را نپذیرفت. بامداد ۲ تیر نخست تیر از افسر روسی درآمد. فردای آن، آن دو را در باغشاه بی‌بازپرس خفه کردند. بهبهانی و طباطبایی را در پارک امین‌الدوله زدند.\n\nکسروی هفتهٔ پیش از توپ را هفتهٔ زبونی تهران می‌نامد: انجمن‌ها در ۲۲ خرداد پراکنده شدند و راپورت لیاخوف برای همین پراکندن ارج گذاشت. دستخط انفصال مجلس را برای سه ماه بست و وعدهٔ بازگشایی با مجلس سنا داد. شهرها، جز تبریز و رشت، انجمن را بستند. همان روز در تبریز جنگ آغاز شد.\n\nتقی‌زاده و دهخدا به سفارت انگلیس بست نشستند. کسروی دنبالهٔ ایستادگی را در تبریز می‌بیند، نه در تهران.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یازدهم؛ به توپ بستن مجلس","text":"کسروی گفتار یازدهم را از خانهٔ عضدالملک و رفتن محمدعلی شاه قاجار به باغشاه تا توپ ۲ تیر و خفه کردن ملک‌المتکلمین و جهانگیرخان می‌برد. حاجی میرزا ابراهیم‌آقا را در میان کسانی می‌آورد که جنگ می‌خواستند و روز توپ در بهارستان بودند؛ او را در پارک امین‌الدوله کشتند."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"فاجعه باغشاه","text":"ملک‌زاده قتل پدرش ملک‌المتکلمین و جهانگیرخان را با جزئیات دردناک گزارش می‌دهد."},{"sourceId":"browne","locus":"رویداد ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸","text":"براون نقش مستقیم افسران تزاری را در نابودی پارلمان ایران مستند کرده است."}],"personIds":["mohammad-ali-person","liakhov","shapshal","amir-bahador","malek-al-motekallemin","jahangir-khan","tabatabai","behbahani","taqizadeh","dehkhoda","sultan-ol-ulama"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"باغشاه، آگهی راه نجات، خواستن هشت تن، دستخط انفصال سه ماه، اصرار به کشتن ملک و جهانگیر.","liakhov":"راپورت ۵۹ و ۶۰؛ فرمان میدان ۲ تیر؛ حکومت نظامی؛ محاصرهٔ سفارت انگلیس.","shapshal":"شمشیر آخته پهلوی کالسکهٔ پنجشنبه؛ شماتت جهانگیرخان در باغشاه.","amir-bahador":"شب ۱۴ خرداد از سفارت روس به باغشاه؛ وزیر جنگ کابینهٔ شب بمباران.","malek-al-motekallemin":"از هشت تن؛ خفه کردن چهارشنبه ۳ تیر؛ شعر دم در.","jahangir-khan":"از هشت تن به گناه صور؛ شوشکه جلو سفارت؛ اعدام با ملک.","tabatabai":"تلگراف قزوین؛ پراکندن آدینه؛ کتک پارک؛ تبعید خراسان.","behbahani":"همان تلگراف؛ نپذیرفتن هشت تن؛ تبعید عتبات.","taqizadeh":"پراکندن مردم؛ کسروی تلگراف دروغ تبریز و غیبت روز جنگ را به او می‌دهد؛ بست انگلیس.","dehkhoda":"گناه صور بر جهانگیر افتاد؛ بست سفارت انگلیس با تقی‌زاده.","sultan-ol-ulama":"در فهرست هشت تن نبود؛ کسروی او را سزاوارتر می‌داند؛ شکنجه و انبار باغشاه."},"personTitles":{"taqizadeh":"نمایندهٔ تبریز","mohammad-ali-person":"پادشاه ایران","amir-bahador":"وزیر جنگ","liakhov":"فرماندهٔ بریگاد قزاق","shapshal":"معلم روسی محمدعلی‌شاه"},"periodId":"minor-tyranny","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["بمباران مجلس","واقعه باغشاه","استبداد صغیر"],"contextSections":[{"title":"پس از توپخانه و دوشان‌تپه","body":"احمد کسروی بازپسین کوشش محمدعلی‌شاه را از خانهٔ عضدالملک تا توپ سه‌شنبه ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۶۷، ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸) می‌برد. پادشاه از ایراد اروپا می‌ترسید و از تکرار هشدار سرکردگان در آشوب میدان توپخانه نیز بیم داشت. چارهٔ روس برای این هر دو یک صورت داشت. کار را دستگیری چند تن بنمایانند. وعدهٔ گشودن دوبارهٔ مجلس را در سه ماه بدهند. اجرا را به بریگاد قزاق ولادیمیر لیاخوف بسپارند. دستگیری، بهانهٔ مفسدان را می‌ساخت. مهلت سه ماه، انفصال را موقت نشان می‌داد. سپردن کار به قزاق، سرباز ایرانی را از میان برمی‌داشت. لیاخوف خود همین را می‌خواست تا رسوخ قزاقخانه در سیاست ایران محکم بماند. بدین‌سان نقشه، به روایت کسروی، خشم یک‌روزه نبود. صورت آن از پیش چیده شده بود. مجلس شورای ملی همان مجلسی بود که محمدعلی‌شاه در آگهی ۱۸ خرداد هنوز «در کمال امنیت» می‌خواند و در دستخط پس از توپ برای سه ماه منفصل کرد. انجمن‌ها جمع‌های شهر بودند. یکصد و هشتاد انجمن در آدینهٔ ۲۲ خرداد در مدرسهٔ سپهسالار نشسته بودند و به پیام یک سرهنگ پراکنده شدند. باغشاه باغی بیرون شهر بود که پادشاه برای گرد آوردن سپاه به آن رفت، و بهارستان عمارت مجلس بود که ۲ تیر به توپ بسته شد. بریگاد قزاق نیرویی بود به فرماندهی لیاخوف، افسر روس، و او مداخلهٔ سرباز ایرانی را در این کار نپذیرفت. این چهار نام، مجلس و انجمن و باغشاه و قزاق، صحنهٔ خرداد و تیر ۱۲۸۷ است."},{"title":"خانهٔ عضدالملک و بدگمانی به ظل‌السلطان","body":"نشست‌های خانهٔ عضدالملک را محمدعلی‌شاه به انگیزش ظل‌السلطان می‌شمرد و گمان می‌کرد مراد از آن گردانیدن خود اوست. کسروی این گمان را از خود ظل‌السلطان نمی‌داند. می‌گوید روسیان این بدگمانی را در دل پادشاه پدید آوردند، تا خانهٔ عضدالملک در نظر او توطئهٔ رقیب باشد نه کوشش برای دور کردن پیرامونیان. قاجاریان و آزادیخواهان بیرون کردن شش تن از دربار را خواستند. یکی از آن شش تن حسین‌پاشاخان امیربهادر جنگ بود، همان که شب ۱۴ خرداد از سفارت روس به باغشاه شتافت و شب توپ وزیر جنگ شد. خواست آزادیخواهان این بود که پیرامون پادشاه از مردانی تهی شود که آنان را مانع مجلس می‌دانستند. پادشاه پنداشت می‌خواهند پیرامونیانش را دور کنند تا تنها بماند. پذیرفتن ۱۲ خرداد این پندار را از میان نبرد. نوشته فردا بیرون آمد و آزادیخواهان شادی کردند، و همان ساعت قرار باغشاه گذاشته شد."}],"whatHappened":[{"title":"۱۲ خرداد: پذیرفتن شش تن، و نهاد باغشاه","body":"سه‌شنبه ۱۲ خرداد ۱۲۸۷ عضدالملک با مشیرالسلطنه نزد محمدعلی‌شاه رفتند. پادشاه پنداشت می‌خواهند پیرامونیانش را دور کنند تا تنها بماند. با این حال پذیرفت، و فردا نوشته بیرون آمد. آزادیخواهان شادی کردند. همان هنگام او با سرگی شابشال، معلم روسی‌اش، و با لیاخوف نهاد که از شهر به باغشاه رود، سپاه گرد آورد، خود را نگه دارد و نقشهٔ برانداختن مجلس را تمام کند. کسروی این رفتن را آغاز دوره‌ای نزدیک سیزده ماه می‌داند. در این مدت خون بسیار ریخت. سرانجام محمدعلی‌میرزا از پادشاهی کنار کشید. آزادیخواهان همان فردا که نوشتهٔ پذیرفتن شش تن بیرون آمد شادی کردند. شادی کوتاه بود. همان هنگام قرار باغشاه با شابشال و لیاخوف گذاشته شد: از شهر برود، سپاه گرد آورد، خود را نگه دارد، و نقشهٔ برانداختن مجلس را تمام کند. پذیرفتن روز ۱۲ خرداد و نهاد همان روز، در روایت کسروی، دو روی یک تصمیم است. یکی را به شهر نشان داد و دیگری را در باغ اجرا کرد."},{"title":"۱۴ خرداد: کالسکه، بریدن سیم، و دستخط گرما","body":"پنجشنبه ۱۴ خرداد سیلاخوری‌ها فریاد بگیر و ببند کردند. کالسکهٔ شش‌اسبه راه افتاد. محمدعلی‌شاه درون بود. لیاخوف و شابشال با شمشیر آخته در چپ و راست کالسکه می‌رفتند. شابشالی که دو روز پیش به خواهش عضدالملک از دربار رانده شده بود، دوباره پهلوی کالسکه بود. سیم تلگراف را پاره کردند، حتی سیم کمپانی انگلیسی را، با وعدهٔ تاوان. دستخط همان روز گرمای تهران را بهانه کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nمجلس همان پسین گفت موکب برای سیاحت رفته و حرکات سیلاخوری مورد اعتنا نیست. کسروی می‌گوید نمایندگان با این تعبیر خود را دست می‌انداختند. سیاحت نامی بود برای کالسکه‌ای که لیاخوف و شابشال با شمشیر آخته بدرقه می‌کردند، و اعتنا نکردن نامی بود برای فریاد بگیر و ببند سیلاخوری‌ها. همان شب امیربهادر فاصلهٔ سفارت روس تا باغشاه را شتافت. این دویدن، قرار باغشاه را به سفارت روس گره می‌زند. تعبیر بعدازظهر مجلس، که موکب را به سیاحت رفته می‌خواند، با این دویدن شب جمع نمی‌شود. یکشنبه ۱۷ خرداد قاجاریان با عضدالملک به باغشاه رفتند. هنگام خروج، قزاقان جلال‌الدوله و علاءالدوله و سردار منصور را گرفتند. عضدالملک، که سه روز پیش خواست بیرون کردن درباریان را به کاخ برده بود، خود نیز ماند و به شهر برنگشت. بدین‌سان مردی که میانجی بیرون راندن پیرامونیان بود، در همان باغی ماند که پادشاه برای گرد آوردن سپاه برگزیده بود. جلال‌الدوله و علاءالدوله و سردار منصور هر سه هنگام خروج از شهر به دست قزاق افتادند. کسروی نام این سه را در کنار ماندن عضدالملک می‌آورد: کسانی که با او به باغ رفتند، بی‌آنکه مانند او در باغ بمانند، گرفتار شدند. سیم کمپانی انگلیسی را جدا نام می‌برد، چون بریدن سیم دولت یک کار است و بریدن سیم یک کمپانی بیگانه، با وعدهٔ تاوان، کار دیگر. پادشاه نمی‌خواست خبر پیش از دستخط گرما به شهرها برسد، و تاوان را برای سیمی پذیرفت که مال ایران نبود.","quotes":[{"original":"جناب اشرف مشیرالسلطنه چون هوای طهران گرم و تحملش بر ما سخت بود از اینرو بباغشاه حرکت فرمودیم پنجشنبه ۴ جمادی‌الاولی [۱۴ خرداد ۱۲۸۷ (شاهنشاهی ۲۴۶۷)] عمارت باغشاه","speaker":"محمدعلی‌شاه","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی دستخط گرما را بهانهٔ رفتن به باغشاه می‌آورد."}]},{"title":"۱۸ خرداد: آگهی راه نجات","body":"دوشنبه ۱۸ خرداد آگهی «راه نجات و امیدواری ملت» پخش شد. سیم را روز ۱۴ بریده بودند، حتی سیم کمپانی انگلیسی را. مخبرالدوله سیم را بست و متن آگهی را به شهرها رساند، پیش از آن‌که تلگراف سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی از راه قزوین برسد. بدین‌سان شهرها نخست روایت باغشاه را شنیدند و تلگراف دو سید دیرتر رسید. محمدعلی‌شاه در آگهی نوشت که ایران مشروطه است و در شمار دولت‌های دارای قانون اساسی، و وکلا در امنیت کار خود را می‌کنند، و از وساطت برای کسانی که از حد بگذرند نمی‌گذرد. محمدعلی‌شاه نوشت ایران مشروطه است و مفسدان مخذول خواهند شد.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی این آگهی را آگهی جنگ می‌خواند. پادشاه از یک سو خود را در شمار دولت‌های دارای قانون اساسی می‌گذاشت و از سوی دیگر وعده می‌داد که از هیچ‌کس وساطت نپذیرد.","quotes":[{"original":"صراحتاً بشما میگویم که بهیچوجه من‌الوجوه ممکن نیست بیش از این دولت و ملت خود را دچار حوادث و انقلابات دیده و از اعمال مغرضین صرف نظر فرمایم... ایران بطوریکه دستخط فرموده و بعموم دول اعلان فرموده ایم مشروطه و در عداد دول کنستی‌توسیون محسوب است وکلا و مجلس شورای ملی در کمال امنیت و قدرت بتکالیفی که از برای آنها مقرر است عمل خواهند کرد... مفسدین بی هیچ قبول وساطتی مخذول و منکوب هر کسی از حدود خود تجاوز نماید مورد تنبیه و سیاست سخت خواهد شد","speaker":"محمدعلی‌شاه","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی متن آگهی ۱۸ خرداد را می‌آورد و آن را آگهی جنگ می‌خواند."}]},{"title":"راپورت ۵۹ و ۶۰، و ده بند نقشه","body":"راپورت ۵۹ لیاخوف مجلس را آشیانهٔ دزدان نامید و آزادی تام خواست. در این گزارش، بهارستان نه دارالشورا که پناه دزد است، و خواست فرماندهٔ قزاق نه محدود کردن مجلس که آزادی کامل برای برانداختن آن است. کسروی این راپورت را کنار راپورت ۶۰ می‌گذارد تا نشان دهد نقشه پیش از توپ نوشته شده بود. راپورت ۶۰ می‌گوید پترزبورگ این راه را پذیرفت. محمدعلی‌شاه هنوز تردید داشت. تردید وقتی شکست که تهدید رسید حمایت قطع خواهد شد. بدین‌سان، به روایت لیاخوف، تصمیم نهایی نه از دلگرمی پترزبورگ که از بیم از دست دادن همان حمایت برآمد. ده بند نقشه، به روایت همین راپورت، کار را مرحله‌به‌مرحله می‌چید. نخست رشوه به وکلا، تا مجلس از درون سست شود. سپس رفتار دوستانه تا دقیقهٔ آخر، تا آزادیخواهان هشدار را جد نگیرند. آن‌گاه بیرون کردن مسلحان از پیرامون بهارستان. قزاق‌ها با قیافهٔ بدل می‌آمدند تا پیش از درگیری شناخته نشوند. محاصره با توپ مرحلهٔ بعد بود. تاراج خانه‌ها، دار و نفی، و سرانجام اعلان بازگشایی مجلس، سه بند پایانی بود. بند آخر همان وعده‌ای است که دستخط انفصال، پس از توپ، به زبان خود پادشاه تکرار کرد: سه ماه فترت، سپس وکیلی دیگر و مجلس سنا. لیاخوف مداخلهٔ سرباز ایرانی را رد کرد. نمی‌خواست افواج دولتی در کار شریک شوند. مراد او این بود که رسوخ قزاقخانه در حیات سیاسی ایران محکم بماند و فتح به نام بریگاد ثبت شود، نه به نام قشون ایران. فیروز کاظم‌زاده رایزنی هارتویگ و لیاخوف با محمدعلی‌شاه را برای برانداختن قانون اساسی و پراکنده کردن مجلس ثبت می‌کند. دربارهٔ اصالت گزارش‌هایی که ادوارد براون از لیاخوف چاپ کرده بحث هست و کاظم‌زاده همین بحث را یادآوری می‌کند. خواست آن رایزنی، به نقل او، این بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"abolish the Constitution, disperse the Majlis","translation":"قانون اساسی برچیده شود و مجلس پراکنده گردد.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","workType":"کتاب","page":"ص ۵۲۱–۵۲۳","date":"۱۳۴۷","context":"کاظم‌زاده خواست رایزنی هارتویگ و لیاخوف را چنین خلاصه می‌کند."}]},{"title":"۲۲ خرداد: یکصد و هشتاد انجمن، و هفتهٔ زبونی","body":"آدینه ۲۲ خرداد یکصد و هشتاد انجمن در مدرسهٔ سپهسالار گرد آمده بودند. شماره را کسروی می‌آورد تا اندازهٔ آن جمع را نشان دهد: نه یک دسته، که یکصد و هشتاد انجمن در یک مدرسه. غلامرضاخان سرهنگ پیام آورد که پراکنده شوند. بهبهانی و طباطبایی و سید حسن تقی‌زاده، نمایندهٔ تبریز، خود مردم را پراکنده کردند. پراکندن را قزاق با زور انجام نداد. سه تن از سران مشروطه پیام سرهنگ را به انجمن‌ها رساندند.\n\n{{quote:0}}\n\nاز آدینه ۲۹ خرداد انجمن‌ها دوباره به مدرسه آمدند، با سفارش که افزار جنگ نیاورند. یک هفته میان ۲۲ و ۲۹ خرداد، به داوری کسروی، با سست‌نهادی گذشت. روزنامهٔ مجلس پراکندن آدینه را شکست مفسدان خوانده بود و تقی‌زاده فلسفه می‌سرود که ملت مظلومیت خود را به دنیا نشان داده است. کسروی این هر دو تعبیر را زبونی می‌داند و راپورت لیاخوف را گواه می‌آورد که محمدعلی‌شاه و فرماندهٔ قزاق برای همین پراکندن ارج گذاشتند. در برابر، تبریز در همان روزها می‌جوشید. او هفتهٔ تهران را هفتهٔ زبونی می‌نامد. دنباله در مقاومت تبریز است.","quotes":[{"original":"ملت مظلومیت خود را بدنیا نشان داد","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ تبریز","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی این جمله را از تقی‌زاده در روز پراکندن انجمن‌ها می‌آورد."}]},{"title":"خواست بیرون کردن هشت تن","body":"فردای پراکندن، محمدعلی‌شاه بیرون کردن هشت تن از سران آزادی را خواست: بیرون از ایران، یا سپردن به دست او. چهار نام را کسروی قطعی می‌داند. جهانگیرخان شیرازی مدیر صور اسرافیل بود و گناه آن روزنامه، به روایت کسروی، بر او افتاد. سید محمدرضا شیرازی مدیر مساوات بود، همان روزنامه‌ای که داستان لویی شانزدهم را نوشت و سپس با سوگندهای ریشخندآمیز دربار را نشانه گرفت. ملک‌المتکلمین واعظ بود و چهارشنبه در باغشاه خفه شد. سید جمال واعظ نیز در شمار همین چهار تن است. سپس کسروی بهاءالواعظین و میرزا داودخان را می‌آورد. دو تن دیگر را نشناخته است. کتاب آبی تقی‌زاده و مستشارالدوله را در این فهرست می‌شمارد. مستشارالدوله این را نمی‌پذیرد. کسانی حاجی میرزا ابراهیم‌آقا را نیز در آن هشت تن گذاشته‌اند. کسروی این افزوده را بی‌انگیزه می‌شمارد. ابراهیم‌آقا، در روایت او، نه از تسلیم‌شدگان که از کسانی بود که جنگ می‌خواست، و روز توپ در بهارستان بود.\n\nمجلس گردن ننهاد. گروهی از نمایندگان می‌گفتند این چند تن را بسپارند تا کشاکش پایان یابد. بهبهانی ایستاد.\n\n{{quote:0}}\n\nاگر به جای این‌ها سلطان‌العلماء، مدیر روح‌القدس، و قاضی ارداقی را می‌شمردند، کسروی می‌گوید به خواست محمدعلی‌شاه نزدیک‌تر بود. این دو در فهرست هشت تن نبودند. سلطان‌العلماء روزنامهٔ روح‌القدس را اداره می‌کرد و قاضی ارداقی قاضی بود. کسروی نابودی هر دو را سپس در باغشاه می‌آورد. نامی که دربار بیرون داد نام واعظ و مدیر روزنامه بود. گروهی همچنان می‌گفتند آن هشت تن بیرون روند و خشم پادشاه فرو نشیند. دو سید ایستادگی ستمکشانه می‌خواستند: تحمل کنند، هشت تن را نسپارند، و به جنگ هم برنخیزند. حاجی میرزا ابراهیم‌آقا و تقی‌زاده جنگ می‌خواستند. این اختلاف در خود مجلس بود: گروهی می‌گفتند چند تن را بسپارند تا کشاکش تمام شود، بهبهانی می‌گفت پذیرش یک خواست خواست بعدی را می‌آورد، دو سید ستم‌کشی می‌خواستند، و دو تن دیگر جنگ.","quotes":[{"original":"ما اگر این درخواست دربار را بپذیریم هر زمان درخواست دیگری خواهند کرد","speaker":"سید عبدالله بهبهانی","speakerTitle":"از سران مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی ایستادگی بهبهانی را در برابر سپردن هشت تن چنین می‌آورد."}]},{"title":"تلگراف نجف، و پاسخ دو روز پیش از توپ","body":"دو سید و سید جمال‌الدین افجه‌ای به نجف نوشتند که محمدعلی‌شاه بی‌بهانه بیرون دروازه اردو زده است. آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی به صاحب‌منصبان، امیران، قزاق، نوکرهای نظامی، عشایر و سرحدداران نوشتند. حفظ جان و ناموس و مال مسلمانان را بر عهدهٔ آنان گذاشتند و گفتند همراهی با مخالفان مشروطه، هر که باشد، حتی اگر به مسلمانان حامی این اساس تعرض شود، محاربه با امام عصر است و باید از آن پرهیز کنند و بر ضد مشروطه اقدامی نکنند.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمدعلی‌شاه ۲۸ خرداد تلگراف درازی به نجف فرستاد. خود را مؤسس مشروطه خواند و آزادیخواهان را بابی نامید. این تلگراف، سه روز پیش از پاسخ نجف و پنج روز پیش از توپ، کوشش او بود که علما را از مجلس جدا کند. پاسخ ۳۱ خرداد، دو روز پیش از توپ، از نجف آمد. کسروی نمی‌داند این پاسخ به بهبهانی و طباطبایی و افجه‌ای رسیده است یا در راه مانده است. فاصلهٔ پاسخ تا توپ دو روز بود.","quotes":[{"original":"تهران توسط آقایان حجج‌الاسلام بهبهانی و طباطبایی و افجه‌ای دامت برکاتهم عموم صاحبمنصبان و امراء و قزاق و نوکرهای نظامی و عشایر و سرحدداران ایران ایدهم‌الله تعالی بسلام وافر مخصوص میداریم همواره حفظ حدود و نفوس و اعراض و اموال مسلمین در عهده آن برادران محترم بوده و هست و همگی بدانند که همراهی با مخالفین اساس مشروطیت هر که باشد ولو با تعرض بر مسلمانان حامیان این اساس قویم محاربه با امام عصر عجل‌الله فرجه است باید تحرز و ابداً بر ضد مشروطیت اقدام ننمایند","speaker":"آخوند خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی","speakerTitle":"مراجع نجف","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی تلگراف نجف به صاحب‌منصبان و قزاق را پیش از ۲ تیر می‌آورد."}]},{"title":"سه‌شنبه ۲ تیر: توپ بهارستان","body":"شب، کابینه عوض شد و امیربهادر وزیر جنگ شد. او در شمار شش تنی بود که بیرون کردنش را خواسته بودند، و شب ۱۴ خرداد فاصلهٔ سفارت روس تا باغشاه را شتافته بود. بامداد ۲ تیر، میرپنجه علی‌آقا مدرسهٔ سپهسالار را گرفت. مجاهدان او را بیرون کردند. سپس لیاخوف با توپ آمد. سید جمال‌الدین افجه‌ای از پامنار رسید. کسروی از شاهدان می‌آورد که نخست تیر از افسر روسی بود. در مجلس، میان دیگران، بهبهانی و طباطبایی و حاجی میرزا ابراهیم‌آقا بودند. جهانگیرخان و ملک‌المتکلمین از چند روز پیش در بهارستان پناهنده بودند، چون بیرون شهر برایشان امن نبود. سفارش این بود که به افسر روسی تیر نزنند، از بیم آن‌که زخم او دخالت دولت روس را به دنبال آورد.\n\nدو سید دیوار پشت مجلس را شکافتند و به پارک امین‌الدوله رفتند. انجمن آذربایجان و خانهٔ وزیر اکرم تا نزدیک نیمروز ایستادند. سپس بهارستان را تاراج کردند. در پارک، قزاقان دو سید را زدند و ریش کندند. مستشارالدوله می‌گوید حاجی میرزا ابراهیم‌آقا بامداد در خانه‌اش را زد.\n\n{{quote:0}}\n\nهمان روز، در همان هنگامه، او را در پارک امین‌الدوله کشتند. کسروی می‌گوید گویا ششلول همراه داشت. مستشارالدوله فقط این را آورده که بامداد در خانه‌اش را زد و گفت می‌رود و زودتر بیایند. کشته شدن او در پارک، نه در خانه، نشان می‌دهد به بهارستان رسیده بود. او از کسانی بود که جنگ می‌خواست، و در شمار هشت تنی که کسروی قطعی می‌داند نبود. حسن ارفع، که آن سال‌ها نوجوان بود و بعدها ژنرال شد، در خاطراتش می‌نویسد ملی‌گرایان مدافع قانون اساسی با دست‌اندازی روسیه مخالف بودند و به همین سبب روسیه از حلقهٔ گرد محمدعلی‌شاه پشتیبانی کرد. او ایشان را مرتجع می‌نامد. می‌نویسد بریگاد قزاق ایران به فرماندهی کلنل لیاخوف، به دستور محمدعلی‌شاه و با موافقت ضمنی سفارت روسیه، در ۱۹۰۸ مجلس را به توپ بست. سال بعد، به نوشتهٔ او، قوای ملی از رشت و از اصفهان به تهران آمدند و محمدعلی‌شاه ناچار به سفارت روسیه پناه برد.","quotes":[{"original":"من رفتم شما هم زودتر بیایید.","speaker":"حاجی میرزا ابراهیم‌آقا","speakerTitle":"از نمایندگان","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی از مستشارالدوله نقل می‌کند که ابراهیم‌آقا بامداد ۲ تیر در خانه‌اش را زد."}]},{"title":"چهارشنبه ۳ تیر: باغشاه","body":"چهارشنبه ۳ تیر، فردای توپ، ملک‌المتکلمین و جهانگیرخان را بی‌بازپرس خفه کردند. بازپرسی در کار نبود. ملک دم در این بیت را خواند. بارگاه داد ستم دیده بود، و او می‌پرسید بر بارگاه دشمن چه خواری خواهد رسید.\n\n{{quote:0}}\n\nمامانتوف از شابشال شنید که محمدعلی‌شاه پافشاری داشت این دو کیفر بینند. شابشال، که پنجشنبه با شمشیر آخته پهلوی کالسکه بود، در باغشاه این پافشاری را برای مامانتوف نقل کرد. تقی‌زاده در ذیل ششم می‌نویسد حشمت‌الدوله بهبهانی، طباطبایی و امام‌جمعهٔ خوی را در باغشاه از آسیب نگاه داشت. دو سید را در پارک زده و ریش کنده بودند. حفظ جانشان در باغشاه، به این روایت، کار حشمت‌الدوله بود. در ذیل هفتم تقی‌زاده می‌نویسد ادوارد هفتم اظهارات محمدعلی‌شاه را مستقیماً برخلاف حقیقت خواند.","quotes":[{"original":"ما بارگه دادیم این رفت ستم بر ما / بر بارگه عدوان آیا چه رسد خذلان","speaker":"ملک‌المتکلمین","speakerTitle":"از واعظان مشروطه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی بیتی را می‌آورد که ملک‌المتکلمین دم در باغشاه خواند."}]},{"title":"دستخط سه ماه، و بست سفارت انگلیس","body":"لیاخوف حکومت نظامی اعلام کرد. دستخط انفصال همان بند دهم راپورت ۶۰ را اجرا کرد. بهانه این بود که دولت خواسته مفسدان را دستگیر کند و مجلس از آنان حمایت کرده، و گروهی بهارستان را پناهگاه ساخته و در برابر قشون سنگر بسته و بمب و نارنج به کار برده‌اند. نتیجهٔ دستخط سه بند داشت. از همان روز تا سه ماه مجلس منفصل می‌ماند. پس از این مدت وکلایی متدین و دوست دولت برگزیده می‌شوند. پارلمان با مجلس سنا، موافق قانون اساسی، گشوده می‌شود و به انتظام می‌پردازد. دستخط عفو عمومی در کنار همین انفصال آمد.\n\n{{quote:0}}\n\nتقی‌زاده و علی‌اکبر دهخدا به سفارت انگلیس بست نشستند. دهخدا با صور اسرافیل پیوند داشت و کسروی گناه آن روزنامه را بر جهانگیرخان می‌گذارد، که از هشت تن بود و در باغشاه خفه شد. تقی‌زاده از کسانی بود که مردم را در آدینهٔ سپهسالار پراکنده بودند. راپورت ۱۲ لیاخوف می‌گوید سفیر روس گفته بود انگلیس بوی کار برده و پناهندگان را می‌پذیرد. بست این دو در سفارت همان پذیرشی است که سفیر روس از انگلیس انتظار داشت. یحیی دولت‌آبادی در حیات یحیی، جلد دوم، صفحات ۲۷۰ تا ۲۷۷ و ۳۰۳، سقوط مجلس را از دست رفتن پشتیبانی مردم می‌داند. ونسا مارتین این داوری را از او نقل می‌کند.","quotes":[{"original":"خواستیم مفسدین را دستگیر نماییم مجلس از آنها حمایت نمود و عده‌ای از اشرار مجلس را پناهگاه قرار داده در مقابل قشون دولتی سنگر بسته بمب و نارنج و آلات ناریه استعمال کردند ما هم از امروز تا سه ماه دیگر مجلس را منفصل نموده پس از این مدت وکلای متدین ملت و دولت دوست منتخب شده با مجلس سنا موافق قانون اساسی پارلمان مفتوح شده مشغول انتظام گردد","speaker":"محمدعلی‌شاه","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی دستخط انفصال سه‌ماهه را همان بند دهم راپورت لیاخوف می‌داند."}]},{"title":"مساوات، و تلگراف همان روز به میرهاشم","body":"کسروی در گفتار دهم می‌گوید سید محمدرضا شیرازی در مساوات داستان لویی شانزدهم را نوشت. محمدعلی‌شاه از عدلیه دادخواهی کرد. مدیر روزنامه نرفت. نمونهٔ ریشخند او چنین است.\n\n{{quote:0}}\n\nکسروی این تندی را زشت می‌داند. ریشخند، سوگند به ایران‌دوستی شابشال و به دانش امیربهادر و به پاک‌دامنی سعدالدوله و به دیانت اقبال‌الدوله است، و به عصمت آصف افخم و به رحم ظفرالسلطنه و به غیرت قوام‌الدوله و به خلق حاجب‌الدولهٔ قدیم و به رسالهٔ عملیهٔ میرزا مصطفی و به نیکنامی مجتهد تبریزی و به ارواح اعضای انجمن فتوت. هر سوگند نام کسی را می‌آورد که نویسنده دشمن مشروطه می‌شمارد. غروب ۲ تیر در تبریز خبر توپ از تلگرافخانه پخش شد و جنگ شهری همان روز آغاز گردید. محمدعلی‌شاه به آقا میرهاشم نوشت که فتح کرده، سید عبدالله را به کربلا و سید محمد را به خراسان فرستاده، ملک و جهانگیر را سیاست کرده، و دیگران را محبوس داشته است. از میرهاشم خواست با همان قدرت به رفع مخالفان مشغول شود و اگر تقویت می‌خواهد بگوید. احوال حجج اسلام را پرسید و گفت همین تلگراف را به ایشان نشان دهند. تلگراف به امضای محمدعلی‌شاه قاجار است.\n\n{{quote:1}}\n\nدر چاپ «ملک المنظمین» آمده است. مراد ملک‌المتکلمین است. جنگ شهری را در مقاومت تبریز باید خواند.","quotes":[{"original":"مگر تصور میشود که بعد از این ایرانی دست از حقوق مشروع خود بردارند و دزدانرا بیمکافات آسوده گذارند. نه والله نه بالله هر کس این خیال محال و تصور باطل را در خاطر مقدس پادشاه ما القا نماید بجمیع انبیاء و اولیاء و ارواح مقدسه دنیا سوگند و بروح عدالت و حقیقت و مساوات قسم است که خیانت صریح بمقام سلطنت نموده و اگر این قسمها را باور ندارند بایران پرستی شاپشال و بدانش امیربهادر و به پاک دامنی سعدالدوله و بدیانت اقبال‌الدوله و بعصمت و عفت آصف افخم و برحم و مروت ظفرالسلطنه و غیرت و عصبیت قوام‌الدوله و بخلق نازنین حاجب الدوله قدیم و برساله عملیه حجةالاسلام آقامیرزا مصطفی و به نیکنامی و تقوای مجتهد تبریزی و بارواح طیبه اعضای انجمن مقدس فتوت قسم یاد میکنم...","speaker":"سید محمدرضا شیرازی","speakerTitle":"مدیر روزنامهٔ مساوات","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی ریشخند مساوات را نمونهٔ تندی می‌آورد و آن را زشت می‌داند."},{"original":"جناب مستطاب شریعتمدار آقا میرهاشم‌آقا سلمه‌الله تعالی با کمال قدرت فتح کردم مفسدین را گرفتار کرده سیدعبدالله را بکربلا فرستادم سید محمد را بخراسان ملک المنظمین و میرزاجهانگیر را سیاست کردم مفسدین تماماً محبوس شما هم با کمال قدرت مشغول رفع مفسدین باشید و از من هم هر نوع تقویت بخواهید حاضرم منتظر جواب هستم جنابان حجج‌الاسلام سلمهم‌لله را احوال پرسم همین تلگراف را بایشان نشان دهید. محمدعلیشاه قاجار","speaker":"محمدعلی‌شاه","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی تلگراف همان روز پادشاه به میرهاشم تبریز را می‌آورد."}]}],"views":[{"title":"کسروی: طراحی، نه خشم یک‌روزه","body":"کسروی زبونی تهران را لکهٔ سیاه می‌خواند که ایستادگی تبریز سترد. راپورت‌های لیاخوف را گواه می‌آورد که پراکندن انجمن‌ها را دربار و قزاق پیروزی شمردند. دستخط سه ماه را اجرای بند دهم همان راپورت ۶۰ می‌داند: نخست دستگیری، سپس مهلت، سپس وعدهٔ مجلسی دیگر. تندی مساوات را زشت می‌شمارد، اما خواست سپردن هشت تن را نیز نمی‌پذیرد، چون بهبهانی گفته بود پذیرش یک خواست، خواست بعدی را به دنبال می‌آورد. کسانی را که پیش از توپ بستگی دربار ساخته بودند در تهران ماندند، بی‌زیانی که به مجاهدان و مدیران روزنامه نرسید."},{"title":"ارفع: پشتیبانی روسیه از حلقهٔ دربار","body":"حسن ارفع مخالفان مجلس را مرتجع می‌نامد و پشتیبانی روسیه را نتیجهٔ مخالفت ملی‌گرایان با دست‌اندازی آن دولت می‌داند. بمباران را کار بریگاد قزاق به فرمان لیاخوف، به دستور محمدعلی‌شاه و با موافقت ضمنی سفارت روسیه، در ۱۹۰۸ می‌نویسد.","citations":[{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۴۳","text":"ارفع بمباران مجلس در ۱۹۰۸ را کار بریگاد قزاق به فرمان لیاخوف، به دستور محمدعلی‌شاه و با موافقت ضمنی سفارت روسیه، می‌نویسد. مخالفان مجلس را مرتجع می‌نامد."}]},{"title":"کاظم‌زاده، دولت‌آبادی، و تقی‌زاده","body":"کاظم‌زاده بر اصالت گزارش‌هایی که ادوارد براون از لیاخوف چاپ کرده انگشت می‌گذارد و همان‌جا یادآوری می‌کند که دربارهٔ این گزارش‌ها بحث هست. با این هشدار، خواست رایزنی هارتویگ و لیاخوف را برچیدن قانون اساسی و پراکنده کردن مجلس می‌داند. این خواست با ده بند راپورت ۶۰ یکی است: از رشوه و رفتار دوستانه تا توپ و دار و اعلان بازگشایی. دولت‌آبادی در حیات یحیی، جلد دوم، صفحات ۲۷۰ تا ۲۷۷ و ۳۰۳، فرو ریختن مجلس را از دست رفتن پشتیبانی مردم می‌داند. ونسا مارتین این داوری را از او نقل می‌کند. تقی‌زاده حفظ بهبهانی و طباطبایی و امام‌جمعهٔ خوی را به حشمت‌الدوله نسبت می‌دهد، و از داوری ادوارد هفتم یاد می‌کند که سخنان محمدعلی‌شاه را مستقیماً برخلاف حقیقت خواند. بدین‌سان سه خوانش کنار هم می‌ماند. کسروی نقشه را از راپورت‌ها می‌خواند. کاظم‌زاده همان نقشه را از رایزنی هارتویگ می‌آورد و در اصالت برخی گزارش‌ها درنگ می‌کند. دولت‌آبادی علت سقوط را در خود شهر می‌جوید، نه تنها در باغشاه.","citations":[{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۵۲۱–۵۲۳","text":"کاظم‌زاده رایزنی هارتویگ و لیاخوف را برای برانداختن قانون اساسی می‌آورد و دربارهٔ اصالت گزارش‌های لیاخوف که براون چاپ کرده هشدار می‌دهد."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶–۱۸۷؛ حیات یحیی، ج ۲، ص ۲۷۰–۲۷۷ و ۳۰۳","text":"مارتین از دولت‌آبادی نقل می‌کند که مجلس چون پشتیبانی مردم را از دست داد فرو ریخت."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"ذیل ۶ و ۷","text":"تقی‌زاده می‌نویسد حشمت‌الدوله سه تن از علما را در باغشاه حفظ کرد، و ادوارد هفتم سخنان محمدعلی‌شاه را برخلاف حقیقت خواند."}]}],"aftermathSections":[{"title":"شهرها بستند، تبریز نبست","body":"شهرها، جز تبریز و رشت، انجمن را بستند. استثنا دو شهر است و کسروی هر دو را نام می‌برد. تبریز همان روز جنگ را آغاز کرد و یازده ماه ایستاد. رشت انجمن را نبست و سال بعد، به نوشتهٔ حسن ارفع، قوای ملی از رشت و از اصفهان به تهران آمدند. راپورت ۶۳ دستخط تزار را می‌آورد: آفرین قزاق‌ها. آفرین پس از توپ است، برای بریگادی که لیاخوف خواسته بود سرباز ایرانی در کارش شریک نشود. کسروی وعدهٔ سه ماه را همان بند دهم راپورت ۶۰ می‌داند که پیش از توپ نوشته شده بود: دستگیری، مهلت، و اعلان بازگشایی. در تهران آن بازگشایی وفا نشد. کسانی که پیش از توپ با دربار بستگی ساخته بودند در تهران ماندند و زیان ندیدند. زیان به مدیر روزنامه و واعظ و به کسانی رسید که در بهارستان پناهنده بودند. مرکز ایستادگی از پایتخت به تبریز رفت."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":3,"solarDay":12,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":2},"title":"خواست بیرون کردن درباریان","text":"عضدالملک و مشیرالسلطنه بیرون کردن شش تن را خواستند. محمدعلی‌شاه پذیرفت و نهاد که به باغشاه رود."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":3,"solarDay":14,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":4},"title":"رفتن به باغشاه","text":"کالسکه با لیاخوف و شابشال. بریدن سیم، حتی سیم کمپانی انگلیسی."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":3,"solarDay":18,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":8},"title":"راه نجات","text":"آگهی جنگ محمدعلی‌شاه به شهرها رسید. سیم را مخبرالدوله دوباره بست."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":3,"solarDay":22,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":12},"title":"پراکندن انجمن‌ها","text":"آدینهٔ سپهسالار. کسروی این هفته را هفتهٔ زبونی تهران می‌نامد."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":2,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":23},"title":"توپ بهارستان","text":"همان روز جنگ تبریز آغاز شد."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":3,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":24},"title":"باغشاه","text":"خفه کردن ملک‌المتکلمین و جهانگیرخان."}]},{"id":"tabriz-siege","title":"مقاومت ۱۱ ماهه تبریز و پایداری ستارخان","date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6},"endDate":{"solarYear":1288,"solarMonth":2,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":4},"tier":"primary","category":"political","summary":"از ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۶۷)، همان روز توپ بهارستان، تا اردیبهشت ۱۲۸۸ تبریز تنها شهری بود که مشروطه در آن ایستاد. ستارخان امیرخیز را نگاه داشت و باقرخان خیابان و نوبر را. رحیم‌خان از خیابان به باغ شمال درآمد و ستارخان بیرق روس را نپذیرفت. در ۲۶ تیر باغ شمال گرفته شد.\n\nعین‌الدوله و محمدولی‌خان تنکابنی، رئیس کل نظام، از مرداد شهر را در میان گرفتند. پیشنهاد آنان سپردن سلاح و آمرزش از محمدعلی‌شاه بود. تبریز گفت مشروطه دو سال پیش گرفته شده است. در ۲۱ مهر دوچی تهی شد، اما راه آذوقه بسته ماند. زمستان، صمدخان شجاع‌الدوله حلقه را دوباره بست.\n\nدر فروردین ۱۲۸۸ بینوایان یونجه می‌خوردند. هوارد باسکرویل، آموزگار مدرسهٔ مموریال، در شام‌غازان کشته شد. محمدعلی‌شاه فرمان توقف جنگ داد و همان هنگام قشون روس از جلفا گذشت. کسروی دستخط دوبارهٔ مشروطه در اردیبهشت را کار ناچاری می‌داند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوازدهم تا پانزدهم؛ جنگ تبریز","text":"کسروی ایستادگی تبریز را از همان روز بمباران بهارستان تا گذشتن قشون روس از جلفا در اردیبهشت ۱۲۸۸ می‌نویسد. می‌گوید مشروطه در امیرخیز فشرده شد و ستارخان آن را به شهر بازگرداند؛ دستخط دوباره را کار ناچاری محمدعلی شاه قاجار می‌شمارد."},{"sourceId":"browne","locus":"دفاع تبریز","text":"براون جان‌فشانی باسکرویل آمریکایی و شجاعت مجاهدان تبریز را برای اروپاییان ثبت کرد."}],"personIds":["sattar-khan","baqer-khan","ali-monsieur","baskerville","rahim-khan","ain-al-dowleh","seqat-al-islam","sepehdar","mohammad-ali-person","eqbal-al-saltaneh-maku","haydar-khan"],"personDeeds":{"sattar-khan":"نگهداری امیرخیز؛ رد بیرق روس؛ فرمان جنگ تا درآمدن قشون از جلفا.","baqer-khan":"سنگر خیابان و نوبر؛ سالار پس از مهر؛ پناه سرخاب.","ali-monsieur":"نگه داشتن رشته پس از پاشیدن انجمن؛ تاراج خانه‌اش در تیر.","baskerville":"فوج نجات؛ کشته شدن در شام‌غازان ۳۰ فروردین ۱۲۸۸.","rahim-khan":"ورود از خیابان؛ گریز از باغ شمال؛ بستن راه آذوقه از قره‌داغ.","ain-al-dowleh":"فرمانفرمای کل از ۲۶ مرداد؛ التیماتوم؛ کناره‌جویی پس از تهی شدن دوچی.","seqat-al-islam":"کناره‌گیری در جنگ‌ها؛ تلگراف اسفند به محمدعلی شاه قاجار که سر به مشروطه فرود آورد.","sepehdar":"رئیس نظام کنار عین‌الدوله؛ پس از مهر پیام تنکابن.","mohammad-ali-person":"تلگراف به میرهاشم همان روز بمباران؛ مستثنی کردن تبریز از انتخابات؛ دستخط اردیبهشت.","eqbal-al-saltaneh-maku":"بسیج سپاه کرد و ماکو؛ شکست پل آجی.","haydar-khan":"جعبهٔ بمب مرند که شجاع‌نظام را کشت و راه جلفا را چند روز باز کرد."},"personTitles":{"ain-al-dowleh":"فرمانفرمای کل آذربایجان","mohammad-ali-person":"پادشاه ایران","sepehdar":"رئیس کل نظام"},"periodId":"minor-tyranny","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["مقاومت تبریز","محاصره تبریز","امیرخیز","ستارخان"],"contextSections":[{"title":"از همان روز توپ تا اردیبهشت","body":"از سه‌شنبه ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۶۷)، همان روز بمباران مجلس در تهران، تا اردیبهشت ۱۲۸۸ تبریز تنها شهری بود که مشروطه در آن ایستاد. در خرداد، پیش از توپ تهران، انجمن ایالتی هفته‌ای از شور و خروش داشت: اعانه می‌گرفتند، به باسمنج می‌رفتند، و نام‌نویسی می‌کردند. مهرانرود از میان شهر می‌گذشت و خط جنگ شهری شد. دوچی و سرخاب و ششگلان و باغمیشه، در شمال رود، هواخواه دربار بودند. از کوی‌های شمال، تنها امیرخیز با مجاهدان ماند. این خط، جنگ را جنگ محله کرد: یک سوی رود با دربار، و یک کوی از همان سوی شمال با مشروطه. احمد کسروی می‌گوید مشروطه از ایران برخاست، در تبریز ماند، سپس در یک کوی فشرده شد، و ستارخان، که او را عامی می‌خواند، آن را باز به شهر و به کشور برگرداند. انجمن ایالتی تبریز، تا پیش از غروب ۲ تیر، دستگاه مشروطه در شهر بود. با پخش خبر توپ به هم خورد و اجلال‌الملک و بصیرالسلطنه به کنسولگری روس پناه بردند. آنچه ماند کوی بود. امیرخیز در شمال مهرانرود با ستارخان ماند و خیابان و نوبر با باقرخان. مهرانرود شهر را دو سو می‌کرد. شمال رود، جز امیرخیز، با دربار بود: دوچی، سرخاب، ششگلان و باغمیشه. جنگ یازده‌ماهه جنگ همین خط است، از تاراج خانهٔ مجتهد در ششم تیر تا گذشتن قشون روس از جلفا در اردیبهشت ۱۲۸۸."},{"title":"دو شهر در یک روز","body":"کسروی یقین دارد تبریز و تهران در یک روز جنگ را آغاز کردند، چون سرکردگان تبریز با تهران راه داشتند. اگر تاخت تبریز واکنش غروب به خبر توپ بود، همزمانی این یقین را برنمی‌داشت. خبر توپ بهارستان غروب همان سه‌شنبه از تلگرافخانهٔ تبریز پخش شد، اما تاخت دولتیان صبح آغاز شده بود. شهر منتظر تلگراف نماند تا بجنگد. تلگراف، جنگی را که صبح شروع شده بود توضیح داد. محمدعلی‌شاه همان روز به آقا میرهاشم نوشت که فتح کرده، سید عبدالله را به کربلا و سید محمد را به خراسان فرستاده، ملک و جهانگیر را سیاست کرده، و از میرهاشم خواست در تبریز نیز به رفع مخالفان برخیزد و تلگراف را به حجج اسلام نشان دهد. این نامه، در تبریز، دنبالهٔ همان صبح است: دربار تهران و سرکردگان تبریز یک روز را برای هر دو شهر گذاشته بودند."}],"whatHappened":[{"title":"۲ تا ۶ تیر: آغاز جنگ و فروپاشی انجمن","body":"سه‌شنبه ۲ تیر دولتیان تبریز به سر مجاهدان تاختند. شجاع‌نظام مرندی از مناره‌های سیدحمزه و صاحب‌الامر گلوله‌باران کرد. باقرخان خیابان و نوبر را گرفت. ستارخان امیرخیز را نگاه داشت. تا غروب جنگ سخت رفت. سپس خبر توپ تهران رسید و انجمن ایالتی به هم خورد. اجلال‌الملک و بصیرالسلطنه به کنسولگری روس بست نشستند. میرزا حسین واعظ به کنسولگری فرانسه رفت. علی‌مسیو و حاجی علی دوافروش و حاجی مهدی رشتهٔ پشتیبانی را نگه داشتند، وقتی سران انجمن پناهنده شده بودند.\n\nسه روز جنگ کافی بود تا روشن شود کار تبریز کار تهران نیست. در تهران انجمن‌ها را در یک آدینه پراکنده بودند. در تبریز جنگ در کوی‌ها ماند. روز ششم تیر مجاهدان خانهٔ حاجی میرزا حسن مجتهد را گرفتند و تاراج کردند. خویشان امام‌جمعه کشته شدند. کسروی این را سیاهکاری مشروطه‌خواهان می‌خواند و از جنگ با دولتیان جدا می‌نویسد."},{"title":"اسلامیه، بیرق سفید، و نامهٔ کنسول","body":"ملایان اسلامیه نظم شهر را به رحیم‌خان چلبیانلو، سردار نصرت، سپردند. نوشتهٔ آنان شهر و اطراف را بی‌نظم می‌خواند و دفع اشرار را از او می‌خواست.\n\n{{quote:0}}\n\nبیرق سفید اسلام پخش شد. فتح‌الله آسیابان آب آسیاب‌ها را بست و نان نایاب شد. آسیاب بی‌آب آرد نمی‌دهد، و شهر بی‌آرد به نانی می‌رسد که بعداً در محاصره کمیاب شد. این بستن، کار یک نفر در همان تیر بود، جدا از بستن راه‌های آذوقه که صدراعظم بعدها به رحیم‌خان در قره‌داغ سپرد. کنسول پاخیتانوف نامه نوشت خیابان تسلیم است، توپ را بگیرند، و اتباع روس را یک‌ساعته بیرون نکنند. کسروی همان نامه را گواه فشنگ‌رسانی کنسولگری می‌گیرد. نامه از یک سو تسلیم خیابان را اعلام می‌کرد و از سوی دیگر برای اتباع روس مهلت یک ساعت می‌خواست. کسروی این مهلت و این دخالت را از رساندن فشنگ جدا نمی‌داند.","quotes":[{"original":"هوالله چون شهر تبریز و اطراف خیلی بی‌نظم شده و اشرار در هرزگی طغیان نموده… نظم شهر… مگر جناب… سردار نصرت… داعیان نیز جداً از آنجناب خواستار شدیم که صرف همت کرده… دفع اشرار و قلع و قمع ماده فساد نماید… تحریرأ فی ۱۲ شهر جمادی‌الثانی ۱۳۲۶","speaker":"ملایان اسلامیه","speakerTitle":"از علمای تبریز","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی نوشته‌ای را می‌آورد که نظم شهر را به رحیم‌خان می‌سپرد."}]},{"title":"۲۲ تا ۲۶ تیر: باغ شمال و بیرق روس","body":"دوشنبه بیست‌ودوم تیر رحیم‌خان و سهام‌الدوله با فوج ملایر از خیابان وارد شهر شدند و در باغ شمال نشستند. خانهٔ علی‌مسیو تاراج شد. برادر و پسرش را گرفتند. آنچه ماند امیرخیز بود، با دستهٔ اندک ستارخان و مجاهدان قفقازی. کنسول به ستارخان بیرق روس و بیرق سرقره‌سوری آذربایجان پیشنهاد کرد. ستارخان نپذیرفت.\n\n{{quote:0}}\n\nسپس با یاران بیرون رفت و بیرق روس را بر خانهٔ حاجی محمدرضا شکویی، و بیرق‌های سفید را، خواباند. آدینه بیست‌وششم تیر انبوه به خیابان رفتند. باغ شمال را گرفتند. دیگ ناهار روی اجاق بود. رحیم‌خان به باغ صاحبدیوان گریخت. کسروی این شتاب را با همان دیگ نشان می‌دهد: سردار نصرت مجال برچیدن سفره را هم نداشت.","quotes":[{"original":"جنرال کونسول من میخواهم هفت دولت بزبر بیرق ایران بیاید. من زیر بیرق بیگانه نروم","speaker":"ستارخان","speakerTitle":"فرماندهٔ امیرخیز","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی پاسخ ستارخان را به پیشنهاد بیرق روس می‌آورد."}]},{"title":"از ۲۹ تیر تا هجدهم مرداد: دروازهٔ استانبول","body":"از بیست‌ونهم تیر جنگ سخت برگشت. هیئتی از بازاریان قرآن به دست به سنگر دوچی رفتند. چهل‌وهشت تن در جلو همان سنگر کشته شدند. انجمن پس از این کشتار دوباره برپا شد و میرزا محمدتقی طباطبایی رئیس آن گردید. کمیسیون اعانه روزانه چهار قران نهاد. حسین باغبان بازار را نگه داشت.\n\nشنبه هفدهم مرداد، با رسیدن قورخانهٔ مراغه و سواران نصرالله یورتچی، بزرگ‌ترین تاخت تا آن هنگام بر امیرخیز فرود آمد. یک دسته را به خیابان فرستادند تا باقرخان به یاری نیاید. توپ ستارخان در دروازهٔ استانبول گرفته شد. بازارچه سوخت. عباس ویجویه‌ای را در دوچی سر بریدند. مشهدی محمدعلی‌خان روایت کرده است که جنگ در بازار چندان سخت نبود، ستارخان تلفن کرد، و آنان از سمت بازار رسیدند وقتی سواران یورتچی دروازه را گرفته و توپ را برده بودند و سواران مرند و قره‌داغ تا دم دیوار انجمن حقیقت رسیده بودند. تا آن روز دولتیان این اندازه پیش نرفته بودند. دم کوچهٔ قره‌چیلر تفنگچی‌ها ایستاده بودند و خود را باخته بودند. حسین‌خان بی‌آنکه بایستد پیش می‌رفت تا دم کاروان‌سرایی. از آنجا نگذاشتند جلوتر برود. دیوار کاروان‌سرا را شکافتند و درون رفتند. تفنگچی‌ها دل پیدا کردند. نیم ساعت نگذشت که دروازهٔ استانبول بازپس گرفته شد.\n\n{{quote:0}}\n\nفردا جنگ دوم رفت. کتاب بلوای تبریز تا دویست و چهل و دو کشتهٔ دولتی و شش مجاهد می‌نویسد. شب‌ها از خیابان تا هکماوار اذان نابهنگام گفتند تا تهمت بابی فرو ریزد. تهمت این بود که مجاهدان از دین بیرون‌اند. اذان در ساعتی که انتظارش نمی‌رفت، و در خطی از سنگر خیابان تا هکماوار، پاسخ همان تهمت بود. سرکردگان دانستند باید عین‌الدوله و سپهدار را چشم بدارند. تاخت یورتچی کار ایل‌های پیرامون بود. آمدن فرمانفرمای کل و رئیس نظام، جنگ را به لشکر دولتی گره می‌زد.","quotes":[{"original":"در بازار جنگ چندان سخت نبود. ستارخان تلفون کرد سنگرها را استوار گردانیده بیاری امیرخیز شتافتیم. هنگامی رسیدیم که سواران یورتچی دروازه استانبول را گرفته و توپ را نیز برده و از آن سوی سواران مرند و قره‌داغ و دیگران تا دم دیوار انجمن حقیقت رسیده بودند. تا آن روز دولتیان این اندازه پیشرفت نکرده بودند. ما از سمت بازار که رسیدیم دم کوچه قره‌چیلر دسته‌ای تفنگچی ایستاده ولی همگی خود را باخته بودند. حسینخان بی آنکه در جایی بایستد پیش میرفت تا دم کاروان‌سرایی رسید . از آنجا نگذاشتیم جلوتر برود، و در زمان دیوار کاروان‌سرا را شکافته بدرون رفتیم. از این کار ما تفنگچیان دل پیدا کرده آنان هم پیش آمدند و جنگ سختی کردیم. نیم ساعت نکشید که دروازه استانبول را گرفتیم.","speaker":"مشهدی محمدعلی‌خان","speakerTitle":"از مجاهدان تبریز","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی روایت پس گرفتن دروازهٔ استانبول را از مشهدی محمدعلی‌خان می‌آورد."}]},{"title":"۲۶ مرداد: عین‌الدوله، سپهدار، و پیشنهاد آمرزش","body":"دوشنبه ۲۶ مرداد عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، فرمانفرمای کل آذربایجان، و محمدولی‌خان تنکابنی سپهدار، رئیس کل نظام، در سعدآباد به هم رسیدند. سه‌شنبه در باسمنج بودند و چهارشنبه در باغ صاحبدیوان. محمدعلی‌میرزا گمان کرده بود شجاع‌نظام و رحیم‌خان ریشه را بریده‌اند و والی شهر را آرام می‌گیرد. چون ناتوانی آنان دانسته شد، سپهدار را از راه تهران پشت سر او گذاشت.\n\nپیشنهاد والی این بود که افزار جنگ را بسپارند و از محمدعلی‌شاه آمرزش خواهند تا او دوباره مشروطه بگیرد. تبریز پاسخ داد مشروطه دو سال پیش گرفته شده است. محمدعلی‌میرزا به قانون اساسی نافرمانی کرده و مجلس را به هم زده است. تا گشودن دوبارهٔ مجلس می‌ایستند. انجمن خود را جانشین دارالشوری شناساند.\n\nعلمای نجف رفتن سر تبریز را به منزلهٔ جنگ با امام زمان خواندند، و بستن خواربار را در حکم بستن آب فرات بر روی اصحاب سیدالشهدا.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nکسروی می‌گوید این حکم در گوش سوار و سرباز ننشست. سودش دستاویز دینی مجاهدان بود و بازرگانانی که اعانه می‌دادند. ستارخان بارها گفت حکم علمای نجف را اجرا می‌کند. محمدعلی‌شاه به سپهدار نوشت و دفترچهٔ رأفت ملوکانه در شهر پخش شد. در آن نامه از تلگراف رمز سپهدار تعجب می‌کند، دستخط آغاز سلطنت را مشروطه و مشروعه مطابق قانون محمدی می‌خواند، لامذهبان را متهم می‌کند که خواسته‌اند دین و دولت را از میان ببرند، و می‌گوید قلع مفسدان به فضل خدا و کمک حضرت حجت انجام شده است. وعدهٔ مجلس و قانون و عدلیه به سفیران را درست می‌داند، اما مجلس را مشروعه می‌خواهد، مطابق مزاج مملکت و شریعت. چهار تن را که نام مشروطه‌طلب بر خود گذاشته‌اند در تبریز یاغی می‌خواند. می‌گوید تا پدرشان نسوزد دست برنمی‌دارد، ولو دو کرور خرج شود. در مراسلهٔ سفیران قید شده که ترتیب مجلس وقتی ممکن است که آذربایجان منظم شده باشد. از سپهدار می‌خواهد اردوی ماکو را برگرداند و اگر استمداد می‌خواهد بگوید. این را تکلیف آخر می‌نامد.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"بمنزله جنگ با امام زمان","speaker":"علمای نجف","speakerTitle":"مراجع","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی حکم نجف را دربارهٔ رفتن سر تبریز چنین می‌آورد."},{"original":"در حکم بستن آب فرات بروی اصحاب سیدالشهداء","speaker":"علمای نجف","speakerTitle":"مراجع","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی بستن خواربار تبریز را در حکم نجف چنین می‌آورد."},{"original":"سپهدار اعظم از تلگراف رمز شما تعجب کردم از روز اول سلطنت دستخطی که در اعطاء مجلس دادم لفظ مشروطه و مشروعه مطابق قانون محمدی بود. بعد لامذهبان بنای خودسری گذاشتند خواستند دین و دولت را از میان ببرند هرچه بدلایل و نصایح خواستم آنها را متقاعد کنم نشد تا اینکه بفضل الله و کمک حضرت حجت عجل‌الله فرجه بطوریکه لازم بود قلع و قمع مفسدین دین و دولت را کردم حالا شما می‌نویسید که قونسول می‌گوید دولت وعده داده است مجلس شوری بآنها بدهد قانون بآنها بدهد عدلیه بدهد همگی صحیح است دولت گفته است بسفرا هم امروز کتباً اعلان شده است دولت مجلس مشروعه که مطابق با مزاج مملکت و مطابق با شریعت نبوی صلوات‌الله باشد خواهد داد و بر سر قول خود استوار هم هست ولی چهار نفر مفسد رجاله اسم خودشان را مشروطه‌طلب گذاشته اند در تبریز علم خودسری افراشته‌اند حالا من بآنها تملقاً و مجبوراً بگویم مشروطه دادم و برای سلطنت خود رفتن دین و آیین مسلمانی را ننگ تاریخی بگذارم معاذالله نخواهد شد عجب از غیرت شما عجب دولتخواهی میکنید همان است که مکرر گفته‌ام تا این اشرار تنبیه نشوند و پدرشان سوخته نشود دست‌بردار نیستم ولو اینکه دو کرور خرج شود بعد از فضل خدا قشون و نوکر و سوار و غیره هست که بتواند این خدمت بزرگ را بدین و دولت انجام بدهد. مخصوصاً در مراسله سفرا قید شده است که اولیای دولت ایران وقتی میتوانند این ترتیب مجلس مرتب کنند که آذربایجان منظم و رفع اشرار شده باشد که بفراغت خاطر مشغول ترتیب مجلس باشند. شما توی اطاق نشسته دست بروی دست گذاشته‌اید چه باید کرد اگر اردوی ماکو را یکنفر مأمور گذاشته بودید میان آنها بود ابدأ مراجعت نمیکردند برنمیگشتند حالا هم با تلگراف اقدامات از طرف من شده است ولی در محل شما هستید باید دست و پا بکنید و بهرشکلیست آنها را مراجعت بدهید امروز هم با آن صورتیکه دیروز سپهسالاراعظم داده فشنگ و تفنگ و گلوله و توپ با صد نفر سوار فرستاده شد باز هم اگر استمداد میخواهید اطلاع بدهید تکلیف آخری است که نوشتم.","speaker":"محمدعلی‌شاه","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی نامهٔ محمدعلی‌شاه به سپهدار را در روزهای محاصره می‌آورد."}]},{"title":"۱۸ شهریور تا ۲۱ مهر: التیماتوم و تهی شدن دوچی","body":"چهارشنبه ۱۸ شهریور سپاه ماکو در ساوالان روستاییان را شکست داد و چهار سر به دهانهٔ توپ بست. این سپاه از ماکو آمده بود و روستاییان سر راهش بودند. آدینه ۱۹ شهریور همان سپاه تا پل آجی پیش آمد. ملااباذر و توپ امیرخیز آنجا بودند و خود ستارخان رسید. سپاه ماکو درهم شکست. دوشنبه ۳۰ شهریور عین‌الدوله چهل‌وهشت ساعت مهلت داد. خواست او دو چیز بود: تفنگ‌ها بر زمین گذاشته شود و ارک به او سپرده شود. اگر نه، لشکر درمی‌آید. شهر با دو مصراع پاسخ نوشت که اگر تن‌ها برای مرگ آفریده شده‌اند، کشته شدن مرد در راه خدا با شمشیر زیباتر است.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nسوم مهر چهارده توپ از سه جا شلیک شد و سپس هجوم سراسری. بلوای تبریز حدود سی کشتهٔ مجاهد، سیصد کشتهٔ دولتی، و پانصد و چهل تیر توپ می‌نویسد. از آن پس مجاهدان از جلوگیری به تاخت رفتند. تا سوم مهر کارشان نگه داشتن دروازه و کوی بود. پس از پانصد و چهل تیر و آن هجوم سراسری، خود به سوی لشکر رفتند. پس از این شکست، سپهدار از عین‌الدوله کناره جست و پیام داد که به شهر آید و با دولت بجنگد. ستارخان و باقرخان گفتند در شهر نیازی نیست. به تنکابن برود و بیرق آزادیخواهی بلند کند.\n\nچهاردهم مهر راه دوچی از باغ صاحبدیوان بریده شد. آدینه ۱۷ مهر ماکو در پل آجی شکست نهایی خورد. حسین باغبان از مرداد بازار را نگه داشته بود. یکشنبه ۱۹ مهر، وقتی ششگلان گرفته شد، در کاروانسرای خرمایی افتاد. کسروی نام او را در هر دو جا می‌آورد: نگهبان بازار در تاخت یورتچی، و کشتهٔ روزی که ششگلان از دست رفت. شب سه‌شنبه بیست‌ویکم مهر دوچی تهی شد. مجتهد و امام‌جمعه در تلگرافخانهٔ باسمنج ماندند. رحیم‌خان و شجاع‌نظام گریختند. عمارت اسلامیه آتش گرفت. کسروی این را پایان دورهٔ نخست لشکر می‌داند، نه پایان محاصره. صدراعظم رحیم‌خان را به قره‌داغ فرستاد تا راه آذوقه را ببندد، و عین‌الدوله از قزلجه‌میدان دوباره رشته را گرفت.","quotes":[{"original":"اذا کانت الابدان للموت انشأت","speaker":"انجمن تبریز","speakerTitle":"پاسخ شهر به مهلت عین‌الدوله","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی مصراع نخست پاسخ تبریز به التیماتوم را می‌آورد."},{"original":"فقتل امرء لله بالسیف اجمل","speaker":"انجمن تبریز","speakerTitle":"پاسخ شهر به مهلت عین‌الدوله","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی مصراع دوم پاسخ تبریز به التیماتوم را می‌آورد."}]},{"title":"پس از دوچی: شهرگشایی و بمب مرند","body":"تهی شدن دوچی و سرخاب چهار ماه جنگ را به پیروزی رساند. ستارخان به مردم کوی‌های شکست‌خورده مهربانی کرد. جار یکشنبه ۲۶ مهر گفت آزادیخواه کسی را نیازارد. بلدیه و عدلیه و نظمیه برپا شد. انجمن از محمدعلی‌شاه گشودن دارالشوری خواست. فرمان مهر، تبریز را از انتخابات مستثنی کرده بود، تا شهر منظم شود و کسانی که دولت اشرار می‌خواند قلع شوند.\n\n{{quote:0}}\n\nبستگی جلفا قند و نفت را نایاب می‌کرد و بهانهٔ روس بود. شجاع‌نظام در مرند راه را می‌بست. حیدر عمواوغلی با مهر سیف‌السادات جعبهٔ بمب ساخت و از پست فرستاد. هادی صابر می‌گوید وزن جعبه روی آن ۶۷۰ مثقال نوشته شده بود. شجاع‌نظام نامه و جعبه را گرفت و گفت این امانت‌هایی است که خود به سیف‌السادات سپرده بوده است.\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\nسه‌شنبه ۵ آبان در مرند ترکید. شجاع‌نظام همان شب مرد. دو سه روز راه جلفا باز ماند. محمدعلی‌شاه لقب پدر را به موسی‌الرضاخان داد تا مرند دوباره گشوده شد. سلماس شب ۲۳ آبان گشوده شد. مرند یکشنبه ۱ آذر گشوده شد، همان مرندی که شجاع‌نظام راه جلفا را در آن بسته بود و پسرش بعدها، در پانزدهم اسفند، دوباره گرفت. خوی شب ۱۷ آذر گشوده شد. این سه گشایش، در روایت کسروی، دنبالهٔ همان بمب است: مرگ شجاع‌نظام راه را دو سه روز باز گذاشت، محمدعلی‌شاه لقب پدر را به موسی‌الرضاخان داد، و با این حال سلماس و مرند و خوی یکی پس از دیگری از دست دولتیان درآمد. بمب مرند را برای همیشه نگشود. لقب و لشکر تازه را به دنبال آورد.","quotes":[{"original":"ولی چون اشرار تبریز بقدری هرزگی و شرارت و خونریزی کرده و شهر را مغشوش و منقلب نموده‌اند که دولت نمیتواند از تنبیه اشرار و مفسدین صرفنظر نماید اینست که دستخط می‌شود که تا شهر تبریز منظم و اشرار آن قلع و قمع… نشوند… شهر تبریز از این حکم مستثنی خواهد بود.","speaker":"محمدعلی‌شاه","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی دستخطی را می‌آورد که تبریز را از انتخابات مستثنی می‌کرد."},{"original":"وزن جعبه بروی آن ۶۷۰ مثقال نوشته شده بود","speaker":"هادی صابر","speakerTitle":"راوی جعبهٔ بمب","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی از هادی صابر وزن نوشته‌شده بر جعبهٔ بمب مرند را می‌آورد."},{"original":"امانتهاییست که خودم بسیف‌السادات سپرده بودم","speaker":"شجاع‌نظام","speakerTitle":"فرماندهٔ مرند","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی جمله‌ای را می‌آورد که شجاع‌نظام هنگام گرفتن جعبه گفت."}]},{"title":"صمدخان و حلقهٔ دوم","body":"عین‌الدوله به باسمنج بازگشت. چهارصد قزاق با شش توپ به فرمان میرپنجه کاظم‌آقا از تهران آمد. شب ۱۶ آذر تاخت به باسمنج شکست خورد. حسن دلی و کاظم‌آقا کشته شدند. حاجی صمدخان شجاع‌الدوله از مراغه لشکر آورد. در مراغه میرزا محمدحسن مقدس را شکنجه کردند و به دار نارون میدان ملارستم زدند. دار بر نارون آن میدان، در روایت کسروی، پیش از رسیدن لشکر به سردرود برپا شد. جنگ خانیان حدود ۱ دی حلقه را از یک سو بست و سردرود ۱۷ دی از سوی دیگر. قراملک به صمدخان پیوست. سنگر هکماوار برپا شد و توپ دشگیرداغی بر شهر نشست. راه سردرود بسته شد و راه قراملک هم بسته شد. نانی که سه ماه پیش منی هشت عباسی بود کمیاب شد. از راه‌های بیرون شهر تنها جلفا باز ماند، و همان جلفا را رحیم‌خان در اسفند از الوار بست. دورهٔ نخست با تهی شدن دوچی تمام شده بود. دورهٔ دوم با قزاق تهران و لشکر مراغه آغاز شد. ابزار این دوره، پس از هکماوار، بستن راه بود. دورهٔ نخست با تهی شدن دوچی تمام شده بود. دورهٔ دوم با آمدن صمدخان و قزاق تهران آغاز شد، و این بار ابزار اصلی بستن راه بود، نه گرفتن کوی در یک روز."},{"title":"دی و اسفند: هکماوار و بستن جلفا","body":"صمدخان پنجشنبه ۱۷ دی به سردرود رسید. درون شهر، در همان هفته‌ها که حلقه بیرون بسته می‌شد، اداره برپا بود. انجمن هفته شش روز می‌نشست. شهربانی چهارصد جوان داشت. عدلیه با ریاست ضیاءالعلما کار می‌کرد. این سه دستگاه، در روایت کسروی، شهر را در محاصره بی‌اداره نگذاشتند: انجمن برای تصمیم، شهربانی برای نظم، و عدلیه برای داوری. سید محمدرضا شیرازی در همین آرامش مساوات را از سر گرفت. سید محمدرضا شیرازی، مدیر مساوات، روزنامه را چهارم بهمن از سر گرفت و نوشت که مصادر امور حس کرده‌اند ادارهٔ یک مملکت ممکن نیست مگر با تجزیهٔ امور و تفکیک قوای مقننه و قضائیه و مجریه.\n\n{{quote:0}}\n\nرحیم‌خان از باسمنج به الوار رفت و راه جلفا را بست. ارشدالدوله به بارنج سنگربندی کرد. آدینه چهاردهم اسفند دولتیان به کاری برخاستند که در سوم مهر کرده بودند: هجوم برای گرفتن شهر در یک روز. صمدخان از قراملک و شام‌غازان پیش آمد. تا نزدیک نیمروز هکماوار و آخونی و خطیب در دست کسان او افتاد. خطی به درازای یک فرسنگ و پهنای نیم فرسخ درون شهر بود. حاجی علی‌عمو توپ گریخته را به سنگر کشید. نخستین گلوله‌ها بالاخانهٔ دروازه را خاموش کردند. صمدخان شتابزده گریخت. استر آبداری و ناهار به دست مجاهدان افتاد.\n\nدرس آن روز این بود که شهر به تاخت گرفته نمی‌شود. از این پس راه را می‌بندند تا گرسنگی کار جنگ را بکند. پانزدهم اسفند مرند به پسر شجاع‌نظام افتاد. بیست‌وپنجم اسفند جلفا از دست رفت. علمای نجف ۲۴ اسفند از راه انجمن سعادت رشت نوشتند که تبریز محصور است و حمایت فوری و دفاع عاجل بر هر مسلمان واجب است. تلگراف به سپهدار و به صمصام‌السلطنه اصفهان خطاب داشت و امضای محمدکاظم خراسانی و عبدالله مازندرانی را داشت. سپهدار در رشت و صمصام در اصفهان در حالی نبودند که یاری فوری توانند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"تمام مصادر امور از انجمن مقدس و حضرت سردار و حضرت سالار و مجاهدین و سایر مراکز خوشبختانه حس نموده‌اند که اداره نمودن یک مملکت امکان نخواهد داشت مگر بتجزیه امور و تفکیک قوای مقننه و قضائیه و مجریه از همدیگر...","speaker":"سید محمدرضا شیرازی","speakerTitle":"مدیر مساوات","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی سرمقالهٔ ازسرگرفتهٔ مساوات را در چهارم بهمن می‌آورد."},{"original":"نجف ۲۲ صفر توسط انجمن سعادت رشت جناب اشرف سپهدار اصفهان جناب صمصام‌السلطنه تبریز محصور حمایت فوری دفاع عاجل بر هر مسلم واجب محمدکاظم خراسانی عبدالله مازندرانی","speaker":"آخوند خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی","speakerTitle":"مراجع نجف","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی تلگراف ۲۴ اسفند نجف را از راه انجمن سعادت رشت می‌آورد."}]},{"title":"فروردین ۱۲۸۸: باسکرویل، شش‌روزه، و جلفا","body":"از دههٔ نخست فروردین ۱۲۸۸ بینوایان یونجه می‌خوردند. جلفا در بیست‌وپنجم اسفند از دست رفته بود و مرند به پسر شجاع‌نظام افتاده بود. حاجی جواد، نانوای میدان انگج، روزانه نزدیک ده خروار به نرخ کهنه می‌پخت. ده خروار در روز، وقتی بینوایان یونجه می‌خوردند، کار یک نانوا بود که نرخ محاصره را نپذیرفت. ستارخان به او گفت کاری کرده که نه تنها او، سراسر مردم ایران سپاسگزارند.\n\n{{quote:0}}\n\nهوارد باسکرویل، آموزگار مدرسهٔ مموریال، فوج نجات را در حیاط ارک آراست. ستارخان توپ نداد. گفت می‌روید آمریکایی را به کشتن می‌دهید و توپ را به دشمن می‌سپارید و می‌گریزید.\n\n{{quote:1}}\n\nدوشنبه ۳۰ فروردین در شام‌غازان باسکرویل تیر خورد و گفت حجلی آقا، من تیر خوردم.\n\n{{quote:2}}\n\nهمان غروب که باسکرویل در شام‌غازان تیر خورده بود، کنسول‌های روس و انگلیس خبر شش‌روزهٔ ترک جنگ و باز شدن خواربار را آوردند. شش روز مهلت، در روایت کسروی، همان غروب مرگ آموزگار آمریکایی به شهر رسید. محمدعلی‌شاه به عین‌الدوله نوشت تبریز و آذربایجان خانهٔ اوست و بیش از این گرسنگی و استیصال تبریز را تحمل نمی‌کند. به وصول تلگراف جنگ یکسره موقوف شود و راه آذوقه باز گردد.\n\n{{quote:3}}\n\nهمزمان قشون روس از جلفا گذشت. حاضرین تلگرافخانه نوشتند آنچه بیمش را داشتند واقع شد: پس از مخابرهٔ تلگراف والی، خبر بدبختی غیرمنتظره رسید.\n\n{{quote:4}}\n\nکسروی می‌گوید تبریز پس از یازده ماه به دلخواه خود رسید. جنگ از ۲ تیر ۱۲۸۷ تا گذشتن قشون از جلفا در اوایل اردیبهشت ۱۲۸۸ کشیده بود. شهر مشروطه را نگاه داشته بود، نان را به یونجه رسانده بود، و تلگراف توقف جنگ را از محمدعلی‌شاه گرفته بود. درآمدن روس همان ساعت دل را پر از اندوه کرد. دستخط دوبارهٔ مشروطه در نیمه‌های اردیبهشت از ناچاری آمد. کاری بود که به هنگام، پیش از توپ و پیش از محاصره، نکرده بود. دنباله در فتح تهران است. ونسا مارتین باقرخان و ستارخان را لوطیان سابق می‌خواند و از ورود حدود صد انقلابی قفقازی از باکو خبر می‌دهد. این وصف از آن اوست. می‌نویسد محمدعلی‌شاه در ۵ مه ۱۹۰۹، پیش از فتح تهران، مشروطه را دوباره اعلام کرد.","quotes":[{"original":"حاجی شما کاری کرده‌اید که نه‌تنها مرا، سراسر مردم ایران را سپاسگزار خود ساخته‌اید","speaker":"ستارخان","speakerTitle":"فرماندهٔ امیرخیز","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی سپاس ستارخان را از نانوای میدان انگج می‌آورد."},{"original":"می‌روید آمریکایی را به کشتن می‌دهید و توپ را به دشمن گذارده می‌گریزید","speaker":"ستارخان","speakerTitle":"فرماندهٔ امیرخیز","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی علت ندادن توپ به فوج باسکرویل را از زبان ستارخان می‌آورد."},{"original":"حجلی آقا من تیر خوردم","speaker":"هوارد باسکرویل","speakerTitle":"آموزگار مدرسهٔ مموریال","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی واپسین جملهٔ باسکرویل را در شام‌غازان می‌آورد."},{"original":"تبریز و آذربایجان خانه منست بیشتر از این گرسنگی و استیصال تبریزی را به هیچ وجه نمی‌توانم تحمل و صبر نمایم به وصول این تلگراف به کلی جنگ را موقوف نمایید و راه آذوقه را باز نمایید","speaker":"محمدعلی‌شاه","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی تلگراف محمدعلی‌شاه به عین‌الدوله را برای توقف جنگ می‌آورد."},{"original":"کان الذی خفت ان یکونا بعد از مخابره تلگراف والی الآن خبر بدبختی غیرمتوقع رسید","speaker":"حاضرین تلگرافخانهٔ تبریز","speakerTitle":"حاضران تلگرافخانه","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب","date":"۱۳۱۹","context":"کسروی نوشتهٔ حاضران تلگرافخانه را هنگام گذشتن قشون روس از جلفا می‌آورد."}]}],"views":[{"title":"کسروی: از یک کوی تا دستخط ناچاری","body":"کسروی ایستادگی را شاهنامهٔ ستارخان نمی‌نویسد تا سیاهکاری ششم تیر را حذف کند. تاراج خانهٔ مجتهد و کشته شدن خویشان امام‌جمعه را کار مشروطه‌خواهان می‌داند. حکم نجف را در گوش سرباز بی‌اثر می‌شمارد و سودش را در دستاویز مجاهدان و اعانه‌دهندگان می‌بیند. پایان یازده ماه را رسیدن شهر به دلخواه خود می‌داند و درآمدن روس را اندوه همان پیروزی. دستخط اردیبهشت را کاری می‌شمارد که محمدعلی‌شاه به هنگام نکرد و از ناچاری کرد."},{"title":"مارتین: لوطیان پیشین و اعلام ۵ مه","body":"مارتین ستارخان و باقرخان را لوطیان سابق می‌خواند. از حدود صد انقلابی که از باکو آمدند جداگانه یاد می‌کند. کسروی در امیرخیز از مجاهدان قفقازی در کنار دستهٔ اندک ستارخان نام می‌برد و عدد صد را نمی‌گذارد. این عدد از مارتین است. اعلام دوبارهٔ مشروطه را ۵ مه ۱۹۰۹ می‌نویسد، پیش از فتح تهران. این تاریخ با دستخط نیمه‌های اردیبهشت در روایت کسروی هم‌افق است. وصف لوطی بودن از مارتین است. کسروی ستارخان را عامی می‌خواند که مشروطه را از یک کوی به کشور برگرداند، و تاراج ششم تیر را سیاهکاری همان مشروطه‌خواهان می‌شمارد. یکی پیشینهٔ لوطی است و یکی عامی‌ای که بیرق بیگانه را نپذیرفت.","citations":[{"sourceId":"martin-iranica","locus":"ص ۱۷۶–۱۸۷","text":"مارتین ستارخان و باقرخان را لوطیان سابق می‌خواند، از حدود صد انقلابی باکو یاد می‌کند، و اعلام دوبارهٔ مشروطه را ۵ مه ۱۹۰۹ می‌نویسد."}]}],"aftermathSections":[{"title":"والی را راه ندادند","body":"عین‌الدوله را شهر به والیگری راه نداد و اجلال‌الملک نایب‌الایاله ماند. همان اجلال‌الملکی که در روزهای نخست جنگ به کنسولگری روس بست نشسته بود، پس از یازده ماه در شهر ماند و عین‌الدوله، فرمانفرمای کل، به حکومت پذیرفته نشد. دستخط دوباره در اردیبهشت کاری بود که محمدعلی‌شاه به هنگام نکرد. چرخش سپهدار به تنکابن از کنار همین محاصره آغاز شد: پس از شکست سوم مهر پیام داد به شهر آید، و ستارخان و باقرخان او را به ولایت خودش برگرداندند. گشودن پایتخت را در فتح تهران باید خواند."},{"title":"دو حلقه، یک گرسنگی","body":"در خرداد، پیش از آن‌که توپ تهران و تاخت تبریز در یک روز بیفتد، انجمن ایالتی هفته‌ای مشغول اعانه و رفتن به باسمنج و نام‌نویسی بود. کسروی این هفته را هفتهٔ شور و خروش می‌نامد، در برابر هفته‌ای که تهران را هفتهٔ زبونی خوانده است. باسمنج در مرداد اردوگاه عین‌الدوله و سپهدار شد. در خرداد انجمن هنوز به آن‌جا می‌رفت. اعانهٔ همان هفته و کمیسیون اعانه‌ای که در مرداد روزانه چهار قران نهاد، هر دو در روایت او هست. نام‌نویسی هم در همان هفتهٔ خرداد است، پیش از آن‌که جنگ به امیرخیز و خیابان برسد."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":2,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":23},"title":"آغاز جنگ تبریز","text":"همان روز بمباران بهارستان، دولتیان تبریز نیز به سر مجاهدان تاختند."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":22,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":13},"title":"ورود رحیم‌خان از خیابان","text":"سردار نصرت از خیابان به باغ شمال درآمد. ستارخان در امیرخیز ماند."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":26,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":17},"title":"باغ شمال","text":"بیرون راندن رحیم‌خان پس از خواباندن بیرق روس."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":5,"solarDay":17,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":8},"title":"دروازهٔ استانبول","text":"تاخت یورتچی و پس گرفتن دروازه."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":7,"solarDay":21,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":13},"title":"تهی شدن دوچی","text":"پایان دورهٔ نخست لشکر. راه آذوقه بسته ماند."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":12,"solarDay":14,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":5},"title":"هکماوار","text":"صمدخان تا درون شهر آمد و تا غروب رانده شد."},{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":1,"solarDay":30,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":19},"title":"شام‌غازان","text":"کشته شدن باسکرویل. شش‌روزهٔ کنسول‌ها."},{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":2,"solarDay":6,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":26},"title":"گذشتن قشون روس از جلفا","text":"پایان نظامی محاصره. عین‌الدوله را شهر به والیگری راه نداد."}]},{"id":"tehran-opened","title":"فتح تهران و اعادهٔ مشروطیت","date":{"solarYear":1288,"solarMonth":4,"solarDay":22,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":13},"endDate":{"solarYear":1288,"solarMonth":4,"solarDay":25,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":16},"tier":"primary","category":"political","summary":"بامداد سه‌شنبه ۲۲ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، دو ستون نیروهای مشروطه‌خواه، یکی از شمال به فرماندهی محمدولی‌خان تنکابنی سپهدار اعظم و دیگری از جنوب به فرماندهی علیقلی‌خان سردار اسعد بختیاری، از میان خطوط بریگاد قزاق و نیروهای دربار گذشتند و وارد تهران شدند. مورگان شوستر، مستشار مالی آمریکایی که چند سال بعد این رویداد را در کتاب «اختناق ایران» روایت کرد، ساعت ورود را شش و نیم بامداد می‌نویسد و مهارت این حرکت را به یپرم‌خان، فرمانده داشناک‌های ارمنی در ستون گیلان، نسبت می‌دهد. جنگ در کوچه‌ها و میدان‌ها تا سه روز ادامه یافت. بریگاد قزاق به فرماندهی کلنل ولادیمیر لیاخوف میدان توپخانه و قزاقخانه را نگاه داشت و توپخانهٔ محمدعلی شاه قاجار از سلطنت‌آباد بهارستان را گلوله باران کرد.\n\nبامداد جمعه ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، محمدعلی شاه قاجار با گروهی از ملازمان، از جمله حسین‌پاشاخان امیر بهادر جنگ، از سلطنت‌آباد به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد. همان شب، مجلس عالی مرکب از علما، وکلای پیشین مجلس اول، وزیران، شاهزادگان، اعیان، بازرگانان و رؤسای اصناف در عمارت بهارستان تشکیل شد، محمدعلی شاه را از سلطنت برداشت، پسر خردسالش سلطان احمد میرزا را به پادشاهی شناخت و نیابت سلطنت را موقتاً به علی‌رضاخان عضدالملک، ایلخان قاجار، سپرد. وزارت جنگ به سپهدار اعظم و وزارت داخله به سردار اسعد رسید و لیاخوف پذیرفت که بریگاد قزاق زیر فرمان وزیر جنگ دولت تازه خدمت کند.\n\nاین رویداد، که در تاریخ‌نگاری مشروطه به «فتح تهران» و «اعادهٔ مشروطیت» شهرت دارد، دورهٔ معروف به استبداد صغیر را پس از به توپ بستن مجلس در تیر ۱۲۸۷ خورشیدی به پایان رساند. منابع در نقش سپهدار و سردار اسعد، سهم مجاهدان قفقازی و بختیاری، شمار کشتگان و میزان خودداری نیروهای مشروطه‌خواه از غارت، یکسان نیستند.","citations":[{"sourceId":"browne","locus":"ص ۲۹۲ تا ۳۲۳","text":"براون خیزش ولایات، یادداشت آوریل ۱۹۰۹، خواسته‌های سپهدار، ورود ۲۲ تیر، نبرد سه روزه و پناهندگی محمدعلی شاه قاجار را در فصل دهم آورده است."},{"sourceId":"shuster-strangling","locus":"مقدمه، ص ۳۹ و ۴۰","text":"شوستر درگیری کرج و بادامک، عبور از خطوط و نقش یپرم‌خان را در مقدمهٔ کتاب خود نوشته است."},{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۵، ص ۴۸۱ و ۴۹۵ (نسخهٔ مورد استفاده)؛ نیز ایرانیکا به ج ۲، ص ۴۸۶ تا ۵۰۴ چاپ سعیدی سیرجانی ارجاع می‌دهد","text":"ناظم‌الاسلام تلگراف آخوند خراسانی، پناهندگی به زرگنده و صورت مجلس عالی را ثبت کرده است."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"کتاب‌های بعدی مجموعه، از جمله حوالی ص ۱۱۹۷ و ۱۲۲۷ نسخهٔ مورد استفاده","text":"ملک‌زاده جلسهٔ بادامک، استحکامات تهران، تهدید امیر بهادر و یادداشت دیوسالار را می‌آورد."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"مقالهٔ ونسا مارتین، بخش رویدادهای ۱۹۰۹","text":"مارتین قیام رشت و اصفهان، نقش سپهدار و سردار اسعد، ورود ۱۳ ژوئیه و ترکیب دولت تازه را نوشته است."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۵۴۴","text":"کازم‌زاده پیوستن دو ستون، ورود ۱۳ ژوئیه و تلگراف سابلین از زرگنده را آورده است."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، بخش مشروطه","text":"سایکس خیزش اصفهان و رشت را روایت می‌کند و سپهدار را ترسو و ناپایدار می‌خواند."}],"personIds":["mohammad-ali-person","ahmad-person","sepehdar","sardar-asad","samsam","yeprem","amir-bahador","akhund-khorasani"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"پس از سه روز جنگ به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد و مجلس عالی او را از سلطنت برداشت.","ahmad-person":"مجلس عالی او را به پادشاهی شناخت.","sepehdar":"ستون گیلان را به تهران آورد و وزارت جنگ دولت تازه به او رسید.","sardar-asad":"سواران ایل را از اصفهان و قم به تهران رساند و وزارت داخله را پذیرفت.","samsam":"در دی ۱۲۸۷ اصفهان را گرفت و راه حرکت برادرش به سوی تهران را گشود.","yeprem":"شوستر مهارت عبور از خطوط را به او نسبت می‌دهد.","amir-bahador":"بامداد ۲۵ تیر همراه محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه رفت.","akhund-khorasani":"در تلگراف به سرداران بختیاری حفظ قوای ملی و حراست مجلس را لازم شمرد."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران","ahmad-person":"ولیعهد","sepehdar":"سپهدار اعظم","sardar-asad":"فرمانده ستون بختیاری","samsam":"ایلخان بختیاری","yeprem":"فرمانده داشناک‌ها","amir-bahador":"وزیر جنگ","akhund-khorasani":"مرجع نجف"},"periodId":"minor-tyranny","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["فتح تهران","اعاده مشروطه","خلع محمدعلی‌شاه","۲۲ تیر ۱۲۸۸"],"contextSections":[{"title":"به توپ بستن مجلس و ایستادگی تبریز","body":"در ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی)، برابر با ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸ میلادی، بریگاد قزاق به فرماندهی کلنل لیاخوف مجلس شورای ملی و مسجد سپهسالار را به توپ بست. محمدعلی شاه قاجار از باغشاه این عملیات را هدایت کرد. شرح آن روز در مدخل جداگانه آمده است. دولت مجلس را منحل کرد، ملک‌المتکلمین و میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل را کشت، و گروهی از کوشندگان را تبعید یا به بند کشید. مرکز مقاومت مشروطه‌خواهان به تبریز منتقل شد، جایی که ستارخان و باقرخان، با پشتیبانی شماری از انقلابیون قفقازی، در برابر نیروهای دولتی به فرماندهی شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله ایستادند.\n\nونسا مارتین، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ مقالهٔ «انقلاب مشروطه، بخش دوم» در دانشنامهٔ ایرانیکا، می‌نویسد که نیروی دولتی از دی تا فروردین ۱۲۸۸ تبریز را در محاصره داشت، تا آن‌که محمدعلی شاه قاجار، که سخت به پول نیاز داشت، در برابر فشار بریتانیا و روسیه اجازه داد ستونی روسی شهر را از محاصره بیرون آورد. ورود قشون روسیه به آذربایجان امید دربار را به پایان کار مشروطه‌خواهان سست کرد، اما در همان حال مجاهدان گیلان را، که بسیاری‌شان تبعهٔ روسیه بودند و از گرفتاری می‌ترسیدند، به حرکت به سوی تهران واداشت."},{"title":"خیزش اصفهان و ورود بختیاریان","body":"ادوارد گرانویل براون، ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج، در کتاب «انقلاب ایران» خیزش ولایات را چنین آغاز می‌کند که بختیاریان در ۱۲ دی ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی)، برابر با ۲ ژانویهٔ ۱۹۰۹ میلادی، اصفهان را به دست گرفتند و رشت در ۱۹ بهمن، تربت حیدریه در ۲۳ اسفند، همدان و شیراز در ۵ فروردین ۱۲۸۸، بنادر عباس و بوشهر در اواخر اسفند، و مشهد در ۱۷ فروردین ۱۲۸۸ به جنبش پیوستند. براون این حرکات را یکسان نمی‌داند: خیزش اصفهان و رشت را منظم و از پیش طرح‌شده می‌خواند، و آشوب کرمانشاه را از سنخ پریشانی‌هایی می‌شمارد که در ضعف دولت مرکزی همواره در ایران رخ می‌داده است.\n\n{{quote:0}}\n\nبه روایت مارتین، مردم اصفهان از نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنه، ایلخان بختیاری، در برابر میرزا محمدخان اقبال‌الدوله، حاکم تازه، یاری خواستند. صمصام‌السلطنه، که برادرش علیقلی‌خان سردار اسعد او را به هواداری از مشروطه‌خواهان تشویق کرده بود، وارد اصفهان شد و اقبال‌الدوله در کنسولگری بریتانیا بست نشست. مارتین می‌افزاید که بختیاریان شاید به همان فرصت محلی خرسند می‌ماندند، اگر سردار اسعد، که تازه از اروپا بازگشته بود، درنمی‌یافت که سهمی بزرگ در جنبش مشروطه می‌تواند صدای بختیاریان را در دولت مرکزی نیرومندتر کند. در فروردین ۱۲۸۸ دو خاندان رقیب ایلخانی و حاجی‌ایلخانی بر سر بهره‌برداری از قدرت به توافق رسیدند.","quotes":[{"original":"The revolt of the provinces was, as we have seen, headed by the Bakhtiyaris at Isfahan on Jan. 2, 1909. Rasht followed suit on Feb. 8... These movements were not all of the same quality, for while some, such as those of Isfahan and Rasht, were orderly, purposeful and evidently carefully planned, others, such as those of Shiraz, Bushire and Taft, were of a more mixed character.","translation":"خیزش ولایات، چنان‌که دیدیم، با بختیاریان در اصفهان در ۲ ژانویهٔ ۱۹۰۹ آغاز شد. رشت در ۸ فوریه به دنبال آن آمد… این حرکت‌ها همه از یک سنخ نبودند، زیرا برخی، مانند اصفهان و رشت، منظم و هدفمند و آشکارا از پیش طرح‌شده بودند، و برخی دیگر، مانند شیراز و بوشهر و تفت، آمیزه‌ای درهم‌تر داشتند.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۲۹۲ و ۲۹۳","date":"۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"براون این سطرها را در آغاز فصل دهم کتاب خود، در شرح خیزش ولایات پس از پایان مقاومت تبریز، آورده است."}]},{"title":"قیام رشت و نقش سپهدار","body":"مارتین آغاز قیام رشت را برابر با ۷ فوریهٔ ۱۹۰۹ میلادی، یعنی ۱۸ بهمن ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی) می‌نویسد؛ براون تاریخ ۸ فوریه را ثبت کرده است. به روایت ایرانیکا، انقلابیون، از جمله مجاهدان به رهبری معزالسلطان (سردار محیی) و سه برادرش و علی‌محمد تربیت، و نیز داشناک‌های ارمنی قفقازی به فرماندهی یپرم‌خان، با محمدولی‌خان سپهدار اعظم، والی گیلان که با محمدعلی شاه قاجار درافتاده بود، همدست شدند. مارتین، با استناد به خاطرات سید حسن تقی‌زاده و یادداشت‌های خود سپهدار، می‌نویسد که سپهدار اعظم به همان اندازه که سپاه را رهبری می‌کرد، «در پی آن بود».\n\nپرسی مولزورث سایکس، افسر و تاریخ‌نگار بریتانیایی و نویسندهٔ «تاریخ ایران»، روایتی تندتر پیش می‌نهد. او می‌نویسد که سپهدار، که پیش‌تر در آذربایجان زیر دست عین‌الدوله فرماندهی کرده بود، به گمان برخی برای نگاهبانی از املاک پهناورش به مشروطه‌خواهان پیوست. سایکس او را «ترسو و ناپایدار» می‌خواند، اما می‌افزاید که ثروت هنگفتش پشتیبانی‌اش را ارزشمند می‌ساخت. این داوری از آنِ سایکس است."},{"title":"فشار دو دولت و دستخط‌های اردیبهشت","body":"در ۲ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ آوریل ۱۹۰۹ میلادی، نمایندگان بریتانیا و روسیه یادداشتی تند به محمدعلی شاه قاجار دادند. براون متن این یادداشت را از کتاب آبی بریتانیا نقل می‌کند. دو دولت می‌نوشتند که در پی نقض پی‌درپی وعده‌ها و فرمانبری پادشاه از حلقهٔ درباریان مخالف مشروطه، کار به جایی رسیده است که جز در پایتخت، دولت مرکزی را در هیچ جای کشور اقتداری نمانده است.\n\n{{quote:0}}\n\nبرنامهٔ دو دولت عزل امیر بهادر جنگ و مشیرالسلطنه، اعادهٔ رژیم مشروطه، تشکیل کابینه‌ای مورد اعتماد، تدوین قانون انتخابات تازه، اعلام عفو سیاسی و تعیین تاریخ انتخابات و گشایش مجلس را دربرداشت. اگر محمدعلی شاه قاجار همهٔ جزئیات را می‌پذیرفت، روسیه یکصد هزار لیره و بریتانیا پس از تصویب مجلس همان مبلغ را وام می‌داد. براون می‌نویسد که سرانجام در ۲۰ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۰ مه ۱۹۰۹ میلادی) پادشاه کوتاه آمد و وعده داد قانون اساسی پیشین را «بی هیچ تغییر» بازگرداند، انتخابات را پس از اعلام قانون تازه برگزار کند، مجلس را در همان بهارستان بگشاید و تبعیدیان سیاسی بازگردند.\n\nمارتین همین عقب‌نشینی را به روز تولد محمدعلی شاه قاجار، ۱۵ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۵ مه ۱۹۰۹ میلادی) نسبت می‌دهد و می‌نویسد که او اعادهٔ اصول مشروطه را اعلام کرد و ۱۹ تیر را تاریخ انتخابات عمومی نهاد. اختلاف این دو تاریخ در منابع باقی است. سر ادوارد گری، وزیر خارجهٔ بریتانیا، به سر جرج بارکلی، وزیر مختار بریتانیا در تهران، دستور داد که اگر مشروطه‌خواهان به این عقب‌نشینی دیرهنگام خرسند نباشند، بریتانیا مسئولیتی نمی‌پذیرد و سفارت باید بی‌طرفی سخت نگاه دارد.\n\n{{quote:1}}\n\nدر ۱۳ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳ مه ۱۹۰۹ میلادی) سردار اسعد و صمصام‌السلطنه به همهٔ سفارت‌های خارجی در تهران تلگراف کردند. براون مضمون تلگراف را چنین می‌آورد که دو برادر از اقدامات برای نجات تبریز سپاسگزاری کردند، اما خواستند که دولت‌ها دیگر در امور داخلی ایران دخالت نکنند، و با اظهار وفاداری به پادشاه افزودند که آنان و دیگر مشروطه‌خواهان به سوی پایتخت خواهند رفت تا او را به اجرای پیمان‌هایی که با مردم بسته است وادارند.","quotes":[{"original":"the situation had gone from bad to worse, and it was now difficult to point to any part of the country, except the capital, where the Central Government had any authority.","translation":"وضع از بد به بدتر رفته بود و اکنون دشوار می‌نمود که بتوان نقطه‌ای از کشور، جز پایتخت، را نشان داد که دولت مرکزی را در آن اقتداری باشد.","speaker":"نمایندگان سیاسی بریتانیا و روسیه در تهران، به نقل ادوارد براون","speakerTitle":"هیئت‌های سیاسی دو دولت در تهران","work":"انقلاب ایران، نقل از کتاب آبی [Cd. 4733]","workType":"کتاب تاریخ، نقل سند دیپلماتیک","page":"ص ۲۹۴؛ سند در ص ۱۲۹ و ۱۳۰ کتاب آبی","date":"۲ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۲۲ آوریل ۱۹۰۹ میلادی)","context":"براون این عبارت را از یادداشت مشترک دو سفارت می‌آورد که برنامهٔ پنج‌ماده‌ای اعادهٔ مشروطه و تهدید به قطع هرگونه پشتیبانی را در پی داشت."},{"original":"if the Nationalists are not now satisfied with the tardy surrender of the Sháh, we cannot be responsible in any way... in such a case your attitude should be one of strict neutrality, and any action which might be interpreted as intervention should be avoided.","translation":"اگر ملیون اکنون به تسلیم دیرهنگام شاه خرسند نیستند، ما به هیچ روی نمی‌توانیم مسئول باشیم… در چنین حالی رفتار شما باید بی‌طرفی سخت باشد و از هر اقدامی که بتوان آن را مداخله تفسیر کرد پرهیز شود.","speaker":"سر ادوارد گری","speakerTitle":"وزیر امور خارجهٔ بریتانیا","work":"انقلاب ایران، نقل تلگراف به بارکلی","workType":"کتاب تاریخ، نقل تلگراف دیپلماتیک","page":"ص ۲۹۵","date":"اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، مه ۱۹۰۹ میلادی)","context":"براون این دستور را پس از گزارش بارکلی می‌آورد که کنسول‌ها را به ترغیب مشروطه‌خواهان به آشتی با دربار گمارده بود."}]},{"title":"خواسته‌های مشروطه‌خواهان و آمادگی دو ستون","body":"مشروطه‌خواهان به وعده‌های دربار اعتماد نداشتند. براون می‌نویسد که رهبران ملیون «تجربهٔ بسیار از پیمان‌شکنی و کینه‌جویی درمان‌ناپذیر» محمدعلی شاه قاجار داشتند، به‌ویژه تا وقتی حلقهٔ درباریان مخالف مشروطه بر جای بود. در ۲۷ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۷ مه ۱۹۰۹ میلادی) سپهدار، به روایت خبرنگار رویتر که براون نقل می‌کند، خواسته‌های مشروطه‌خواهان را فهرست کرد: خروج قشون خارجی از خاک ایران؛ دستخطی صریح در اعادهٔ تمام قانون اساسی ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ با پنجاه و یک ماده و متمم ۷ اکتبر ۱۹۰۷ با صد و هفت ماده؛ خلع سلاح نیروهای غیرنظامی دربار؛ و دور کردن امیر بهادر جنگ و مشیرالسلطنه و دیگر چهره‌های نامدار مخالف مشروطه از دربار.\n\n{{quote:0}}\n\nدر ۱۹ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۹ مه ۱۹۰۹ میلادی) لیاخوف در گفت‌وگو با خبرنگار تایمز گفت که هفتصد و پنجاه قزاق بریگاد، پنج هزار سرباز منظم و ایلی، و شش توپ تندزن برای دفاع از تهران در اختیار دارد و بریگاد به تنهایی از پس هر حملهٔ انقلابیون یا بختیاریان، جدا یا با هم، برمی‌آید، به شرط آن‌که فرصت آمادگی باشد. براون همین خوش‌بینی را در برابر آنچه سپس رخ داد می‌گذارد.\n\nنیروهای گیلان در راه قزوین پیش آمدند. براون می‌نویسد که در ۲۳ اسفند ۱۲۸۷ راه رشت تا تهران تا چهل میلی شمال قزوین در دست مشروطه‌خواهان بود و تا ۱۸ اردیبهشت ۱۲۸۸ پیش‌قراولانشان در کرند، در سوی تهرانی قزوین، جای گرفتند. ستون بختیاری از اصفهان به کاشان و سپس به قم رسید. مارتین می‌نویسد که در اوایل تیر نزدیک دو هزار تن از آنان در قم بودند. آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، از مراجع نجف، در تلگرافی به سرداران بختیاری که ناظم‌الاسلام کرمانی صورتش را در «تاریخ بیداری ایرانیان» آورده است، حفظ قوای ملی، نگاهبانی از مجلس، نپذیرفتن ضمانت مشروطه از اجانب و اجرای حکم بر مستبدین را لازم شمرد.","quotes":[{"original":"(1) Evacuation of Persian territory by foreign troops. (2) Royal Rescript declaring explicitly that the Sháh had restored the old Constitution in its entirety, i.e. the original Fundamental Law of December 30, 1906, comprising 51 Articles, together with the Supplement of October 7, 1907, comprising 107 Articles. (3) Disarmament of the Sháh's irregular troops. (4) Removal from the Court of Amir Bahádur Jang, Mushiru's-Saltana, and other prominent reactionaries.","translation":"یکم، خروج قشون خارجی از خاک ایران. دوم، دستخطی شاهانه که آشکارا بگوید پادشاه قانون اساسی پیشین را تمام و کمال بازگردانده است، یعنی قانون اساسی اصلی ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ با پنجاه و یک ماده، همراه با متمم ۷ اکتبر ۱۹۰۷ با صد و هفت ماده. سوم، خلع سلاح نیروهای غیرنظامی پادشاه. چهارم، دور کردن امیر بهادر جنگ و مشیرالسلطنه و دیگر مخالفان نامدار مشروطه از دربار.","speaker":"محمدولی‌خان تنکابنی سپهدار اعظم، به روایت خبرنگار رویتر در نقل ادوارد براون","speakerTitle":"فرمانده ستون گیلان و از سران نیروهای مشروطه‌خواه","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل گزارش خبری","page":"ص ۳۰۲","date":"۲۷ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۷ مه ۱۹۰۹ میلادی)","context":"سپهدار این خواسته‌ها را در روزهایی اعلام کرد که دو ستون هنوز به تهران نرسیده بودند و خبرنگار تایمز آن‌ها را «بی‌معنا» خوانده بود."}]}],"whatHappened":[{"title":"پیشروی از قزوین و قم و هشدار مداخلهٔ روسیه","body":"در هفته‌های پایانی خرداد و روزهای نخست تیر ۱۲۸۸ دو ستون به تهران نزدیک شدند. فیرود کازم‌زاده، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «روسیه و بریتانیا در ایران»، می‌نویسد که دولت روسیه به سفارت خود در تهران اطلاع داد که حرکت واحدهایش از قزوین به سوی پایتخت تنها به درخواست سفارت امپراتوری خواهد بود، و ظرف چند روز قشون روسیه وارد قزوین شد. شوستر تاریخ رسیدن حدود دو هزار سرباز روسی به خاک ایران را ۱۷ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۸ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) و ورودشان به قزوین را ۲۰ تیر می‌نویسد. سفارت‌ها به سران مشروطه‌خواه هشدار دادند که پیشروی بیشتر به سوی پایتخت مداخلهٔ خارجی را به دنبال خواهد داشت. این هشدارها حرکت را بازنداشت.\n\nمهدی ملک‌زاده، تاریخ‌نگار و پسر ملک‌المتکلمین، در «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» می‌نویسد که پس از بیرون رفتن دو اردوی دولتی از شهر برای جلوگیری از قشون ملی، محمدعلی شاه قاجار همهٔ وقت خود را صرف تهیهٔ نقشهٔ دفاع تهران کرد. دروازه‌ها، به‌ویژه دروازه‌های شرقی و جنوبی در سر راه قزوین و قم، با توپ‌های دهن‌پر قدیمی و خمپاره و سرباز مسلح مستحکم شد. میدان توپخانه و قزاقخانه مرکز عملیات نیروهای دولتی بود و عمارت قزاقخانه قرارگاه لیاخوف و صاحب‌منصبان ارشد به شمار می‌رفت."},{"title":"درگیری‌های شاه‌آباد و بادامک","body":"شوستر می‌نویسد که در آن هنگام گزارش می‌رسید برخی از نیروهای دربار در سلطنت‌آباد هستند و از بریگاد قزاق نیز هشتصد تن زیر فرمان لیاخوف در تهران، سیصد و پنجاه تن در شمال پایتخت و دویست تن در جنوب، در انتظار رسیدن بختیاریان، جای دارند. در ۱۲ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) نیروی مستقر در کرج به شاه‌آباد، در شانزده میلی تهران، عقب نشست و فردای آن روز میان این نیرو و مشروطه‌خواهان درگیری رخ داد. شوستر تلفات قزاق‌های ایرانی را، که زیر فرمان کاپیتان زاپولسکی با دو درجه‌دار روسی و سه توپ می‌جنگیدند، یک صاحب‌منصب ایرانی و سه کشته و دو زخمی می‌نویسد و تلفات مشروطه‌خواهان را دوازده تن.\n\nدر ۱۹ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۰ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) میان بریگاد قزاق و بختیاریان در بادامک، پانزده میلی غرب تهران، نبردی درگرفت که نتیجهٔ قاطعی نداشت. درگیری‌های پراکنده تا دو روز بعد ادامه یافت. ملک‌زاده از جلسهٔ مشورتی در بادامک یاد می‌کند که وثوق‌السلطنه دادور در آن حاضر بود و سرداران ملی را به حرکت فوری به سوی تهران تشویق کرد. به نوشتهٔ ملک‌زاده، وثوق‌السلطنه پیش از انقلاب گیلان لشکرنویس‌باشی قشون استرآباد بود و با سپهدار دوستی داشت؛ چون خبر قیام گیلان را شنید از شغل دولتی روی برتافت، به مجاهدان پیوست و امور مالی قشون ملی را تا فتح تهران اداره کرد.\n\nناظم‌الاسلام کرمانی در وقایع، برابر با چهارشنبه ۱۶ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی، می‌نویسد که بازارهای تهران بسته بود و مردم در اضطراب بودند. او از شایعهٔ اتهام شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما نزد محمدعلی شاه قاجار یاد می‌کند، بدین مضمون که فرمانفرما می‌خواهد ناصرالدین میرزا را به تخت بنشاند، و نشان همراهی فرمانفرما با ملت را آن می‌داند که باغ ییلاقی سپهدار را اجاره کرده و در آنجا نشسته است. ناظم همچنین تلگراف آخوند خراسانی به سرداران بختیاری را در همین روزها ثبت می‌کند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"تلگراف اطمینان که از سیم خارجه فرموده بودید رسید. موقع باریک، وطن در خطر، حفظ قوای ملیهٔ منتخبیه، حراست مجلس، عدم ضمان مشروطیت از اجانب، سلب قوای استبدادیه، اجرای حکم الهی بر مستبدین لازم.","speaker":"آخوند ملا محمدکاظم خراسانی","speakerTitle":"از مراجع تقلید نجف و از پشتیبانان مشروطه","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ، نقل تلگراف","page":"ج ۵، ص ۴۸۱ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"برابر با ۶ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۲۷ ژوئن ۱۹۰۹ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام صورت این تلگراف را می‌آورد که از نجف، از راه بصره و محمره و اصفهان و قم، به سرداران بختیاری رسیده است."}]},{"title":"ورود بامداد ۲۲ تیر به تهران","body":"شوستر روایت فشردهٔ بامداد ورود را چنین می‌نویسد که دو نیروی ملی، در کمال شگفتی بریگاد قزاق و سپاه دربار، از میان خطوط آنان گذشتند و آهسته در ساعت شش و نیم بامداد وارد تهران شدند، و مهارت این حرکت بی‌گمان از آنِ یپرم‌خان بود.\n\n{{quote:0}}\n\nبراون، که روایتش را از گزارش‌های تایمز، رویتر، دیلی نیوز و روزنامهٔ فرانسوی «تان» فراهم آورده، می‌نویسد که شب ۲۱ تیر مشروطه‌خواهان، یا دست‌کم گروهی انبوه از آنان، آهسته از نقطه‌ای میان شاه‌آباد و یافت‌آباد، که می‌بایست سواران غیرنظامی آن را نگهبان باشند، گذشتند. بامداد بعد، چون خبرنگار تایمز به نزد صاحب‌منصبان قزاق رفت، با خبر شگفت روبه‌رو شد که خود سپهدار با سیصد تن در شب گذشته از خطوط گذشته و در ساعت شش و نیم بامداد درون حصار تهران است. دروازه‌بانان، وقتی خبرنگار از دروازه می‌گذشت، شهر را آرام می‌خواندند و ورود سپهدار را به ریشخند می‌گرفتند.\n\nبراون نمایش نیروهای مشروطه‌خواه در بادامک، کنار رود کرج، را ظاهراً حرکتی انحرافی می‌داند تا توجه نیروهای دربار را مشغول کند و بخش عمدهٔ نیروی متحد از میان تپه‌های شمال تهران بگذرد و از دروازه‌های کم‌حفاظ یا بی‌حفاظ آن سو وارد شود. خبرنگار «تان» که براون شرح ۲۲ تیر او را نقل می‌کند، صحنه را چنین دیده است.\n\n{{quote:1}}\n\nخبرنگار تایمز ورود یکی از دسته‌ها را از دروازهٔ یوسف‌آباد در باروی شمالی می‌نویسد: دروازه باز و بی‌نگهبان بود و حدود هشتصد سوار بی‌شلیک گلوله‌ای وارد شدند. کارمندان بانک که بامداد به سواری رفته بودند این دسته را دیدند و حدود یک ساعت بعد، در راه بازگشت به بانک، با گشتی که هر روز قزاق‌ها در محلهٔ شمالی می‌زدند روبه‌رو شدند. یک رگبار گلوله آن دسته را به سوی قرارگاه خود تاراند و به گمان آن خبرنگار، لیاخوف در همان دم برای نخستین بار از واقعه خبر یافت. خبرنگار دیلی نیوز و رویتر، به نقل براون، می‌نویسد که دروازهٔ یوسف‌آباد را اوباش مسلح نگاه می‌داشتند که پس از چند تیر تفنگ را انداختند و گریختند؛ دروازهٔ دولت‌آباد را سربازان نگاه می‌داشتند که سه تن از آنان جان باختند و بقیه تسلیم شدند؛ و سپهدار و سردار اسعد در میان فریاد «زنده باد مشروطه» وارد شهر شدند. مشروطه‌خواهان برای اعلام گشودن شهر بمبی منفجر کردند.\n\nملک‌زاده روایت علی‌خان دیوسالار مازندرانی، از رؤسای مجاهدان، را از قول سالار فاتح می‌آورد. دیوسالار می‌نویسد که پیش از ورود به پایتخت، سردار اسعد و سپهدار فرمان دادند مجاهدان با بیرق سفید حرکت کنند؛ جمعی پیراهن از تن بیرون کردند و بر پرچم و تفنگ‌ها افکندند و از دروازهٔ بهجت‌آباد وارد شهر شدند.\n\n{{quote:2}}\n\nاختلاف این روایت‌ها در نام دروازه‌ها و ترتیب ورود ستون‌ها بر جای است. خبرنگار «تان» پیشگامی بختیاریان را از دروازهٔ شمال غربی و ورود سپهدار را از دروازهٔ جنوبی می‌نویسد؛ تایمز بر دروازهٔ یوسف‌آباد در شمال تکیه دارد؛ دیوسالار از دروازهٔ بهجت‌آباد و بیرق سفید سخن می‌گوید.\n\nتا نزدیک ظهر، به روایت خبرنگار دیلی نیوز، بخش شمالی شهر یکسره در دست مشروطه‌خواهان بود و گشتی‌های آنان نظم را نگاه می‌داشتند. بسیاری از سربازان و قزاق‌ها به سوی مشروطه‌خواهان آمدند. مردم با شوق پیشواز می‌کردند و به نوشتهٔ همان خبرنگار نشان‌های سرخ می‌بستند و قشون ملی را دلداری می‌دادند. تلفات مشروطه‌خواهان در آن بامداد اندک بود. شوستر می‌نویسد که مردم نیروهای ملی را با بزرگ‌ترین شوق پذیرفتند و ۲۲ تیر را روز رهایی خود شمردند.\n\n{{quote:3}}\n\nخبرنگار تایمز، که تا آن روز مشروطه‌خواهان را خوار می‌داشت، در تلگراف شامگاه ۲۲ تیر زبان عوض کرد و حرکت را «به خوبی طرح‌شده و درخشان اجراشده» خواند.\n\n{{quote:4}}","quotes":[{"original":"On July 13th the two Nationalist forces, to the utter surprise of the Cossack Brigade and Royalist troops, slipped through their lines and quietly entered Teheran at 6.30 in the morning. The skill of the manoeuvre was undoubtedly due to Ephraim Khan, the Armenian leader, who has been mentioned heretofore.","translation":"در ۱۳ ژوئیه دو نیروی ملی، در کمال شگفتی بریگاد قزاق و سپاه سلطنتی، از میان خطوط آنان گذشتند و آهسته در ساعت شش و نیم بامداد وارد تهران شدند. مهارت این حرکت بی‌گمان از آنِ یپرم‌خان، رهبر ارمنی، بود که پیش‌تر از او یاد شده است.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"مستشار مالی دولت ایران در سال ۱۲۹۰ خورشیدی و نویسندهٔ خاطرات سیاسی","work":"خفه کردن ایران","workType":"کتاب خاطرات و گزارش سیاسی","page":"مقدمه، ص ۳۹ و ۴۰","date":"نگارش ۱۳۳۰ خورشیدی قمری / ۱۹۱۲ میلادی (۱۲۹۱ خورشیدی، ۲۴۷۱ شاهنشاهی)","context":"شوستر این بند را در مقدمهٔ کتاب خود، در شرح رویدادهایی که پیش از ورودش به ایران رخ داده بود، آورده است."},{"original":"This morning at sunrise the advanced guard of the Nationalist troops, headed by the Bakhtiyaris, entered Tihrán by one of the north-west gates near the French Legation. Their forces, consisting of several thousand men only, met with no serious resistance. They immediately occupied the quarter in which the foreign Legations are situated, replaced the guards at the gates and the police by their own men, and organized patrols to maintain order. A little later a body of the National Volunteers, or Mujáhidín, entered with the Sipahdár by one of the southern gates, while the bulk of the army, commanded by Hajji 'Ali-quli Khan the Sardár-i-As'ad remained at its headquarters and did not enter the capital until the afternoon, in order to concentrate all its efforts on the point where the fiercest resistance should be encountered.","translation":"بامداد امروز در دمیدن آفتاب، پیش‌قراولان قشون ملی، با پیشگامی بختیاریان، از یکی از دروازه‌های شمال غربی نزدیک سفارت فرانسه وارد تهران شدند. نیروی آنان، که تنها چند هزار تن بود، با ایستادگی سختی روبه‌رو نشد. بی‌درنگ محلهٔ سفارت‌خانه‌های خارجی را گرفتند، نگهبانان دروازه‌ها و پلیس را با افراد خود عوض کردند و گشتی‌هایی برای نگاهبانی از نظم گماشتند. اندکی بعد دسته‌ای از داوطلبان ملی، یا مجاهدان، همراه سپهدار از یکی از دروازه‌های جنوبی وارد شدند، در حالی که بخش عمدهٔ سپاه، به فرماندهی حاجی علیقلی‌خان سردار اسعد، در قرارگاه خود ماند و تا بعدازظهر وارد پایتخت نشد تا همهٔ توان خود را در نقطه‌ای که سخت‌ترین ایستادگی در آن روی می‌نمود متمرکز کند.","speaker":"خبرنگار روزنامهٔ «تان» در تهران، به نقل ادوارد براون","speakerTitle":"گزارشگر روزنامهٔ فرانسوی لو تان","work":"انقلاب ایران، نقل از شمارهٔ ۸ اوت ۱۹۰۹ «تان»","workType":"کتاب تاریخ، نقل گزارش روزنامه","page":"ص ۳۱۶","date":"گزارش: ۲۲ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"براون این بند را «شرحی ممتاز از رویدادهای آن پنج روز» می‌خواند و از زبان خبرنگار می‌افزاید که سران سپس به بهارستان، جایگاه ویران مجلس پیشین، رفتند و همان‌جا قرارگاه نهادند."},{"original":"پیش از اینکه وارد پایتخت بشویم سردار اسعد و سپهدار امر دادند مجاهدان با بیرق سفید حرکت کنند. جمعی پیراهن از تن بیرون کرده بر روی پرچم و تفنگ‌ها انداختند و از دروازهٔ بهجت‌آباد وارد شهر شدند. قراولان دروازه بعد از زد و خورد مختصری فرار کردند. ما یکسره خود را به بهارستان رسانیدیم. سپهدار و سردار اسعد و یپرم‌خان در خیابان اسلامبول برای محاصرهٔ قزاقخانه رفتند.","speaker":"علی‌خان دیوسالار مازندرانی، به نقل مهدی ملک‌زاده از سالار فاتح","speakerTitle":"از رؤسای مجاهدان گیلان در فتح تهران و قزوین","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل یادداشت","page":"کتاب پنجم، حدود ص ۱۲۲۷ نسخهٔ مورد استفاده","date":"یادداشت ناظر به بامداد ۲۲ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"ملک‌زاده این بند را در شرح ورود مجاهدان به تهران و حرکت سران به سوی قزاقخانه می‌آورد؛ دیوسالار سپس از انفجار تونل مسجد سپهسالار با بمب و گذاردن کشیکچی بر گنبد یاد می‌کند."},{"original":"There was street fighting in Teheran during the entire day. The people received the Nationalist forces with the greatest enthusiasm, and July 13th was regarded as the day of their salvation.","translation":"در تمام روز در تهران جنگ خیابانی جریان داشت. مردم نیروهای ملی را با بزرگ‌ترین شوق پذیرفتند و ۱۳ ژوئیه را روز رهایی خود شمردند.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"مستشار مالی دولت ایران و نویسندهٔ خاطرات سیاسی","work":"خفه کردن ایران","workType":"کتاب خاطرات و گزارش سیاسی","page":"مقدمه، ص ۳۹ و ۴۰","date":"نگارش ۱۹۱۲ میلادی (۱۲۹۱ خورشیدی، ۲۴۷۱ شاهنشاهی)","context":"شوستر این جمله را بلافاصله پس از شرح ورود بامداد ۲۲ تیر می‌آورد."},{"original":"Events to-day caused extraordinary surprise except to the initiated few. After the fighting which occurred outside Tihran it was not supposed possible that the Nationalist forces could have entered the city without at first fighting a successful general engagement. Their sudden move, however, which was cleverly conceived and brilliantly executed, enabled them to get through without firing a shot. They have been enthusiastically received by the people in those parts of the town which they now occupy, and some 3000 of the people are said to be enrolled and armed by them.","translation":"رویدادهای امروز، جز برای اندک کسانی که در کار بودند، شگفتی فوق‌العاده پدید آورد. پس از جنگ بیرون تهران گمان نمی‌رفت نیروهای ملی بتوانند بی‌آن‌که نخست در نبردی عمومی پیروز شوند وارد شهر شوند. اما حرکت ناگهانی آنان، که به خوبی طرح شده و درخشان اجرا شده بود، راه را بی‌شلیک گلوله‌ای بر ایشان گشود. مردم در آن بخش‌های شهر که اکنون در دست آنان است با شوق پیشوازشان کردند و گفته می‌شود که حدود سه هزار تن از مردم را در شمار نیروها درآورده و مسلح کرده‌اند.","speaker":"خبرنگار تایمز در تهران، به نقل ادوارد براون","speakerTitle":"گزارشگر روزنامهٔ تایمز","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل تلگراف خبری","page":"ص ۳۱۸","date":"تلگراف ساعت هشت شب ۲۲ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"براون یادآور می‌شود که همین خبرنگار تا آن روز مشروطه‌خواهان را به دیدهٔ حقارت می‌نگریست و در این تلگراف نخستین بار زبانش به ستایش گرایید."}]},{"title":"نبرد سه روزه در شهر","body":"ملک‌زاده جنگ تهران را نبردی سه روزه می‌خواند که «تقدیرات نهایی آزادی ملت ایران را از قید استبداد دربرداشت»، و از مورخان داخلی و خارجی گله می‌کند که این جنگ را به اختصار برگزار کرده‌اند. او علت را آن می‌داند که جز دسته‌های منظم قوای دولتی و اردوی ملی، در صدها کوی و برزن دسته‌های داوطلب از مشروطه‌خواه و هوادار دربار به جان هم افتاده بودند و با یکدیگر ارتباطی منظم نداشتند. به نوشتهٔ او، امیر بهادر جنگ، وزیر جنگ، پیش‌تر مردم را به ویرانی شهر تهدید کرده بود. ملک‌زاده متن آن تهدید را چنین می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nاین تهدید، همراه با بیم مردم از انتقام مجاهدان، سبب شد هر دو سو خود را مسلح کنند و حتی برخی روحانیان اطرافیان خود را گرد آوردند.\n\nدر ۲۳ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۴ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) جنگ در مرکز شهر ادامه یافت. بریگاد قزاق همچنان میدان را نگاه داشت و پرچم روسیه بر خانهٔ لیاخوف در اهتزاز بود، با آن‌که سران مشروطه‌خواه به سفارت‌های روسیه و بریتانیا اعتراض کردند که قزاقان از زیر همان سقف به سوی آنان تیر می‌اندازند. نیروهای محمدعلی شاه قاجار از سلطنت‌آباد به رشته‌تپه‌ای در حدود سه میلی شمال شرقی شهر آمدند و بهارستان و نقاط دیگر را گلوله باران کردند، اما اثر چندانی نگذاشتند. شمار مشروطه‌خواهان داخل شهر را در آن روز حدود دو هزار و پانصد تن نوشته‌اند، از جمله پانصد بختیاری که بامداد رسیدند. بارکلی و سابلین، کاردار سفارت روسیه، بار دیگر نزد محمدعلی شاه قاجار رفتند و از او خواستند بمباران را متوقف کند و با مشروطه‌خواهان کنار بیاید؛ او این پیشنهاد را رد کرد.\n\nبعد از ظهر همان روز لیاخوف به سپهدار نامه نوشت و شرایط تسلیم را پیش نهاد: در برابر اطمینان به این‌که بریگاد قزاق بتواند زیر دولت مشروطه خدمت کند، سلاح را تحویل دهد و افسران روسی یکسره از نبرد کنار روند. سپهدار با این پیشنهاد موافقت کرد، اما مذاکرات، که بیشتر بر عهدهٔ اوراینوف، منشی سفارت روسیه، بود، به نتیجهٔ فوری نرسید و روز با تیراندازی سنگین به پایان رسید. خبرنگار تایمز در تلگراف شب ۲۳ تیر رفتار مشروطه‌خواهان را ستود.\n\n{{quote:1}}\n\nدر ۲۴ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۵ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) مشروطه‌خواهان دروازهٔ جنوبی، که براون احتمال می‌دهد دروازهٔ حضرت عبدالعظیم بوده باشد، و دو توپ بزرگ را گرفتند. بریگاد قزاق هنوز میدان مرکزی را نگاه داشته بود. سردار اسعد، در گفت‌وگو با خبرنگار رویتر در بهارستان که هنوز آماج توپخانهٔ دربار بود، امیدوار می‌نمود و ابراز امید کرد که قشون روسیه مانع تکمیل پیروزی مشروطه‌خواهان نشود. شوستر می‌نویسد که در این روز نیروهای ملی تقریباً بر تمام پایتخت مسلط بودند، هرچند بریگاد هنوز میدان مرکزی را در دست داشت.","quotes":[{"original":"امیر بهادر وزیر جنگ اعلام کرده بود که پیش از آنکه انقلابیون وارد تهران بشوند، شهر را مبدل به تل خاکستر خواهم نمود و همهٔ مشروطه‌خواهان را از زیر شمشیر خواهم گذراند و حسرت تجدید مشروطیت را بر دلشان خواهم گذاشت.","speaker":"حسین‌پاشاخان امیر بهادر جنگ، به روایت مهدی ملک‌زاده","speakerTitle":"وزیر جنگ محمدعلی شاه قاجار","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"کتاب پنجم، حدود ص ۱۱۹۷ نسخهٔ مورد استفاده","date":"آستانهٔ ورود نیروهای مشروطه‌خواه به تهران، تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"ملک‌زاده این سخن را در بحث بیم دو سوی نزاع در تهران، پیش از ورود قشون ملی، نقل می‌کند."},{"original":"Their behaviour has been irreproachable. Order has been maintained in those parts of the town which they occupy, they have shewn mercy to their prisoners, and altogether they evince a laudable desire to carry out their plans in a civilized manner.","translation":"رفتار آنان بی‌عیب بوده است. در آن بخش‌های شهر که در دستشان است نظم برقرار مانده، به اسیران رحم کرده‌اند، و در مجموع خواهشی ستودنی نشان می‌دهند که نقشهٔ خود را به شیوه‌ای متمدنانه پیش ببرند.","speaker":"خبرنگار تایمز در تهران، به نقل ادوارد براون","speakerTitle":"گزارشگر روزنامهٔ تایمز","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ، نقل تلگراف خبری","page":"ص ۳۱۹ و ۳۲۰","date":"شب ۲۳ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۴ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"براون این تلگراف را پس از شرح پیشنهاد تسلیم لیاخوف می‌آورد و می‌افزاید که خبرنگار در ادامه نوشته است سخن زیردستان با زبان سران یکسان نیست."}]},{"title":"پناه بردن محمدعلی شاه به سفارت روسیه","body":"براون پایان کار را بامداد جمعه ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) می‌نویسد: در ساعت هشت و نیم، محمدعلی شاه قاجار با حدود پانصد سرباز و ملازم، از جمله امیر بهادر جنگ، به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد و بدین‌سان در عمل از تخت کناره گرفت، هرچند خلع رسمی او تا همان شب به تعویق افتاد. او این راه را از روز ورود مشروطه‌خواهان در نظر داشت و وعدهٔ پذیرایی را از سفارت روسیه گرفته بود. بر فراز خانهٔ وزیر مختار پرچم روسیه و بریتانیا را برافراشتند و قزاقان روسی و سواران هندی نگهبانی دادند.\n\nکازم‌زاده گزارش سابلین، کاردار سفارت روسیه، را از ورود محمدعلی شاه قاجار به باغ سفارت نقل می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nناظم‌الاسلام کرمانی همین بامداد را با نام ملازمان ثبت کرده است: محمدعلی شاه قاجار با حسین‌پاشاخان امیر جنگ و مجلل‌السلطان و ارشدالدوله و دویست سیصد سوار و شماری از سیلاخوری و مامقانی و چهار عراده توپ از سلطنت‌آباد به سوی سفارت روسیه رفت و «خود را از تاج و تخت کیانی بی‌بهره و نصیب نمود».\n\n{{quote:1}}\n\nپس از پناه بردن محمدعلی شاه قاجار، لیاخوف در عمل آزاد شد که با دولت تازه کنار بیاید. براون می‌نویسد که مترجمان دو سفارت دیدار او را با سران مشروطه‌خواه سامان دادند. بعدازظهر لیاخوف با اسکورت قزاقان خود در بانک شاهی ایران با سردار اسعد، که او نیز اسکورت داشت، دیدار کرد و مشروطه‌خواهان او را تا بهارستان همراهی کردند. در آنجا آن دو را با شوق پذیرفتند و لیاخوف رسماً پذیرفت که زیر فرمان دولت تازه و مستقیماً زیر دستور سپهدار، که وزیر جنگ شده بود، خدمت کند. قرار بر این شد که قزاقان بریگاد را منحل نکنند، پس از نهادن سلاح به نشانهٔ تسلیم دوباره سلاح خود را بازستانند، و بی‌درنگ به نگاهبانی شهر گمارده شوند، زیرا بیشتر جنگجویان مشروطه‌خواه با کوچه‌های تهران آشنا نبودند. براون این تصمیم را خردمندانه و آشتی‌جویانه می‌خواند. تا ساعت پنج بعدازظهر جز تیراندازی پراکندهٔ شماری از بختیاریان هوادار دربار در نزدیکی سفارت بریتانیا، جنگ فرونشسته بود.","quotes":[{"original":"The Shah's suite arrived in Zargandeh at 8 o'clock in the morning. The Shah with his children arrived a half hour later. I am not eloquent enough to describe the solemn sadness of the moment when the Shah, pale and thin, entered the Legation garden on horseback. I and the members of the Legation greeted His Majesty, the Cossacks of the convoy presented arms. The Shah said to the guard in Russian \"Zdorovo.\" With visible excitement the Shah shook my hand and entered the Minister's house.","translation":"ملازمان شاه ساعت هشت بامداد به زرگنده رسیدند. شاه با فرزندانش نیم ساعت بعد آمد. من آن اندازه سخنور نیستم که اندوه باشکوه آن دم را وصف کنم که شاه، رنگ‌پریده و نحیف، سواره وارد باغ سفارت شد. من و اعضای سفارت به پیشواز اعلیحضرت رفتیم و قزاقان اسکورت سلام نظامی دادند. شاه به نگهبانان به روسی گفت «زدوروو». با هیجانی نمایان دست مرا فشرد و به خانهٔ وزیر مختار درآمد.","speaker":"نیکلای سابلین","speakerTitle":"کاردار سفارت روسیه در تهران","work":"روسیه و بریتانیا در ایران، نقل تلگراف سابلین","workType":"کتاب تاریخ، نقل سند دیپلماتیک","page":"ص ۵۴۴","date":"۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"کازم‌زاده این تلگراف را در شرح پناه بردن محمدعلی شاه قاجار به اقامتگاه ییلاقی سفارت روسیه، چند میل شمال تهران، آورده است؛ به نوشتهٔ او اندکی بعد سپاهیان هندی سفارت بریتانیا نیز به اسکورت پیوستند و پرچم دو دولت بر خانه افراشته شد."},{"original":"امروز صبح محمدعلی‌شاه با جمعی از اجزاء خود از قبیل حسین‌پاشاخان امیر جنگ و مجلل‌السلطان و ارشدالدوله با دویست سیصد نفر سوار و عده‌ای از سیلاخوری و مامقانی و چهار عراده توپ، از سلطنت‌آباد به طرف سفارتخانهٔ روس حرکت کرده و آن سفارتخانه را مأمن خود قرار داده و خود را از تاج و تخت کیانی بی‌بهره و نصیب نمود.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و از نزدیکان سید محمد طباطبایی","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","page":"ج ۵، ص ۴۹۵ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"ناظم این جمله را در مقدمهٔ شرح تشکیل مجلس عالی در بهارستان، در همان روز، آورده است."}]},{"title":"مجلس عالی، خلع محمدعلی شاه و پادشاهی احمد شاه","body":"ناظم‌الاسلام می‌نویسد که در همان روز، چهار ساعت به غروب مانده، در عمارت بهارستان مجلس عالی از وجوه مملکت برای خلع محمدعلی شاه قاجار، نصب سلطان احمد میرزا ولیعهد به سلطنت، تعیین نایب‌السلطنه و وزیران مسئول تشکیل شد. او مجلس عالی را مجلسی از رؤسای ملت و اعیان مملکت می‌داند که از هر طبقه در آن حاضر باشند، چندان که آرایش کاشف از رضای ملت باشد. حاضرین را بیش از سیصد تن از علما، وکلای سابق، وزیران، شاهزادگان، اعیان، اشراف، تجار و رؤسای اصناف می‌نویسد و بیش از سه هزار تن را در فضای عمارت بهارستان برای شنیدن نتیجهٔ کار حاضر می‌داند.\n\nچون گرفتن رأی از آن جمعیت انبوه دشوار بود، کمیسیونی فوق‌العاده در اتاقی جداگانه احکام را نوشت و به مجلس عالی آورد. ناظم نام اعضای این کمیسیون را چنین می‌آورد: صدرالعلماء، میرزا سید محمد امام‌زاده، آقا سید محمود پسر آقا سید عبدالله، صنیع‌الدوله، وثوق‌الدوله، مستشارالدوله، حکیم‌الملک، نایب حسینقلی‌خان، میرزا محمد خراسانی، وحیدالملک، حاج سید نصرالله، حاج محمدعلی تاجر، حاج سید محمد تاجر، سالار خدمت، مرتضی‌قلی‌خان بختیاری، عمیدالسلطان، میرزا علی‌محمدخان، میرزا سلیمان‌خان، نظام‌السلطان، آقا میرزا غفار، عمیدالحکماء، معزالسلطان دشتی، قوام‌السلطنه، میرزا یانی، آقای کمالی و آقا میرزا طاهر. پس از قرائت لایحه، حاضران مجلس و حیاط بهارستان به نوشتهٔ ناظم فریاد «زنده باد اعلیحضرت سلطان احمد شاه پادشاه مشروطه، پاینده باد استقلال ایران، زنده باد مجاهدین و سرداران ملی، پاینده باد سپهدار اعظم و سردار اسعد» برآوردند.\n\nنخستین لایحهٔ مجلس عالی، که ناظم صورتش را آورده است، مبنای حقوقی خلع را چنین بیان می‌کند که اعادهٔ نظم و امنیت بی‌تغییر سلطنت میسر نیست و پادشاه سابق، با پناه بردن به سفارت روسیه به حمایت دولتین بریتانیا و روسیه، «بالطبع شخص خود را از تاج و تخت ایران بی‌نصیب و مستعفی نمود».\n\n{{quote:0}}\n\nمجلس عالی وزارت جنگ را، به پاس خدمات سپهدار در «استحصال و استقرار حقوق مقدسهٔ ملت»، به او سپرد و وزارت داخله را به حاجی علیقلی‌خان سردار اسعد تفویض کرد. مارتین می‌نویسد که سپهدار نخست‌وزیر و وزیر جنگ شد و سردار اسعد وزیر داخله. براون و شوستر سن سلطان احمد میرزا را در این هنگام دوازده یا سیزده سال نوشته‌اند. عضدالملک، ایلخان سالخوردهٔ ایل قاجار، نیابت سلطنت را بر عهده گرفت تا پس از تشکیل مجلس، بر پایهٔ اصل سی و هشتم قانون اساسی، مجلس تکلیف نیابت را قطعی کند.\n\nبراون شمار کشتگان و زخمیان پنج روز جنگ تهران را، به نقل از برآورد دکتر جوزف اسکات در «مجلهٔ پزشکی بریتانیا»، حدود پانصد تن می‌نویسد و می‌افزاید که رقم دقیق هرگز دانسته نخواهد شد، زیرا بسیاری از مردگان را در نزدیک‌ترین چاه افکندند یا سگان خوردند. خبرنگار دیلی تلگراف رفتار انقلابیون را «یکسره درست» خواند و نوشت که آنان از عهدهٔ نگاهبانی نظم برمی‌آمدند و در پیشگیری از بحران‌ها خردمندی نشان دادند.","quotes":[{"original":"چون احوال و اوضاع حاضرهٔ مملکت ایران مبین و مسلم نمود که اعادهٔ نظم و امنیت مملکت و استقرار حقوق و اطمینان قلوب ملت بدون تغییر سلطنت مقدور نخواهد بود و پادشاه سابق انزجار طبایع ملت را در حق خود به درجهٔ کمال یافته، در سفارت محترمهٔ دولت بهیهٔ روس به حمایت دولتین فخیمتین انگلیس و روس پناهنده شده، بالطبع شخص خود را از تاج و تخت ایران بی‌نصیب و مستعفی نمود، علی‌هذا در غیاب مجلسین سنا و شورای ملی، مجلس عالی فوق‌العاده برحسب ضرورت فوری روز جمعه [۲۷ جمادی‌الآخره ۱۳۲۷] در طهران در عمارت بهارستان تشکیل یافته، اعلیحضرت قوی‌شوکت اقدس سلطان احمد میرزا ولیعهد دولت علیه را به سمت شاهنشاهی ایران منصوب و نیابت سلطنت را عجالتاً به حضرت مستطاب اشرف عضدالملک تفویض نمود که بعد از تشکیل پارلمان بنا به مادهٔ ۳۸ قانون اساسی در باب نیابت سلطنت موافق مقتضیات وقت رأی قطعی داده شود.","speaker":"مجلس عالی بهارستان، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"مجمع فوق‌العادهٔ علما، وکلای سابق، اعیان و اصناف تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ، نقل لایحهٔ رسمی","page":"ج ۵، ص ۴۹۵ (نسخهٔ مورد استفاده)","date":"۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"این نخستین لایحه‌ای است که کمیسیون فوق‌العاده به مجلس عالی آورد و پس از امضا به چاپ رسید؛ واژهٔ «شاهنشاهی» در متن خود لایحه آمده است."}]}],"views":[{"title":"روایت ادوارد براون و خبرنگاران اروپایی","body":"براون فتح تهران را چرخشی می‌داند که پیش‌بینی‌های تیره‌وتار پس از سقوط تبریز را باطل کرد. او در آغاز فصل دهم می‌نویسد که پس از پایان ایستادگی تبریز چنین می‌نمود که کار مشروطه‌خواهان تمام است و محمدعلی شاه قاجار، با مجلسی رقیق و وامی که دو دولت مشروط به نظارت مستشاران می‌کردند، استقلال ایران را در معرض خطری هم‌سنگ مصر یا تونس قرار می‌دهد؛ اما بار دیگر، به نوشتهٔ او، همان رخ داد که انتظارش نمی‌رفت.\n\n{{quote:0}}\n\nبراون پیروزی مشروطه‌خواهان را با انقلاب عثمانی در سال پیش می‌سنجد و می‌نویسد که هر دو در ژوئیه و در روزهای پایانی همان ماه قمری رخ دادند، اما در ایران هم آزادی و هم استقلال کشور در میان بود و بیم مداخلهٔ خارجی، درست در آستانهٔ پیروزی، می‌توانست مردانی آزموده‌تر از رهبران مشروطه را نیز از حرکت بازدارد.\n\nاو بر دو نکته پای می‌فشرد: یکی بی‌اعتمادی رهبران ملی به وعده‌های دربار، و دیگری هماهنگی ستون گیلان و ستون بختیاری با کانون‌های مشروطه‌خواه درون و بیرون ایران. براون همچنین تحول لحن خبرنگار تایمز را سند می‌آورد: همان قلم که خواسته‌های سپهدار را «بی‌معنا» خوانده و بختیاریان را در حال پراکندگی پنداشته بود، پس از ورود ناگهانی به تهران از طرح زیرکانه و اجرای درخشان و نظم داخل شهر سخن گفت. گزارش خبرنگاران، که هر یک از زاویه‌ای محدود جنگ را دیده‌اند، کنار روایت براون می‌نشیند.","quotes":[{"original":"These forebodings were, however, falsified by the course of events, and once more, as so often in that land of surprises, it was the unexpected which happened.","translation":"این پیش‌بینی‌های تیره، با این همه، با سیر رویدادها باطل شد و بار دیگر، چنان‌که بارها در آن سرزمین شگفتی‌ها روی داده است، همان رخ داد که انتظارش نمی‌رفت.","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۲۹۲","date":"۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"براون این جمله را در آغاز فصل دهم، پس از وصف بیم او از وام مشروط دو دولت و مجلسی رقیق، آورده است."}]},{"title":"روایت ملک‌زاده و خاطرات مجاهدان","body":"ملک‌زاده فتح تهران را اوج «مجاهدات و فداکاری‌های متمادیهٔ ملت ایران» می‌خواند و بر جنگ سه روزهٔ داخل شهر بیش از ورود بامداد تکیه می‌کند. او از کمی منابع تفصیلی گله دارد و خود نیز می‌پذیرد که با پژوهش از صدها شرکت‌کننده هنوز نمی‌تواند جزئیات همهٔ درگیری‌های پراکنده را بنویسد. روایت او از جلسهٔ بادامک و نقش وثوق‌السلطنه دادور، از تهدید امیر بهادر جنگ، و از یادداشت دیوسالار، جزئیاتی به دست می‌دهد که در گزارش‌های سفارت‌ها نیست. ملک‌زاده پسر ملک‌المتکلمین است.\n\nناظم‌الاسلام، که خود در تهران آن روزها را می‌زیست، بر جنبهٔ حقوقی و آیینی رویداد، یعنی تشکیل مجلس عالی، لایحهٔ خلع، تعیین نایب‌السلطنه و نصب وزیران، بیشتر از شرح تاکتیک نظامی تکیه دارد. تعریف او از مجلس عالی، که آرایش باید کاشف از رضای ملت باشد، و تأکید لایحه بر اصل سی و هشتم قانون اساسی برای تعیین قطعی نیابت پس از تشکیل پارلمان، نشان می‌دهد که فاتحان می‌کوشیدند انتقال سلطنت را در قالب حقوقی مشروطه جای دهند، نه صرفاً به نیروی شمشیر."},{"title":"روایت دانشنامهٔ ایرانیکا و جایگاه رجال سنتی","body":"مارتین در دانشنامهٔ ایرانیکا بر ترکیب نیروهای فاتح انگشت می‌گذارد: مجاهدان و داشناک‌های قفقازی در گیلان، یپرم‌خان در رأس آنان، معزالسلطان و علی‌محمد تربیت، و در جنوب صمصام‌السلطنه و سردار اسعد. او نقش سپهدار را دوپهلو می‌نویسد: والی که با دربار درافتاده بود و با انقلابیون همدست شد، اما «به همان اندازه که سپاه را رهبری می‌کرد در پی آن بود». این خوانش با آنچه در پروندهٔ پژوهشی سایت آمده همخوان است: نقش رجال سنتی، یعنی سپهدار و سردار اسعد، باید در کنار نیروهای قفقازی ذکر شود، نه به جای آنان و نه فروتر از آنان.\n\nمارتین انگیزهٔ سردار اسعد را نیز سیاسی می‌داند: بازگشت از اروپا و این محاسبه که سهمی غالب در جنبش مشروطه صدای بختیاریان را در دولت مرکزی بالا می‌برد. توافق فروردین میان دو شاخهٔ ایل بختیاری، در این روایت، مقدمهٔ بهره‌برداری از قدرت است. این تفسیر را باید به مارتین و به پژوهش‌های جین گارثویت دربارهٔ ایل بختیاری نسبت داد. آنچه در اسناد همان روزها آشکار است، همکاری عملی دو ستون تا ورود به تهران و تقسیم وزارت جنگ و داخله در مجلس عالی است."},{"title":"روایت پرسی سایکس دربارهٔ سپهدار","body":"سایکس، که سال‌ها در جنوب ایران خدمت کرده بود، قیام رشت را به رهبری محمدولی‌خان سپهدار اعظم می‌نویسد و می‌افزاید که او زیر دست عین‌الدوله فرماندهی کرده بود و «گمان می‌رفت برای نجات املاک پهناورش از تاراج به ملیون پیوسته باشد». او سپهدار را «ترسو و ناپایدار» می‌خواند، اما ثروتش را مایهٔ ارزش پشتیبانی‌اش می‌داند. ناظم‌الاسلام در لایحهٔ مجلس عالی از حسن خدمات سپهدار سخن می‌گوید.\n\nکازم‌زاده در بحث‌های سال‌های بعد، سپهدار را «رهبر علی‌رغم خود» انقلاب گیلان در ۱۲۸۸، نخست‌وزیر محتاط، در روایتی دیگر، همکار پنهان روس‌ها می‌خواند. این وصف‌ها ناظر به دورهٔ پس از فتح تهران است."},{"title":"روایت شوستر و گزارش سابلین","body":"شوستر، که خود در تیر ۱۲۸۸ در ایران نبود و روایتش را بعدتر از گزارش‌ها فراهم آورد، بر دو نکته تأکید دارد: یکی مهارت یپرم‌خان در عبور از خطوط، و دیگری استقبال مردم و «عفت و شجاعت» رفتار قشون ملی. او می‌نویسد که لیاخوف در ۱۴ ژوئیه به سپهدار، چون رئیس نیروهای ملی، پیشنهاد تسلیم داد و در ۱۶ ژوئیه عملاً تسلیم شد و خدمت زیر دولت تازه را پذیرفت. شوستر پناه بردن محمدعلی شاه قاجار به سفارت را معادل استعفا از تخت می‌داند و جلسهٔ شب بهارستان را خلع رسمی و اعلام سلطنت احمد میرزا و نیابت عضدالملک می‌خواند.\n\nگزارش سابلین، که کازم‌زاده آن را آورده است، از زاویه‌ای یکسره دیگر به همان بامداد می‌نگرد: ورود پادشاهی رنگ‌پریده و نحیف به باغ سفارت، سلام نظامی قزاقان، و سلام روسی او به نگهبانان. این گزارش را کاردار دولت پناه‌دهنده نوشته است. دولت روسیه اندکی بعد به آگاهی دولت‌ها رساند که هرچند محمدعلی میرزا به سفارت پناه برده، روسیه در امور داخلی ایران مداخله نخواهد کرد؛ ناظم‌الاسلام این اعلام را ثبت کرده است."}],"aftermathSections":[{"title":"ترکیب دولت تازه و ماندن بریگاد قزاق","body":"مجلس عالی سلطنت را در خاندان قاجار نگاه داشت: پسر محمدعلی شاه قاجار بر تخت نشست و ایلخان همان خاندان نیابت را پذیرفت. این انتخاب، که در لایحه به اصل سی و هشتم قانون اساسی گره خورده بود، راه را بر طرح‌هایی که براون و مارتین از شایعهٔ به تخت نشاندن ظل‌السلطان یا دیگر شاهزادگان در سال‌های پیش یاد می‌کنند بست. وزارت جنگ و داخله به دو فرمانده فاتح رسید و بریگاد قزاق، به جای انحلال، زیر فرمان وزیر جنگ ماند و مأمور نظم شهر شد. لیاخوف، که یک سال پیش مجلس را به توپ بسته بود، اکنون رسماً در خدمت دولت مشروطه بود. این تصمیم را برخی خردمندانه دانستند، زیرا از درگیری تازه با افسران روسی و بهانهٔ مداخله پیشگیری می‌کرد؛ برخی دیگر آن را نشانهٔ سازش با نهادی دیدند که نماد سرکوب مجلس اول بود.\n\nناظم‌الاسلام از نامهٔ وزارت جنگ به سفارت روسیه در یاد می‌کند که از اقامت دسته‌ای سرباز و سوار مسلح در زرگنده، بی‌فرمان رئیس کل، گله داشت و می‌خواست آن دسته‌ها سلاح را به مأموران وزارت جنگ بسپارند و مرخص شوند، وگرنه یاغی دولت و ملت شناخته خواهند شد. همین نگرانی نشان می‌دهد که حتی پس از خلع، حضور نیروهای مسلح در پیرامون سفارت روسیه مسئله‌ای باز بود."},{"title":"محاکمهٔ هواداران دربار","body":"چند روز پس از فتح تهران، دادگاه ویژه‌ای برخی از هواداران نامدار دربار را محاکمه کرد. مارتین می‌نویسد که چند تن از پشتیبانان محمدعلی شاه قاجار، از جمله شیخ فضل‌الله نوری، در این دادگاه محاکمه و اعدام شدند. شرح بازداشت، کیفرخواست و اعدام شیخ فضل‌الله نوری در ۹ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) در مدخل جداگانه آمده است. ملک‌زاده همچنین از اعدام کسانی چون آجودان‌باشی و صنیع حضرت در همان دادگاه، و به دار آویختن سید هاشم در میدان توپخانه، یاد می‌کند. سید هاشم، به روایت ملک‌زاده، پس از به توپ بستن مجلس تلگرافی به محمدعلی شاه قاجار فرستاده و از انهدام مجلس و تبعید بهبهانی و طباطبایی و مجازات ملک‌المتکلمین و میرزا جهانگیرخان خبر داده بود؛ پس از فتح تهران گریخت، در لواسان خود را طبیب نمود، و مجاهدان او را بازداشت کردند.\n\nاین اعدام‌ها در میان خود مشروطه‌خواهان نیز داوری یکسان برنینگیخت. عبدالله مستوفی، دیوانی مشروطه‌خواه، اعدام شیخ فضل‌الله را خطایی بزرگ دانست که از او چهره‌ای مظلوم ساخت؛ تفصیل این داوری در مدخل اعدام شیخ آمده است."},{"title":"قانون انتخابات و گشایش مجلس دوم","body":"کار فوری دولت تازه اعادهٔ نظم و تدارک مجلس دوم بود. مارتین می‌نویسد که این کار در چند ماه تا حد زیادی پیش رفت. قانون انتخابات تازه‌ای گذشت: حد نصاب مالکیت برای رأی‌دهندگان پایین آمد، نمایندگی بر پایهٔ طبقه و دارایی برافتاد، شمار کرسی‌های تهران به پانزده کاهش یافت و کرسی ولایات به صد و یک افزایش پیدا کرد، و برای یهودیان، زرتشتیان، ارامنه و آشوریان هر یک یک کرسی در نظر گرفتند. مجلس دوم در ۲۴ آبان ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۵ نوامبر ۱۹۰۹ میلادی) گشایش یافت. شرح گشایش آن مجلس در مدخل جداگانه آمده است.\n\nبراون در پیوست کتاب خود از قانون انتخابات اول ژوئیهٔ ۱۹۰۹ نیز یاد می‌کند، که دربار پیش از سقوط، در بستهٔ امتیازات اردیبهشت، وعدهٔ تدوین آن را داده بود. قانون مصوب پس از فتح تهران را باید از آن وعدهٔ پیشین جدا کرد؛ مبنای کار مجلس دوم همان قانون تازه‌ای بود که دولت مشروطهٔ احیا شده به تصویب رساند."},{"title":"مسائل مالی، قشون روسیه و راه رویدادهای بعد","body":"گشایش سیاسی تیر ۱۲۸۸ مشکلات ساختاری را از میان نبرد. خزانه خالی بود، ادارهٔ ولایات پریشان، و قشون روسیه همچنان در شمال مانده بود. مارتین می‌نویسد که تا نیمهٔ ۱۲۸۹ مجلس به دو حزب دموکرات و اعتدالی، با هواداران مسلح در بیرون، تقسیم شد. در تیر ۱۲۸۹ خورشیدی مجاهدان سید عبدالله بهبهانی را کشتند و قانون خلع سلاح و درگیری پارک اتابک در پی آن آمد؛ شرح آن در مدخل جداگانه است. بختیاریان به تدریج در دولت سهم بیشتری یافتند و سپهدار جای خود را به میرزا حسن مستوفی‌الممالک داد.\n\nدر ۱۲۹۰ خورشیدی مأموریت مورگان شوستر برای سامان مالیه با اولتیماتوم روسیه برخورد کرد و به تعطیل مجلس دوم انجامید. آن رشته رویدادها در مدخل اولتیماتوم روسیه آمده است. بدین‌سان فتح تهران مشروطیت را بازگرداند و سلطنت را در چارچوب قانون اساسی نگاه داشت، اما نه خزانه‌ای پر بر جا گذاشت، نه قشون خارجی را از شمال بیرون کرد، و نه انحصار نیروی مسلح را یکسره به دولت سپرد. آنچه در ۲۲ تا ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی رخ داد، پایان استبداد صغیر بود، نه پایان بحران‌هایی که مشروطه از آغاز با آن‌ها دست به گریبان بود."}]},{"id":"ahmad-enthroned","title":"خلع محمدعلی شاه و پادشاهی احمد شاه قاجار","date":{"solarYear":1288,"solarMonth":4,"solarDay":25,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":16},"tier":"primary","category":"court","summary":"خلع محمدعلی شاه و پادشاهی احمد شاه قاجار نام رویداد ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) است. در بامداد آن روز محمدعلی شاه قاجار، پادشاه ایران، با گروهی از همراهان از سلطنت‌آباد به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد. همان روز، مجلس عالی رجال و علما و اصناف در عمارت بهارستان او را از سلطنت برداشت، سلطان احمد میرزا را به پادشاهی شناخت، و نیابت سلطنت را موقتاً به علی‌رضاخان عضدالملک قاجار، ایلخان ایل قاجار، سپرد.\n\nاحمد شاه قاجار در آن روز یازده سال و نزدیک به شش ماه داشت. براون، شوستر، سایکس، کاظم‌زاده و دانشنامهٔ ایرانیکا او را دوازده‌ساله، یا دوازده یا سیزده‌ساله، نوشته‌اند. مجلس دوم در ۱ آذر ۱۲۸۸ نیابت عضدالملک را با پنجاه و یک رأی تأیید کرد. پس از درگذشت عضدالملک، مجلس ناصرالملک را به نیابت برگزید. تاج‌گذاری رسمی در ۲۹ تیر ۱۲۹۳ نیابت را به پایان برد. شرح آن آیین در تاج‌گذاری احمد شاه قاجار آمده است. شرح جنگ در فتح تهران آمده است.","citations":[{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۵، ص ۴۹۵ تا ۴۹۷","text":"ناظم‌الاسلام ترکیب مجلس عالی، لایحهٔ خلع و نصب، نطق عضدالملک و تلگراف نجف را می‌آورد."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"نشست ۵، ۱ آذر ۱۲۸۸؛ نشست ۱۴۷، ۳۱ شهریور ۱۲۸۹","text":"صورت مذاکرات، نیابت عضدالملک را با پنجاه و یک رأی تأیید می‌کند و پس از مرگ او ناصرالملک را با چهل رأی برمی‌گزیند."},{"sourceId":"qanun-asasi","locus":"اصول ۳۵ تا ۳۸ متمم و اصل ۴۷","text":"اصول متمم، سلطنت را ودیعه می‌داند، تاج را در اعقاب محمدعلی شاه قاجار می‌گذارد، و سن تصدی را هجده سال معین می‌کند."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۳۲۱ تا ۳۲۷ و ۳۳۵","text":"براون پناهندگی بامداد، نشست شب بهارستان، جدایی فرزند، و شناسایی دولتین را روایت می‌کند."},{"sourceId":"shuster-strangling","locus":"مقدمه، ص ۴۰ تا ۴۱","text":"شوستر عزل شب ۱۶ ژوئیه، نیابت عضدالملک، و خروج محمدعلی میرزا را از روی گزارش‌های رسمی می‌آورد."},{"sourceId":"taqizadeh-lectures","locus":"خطابهٔ سوم","text":"تقی‌زاده گفت‌وگوی زرگنده، نامه‌های پدر و پسر، و برکناری اسمیرنوف را در خطابهٔ سوم می‌نویسد."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"ج ۳، تصمیم مجلس عالی","text":"ملک‌زاده شمار اعضای مجلس عالی، روزنامهٔ نجات، و جدایی فرزند از پدر و مادر را روایت می‌کند."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، پس از غلبهٔ آزادیخواهان و تاج‌گذاری","text":"مستوفی گفت‌وگوی پترزبورگ، خبر روزنامه، رأی به ناصرالملک، و روز تاج‌گذاری رسمی را می‌نویسد."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۵۴۴","text":"کاظم‌زاده به نقل از سابلین پناهندگی، عزل، و حرکت ۱۸ ژوئیه را می‌آورد."},{"sourceId":"iranica-ahmad-shah","locus":"مدخل احمد شاه قاجار","text":"شیخ‌الاسلامی مادهٔ هفتم ترکمانچای، نصب ولیعهد، و پیرایش دربار را می‌نویسد."},{"sourceId":"iranica-azod-al-molk","locus":"مدخل عضدالملک","text":"محبوبی اردکانی نسب عضدالملک، میانجیگری او، و علت انتخابش به نیابت را می‌نویسد."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۴۲۱ تا ۴۲۲","text":"سایکس جانشینی کودک، نیابت ایلخان قاجار، و رأی اکثریت به ناصرالملک را خلاصه می‌کند."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۱۰ تا ۱۱","text":"غنی رویداد را استعفا به نفع پسر می‌نامد و انتخاب ناصرالملک را به فشار بریتانیا نسبت می‌دهد."},{"sourceId":"frus-1909","locus":"سند ۴۶۳، ۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۰۹","text":"تلگراف دولت ایران، تشکیل مجلس عالی و نصب سلطان احمد میرزا و نیابت موقتی عضدالملک را به واشینگتن گزارش می‌کند."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۵۵","text":"ارفع حضور خود را در تالار تخت در تاج‌گذاری ۲۹ تیر ۱۲۹۳ گواهی می‌کند."}],"personIds":["ahmad-person","mohammad-ali-person","azod-al-molk","naser-al-molk","sepehdar","sardar-asad","taqizadeh","yeprem","behbahani","akhund-khorasani","mazandarani","vosough-al-dowleh","farmanfarma-person","mohammad-ali-foroughi","liakhov","amir-bahador"],"personDeeds":{"ahmad-person":"مجلس عالی او را به پادشاهی شناخت.","mohammad-ali-person":"به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد و مجلس عالی او را از سلطنت برداشت.","azod-al-molk":"نیابت سلطنت را موقتاً پذیرفت و مجلس دوم همان نیابت را قانوناً تأیید کرد.","naser-al-molk":"پس از مرگ عضدالملک، مجلس او را به نیابت برگزید.","sepehdar":"وزارت جنگ به او رسید و نطق سلطنتی مجلس دوم را خواند.","sardar-asad":"وزارت داخله به او رسید و تلگراف نجف را امضا کرد.","taqizadeh":"در هیئت مدیرهٔ موقتی نشست و مذاکرهٔ پروتکل زرگنده را همراهی کرد.","yeprem":"نظم تهران را پس از خلع بر عهده گرفت.","behbahani":"ملک‌زاده نام او را در صدر کمیسیون مجلس عالی آورده است.","akhund-khorasani":"مجلس عالی تلگراف اعلام خلع و نصب را به او فرستاد.","mazandarani":"تلگراف همان نشست به نام او نیز بود.","vosough-al-dowleh":"عضو کمیسیون فوق‌العادهٔ مجلس عالی و هیئت پروتکل بود.","farmanfarma-person":"در هیئت وزیران تازه وزارت عدلیه به او رسید.","mohammad-ali-foroughi":"پس از رفتن مربیان پیشین، به آموزش پادشاه جوان گماشته شد.","liakhov":"تسلیم شد و بریگاد قزاق زیر فرمان وزیر جنگ دولت تازه رفت.","amir-bahador":"با محمدعلی شاه قاجار به زرگنده رفت."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران","mohammad-ali-person":"پادشاه برکنارشده","azod-al-molk":"نایب‌السلطنه","naser-al-molk":"نایب‌السلطنه","sepehdar":"وزیر جنگ","sardar-asad":"وزیر داخله","taqizadeh":"عضو هیئت مدیرهٔ موقتی","yeprem":"رئیس نظمیه","behbahani":"از علمای مشروطه‌خواه","akhund-khorasani":"مرجع نجف","mazandarani":"از علمای نجف","vosough-al-dowleh":"عضو کمیسیون فوق‌العاده","farmanfarma-person":"وزیر عدلیه","mohammad-ali-foroughi":"ذکاءالملک","liakhov":"فرمانده بریگاد قزاق","amir-bahador":"از همراهان پادشاه برکنارشده"},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["پادشاهی احمدشاه","مجلس عالی بهارستان"],"contextSections":[{"title":"پناهندگی محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه","body":"پس از سه روز جنگ در تهران، که شرح آن در فتح تهران آمده است، محمدعلی شاه قاجار در بامداد جمعه ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) از سلطنت‌آباد به سفارت روسیه در زرگنده رفت. ادوارد براون در کتاب «انقلاب ایران» و ویلیام مورگان شوستر در مقدمهٔ «اختناق ایران» می‌نویسند که این حرکت در ساعت هشت و نیم بامداد رخ داد و با آن، محمدعلی شاه قاجار «بالطبع» از تخت کناره گرفت، هرچند عزل رسمی تا نشست شب همان روز به تعویق افتاد.\n\n{{quote:0}}\n\nبراون شمار همراهان را حدود پانصد سرباز و ملازم می‌داند، از جمله حسین‌پاشاخان امیر بهادر جنگ. فیروز کاظم‌زاده، با استناد به تلگراف نیکلای سابلین، کاردار روسیه در تهران، می‌نویسد جواهرات و پول را نیز به زرگنده بردند و پرچم روسیه و بریتانیا را بر بام خانهٔ وزیرمختار افراشتند. ناظم‌الاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» می‌نویسد خبر پناهندگی از دو ساعت به ظهر در شهر پیچید و مردم آن را استعفا از تاج و تخت دانستند.","quotes":[{"original":"Late this same evening an extraordinary meeting took place at the Baharistan grounds, and the Shah was formally deposed. His son, Sultan Ahmad Mirza, aged twelve, was proclaimed his successor, and Azadu'l-Mulk, the venerable head of the Qajar family, was declared Regent. Thus, on July 16, 1909, the apparently lost cause of Constitutionalism in Persia had been suddenly revived.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰ خورشیدی","work":"اختناق ایران","workType":"کتاب خاطرات سیاسی","date":"نشر ۱۹۱۲ میلادی؛ رویداد ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، برابر با ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)","context":"شوستر در مقدمهٔ کتاب خود، رویدادهای پیش از ورودش به ایران را بر پایهٔ گزارش‌های رسمی و روزنامه‌ها خلاصه می‌کند.","page":"مقدمه، ص ۴۰ تا ۴۱","translation":"دیرهنگام همان شب نشستی فوق‌العاده در محوطهٔ بهارستان برپا شد و شاه رسماً از سلطنت برداشته شد. پسر او، سلطان احمد میرزا، دوازده‌ساله، جانشین او اعلام گردید و عضدالملک، رئیس سالخورده و محترم خاندان قاجار، نایب‌السلطنه خوانده شد. بدین سان، در ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹، آرمان به‌ظاهر از دست‌رفتهٔ مشروطه در ایران یکباره جان گرفت."}]},{"title":"اصول سی و پنجم تا سی و هشتم متمم قانون اساسی","body":"متمم قانون اساسی، که مجلس اول آن را در ۱۲۸۶ خورشیدی تصویب کرد، مبنای حقوقی انتقال سلطنت را معین کرده بود. اصل سی و پنجم سلطنت را ودیعه‌ای می‌دانست که ملت به موهبت الهی به شخص پادشاه می‌سپارد. اصل سی و ششم، در صورت اصلی پیش از اصلاح مجلس مؤسسان در آذر ۱۳۰۴ خورشیدی، سلطنت مشروطهٔ ایران را در شخص سلطان محمدعلی شاه قاجار و اعقاب او نسل بعد نسل برقرار می‌دانست. اصل سی و هفتم ولایتعهد را، در صورت تعدد اولاد، به پسر اکبر پادشاه می‌سپرد، به شرط آنکه مادرش ایرانی‌الاصل و شاهزاده باشد. اصل سی و هشتم مقرر می‌داشت که ولیعهد وقتی می‌تواند شخصاً امور سلطنت را به عهده بگیرد که سن او به هجده سال بالغ شده باشد؛ و اگر به این سن نرسیده باشد، با تصویب هیئت مجتمعهٔ مجلس شورای ملی و مجلس سنا نایب‌السلطنه‌ای برای او انتخاب خواهد شد تا به هجده‌سالگی برسد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر ۲۵ تیر ۱۲۸۸ هیچ‌یک از دو مجلس برپا نبود. مجلس اول را یک سال پیش به توپ بسته بودند و مجلس سنا هرگز تشکیل نشده بود. لایحهٔ مجلس عالی صریحاً به غیاب مجلسین سنا و شورای ملی اشاره کرد و انتخاب نایب‌السلطنه را موقتی خواند تا پس از تشکیل پارلمان، مطابق اصل سی و هشتم، مجلس رأی قطعی بدهد. اصل چهل و هفتم قانون اساسی ۱۲۸۵ خورشیدی می‌گفت تا وقتی مجلس سنا منعقد نشده است، امور پس از تصویب مجلس شورای ملی به صحهٔ همایونی می‌رسد. نمایندگان مجلس دوم بعداً همین اصل را، در کنار اصول سی و پنجم و سی و هشتم، در جلسهٔ تأیید نیابت قرائت کردند.","quotes":[{"original":"در موقع انتقال سلطنت ولیعهد وقتی می‌تواند شخصاً امور سلطنت را متصدی شود که سن او به هیجده سال بالغ باشد چنانچه به این سن نرسیده باشد با تصویب هیئت مجتمعه مجلس شورای ملی و مجلس سنا نایب‌السلطنه برای او انتخاب خواهد شد تا هیجده‌سالگی را بالغ شود.","speaker":"متمم قانون اساسی ایران","speakerTitle":"اصل سی و هشتم، صورت اصلی پیش از اصلاح مجلس مؤسسان","work":"متمم قانون اساسی","workType":"قانون اساسی","date":"تصویب ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی)","context":"این اصل سن تصدی شخص ولیعهد را هجده سال معین می‌کند و انتخاب نایب‌السلطنه را به هیئت مجتمعهٔ مجلس شورای ملی و مجلس سنا می‌سپارد.","page":"اصل سی و هشتم"}]},{"title":"پیمان ترکمانچای و نگاهداشت سلطنت در خاندان قاجار","body":"محمدجواد شیخ‌الاسلامی در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که با سابقهٔ ناخرسندکنندهٔ پادشاهان قاجار، رأی روزگار به برانداختن این خاندان و نشاندن دودمانی تازه متمایل بود. با این همه، رهبران مشروطه بیم آن را داشتند که مادهٔ هفتم عهدنامهٔ ترکمانچای ۱۲۴۶ خورشیدی (۱۸۲۸ میلادی)، که دولت روسیه به موجب آن جانشینی تخت را در اعقاب ذکور عباس میرزا، پسر فتحعلی شاه قاجار، شناخته بود، بهانهٔ مداخله به دست روسیه بیفتد. به نوشتهٔ شیخ‌الاسلامی، روس‌ها همواره این ماده را چنین تعبیر کرده بودند که می‌توان فردی را از سلطنت برداشت، اما پیوستگی خود دودمان نباید از هم بگسلد. از این رو، پس از شور بسیار و با استناد به اصل سی و هفتم، تاج را به پسر ارشد پادشاه مخلوع سپردند.\n\nعبدالله مستوفی، که در آن هنگام در پترزبورگ در کار وزارت خارجه بود، در «شرح زندگانی من» گفت‌وگوی خود را با مفخم‌الدوله، وزیرمختار ایران، پیش از رسیدن خبر فتح تهران می‌آورد. مفخم‌الدوله پرسید اگر یکی از دو رئیس قشون، محمدولی‌خان تنکابنی سپهدار اعظم یا حاج علیقلی‌خان سردار اسعد بختیاری، بخواهد بر تخت بنشیند چه باید کرد. مستوفی پاسخ داد هیچ‌یک زیر بار دیگری نمی‌رود و بازگشت محمدعلی شاه قاجار نیز با آزادیخواهان از یک جوی نمی‌رود؛ پس چه مشکلی دارد که سلطان احمد میرزا ولیعهد شود و نایب‌السلطنه کار کشور را بگرداند. او افزود می‌توان سلطان احمد میرزا را با آیین تازه تربیت کرد و از او پادشاه مشروطه‌طلبی برای آینده ساخت.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"از سلطنت محمدعلی شاه بگذرید زیرا آب او با آزادیخواهان محال است از یک جوی برود. «…» چه مشکلی دارد که سلطان احمد میرزا، ولیعهد، شاه شود و با نایب‌السلطنه کار کشور را بگردانند. «…» این کار برای آزادی از هر چیز بهتر است زیرا شاه کوچولو را می‌شود با رژیم جدید تربیت کرد و از او پادشاه مشروطه‌طلب خوبی برای آینده ساخت.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"مستخدم وزارت امور خارجه در پترزبورگ","work":"شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش سال‌های پس از رویداد؛ گفت‌وگو در هفته‌های پیش از ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"مستوفی در پترزبورگ، در گفت‌وگو با مفخم‌الدوله، وزیرمختار ایران، راه انتقال سلطنت را پیش از رسیدن خبر رسمی فتح تهران می‌سنجد.","page":"ج ۲، بخش پس از غلبهٔ آزادیخواهان"}]},{"title":"عضدالملک، ایلخان ایل قاجار","body":"علی‌رضاخان عضدالملک قاجار پسر موسی‌خان و پسرعموی مهد علیا، مادر ناصرالدین شاه قاجار، بود. حسین محبوبی اردکانی در ایرانیکا می‌نویسد تاریخ تولد او حدود ۱۲۶۳ قمری (۱۸۴۷ میلادی) است، در ۱۲۹۰ قمری (۱۸۷۳ میلادی) ایلخانی ایل قاجار یافت، و در اعتراض تنباکو میان دربار و علمای تهران میانجی بود. در دورهٔ مشروطه خانه‌اش گاه محل اجتماع مشروطه‌خواهان میانه‌رو بود و میان محمدعلی شاه قاجار و مخالفان میانجی می‌شد، هرچند مناسباتش با محمدعلی میرزا از پیش صمیمانه نبود. به نوشتهٔ محبوبی اردکانی، چون پس از خلع می‌بایست نایب‌السلطنه‌ای برای احمد شاه قاجار معین شود، انتخاب بر او افتاد: بزرگی سالخورده و رئیس ایل قاجار بود، احترام مشروطه‌خواهان را داشت و با علما نیز مناسبات نیکو.\n\nدر سن او اختلاف است. محبوبی اردکانی تولد را حدود ۱۲۶۳ قمری و مرگ را در شصت و پنج سال قمری می‌نویسد. سیروس غنی در کتاب «ایران و برآمدن رضا شاه» تولد را حدود ۱۸۲۲ میلادی آورده و او را در هنگام مرگ «هشتادساله» خوانده است. این دو رقم با هم نمی‌خواند.","quotes":[]}],"whatHappened":[{"title":"تشکیل مجلس عالی در بهارستان","body":"ناظم‌الاسلام می‌نویسد که در همان جمعه، چهار ساعت به غروب مانده، در عمارت بهارستان مجلس عالی از وجوه مملکت برای عزل محمدعلی شاه قاجار، نصب سلطان احمد میرزا به سلطنت، و تعیین نایب‌السلطنه و وزیران مسئول تشکیل شد. او مجلس عالی را مجلسی از رؤسای ملت و اعیان مملکت می‌داند که از هر طبقه در آن حاضر باشند، چندان که آرای آنان کاشف از رضای ملت باشد. حاضران درون مجلس را بیش از سیصد تن از علما، وکلای سابق، وزیران، شاهزادگان، اعیان، اشراف، تجار و رؤسای اصناف می‌شمارد و بیش از سه هزار تن را در فضای عمارت بهارستان برای شنیدن نتیجه حاضر می‌داند.\n\nمهدی ملک‌زاده در «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» شمار اعضای مجلس عالی را پانصد تن می‌نویسد و می‌گوید چون بحث و اخذ تصمیم در چنان جمعی دشوار بود، کمیسیونی برای تهیهٔ لایحه برگزیدند. براون و شوستر زمان نشست را دیرهنگام شب همان روز می‌آورند. ناظم آن را چهار ساعت به غروب مانده می‌داند.\n\nچون گرفتن رأی از آن جمعیت انبوه دشوار بود، کمیسیونی فوق‌العاده در اتاقی جداگانه احکام را نوشت و به مجلس عالی آورد. ناظم نام اعضای این کمیسیون را چنین می‌آورد: صدرالعلماء، میرزا سید محمد امام‌زاده، آقا سید محمود پسر آقا سید عبدالله، صنیع‌الدوله، وثوق‌الدوله، مستشارالدوله، حکیم‌الملک، نایب حسینقلی‌خان، میرزا محمد خراسانی، وحیدالملک، حاج سید نصرالله، حاج محمدعلی تاجر، حاج سید محمد تاجر، سالار خدمت، مرتضی‌قلی‌خان بختیاری، عمیدالسلطان، میرزا علی‌محمدخان، میرزا سلیمان‌خان، نظام‌السلطان، آقا میرزا غفار، عمیدالحکماء، معزالسلطان دشتی، قوام‌السلطنه، میرزا یانی، آقای کمالی و آقا میرزا طاهر. ملک‌زاده می‌نویسد اسامی را از روزنامهٔ «نجات» مورخ «غرهٔ رجب ۱۳۲۷ قمری»، سه روز پس از فتح تهران، برگرفته است و صورت او سید عبدالله بهبهانی را نیز در صدر فهرست دارد. او می‌افزاید برخی مورخان نام‌هایی بر این سیاهه افزوده‌اند.\n\nپس از قرائت لایحه، به نوشتهٔ ناظم، حاضران مجلس و حیاط بهارستان فریاد «زنده باد اعلیحضرت سلطان احمد شاه پادشاه مشروطه، پاینده باد استقلال ایران، زنده باد مجاهدین و سرداران ملی، پاینده باد سپهدار اعظم و سردار اسعد» برآوردند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"زنده باد اعلیحضرت سلطان احمد شاه پادشاه مشروطه؛ پاینده باد استقلال ایران، زنده باد مجاهدین و سرداران ملی، پاینده باد سپهدار اعظم و سردار اسعد","speaker":"حاضران مجلس عالی و فضای بهارستان، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"مجمع فوق‌العادهٔ علما، وکلای سابق، اعیان و اصناف تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ","date":"۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"پس از قرائت نخستین لایحهٔ خلع و نصب، حاضران در عمارت و حیاط بهارستان این شعار را سردادند.","page":"ج ۵، ص ۴۹۵"}]},{"title":"لایحهٔ خلع و نصب و احکام وزارت","body":"نخستین لایحهٔ مجلس عالی، که ناظم صورتش را آورده است، مبنای حقوقی خلع را چنین بیان می‌کند که اعادهٔ نظم و امنیت بی‌تغییر سلطنت میسر نیست و پادشاه سابق، با پناه بردن به سفارت روسیه به حمایت دولتین بریتانیا و روسیه، «بالطبع شخص خود را از تاج و تخت ایران بی‌نصیب و مستعفی نمود».\n\n{{quote:0}}\n\nمجلس عالی وزارت جنگ را به سپهدار اعظم و وزارت داخله را به سردار اسعد تفویض کرد. هر دو حکم به تاریخ همان جمعه است و خدمات این دو فرمانده را در «استحصال و استقرار حقوق مقدسهٔ ملت» علت انتخاب می‌شمارد. منصوره اتحادیه و ونسا مارتین در ایرانیکا، و براون در کتاب خود، سپهدار را رئیس‌الوزراء و وزیر جنگ و سردار اسعد را وزیر داخله می‌نویسند.\n\nتاریخ قمری این روز در خود لوایح «جمعه ۲۷ جمادی‌الثانیه ۱۳۲۷» است. تلگراف دولت ایران به نمایندگی واشینگتن، که سفارت بلژیک آن را در ۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی به وزارت خارجهٔ آمریکا رساند و در مجموعهٔ اسناد روابط خارجی آمریکا آمده است، همین تاریخ «جمعه ۲۷ جمادی‌الآخر» و استناد به اصول سی و ششم و سی و هفتم برای نصب سلطان احمد میرزا، و اصل سی و هشتم برای نیابت موقتی عضدالملک را تکرار می‌کند. محبوبی اردکانی در مدخل عضدالملک خلع را به «۲۸ جمادی‌الثانیه ۱۳۲۷»، برابر با همان ۱۶ ژوئیه، نوشته است. جمعه با «۲۷ جمادی‌الثانیه» و با ۱۶ ژوئیه می‌خواند؛ رقم ۲۸ در آن مدخل با روز هفته نمی‌خواند.","quotes":[{"original":"چون احوال و اوضاع حاضرهٔ مملکت ایران مبین و مسلم نمود که اعادهٔ نظم و امنیت مملکت و استقرار حقوق و اطمینان قلوب ملت بدون تغییر سلطنت مقدور نخواهد بود و پادشاه سابق انزجار طبایع ملت را در حق خود به درجهٔ کمال یافته، در سفارت محترمهٔ دولت بهیهٔ روس به حمایت دولتین فخیمتین انگلیس و روس پناهنده شده، بالطبع شخص خود را از تاج و تخت ایران بی‌نصیب و مستعفی نمود، علی‌هذا در غیاب مجلسین سنا و شورای ملی، مجلس عالی فوق‌العاده برحسب ضرورت فوری روز جمعه «۲۷ جمادی‌الآخره ۱۳۲۷» در طهران در عمارت بهارستان تشکیل یافته، اعلیحضرت قوی‌شوکت اقدس سلطان احمد میرزا ولیعهد دولت علیه را به سمت شاهنشاهی ایران منصوب و نیابت سلطنت را عجالتاً به حضرت مستطاب اشرف عضدالملک تفویض نمود که بعد از تشکیل پارلمان بنا به مادهٔ ۳۸ قانون اساسی در باب نیابت سلطنت موافق مقتضیات وقت رأی قطعی داده شود.","speaker":"مجلس عالی بهارستان، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"مجمع فوق‌العادهٔ علما، وکلای سابق، اعیان و اصناف تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ، نقل لایحهٔ رسمی","date":"۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"نخستین لایحه‌ای که کمیسیون فوق‌العاده به مجلس عالی آورد و پس از امضا به چاپ رسید؛ واژهٔ «شاهنشاهی» در متن خود لایحه آمده است.","page":"ج ۵، ص ۴۹۵"}]},{"title":"نطق عضدالملک و تلگراف به علمای نجف","body":"عضدالملک در همان نشست نیابت موقت را پذیرفت و سپاس گفت. ناظم صورت نطق او را آورده است.\n\n{{quote:0}}\n\nمجلس عالی در همان روز تلگرافی به حجج اسلام نجف فرستاد. صورت ناظم آن را خطاب به آخوند ملامحمدکاظم خراسانی و عبدالله مازندرانی و «ببهانی» می‌آورد، از تصرف منظم تهران در همان جمعه خبر می‌دهد، خلع محمدعلی میرزا و نصب سلطان احمد میرزا را اعلام می‌کند، و نیابت را «عجالةً به موجب اصل ۳۶ و ۳۷ قانون اساسی» به عضدالملک مفوض می‌داند تا مجلس پس از انعقاد پارلمان، مطابق اصل سی و هشتم، قرار قطعی بدهد. امضای تلگراف با سپهدار اعظم، وزیر جنگ، و سردار اسعد، وزیر داخله، است. ناظم همچنین لایحه‌ای خطاب به محمدعلی میرزا می‌آورد که هیئتی می‌بایست آن را در سفارت تسلیم کند. چون از سفارت روسیه تلگرافی در جواب وزیران جنگ و داخله رسید، هیئت آن لایحه را نفرستاد، اما آن را در مجلس عالی قرائت کردند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"از حسن ظنی که عموم ملت و مجلس عالی فوق‌العاده به این بنده اظهار نمود و بنده را موقتاً به سمت نیابت سلطنت ایران منصوب و مفتخر فرمودند، تشکرات فائقهٔ خود را اظهار می‌نمایم؛ و امیدوارم به دستیاری خیرخواهان وطن و رؤسای ملت و همراهی مجاهدین غیرتمند که اقدامات آنها موجب خدمات لایقه و تحصیل موجبات ترقی مملکت موفق شده، این حسن عقیدهٔ عمومی را به اظهار عملیات و ابراز خدمات تکمیل نمایم.","speaker":"علی‌رضاخان عضدالملک قاجار","speakerTitle":"ایلخان ایل قاجار و نایب‌السلطنهٔ موقت احمد شاه قاجار","work":"تاریخ بیداری ایرانیان، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","workType":"کتاب تاریخ، نقل نطق رسمی","date":"۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"عضدالملک در همان نشست بهارستان نیابت موقت را پذیرفت و از همراهی مجاهدان و رؤسای ملت سخن گفت.","page":"ج ۵، پس از لایحهٔ نصب"},{"original":"اعلیحضرتا، مقتضیات وقت و شدت هرج‌ومرج مملکت و انزجار قلوب ملت از ارادهٔ اعلیحضرت همایونی ضرورت به هم رسانیده که آن اعلیحضرت از زحمات بار سنگین سلطنت خود را معاف فرمایند. برطبق همین ضرورت چون آن اعلیحضرت امروز که جمعه ۲۷ جمادی‌الثانیه ۱۳۲۷ در سفارت محترمهٔ دولت بهیهٔ روس به حمایت دولتین فخیمئین انگلیس و روس پناهنده شده، بالطبع شخص همایون خود را از این زحمت فارغ می‌فرمودند. علیهذا مجلس عالی فوق‌العاده امروز جمعه ۲۷ جمادی‌الثانیه ۱۳۲۷ در بهارستان تشکیل یافته، اعلیحضرت قوی‌شوکت اقدس سلطان احمد شاه خلدالله ملکه و سلطانه را به شاهنشاهی ایران پذیرفته و تا تشکیل پارلمان موقتاً حضرت مستطاب اشرف عالی عضدالملک دامت شوکته را به سمت نیابت سلطنت اختیار نمود.","speaker":"مجلس عالی بهارستان، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"مجمع فوق‌العادهٔ علما، وکلای سابق، اعیان و اصناف تهران","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کتاب تاریخ، نقل لایحهٔ رسمی","date":"۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"لایحه‌ای که می‌بایست هیئت مجلس عالی در سفارت روسیه به محمدعلی میرزا بدهد؛ به نوشتهٔ ناظم، چون پاسخ تلگرافی سفارت رسید، لایحه فرستاده نشد اما در بهارستان خوانده شد.","page":"ج ۵، پس از تلگراف نجف"}]},{"title":"گفت‌وگو در زرگنده و جدایی فرزند از پدر و مادر","body":"براون می‌نویسد مجلس عالی در ۱۶ ژوئیه به نمایندگان بریتانیا و روسیه تلگراف زد و خواست هیئتی پادشاه مخلوع را از تصمیم خود آگاه کند. محمدعلی شاه قاجار در ۱۷ ژوئیه از پذیرفتن هیئت سرباز زد: فاتحان بر او چیره آمده بودند و او می‌بایست هم تاج و هم کشور را ترک کند؛ جز گرفتن بهترین شرایط، میلی به دیدار با فاتحان نداشت.\n\nسید حسن تقی‌زاده در خطابهٔ سوم «تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران» این گفت‌وگو را با تفصیل بیشتری آورده است. به روایت او، هیئت پس از اطلاع به سفارتین به زرگنده رفت، اما محمدعلی شاه قاجار به این عنوان که همان دم تحصن استعفا کرده و اعلام خلع لازم نیست، از پذیرش هیئت خودداری کرد. مطلب را نمایندگان دو سفارت به پیغام رساندند. او به جدایی از احمد میرزا، به واسطهٔ محبت مفرط، تن در نمی‌داد و پیشنهاد کرد یا او را با فرزند به خارج ببرند تا چون به سن رشد رسید بازگردانند، یا اگر این کار ممکن نیست پسر دیگرش محمدحسن میرزا را به سلطنت بردارند. تقی‌زاده می‌نویسد سفرا ابلاغ پیشنهاد نخست را به هیئت ملی اصلاً نپذیرفتند، زیرا معنی نداشت پادشاهی را در خارجه تربیت کنند، اما حاضر شدند شق دوم را در میان بگذارند. بلافاصله محمدعلی شاه قاجار پشیمان شد و به سفرا گفت که حاضر است احمد میرزا را بدهد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر روز حرکت اختلاف است. براون می‌نویسد سلطان احمد میرزا در ۱۸ ژوئیه، برابر با ۲۷ تیر ۱۲۸۸، با همراهی معلم روسی خود، مسیو اسمیرنوف، و اسکورت قزاقان روسی و ایرانی و سوّارهای هندی، از زرگنده به سلطنت‌آباد رفت و عضدالملک و نمایندگان مجلس عالی او را در آنجا به پادشاهی شادباش گفتند. کاظم‌زاده، با استناد به گزارش سابلین، می‌نویسد کودک در همان ۱۸ ژوئیه به تهران رفت و سوگند نگاهداشت قانون اساسی خورد. این دو روایت در مقصد حرکت و در ذکر سوگند با هم نمی‌خواند.\n\n{{quote:1}}\n\nبراون از روی تلگراف‌های همان شب خبرنگار تایمز جدایی را صحنه‌ای رقت‌انگیز می‌خواند: کودک به تلخی گریست، اما با هیئت روبه‌رو شد و در پاسخ به این امید که پادشاه خوبی باشد گفت «ان‌شاءالله خواهم بود». ملک‌زاده نیز می‌نویسد سلطان احمد، که در آن زمان طفل بود، نمی‌خواست از پدر و مادر جدا شود و پدر از جدایی فرزند ارشد گریه و زاری می‌کرد. به روایت او، کودک با نظام‌الملک و موثق‌الدوله و موفق‌الملک و علاءالملک سفارت را ترک کرد و به سلطنت‌آباد رفت؛ چون کالسکه به قصر رسید و او پیاده شد، عضدالملک با احترام پیشوازش آمد.\n\n{{quote:2}}\n\nتقی‌زاده می‌افزاید حتی پس از آمدن به شهر و جلوس، کودک آرام نداشت و می‌خواست بگریزد. به شنیده‌ای که او نقل می‌کند، یک روز سوار الاغی شد و راه افتاد که نزد پدر و مادر بازگردد؛ مراقبان این کار را دریافتند و او را برگرداندند. پس از آن محرمانه به پدر نامه می‌فرستاد و تکلیف می‌خواست و پدر نیز از سفارت پاسخ می‌داد. تقی‌زاده خود یک مکتوب محمدعلی شاه قاجار را دیده است که گرفته بودند و آورده بودند.\n\n{{quote:3}}\n\nبراون ورود به تهران را ۲۰ ژوئیه، برابر با ۲۹ تیر ۱۲۸۸، می‌داند: شهر به گرمی پذیرایش شد، شب چراغان کردند، و تلگراف‌های شادباش از مجلس عثمانی و از ایرانیان کلکته رسید. مستوفی، که خبر را در پترزبورگ از روزنامه می‌خواند، می‌نویسد عصر «غرهٔ رجب ۱۳۲۷ قمری» خواندند که آزادیخواهان «شاه کوچک را از نزد پدرش با تمام لوازم و ادوات قدرت به شهر آورده و تاج‌گذاری کرده‌اند». این «تاج‌گذاری» گزارش روزنامه‌ای همان ورود است، نه آیین رسمی ۲۹ تیر ۱۲۹۳.","quotes":[{"original":"او به جدا شدن از احمد میرزا به واسطهٔ محبت مفرط با او تن در نمی‌داد و پیشنهاد کرد که یا او را به سلطنت پذیرفته و به او بدهند که به خارج ببرد و هر وقت که بالغ شد برگرداند و یا آنکه اگر این کار ممکن نیست پسر دیگرش محمدحسن میرزا را به سلطنت بردارند. سفرا ابلاغ پیغام اولی را به هیئت ملی اصلاً قبول نکردند که معنی نداشت پادشاهی را در خارجه تربیت کنند و حاضر شدند شق دوم را که نصب پسر کوچکتر به شاهی باشد با هیئت مبعوثه مذاکره کنند لکن بلافاصله محمدعلی پشیمان شد و به سفرا گفت که حاضر است احمد میرزا را بدهد.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس اول و عضو هیئت مدیرهٔ موقتی پس از فتح تهران","work":"خطابهٔ سوم از تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران","workType":"خطابهٔ تاریخی","date":"ایراد در ۱۳۳۸ خورشیدی (۲۵۳۸ شاهنشاهی، ۱۹۵۹ میلادی)؛ رویداد تیر ۱۲۸۸ خورشیدی","context":"تقی‌زاده روایت می‌کند که محمدعلی شاه قاجار نخست از جدایی فرزند تن زد و دو پیشنهاد نهاد، سپس از هر دو برگشت و به تسلیم سلطان احمد میرزا رضا داد.","page":"خطابهٔ سوم"},{"original":"On the sixteenth Mohammad Ali was formally deposed and his twelve-year-old son, Ahmad Mirza, proclaimed Shah. On the eighteenth the fat little boy left the sanctuary of the Russian legation and drove to Tehran escorted by Cossacks and Sepoys, to take the oath to uphold the Constitution.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار روابط روسیه و بریتانیا در ایران","work":"روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","workType":"کتاب تاریخ","date":"نشر ۱۹۶۸ میلادی؛ رویداد ۱۶ و ۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، برابر با ۲۵ و ۲۷ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)","context":"کاظم‌زاده این فقره را از گزارش نیکلای سابلین، کاردار روسیه در تهران، دربارهٔ روزهای پس از پناهندگی محمدعلی شاه قاجار برگرفته است.","page":"ص ۵۴۴","translation":"در روز شانزدهم محمدعلی را رسماً از سلطنت برداشتند و پسر دوازده‌ساله‌اش، احمد میرزا، را پادشاه اعلام کردند. در روز هجدهم آن پسرک فربه از بست سفارت روسیه بیرون آمد و با اسکورت قزاقان و سوّارهای هندی به تهران رفت تا سوگند نگاهداشت قانون اساسی بخورد."},{"original":"The poor child wept bitterly at having to leave his father and mother, and the parting, graphically described by the Times correspondent in his telegrams of that evening, seems to have been an affecting one; but he met the Deputation bravely, and in reply to the hope expressed by them that he would be a good King, he replied, \"Please God, I will.\"","speaker":"ادوارد گرانویل براون","speakerTitle":"استاد زبان فارسی دانشگاه کمبریج و تاریخ‌نگار انقلاب مشروطه","work":"انقلاب ایران، ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۹","workType":"کتاب تاریخ","date":"نشر ۱۹۱۰ میلادی؛ رویداد ۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، برابر با ۲۷ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)","context":"براون حرکت سلطان احمد میرزا را از زرگنده به سلطنت‌آباد و پاسخ او را به هیئت مجلس عالی، از روی تلگراف‌های خبرنگار تایمز، روایت می‌کند.","page":"ص ۳۲۶","translation":"کودک بیچاره از ناگزیری جدایی از پدر و مادر به تلخی گریست، و وداع، که خبرنگار تایمز در تلگراف‌های همان شب به روشنی وصف کرده است، صحنه‌ای تأثرانگیز می‌نماید؛ اما او با هیئت شجاعانه روبه‌رو شد و در پاسخ به این امید که پادشاه خوبی باشد گفت: «ان‌شاءالله خواهم بود.»"},{"original":"من یک مکتوب محمدعلی‌شاه را دیدم که گرفته بودند و آوردند و شروع می‌شد به عبارت «قربان روی تو احمد» و ختم شده بود به عبارت «قربان شکل تو احمد» و متضمن آن بود که تسلیت می‌داد و نوشته بود تو جواب کاغذت را می‌خواهی در صورتیکه آن کاغذ به من نرسیده است.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس اول و عضو هیئت مدیرهٔ موقتی","work":"خطابهٔ سوم از تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران","workType":"خطابهٔ تاریخی","date":"ایراد در ۱۳۳۸ خورشیدی؛ نامه‌ها در هفته‌های پس از ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی","context":"تقی‌زاده از نامه‌نگاری محرمانهٔ میان احمد شاه قاجار و پدرش در زرگنده سخن می‌گوید و صورت آغاز و انجام مکتوبی را که خود دیده است نقل می‌کند.","page":"خطابهٔ سوم"}]},{"title":"آیین نخستین در شمس‌العماره و شناسایی دولتین","body":"براون می‌نویسد فردای ورود، ۲۱ ژوئیه برابر با ۳۰ تیر ۱۲۸۸، احمد شاه قاجار نخستین دربار را در کاخ شمس‌العماره برپا کرد و یک یا دو روز بعد دولتین بریتانیا و روسیه رژیم تازه را به رسمیت شناختند. مردم ولایات، به‌ویژه مردم تبریز، این خبر را به شوق شنیدند. در اول اوت هیئت‌های سیاسی را به او معرفی کردند. براون می‌افزاید نخستین بار عام رسمی به نمایندگان خارجی در ۱۳ سپتامبر ۱۹۰۹، برابر با ۲۱ شهریور ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برگزار شد و آن روز را دوازدهمین سالروز تولد او می‌خواند. این تاریخ با «۲۸ شعبان ۱۳۲۷ قمری»، یعنی سالروز ولادت رسمی قمری او، می‌خواند.\n\nبراون همچنین می‌نویسد کودک گاه شکیبایی از دست می‌داد و به گزارش‌ها کوشیده است از قصر بگریزد و حتی یک بار به خودکشی تهدید کرده است. او این خبرها را به عنوان گزارش می‌آورد، نه به عنوان امری که خود مشاهده کرده باشد.","quotes":[]},{"title":"سن سلطان احمد میرزا در هنگام جلوس","body":"مستوفی سالروز ولادت رسمی او را «۲۸ شعبان ۱۳۱۵» می‌داند و این روز با ۲۱ ژانویهٔ ۱۸۹۸ میلادی می‌خواند. از ۲۱ ژانویهٔ ۱۸۹۸ تا ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ یازده سال و نزدیک به شش ماه می‌گذرد.\n\nبا این همه، براون او را «کودکی فقط دوازده یا سیزده‌ساله» خوانده است. شوستر، سایکس، کاظم‌زاده و شیخ‌الاسلامی در ایرانیکا او را در هنگام جانشینی دوازده‌ساله نوشته‌اند. غنی نیز می‌نویسد محمدعلی شاه قاجار در ۱۶ ژوئیه به نفع پسر دوازده‌ساله‌اش استعفا کرد. براون ۱۳ سپتامبر ۱۹۰۹ را دوازدهمین سالروز تولد او می‌داند، که با حساب قمری «۲۸ شعبان» سازگار است: در آن روز قمری، کودک وارد سال دوازدهم عمر قمری خود می‌شد.","quotes":[]},{"title":"پروتکل زرگنده و خروج محمدعلی میرزا از ایران","body":"پس از خلع، کار تسویهٔ امور پادشاه مخلوع ماه‌ها طول کشید. براون و شوستر می‌نویسند نخست سخن از مقرری پنج هزار لیره در سال و حرکت در دوم اوت بود؛ سپس بر سر جواهرات تاج، وام‌ها و املاک اختلاف پیش آمد. براون بدهی‌ها را حدود چهارصد هزار لیره می‌داند، که سه چهارم آن را محمدعلی میرزا پیش از جلوس از بانک استقراضی روسیه و بقیه را پس از جلوس از منابع روسی و ایرانی وام گرفته بود. دولت تازه می‌خواست املاک آذربایجان به دست کارگزاران روسی نیفتد، بدهی‌ها را به عهده بگیرد، و در برابر آن مقرری را بالا ببرد. محمدعلی میرزا حتی شخصاً به امپراتور روسیه تلگراف زد و حمایت از حقوق خود را خواست. سرانجام، پس از گزارش کنسول‌های دولتین در تبریز که ارزش املاک را کمتر از رقم ادعا می‌دانستند، دولت روسیه از مخالفت با فشار مالی چشم پوشید. پروتکل در ۷ سپتامبر ۱۹۰۹، برابر با ۱۶ شهریور ۱۲۸۸، امضا شد و مقرری را صد هزار تومان، برابر با حدود شانزده هزار و ششصد و شصت و شش لیره در سال، معین کرد. اگر ثابت می‌شد که او علیه دولت تازه دسیسه می‌کند، به تشخیص نمایندگان بریتانیا و روسیه در ایران، مقرری قطع می‌شد.\n\nتقی‌زاده می‌نویسد هیئت مدیره برای این تسویه هیئتی چهار پنج نفره از مستشارالدوله، وثوق‌الدوله، حسینقلی‌خان نواب، خود او، و گاه صدیق‌حضرت معین کرد. این هیئت چندین بار به سفارت روسیه در زرگنده رفت و با حضور سر جورج بارکلی، وزیرمختار بریتانیا، و سابلین، کاردار روسیه، مواد قراردادی را که پروتکل نامیدند و در کتاب آبی به چاپ رسید به پایان رساند. در اثنای بحث، به روایت تقی‌زاده، بارانوفسکی، نایب سفارت روسیه، گفت هرچه دلتان می‌خواهد بنویسید، ما قزاق داریم؛ یعنی نوشته و قرارداد حکمی ندارد. نیز چون نام محمدعلی میرزا پیش می‌آمد، روس‌ها او را همچنان «اعلیحضرت محمدعلی شاه» می‌نوشتند و در برابر اعتراض بارکلی می‌گفتند دولت متبوعشان این عنوان را برای او نگاه داشته است.\n\nمحمدعلی میرزا در ۹ سپتامبر، برابر با ۱۸ شهریور ۱۲۸۸، سفارت را با همسر، چهار فرزند کوچکتر و تنی چند از وابستگان ترک کرد. سفر تا کرانهٔ خزر به آهستگی گذشت. حدود اول اکتبر از خاک ایران کشتی گرفت، در باکو فراشباشی دربار روسیه به استقبالش آمد، و با قطاری نه واگنی به اودسا رفت. شوستر مقرری را حدود هشتاد هزار دلار در سال نوشته است، که با همان صد هزار تومان براون و سایکس می‌خواند.","quotes":[]},{"title":"اسمیرنوف و پیرایش دربار","body":"شیخ‌الاسلامی می‌نویسد هیئتی از رجال سالخورده تا گشایش مجلس تازه کار کشور را می‌گرداند و میرزا حسن مستوفی‌الممالک را به وزارت دربار گماشت و ابراهیم حکیم‌الملک را دستیار او کرد تا دربار را از عناصر ناسالم بپیراید. از نخستین کسانی که کنار گذاشته شدند، یک ناخدا یا کاپیتان روسی به نام اسمیرنوف بود که محمدعلی شاه قاجار او را به آموختن زبان روسی به پسر گماشته بود.\n\nتقی‌زاده اسمیرنوف را نظامی روسی و «نسخهٔ ثانی شاپشال» می‌خواند. به دستور هیئت مدیره، حکیم‌الملک معلم روسی را پاسخ گفت و خدمت سه طبیب دربار، یکی روسی و یکی انگلیسی و یکی فرانسوی، را نیز پایان داد. سفارت روسیه سخت برآشفت و حتی پیشنهاد کرد اگر اجازه دهند اسمیرنوف هفته‌ای یک ساعت به پادشاه جوان درس بدهد، نیمی از قشون روس را از قزوین بازمی‌گردانند. حسینقلی‌خان نواب در پاسخ گفت حالا فهمیدیم این معلم به قدر نصف اردوی روس وزن دارد؛ چگونه می‌توان آن نیمه را از قزوین برداشت و در دربار در باغ گلستان جای داد.\n\n{{quote:0}}\n\nتقی‌زاده می‌افزاید پس از این رد، بانک استقراضی روسیه در یک روز از رجال مؤثر، از جمله نایب‌السلطنه و سپهدار و سردار منصور، مطالبهٔ آنی قروض کرد؛ از سپهدار بیش از هشتصد هزار تومان و از سردار منصور بیش از سیصد و پنجاه هزار تومان. وحشت در قصر گلستان پیچید، اما معلم روسی مرخص شد. شیخ‌الاسلامی می‌نویسد به جای مربیان رفته، مردانی چون محمدعلی فروغی ذکاءالملک، ذکاءالدوله غفاری و محمد غفاری کمال‌الملک را به آموزش پادشاه جوان گماشتند تا از او پادشاهی مشروطه بسازند.","quotes":[{"original":"روس‌ها از عزل معلم روسی فوق‌العاده برآشفته و بنای دوندگی و تقلا گذاشتند و حتی نمایندهٔ سیاسی روس اصرار کرد که به آن معلم اجازه بدهند لااقل هفته‌ای یک ساعت به شاه جوان درسی بدهد و در مقابل وعده می‌دادند که نصف قشون روس را از قزوین برگردانند. مرحوم نواب گفت عجب حالا ما فهمیدیم که این معلم به قدر نصف اردوی روس وزن و اهمیت و اثر دارد و ما چطور می‌توانیم نصف قشون روس را از قزوین برداشته در دربار در باغ گلستان جا بدهیم.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده، از زبان حسینقلی‌خان نواب","speakerTitle":"تقی‌زاده عضو هیئت مدیرهٔ موقتی؛ نواب وزیر امور خارجهٔ دولت تازه","work":"خطابهٔ سوم از تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران","workType":"خطابهٔ تاریخی","date":"ایراد در ۱۳۳۸ خورشیدی؛ رویداد تابستان و پاییز ۱۲۸۸ خورشیدی","context":"پس از برکناری اسمیرنوف، سفارت روسیه ماندن او را حتی هفته‌ای یک ساعت، در برابر وعدهٔ بازگرداندن نیمی از سپاه قزوین، خواست و نواب این معادله را رد کرد.","page":"خطابهٔ سوم، ص ۸۹ چاپ ۱۳۳۸"}]},{"title":"گشایش مجلس دوم و تأیید قانونی نیابت عضدالملک","body":"انتخابات مجلس دوم بر پایهٔ قانون انتخابات تازه برگزار شد. براون می‌نویسد تا ۱۰ اکتبر نیمی از انتخابات انجام شده بود و تا ۲۸ اکتبر شصت و چهار نماینده در تهران بودند، سه تن بیش از حد نصاب. گشایش رسمی در ۱۵ نوامبر ۱۹۰۹، برابر با ۲۴ آبان ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برگزار شد. تقی‌زاده این روز را «۳ ذی‌قعده ۱۳۲۷ قمری» نوشته است، که با ۱۵ یا ۱۶ نوامبر می‌خواند. شوستر می‌نویسد همهٔ طبقات در آن نماینده داشتند، سپهدار رئیس‌الوزراء و وزیر جنگ بود و هم او نطق سلطنتی را خواند. شرح ترکیب و احزاب این مجلس در گشایش مجلس دوم آمده است.\n\nیک هفته بعد، در نشست پنجم مجلس در ۱ آذر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۲۳ نوامبر ۱۹۰۹ میلادی)، نمایندگان نیابت عضدالملک را از صورت موقت مجلس عالی به انتخاب قانونی مجلس بدل کردند. رئیس جلسه یادآوری کرد که سلطنت ودیعه‌ای است که ملت می‌تواند بازپس گیرد؛ مجلس عالی محمدعلی میرزا را خلع کرد و چون ولایتعهد سلطان احمد میرزا مسلم بود او را به پادشاهی شناخت؛ و نیابت عضدالملک در آن روز قید موقت داشت تا مجلس شورای ملی آن را قانوناً معین کند. در غیاب مجلس سنا، به گفتهٔ رئیس، رأی مجلس شورای ملی معتبر است. سپس اصول سی و پنجم و سی و هشتم و چهل و هفتم قانون اساسی را قرائت کردند. ادیب‌التجار گفت رسمیت مجلس مشروط به حضور شصت و یک نماینده است. تقی‌زاده پاسخ داد لازم نیست هر شصت و یک تن وکیل ثابت‌الوکاله باشند. ذکاءالملک عدهٔ حاضران را پنجاه و چهار و اکثریت تام را بیست و هشت تن اعلام کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nنمایندگان رأی دادند. عضدالملک پنجاه و یک رأی آورد. یک نماینده به ناصرالملک رأی داد، یک ورقه سفید ماند، و یک نماینده به صنیع‌الدوله رأی داد. بدین سان نیابتی که مجلس عالی «عجالتاً» سپرده بود، با استناد به اصول قانون اساسی و با اکثریت قریب به اتفاق حاضران، در مجلس دوم استقرار یافت.","quotes":[{"original":"موضوع مذاکرات امروز اولاً انتخاب نایب‌السلطنه است. «…» بعد از آنکه محمدعلی میرزا به سفارت روس در زرگنده در تحت حمایت دولتین روس و انگلیس رفت به ملاحظه اینکه سلطنت ودیعه‌ای است که از جانب ملت تفویض به یک شخص می‌شود همان‌طور می‌تواند پس بگیرد و در آن موقع  مجلس عالی منعقد شد «…» و در آن مجلس عالی محمدعلی میرزا از سلطنت خلع شده به مناسبت اینکه ولایتعهد سلطان احمد میرزا مسلم بود اعلیحضرت سلطان احمد شاه شدند «…» نیابت سلطنت به آقای عضدالملک مفوض شد و قید شد که نیابت سلطنت ایشان موقتی است تا اینکه مجلس شورای ملی افتتاح شود و نیابت سلطنت را قانوناً معین نماید.","speaker":"رئیس مجلس شورای ملی در نشست پنجم دورهٔ دوم","speakerTitle":"رئیس جلسهٔ ۱ آذر ۱۲۸۸ خورشیدی","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ قانونگذاری دوم، نشست ۵","workType":"صورت مذاکرات رسمی مجلس","date":"۱ آذر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۲۳ نوامبر ۱۹۰۹ میلادی)","context":"رئیس جلسه، پیش از توزیع ورقهٔ رأی، مبنای حقوقی خلع و موقت بودن نیابت مجلس عالی را برای نمایندگان باز گفت تا نیابت عضدالملک قانوناً تأیید شود.","page":"نشست ۵، ۱ آذر ۱۲۸۸"}]}],"views":[{"title":"مبنای حقوقی خلع: استعفای طبیعی یا عزل مجلس عالی","body":"لایحهٔ مجلس عالی و نامهٔ خطاب به محمدعلی میرزا هر دو بر این اصل تکیه دارند که پناه بردن به سفارت بیگانه، آن هم به حمایت دولتین، به خودی خود شخص را از تاج و تخت «بی‌نصیب و مستعفی» کرده است. براون و شوستر همین معنا را با تعبیر «ipso facto» می‌آورند: حرکت بامداد جمعه استعفا بود، و نشست شب عزل رسمی. محمدعلی شاه قاجار، به روایت تقی‌زاده و براون، خود نیز می‌گفت همان دم تحصن استعفا کرده و اعلام خلع زائد است. در برابر این تعبیر، عمل مجلس عالی عزل صریح بود: لایحه از «تغییر سلطنت» سخن می‌گوید، تلگراف نجف از «انفصال» از سلطنت ایران، و رئیس مجلس دوم در ۱ آذر صریحاً می‌گوید مجلس عالی او را از سلطنت خلع کرد. غنی رویداد را یکجا «استعفا به نفع پسر دوازده‌ساله» می‌نامد. سه زبان در منابع هست: استعفای طبیعی، عزل مجمع ملی، و استعفا به نفع ولیعهد.\n\nرئیس مجلس دوم، با اشاره به اصل سی و پنجم، سلطنت را ودیعه‌ای خواند که ملت هم می‌سپارد و هم می‌تواند بازپس گیرد. این تفسیر، انتقال ۲۵ تیر را نه فقط جانشینی درون خاندان، بلکه اعمال حق ملت در بازنهادن ودیعه می‌داند. در همان حال، مجلس عالی و مجلس دوم هر دو به اصول سی و ششم و سی و هفتم و سی و هشتم متمم استناد کردند تا سلطنت در همان خاندان و در شخص ولیعهد بماند.","quotes":[]},{"title":"نگاه ایرانیکا به نگاهداشت خاندان قاجار","body":"شیخ‌الاسلامی نگاهداشت قاجار را نه از سر دلدادگی به این خاندان، بلکه از سر احتیاط در برابر مادهٔ هفتم ترکمانچای و تفسیر روسی آن می‌داند: می‌شد فرد را برداشت، اما گسستن دودمان ممکن بود بهانهٔ مداخله به دست روسیه بدهد. انتخاب ایلخان همان خاندان به نیابت، در کنار نصب پسر پادشاه مخلوع، این احتیاط را تکمیل کرد. براون و مارتین از شایعات سال‌های پیش دربارهٔ به تخت نشاندن ظل‌السلطان یا دیگر شاهزادگان یاد کرده‌اند؛ مسیر ۲۵ تیر آن راه را بست. مستوفی نیز، از پترزبورگ، پادشاهی سپهدار یا سردار اسعد را خام می‌دانست و ولیعهدی کودک را با تربیت مشروطه سازگارتر می‌شمرد.\n\nتقی‌زاده در خطابه‌ای که نیم قرن بعد ایراد کرد، احمد شاه قاجار را جوانی با تربیت خوب و «پس از عباس میرزا بهترین سلاطین قاجاریه» خواند. شیخ‌الاسلامی، در نوشته‌ای که سراسر دوران سلطنت او را در بر می‌گیرد، چون به سن رشد رسید او را مردد، راحت‌طلب و مال‌اندوز وصف کرد. این دو داوری به دوره‌های مختلف نظر دارند.","quotes":[]},{"title":"روایت تقی‌زاده از دلبستگی پدر و تربیت پادشاه جدید","body":"تقی‌زاده بر دلبستگی محمدعلی شاه قاجار به فرزند ارشد بسیار تأکید می‌کند: پیشنهاد بردن کودک به فرنگ یا نشاندن محمدحسن میرزا، نامه‌های «قربان روی تو احمد»، و بی‌قراری کودک پس از جلوس. این روایت با گزارش براون از گریه در لحظهٔ وداع و با سخن ملک‌زاده از زاری پدر می‌خواند. در سوی دیگر، همان تقی‌زاده و ایرانیکا آموزش تازهٔ دربار را کوششی آگاهانه می‌دانند برای آنکه کودک پادشاه مشروطه شود، نه ادامهٔ سیاست پدر. برکناری اسمیرنوف، به رغم فشار روسیه و حتی وعدهٔ تخفیف در قشون قزوین، در این روایت نشانهٔ آن است که هیئت مدیره حاضر نبود مربی منصوب پادشاه مخلوع را در دربار نگاه دارد.","quotes":[]},{"title":"داوری مستوفی و سایکس در انتخاب نایب‌السلطنهٔ دوم","body":"پس از مرگ عضدالملک، در اینکه اکثریت مجلس به چه کسی تمایل داشت اختلاف نوشته‌اند. عبدالله مستوفی می‌نویسد اکثریت مردم و نمایندگان به ناصرالملک نظر داشتند و دموکرات‌ها، چنان‌که به گفتهٔ او «مثل همیشه با اکثریت مخالف» بودند، به مستوفی‌الممالک رأی دادند و در اقلیت ماندند. پرسی سایکس در «تاریخ ایران» همین را می‌گوید: دموکرات‌ها برای مستوفی‌الممالک نیرو گرد آوردند، سردار اسعد از این کار ناخرسند شد و دوباره به سپهدار نزدیک گردید، و «اکثریت بزرگ» به ناصرالملک رأی داد. صورت مذاکرات نشست ۱۴۷ مجلس دوم این دو روایت را با رقم تأیید می‌کند.\n\nغنی اما می‌نویسد اکثریت نمایندگان و مشروطه‌خواهان خواستار مستوفی‌الممالک بودند و ناصرالملک «با فشار شدید بریتانیا» به نیابت رسید. این دعوی با ورقهٔ رأی ۳۱ شهریور ۱۲۸۹ و با روایت مستوفی و سایکس نمی‌خواند. صورت مذاکرات چهل رأی ناصرالملک و بیست و هشت رأی مستوفی‌الممالک را ثبت کرده است.","quotes":[]},{"title":"اختلاف منابع در ساعت نشست، روز ورود و سوگند نخستین","body":"ناظم نشست مجلس عالی را چهار ساعت به غروب مانده می‌داند؛ براون و شوستر آن را دیرهنگام شب می‌نویسند. ناظم و ملک‌زاده و تلگراف رسمی دولت ایران و لوایح، روز را «جمعه ۲۷ جمادی‌الثانیه» می‌دانند؛ مدخل عضدالملک در ایرانیکا «۲۸ جمادی‌الثانیه» نوشته است. براون حرکت از زرگنده را در ۱۸ ژوئیه به سوی سلطنت‌آباد و ورود به تهران را در ۲۰ ژوئیه می‌آورد؛ کاظم‌زاده به نقل از سابلین همان ۱۸ ژوئیه را روز رانندگی به تهران و خوردن سوگند قانون اساسی می‌داند. سوگند رسمی، به حکم اصل سی و نهم متمم، در ۲۹ تیر ۱۲۹۳ در تاج‌گذاری احمد شاه قاجار برگزار شد.","quotes":[]}],"aftermathSections":[{"title":"هیئت مدیره و ادارهٔ موقت کشور","body":"تقی‌زاده می‌نویسد مجلس عالی، چون خود بسیار پرشمار بود، کمیسیونی به نام کمیسیون عالی گماشت که هر روز می‌نشست و تصمیم می‌گرفت. هیئت وزیران نیز معین شد: سپهدار وزیر جنگ، سردار اسعد وزیر داخله، سردار منصور وزیر پست، و شاهزاده فرمانفرما وزیر عدلیه. براون در فهرست نخستین کابینه، میرزا حسینقلی‌خان نواب را وزیر امور خارجه، مشیرالدوله را وزیر عدلیه، و حکیم‌الملک را وزیر معارف می‌نویسد و می‌افزاید نواب در ۲۷ سپتامبر جای خود را به علاءالسلطنه داد. نظم شهر را یپرم‌خان داویدیان، رئیس نظمیه، بر عهده گرفت. در «پایان رجب ۱۳۲۷ قمری»، چون کمیسیون عالی نیز بزرگ بود، هیئت بیست‌نفره‌ای با قوهٔ اجرائیه، شبیه هیئت مدیرهٔ انقلاب فرانسه، برگزیدند که تقی‌زاده آن را «هیئت مدیرهٔ موقتی» می‌خواند. خود او، که در «۳۰ رجب» به تهران رسید، با وزیران و سران مجاهدان و مستشارالدوله و وثوق‌الدوله و نواب در آن نشست. براون می‌نویسد در ۱۳ سپتامبر این هیئت به چهل تن افزایش یافت و پس از رفتن پادشاه مخلوع کارش به مشاوره محدود شد.","quotes":[]},{"title":"مرگ عضدالملک و انتخاب ناصرالملک","body":"عضدالملک یک سال و سه ماه نیابت کرد. براون مرگ او را ۲۲ سپتامبر ۱۹۱۰ میلادی نوشته است. محبوبی اردکانی تاریخ را «۱۷ رمضان ۱۳۲۸ قمری»، برابر با ۲۳ سپتامبر ۱۹۱۰، می‌داند. شیخ‌الاسلامی در مدخل احمد شاه قاجار همان ۲۲ سپتامبر را آورده است. نشست ۱۴۷ مجلس دوم در ۳۱ شهریور ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۲۲ سپتامبر ۱۹۱۰ میلادی) برگزار شد و در آن شب نایب‌السلطنهٔ تازه را برگزید. دو تاریخ میلادی ۲۲ و ۲۳ سپتامبر یک روز اختلاف دارند.\n\nدر آن نشست، پس از ادای سوگند تنی چند از نمایندگان، رئیس اعلام کرد که انتخاب شخص نایب‌السلطنه آغاز می‌شود. هفتاد و یک ورقه رای گرفتند. سه ورقه سفید بود. ناصرالملک چهل رای آورد و مستوفی‌الممالک بیست و هشت رای. رئیس اعلام کرد که ناصرالملک با اکثریت چهل رای از هفتاد و یک رای به نیابت سلطنت انتخاب شد و حاضران تبریک گفتند.\n\n{{quote:0}}\n\nناصرالملک در آن هنگام در اروپا بود. او پس از واقعهٔ میدان توپخانه از ریاست وزراء استعفا کرده و از ایران رفته بود، و پس از اعادهٔ مشروطه نیز جز سفری کوتاه وارد کار نشده بود. مستوفی می‌نویسد جواب قبولش بسیار طول کشید و ورودش به کار شش ماه بعد، در اوایل ۱۳۲۹ قمری، واقع شد. شوستر تاریخ بازگشت را ۸ فوریهٔ ۱۹۱۱ میلادی، برابر با ۱۹ بهمن ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی)، می‌نویسد. در نشست ۱۵۳ مجلس در ۱۶ مهر ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۹ اکتبر ۱۹۱۰ میلادی) حاج عزالممالک پیشنهاد کرد تلگراف مجددی از مجلس برود و حرکت فوری او را بخواهند؛ مجلس پیشنهاد را بی‌مخالف پذیرفت. سایکس می‌نویسد ناصرالملک نخست به سبب خصومت احزاب از پذیرفتن سر باز زد، اما افکار عامه سخت برآمد و او سرانجام سمت را پذیرفت. مستوفی تأخیر را شاید از سر احتیاط برای آنکه بازیچه نشود، یا برای گرفتن اطمینان از خارج، می‌داند و می‌افزاید ناصرالملک پس از ورود بیانیه‌ای در باب حکومت پارلمانی، مسئولیت وزیران در برابر اکثریت، و معرفی مسلک‌ها منتشر کرد. شرح دورهٔ نیابت او در نیابت ناصرالملک آمده است.","quotes":[{"original":"عده اوراق (۷۱). ورقه سفید (۳). ناصرالملک (۴۰) رای. مستوفی‌الممالک (۲۸) رای. رئیس: آقای ناصرالملک با اکثریت (۴۰) رای از (۷۱) رای به نیابت سلطنت انتخاب شدند.","speaker":"رئیس مجلس شورای ملی در نشست ۱۴۷ دورهٔ دوم","speakerTitle":"رئیس جلسهٔ ۳۱ شهریور ۱۲۸۹ خورشیدی","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ قانونگذاری دوم، نشست ۱۴۷","workType":"صورت مذاکرات رسمی مجلس","date":"۳۱ شهریور ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۲۲ سپتامبر ۱۹۱۰ میلادی)","context":"مجلس دوم، پس از مرگ عضدالملک، نایب‌السلطنهٔ تازه را با رأی مخفی برگزید؛ اکثریت به ناصرالملک رسید و دموکرات‌ها مستوفی‌الممالک را پشتیبانی کردند.","page":"نشست ۱۴۷، ۳۱ شهریور ۱۲۸۹"}]},{"title":"تاج‌گذاری ۲۹ تیر ۱۲۹۳ و پایان نیابت","body":"اصل سی و هشتم متمم، تصدی شخص ولیعهد را به رسیدن به هجده سال موکول کرده بود. مستوفی می‌نویسد «بیست و هشتم شعبان ۱۳۳۲ قمری»، که مطابق روز ولادت سلطان احمد و «سال هیجدهم ولادت او» بود، روز تاج‌گذاری رسمی شد. این روز با ۲۹ تیر ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی، ۲۱ ژوئیهٔ ۱۹۱۴ میلادی) می‌خواند. اگر ولادت را ۲۱ ژانویهٔ ۱۸۹۸ میلادی بدانیم، احمد شاه قاجار در آن روز شانزده سال و شش ماه شمسی داشت. «سال هیجدهم ولادت» در قلم مستوفی با حساب قمری از «۲۸ شعبان ۱۳۱۵» سازگار است، به این معنی که سال هجدهم عمر قمری از «۲۸ شعبان ۱۳۳۲» آغاز می‌شد.\n\nمستوفی می‌نویسد گذشته از جشن معمولی سلطنت‌آباد، در دربار و در مجلس شورای ملی نیز جشن‌ها برپا شد.  نطق از تخت و سوگند به قانون اساسی در بهارستان، به حکم اصل سی و نهم متمم، نیابت ناصرالملک را به پایان برد. شرح حاضران و ترتیب آیین در تاج‌گذاری احمد شاه قاجار آمده است. مجلس سوم در ۱۴ آذر ۱۲۹۳ خورشیدی، پس از نزدیک به سه سال فترت، گشایش یافت.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"بیست و هشتم شعبان سال ۱۳۳۲ مطابق روز ولادت سلطان احمد، تاج‌گذاری رسمی شاه و سال هیجدهم ولادت او و بنابراین روز تاج‌گذاری رسمی سلطان احمد شاه بود. گذشته از جشن معمولی سلطنت‌آباد در دربار و مجلس شورای ملی هم جشن‌هایی برپا شد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"مستخدم مالیه و خاطره‌نویس دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه","workType":"کتاب خاطرات","date":"۲۹ تیر ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی، ۲۱ ژوئیهٔ ۱۹۱۴ میلادی)","context":"مستوفی روز تاج‌گذاری رسمی را با سالروز ولادت قمری احمد شاه قاجار و با «سال هیجدهم ولادت» یکی می‌داند و از جشن‌های سلطنت‌آباد و دربار و مجلس یاد می‌کند.","page":"ج ۲، بخش تاج‌گذاری رسمی سلطان احمد شاه"}]},{"title":"تدارک نظم تازه و مسائل بازمانده","body":"جلوس ۲۵ تیر ۱۲۸۸ سلطنت را در خاندان قاجار نگاه داشت، نیابت را به ایلخان همان خاندان سپرد، و راه را برای انتخابات و گشایش مجلس دوم هموار کرد. در همان حال، خزانه خالی بود، قشون روسیه در قزوین و تبریز و رشت مانده بود، و ادارهٔ ولایات پریشان بود. سایکس می‌نویسد روسیه، که می‌توانست جام پیروزی را از دست فاتحان بگیرد، وزیرمختاری با مشرب بازتر فرستاد و آغاز به بیرون بردن سپاه از قزوین و تبریز کرد؛ اما این روند پایدار نماند. قتل بهبهانی، پارک اتابک، نیابت ناصرالملک، اولتیماتوم روس، و بازگشت محمدعلی‌شاه هر یک جدا روایت شده است. آنچه در ۲۵ تیر بنا شد، انتقالی قانونی در درون همان دودمان بود، با نایب‌السلطنه‌ای موقت و با پادشاهی که به سن تصدی مستقل نرسیده بود.","quotes":[]}]},{"id":"nuri-executed","title":"محاکمه و اعدام شیخ فضل‌الله نوری","date":{"solarYear":1288,"solarMonth":5,"solarDay":9,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":31},"tier":"primary","category":"political","summary":"روز شنبه ۹ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، حاج شیخ فضل‌الله نوری، مجتهد سرشناس تهران و نامدارترین روحانی مخالف مشروطه، پس از محاکمه در دادگاهی ویژه که فاتحان تهران برپا کرده بودند، در میدان توپخانهٔ تهران بر دار رفت. دو هفته پیش از آن، مجاهدان گیلان به فرماندهی محمدولی‌خان سپهدار اعظم و سواران بختیاری به فرماندهی علیقلی‌خان سردار اسعد تهران را گشوده بودند، محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه پناه برده و از سلطنت برکنار گشته بود، و پسر خردسالش احمد شاه قاجار با نیابت سلطنت عضدالملک بر تخت نشسته بود.\n\nشیخ فضل‌الله در آغاز جنبش با علمای مشروطه‌خواه همراه بود و در مهاجرت به قم شرکت کرد، اما از بهار ۱۲۸۶ خورشیدی با مجلس و متمم قانون اساسی درافتاد، تابستان آن سال در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشست، در آذر ۱۲۸۶ در گردهمایی میدان توپخانه بر ضد مجلس حاضر شد، و در دوران استبداد صغیر از پشتیبانان دربار و از نویسندگان فتواهایی بود که مشروطه را با شرع ناسازگار می‌خواند. پس از فتح تهران، او از پناه بردن به سفارت‌های بیگانه سر باز زد و در خانهٔ خود ماند تا مجاهدان او را بازداشت کردند.\n\nدادگاه، که اعضای آن بیشتر از سران مجاهدان و هواداران تندرو مشروطه بودند، او را به اتهام «فساد» و شرکت در خون‌ریزی‌های دوران استبداد صغیر محکوم کرد. شیخ ابراهیم زنجانی، نمایندهٔ زنجان در مجلس اول، کیفرخواست را خواند. منابع در جزئیات بازداشت، اتهام اصلی، شمار و نام اعضای دادگاه، واپسین سخنان شیخ و رفتار پسرش در پای دار با هم یکسان نیستند.\n\nاعدام یک مجتهد بلندپایه در میدانی همگانی در تاریخ ایران کم‌مانند بود. مهدی ملک‌زاده آن را رویدادی می‌خواند که «در قرون اخیر نظیر نداشت»، عبدالله مستوفی آن را خطایی بزرگ می‌داند، و در دهه‌های بعد، به ویژه پس از ۱۳۵۷ خورشیدی، این رویداد به یکی از پرمناقشه‌ترین صحنه‌های حافظهٔ تاریخی مشروطه بدل شد.","citations":[{"sourceId":"malekzadeh","locus":"ج ۳، کتاب ششم، ص ۱۲۵۷ تا ۱۲۷۲","text":"بازداشت، دادگاه، پرسش و پاسخ، اعدام، پسر شیخ، بازتاب خبر."},{"sourceId":"nazem","locus":"ج ۲ (جلد پنجم چاپی)، ص ۵۳۵ تا ۵۳۸","text":"بازداشت، بازپرسی، کیفرخواست زنجانی، واپسین سخنان، حال جمعیت."},{"sourceId":"browne","locus":"ص ۳۲۹ و ۳۳۰؛ یادداشت ۲۴، ص ۴۴۴ و ۴۴۵","text":"دادگاه ویژه، اتهام قتل‌های عبدالعظیم، روایت قزوینی و فهرست اعضای دادگاه."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، ص ۳۸۹","text":"نقد اعدام."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۲۱۸","text":"جدایی شیخ از مشروطه‌خواهان."},{"sourceId":"kasravi","locus":"بخش دوم، ص ۵۰۵","text":"میدان توپخانه."},{"sourceId":"khadem","locus":"قسمت سی‌ام، بخش دوم","text":"لایحه‌های حرم حضرت عبدالعظیم."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"بخش استبداد صغیر و فتح تهران","text":"دیدگاه سیاسی شیخ و دادگاه ویژه."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"بخش «هیئت علمیه»","text":"پیامد اعدام برای روحانیان."}],"personIds":["sheikh-fazlollah","yeprem","sardar-asad","sepehdar","mohammad-ali-person","ahmad-person","akhund-khorasani"],"personDeeds":{"sheikh-fazlollah":"رهبر مشروعه‌خواهان که دادگاه ویژه او را به اعدام محکوم کرد.","yeprem":"نگهبانی زندان و میدان و سپردن پیکر به خانواده زیر نظر او بود.","sardar-asad":"به روایت ملک‌زاده، سران بختیاری از عضویت در دادگاه سر باز زدند.","sepehdar":"از سرداران فاتح تهران و وزیر جنگ دولت تازه بود.","mohammad-ali-person":"شیخ از پشتیبانان اصلی او در دورهٔ استبداد صغیر بود.","ahmad-person":"اعدام دو هفته پس از آغاز پادشاهی او رخ داد.","akhund-khorasani":"شیخ در دادگاه خود را پیرو او خواند."},"personTitles":{"sheikh-fazlollah":"مجتهد تهران","yeprem":"رئیس نظمیهٔ تهران","sardar-asad":"وزیر داخله","sepehdar":"وزیر جنگ","mohammad-ali-person":"پادشاه برکنارشده","ahmad-person":"پادشاه ایران","akhund-khorasani":"مرجع نجف"},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["اعدام شیخ فضل‌الله","دار زدن نوری","میدان توپخانه ۱۲۸۸"],"contextSections":[{"title":"شیخ فضل‌الله پیش از مشروطه","body":"حاج شیخ فضل‌الله نوری در ۳ دی ۱۲۲۲ خورشیدی (۲۴۰۲ شاهنشاهی، ۲۴ دسامبر ۱۸۴۳ میلادی) در نور مازندران زاده شد، در نجف و سامرا نزد میرزا محمدحسن شیرازی درس خواند و پس از بازگشت به تهران از مجتهدان بانفوذ پایتخت شد و در جنبش تحریم تنباکو نیز نامش در میان علما بود. ملک‌زاده، با آن‌که از مخالفان سرسخت اوست، جایگاه علمی‌اش را چنین وصف می‌کند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"اگر چه حاجی شیخ فضل‌الله مرجع تقلید نبود ولی در پایتخت بالاترین مقام روحانیت را حائز بود و در ردیف بهبهانی و طباطبائی جای داشت. گفته می‌شود از حیث معلومات و تبحر در علوم دینی از همه همگنانش برتری داشته و بسیار فهیم و باهوش بوده و در قدرت استدلال در بیان مطلب خود نظیر نداشته.","speaker":"مهدی ملک‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پسر ملک‌المتکلمین","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"کتاب ششم، ص ۱۲۵۷","date":"نخستین چاپ ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۰۷ تا ۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۳ میلادی)","context":"ملک‌زاده این وصف را در آغاز فصلی می‌آورد که به اعدام شیخ فضل‌الله اختصاص دارد."}]},{"title":"از همراهی تا جدایی","body":"ملک‌زاده می‌نویسد که شیخ در آغاز مشروطه با دیگر روحانیان مشروطه‌خواه «همفکر و همقدم» بود، با آن‌که با عین‌الدوله دوستی داشت، در مهاجرت به حرم حضرت عبدالعظیم و قم شرکت کرد و تا صدور فرمان مشروطه و گشایش مجلس کمترین مخالفتی از او دیده نشد. به داوری ملک‌زاده، جدایی او از اختلاف با بهبهانی و طباطبایی آغاز شد: آن دو در نتیجهٔ «پافشاری و فداکاری» در چشم مردم مظهر مشروطه به شمار می‌آمدند، و شیخ مشروطه را «ملک طلق» رقیبان خود پنداشت. مهدیقلی هدایت، مخبرالسلطنه، که در مجلس اول حاضر بود، همین را در جمله‌ای کوتاه می‌گوید.\n\n{{quote:0}}\n\nداوری‌هایی که شیخ را رقیب‌جو یا آرمان‌خواه می‌خوانند از آنِ راویان است. خود شیخ، چنان‌که در روایت محمد قزوینی خواهیم دید، در واپسین ساعت زندگی همین رقابت را پذیرفت، اما آن را به هر دو سو نسبت داد.","quotes":[{"original":"شیخ فضل‌الله از قالیچه خارج مانده با مشروطیت مخالفت دارد و با شاه است و در حضرت عبدالعظیم جرگه دور خود جمع کرده و بتمام معنی مزاحمت میدهد و مقام علمی‌اش بالاتر از سیدین مسندنشین است طلاب و بیشتر اهل منبر دور او را دارند.","speaker":"مهدیقلی هدایت، مخبرالسلطنه","speakerTitle":"رجل سیاسی قاجار و از نخستین دولتمردان مشروطه","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۲۱۸","date":"نخستین چاپ ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۱۹۵۰ میلادی)","context":"هدایت در پانویس همین بند توضیح می‌دهد که در آغاز کار مجلس، نمایندگان روی زمین می‌نشستند و قالیچه‌ای که گسترده بودند «مخصوص سیدین شد»."}]},{"title":"بست حرم حضرت عبدالعظیم و لوایح","body":"ونسا مارتین در ایرانیکا می‌نویسد که شیخ فضل‌الله و گروهش در، برابر با ۳۰ خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۱ ژوئن ۱۹۰۷ میلادی)، در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و تا پایان تابستان از آنجا بر ضد مشروطه تبلیغ کردند. به گفتهٔ امیر خادم، چون چاپخانه‌های تهران حاضر به چاپ نوشته‌های آنان نشدند، یک دستگاه چاپ سنگی خریدند و به حرم بردند و «لوایح» خود را از آنجا به شهرها فرستادند. نخستین لایحه، به تاریخ ۶ مرداد ۱۲۸۶، با این بند پایان می‌یابد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر کیفرخواستی که دو سال بعد در دادگاه به خوانش درآمد، همین بست و نوشته‌های آن، و این‌که شیخ نمایندگان را «بابی و دهری» خوانده بود، از اتهام‌های اصلی بود.","quotes":[{"original":"از طرف هیئت مهاجرین الی الله به جماعت آزادیخواه اعلان می‌شود که اگر هزار از این حقه‌ها بزنید و ساعتی صد سحر بابلی بکنید به هیچ نتیجه نایل نخواهید شد و سحر با معجزه پهلو نخواهد زد، و ما تن به تضعیف اسلام و تحریف احکام نخواهیم داد، مادامَ منّا الروح فی الجُثمان.","speaker":"شیخ فضل‌الله نوری و مهاجران حرم حضرت عبدالعظیم، به نقل امیر خادم","speakerTitle":"مجتهد تهران و همراهانش","work":"ماجرای مشروطه","workType":"لایحه، نقل در پادکست تاریخی","page":"قسمت سی‌ام، بخش دوم","date":"۶ مرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۷ میلادی)","context":"لایحه در ادامه خواستار می‌شود که پس از واژهٔ «مشروطه» واژهٔ «مشروعه» در نظامنامهٔ اساسی نوشته شود و گزینش هیئت نظارت مجتهدان تنها با مراجع تقلید باشد."}]},{"title":"میدان توپخانه، آذر ۱۲۸۶","body":"در آذر ۱۲۸۶ (دسامبر ۱۹۰۷)، پس از استعفای کابینهٔ ناصرالملک در، برابر با ۲۱ آذر (۱۳ دسامبر)، گروه‌های هوادار دربار در میدان توپخانه چادر زدند و منبر برپا کردند، و هواداران مجلس در بهارستان و مدرسهٔ سپهسالار گرد آمدند. کسروی می‌نویسد که اوباش به خانه‌های شیخ فضل‌الله و چند ملای دیگر ریختند و آنان را «خواه ناخواه» به میدان آوردند، و بهبهانی همان روز کسی نزد شیخ فرستاد و او را به مجلس خواند، اما شیخ بهانه آورد و نیامد. کسروی این بردن به میدان را صحنه‌سازی می‌داند.\n\n{{quote:0}}\n\nمارتین با استناد به گزارش هارتویگ، وزیرمختار روسیه، می‌نویسد که این گردهمایی برای نشان دادن نارضایتی مردم از قانون اساسی سامان یافته بود. ملک‌زاده در بخش‌های بعدی کتابش، و شیخ ابراهیم زنجانی در کیفرخواست، کشتار و خون‌ریزی روزهای میدان توپخانه را به شیخ نسبت می‌دهند. ملک‌زاده می‌افزاید که یک سال و نیم بعد، شیخ «در همان میدان توپخانه» به دار رفت که در آن روزها برایش منبر و چادر سلطنتی برپا کرده بودند.","quotes":[{"original":"این حاجی میرزا ابوطالب چنانکه از نوشته‌اش پیداست، نیز از بدخواهان مشروطه می‌بود، ولی خود مرد با فهم و دوراندیشی بشمار میرفت، و می‌توان باور کرد که بدلخواه خود بمیدان توپخانه نرفته. ولی درباره حاجی شیخ فضل‌الله و دیگران باور کردنی نیست.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ مشروطهٔ ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"بخش دوم، ص ۵۰۵","date":"نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی این داوری را پس از آوردن نامهٔ نویسندهٔ شیخ به پسرش در نجف می‌آورد که می‌گفت مردم شیخ را با وجود «ابا و امتناع» او «بدوش کشیدند» و به میدان بردند."}]},{"title":"استبداد صغیر","body":"پس از به توپ بسته شدن مجلس در ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی، ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸ میلادی)، شیخ فضل‌الله در شمار نزدیکان دربار بود. مارتین در ایرانیکا، با استناد به ملک‌زاده و ظهیرالدوله، می‌نویسد که شیخ مجلس، و به ویژه مفهوم قانون‌گذاری و نمایندگی پارلمانی، را مخالف شریعت خواند و سلطنت را یکی از «دو رکن» اسلام دانست. ملک‌زاده می‌نویسد که در روزهای پایانی استبداد صغیر، حتی هنگامی که محمدعلی شاه قاجار و سعدالدوله تن به بازگرداندن مشروطه داده بودند، شیخ «با منتهای سرسختی» از دستگاه استبداد دفاع کرد. به نوشتهٔ ملک‌زاده، شیخ در نامه‌هایی به کامران میرزا نایب‌السلطنه بر این ایستادگی پای می‌فشرد و جمعی را با تفنگ‌هایی که از دولت گرفته بود مسلح کرد.\n\nدر، برابر با ۱۵ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۵ مه ۱۹۰۹ میلادی)، محمدعلی شاه قاجار زیر فشار روسیه و بریتانیا بازگشت قانون اساسی را اعلام کرد. در کیفرخواست زنجانی آمده است که شیخ و همفکرانش پس از این اعلام نیز با «احکام» و مهرهای خود گفتند «مشروطه حرام است». این ادعا در کیفرخواست زنجانی آمده است."},{"title":"فتح تهران","body":"مجاهدان گیلان و سواران بختیاری در، برابر با ۲۲ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)، وارد تهران شدند، و سه روز بعد، در ۲۵ تیر (۱۶ ژوئیه)، محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد. «مجلس عالی»، مرکب از صدها تن از نمایندگان گروه‌های گوناگون، او را از سلطنت برکنار کرد و احمد شاه قاجار را به جای او نشاند. ناظم‌الاسلام کرمانی تلگراف آخوند خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی را از نجف آورده است که برکناری محمدعلی شاه قاجار را «شرعاً و قانوناً لازم» خواندند. ملک‌زاده می‌نویسد که مجلس عالی چون کارش با شمار زیاد اعضا کند پیش می‌رفت، «هیئت مدیره»‌ای دوازده‌نفره را با همهٔ اختیارات خود برگزید که سپهدار، سردار اسعد، تقی‌زاده، وثوق‌الدوله و حکیم‌الملک از اعضای آن بودند."}],"whatHappened":[{"title":"دادگاه ویژه","body":"ادوارد براون می‌نویسد که دادگاه ویژه‌ای برای محاکمهٔ مجرمان سیاسی در ۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹، برابر با ۴ مرداد ۱۲۸۸، برپا شد و نام «محکمهٔ قضاوت عالی» داشت.\n\n{{quote:0}}\n\nنخستین متهمان، به نوشتهٔ براون، صنیع حضرت، از سرکردگان آشوب آذر ۱۲۸۶، و مفاخرالملک، معاون حکومت تهران، بودند که هر دو به تحریک قتل چهار مشروطه‌خواه در حرم حضرت عبدالعظیم در ۳ فروردین ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۳ مارس ۱۹۰۹ میلادی) محکوم شدند. حکم آنان در عصر ۲۹ ژوئیه، برابر با ۷ مرداد ۱۲۸۸، اجرا شد. ناظم‌الاسلام کرمانی در یادداشت روز پنجشنبه می‌نویسد که اقرارهای صنیع حضرت در میدان توپخانه «علی رؤوس‌الاشهاد» به خوانش درآمد و او را همان غروب در آنجا به دار آویختند، و مفاخرالملک را در باغشاه تیرباران کردند. ملک‌زاده از گفتهٔ صنیع حضرت در دادگاه یاد می‌کند که شیخ فضل‌الله دستور کشتن سید علی آقا یزدی و میرزا مصطفی آشتیانی را به او داده بود، و این اقرار بعدها در محاکمهٔ شیخ به کار آمد.","quotes":[{"original":"In the matter of reprisals against those who had most strenuously supported the ex-Shah in his reactionary policy, and had most persistently striven to destroy the Constitution, the Persian reformers shewed more clemency than the \"Young Turks\" had shewn after the counter-revolution of the preceding April. On July 26 a special Court was instituted to try political offenders, but it only sat for ten or eleven days, and only condemned to death five or six of the most conspicuous reactionaries.","translation":"در کیفر دادن به کسانی که با بیشترین سرسختی از سیاست ارتجاعی پادشاه برکنارشده پشتیبانی کرده و با بیشترین پافشاری برای نابودی قانون اساسی کوشیده بودند، اصلاح‌طلبان ایرانی بیش از «ترکان جوان» پس از ضدانقلاب آوریل گذشته گذشت نشان دادند. در ۲۶ ژوئیه دادگاهی ویژه برای محاکمهٔ مجرمان سیاسی برپا شد، اما تنها ده یا یازده روز نشست و تنها پنج یا شش تن از سرشناس‌ترین مرتجعان را به مرگ محکوم کرد.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۳۲۹","date":"۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"براون این بند را پس از نقل ستایش روزنامه‌نگاران بریتانیایی از دولتمردان تازهٔ تهران می‌آورد."}]},{"title":"پناه نبردن به سفارت","body":"ملک‌زاده می‌نویسد که بسیاری از سران دربار، از جمله سعدالدوله، پس از فتح تهران به سفارت روسیه پناه بردند و شیخ را نیز به این کار خواندند.\n\n{{quote:0}}\n\nمرکز اسناد انقلاب اسلامی می‌نویسد که شیخ می‌توانست با پناه بردن به سفارت روسیه یا افراشتن پرچم روسیه بر بام خانه‌اش جان به در برد، اما آن را نپذیرفت. به نوشتهٔ ملک‌زاده، کسانی که با پنجاه تفنگ سه‌تیر از سوی شیخ مسلح شده بودند و تا واپسین ساعت در پیرامون خانه‌اش جنگیده بودند، پراکنده شدند، و از «صدها نفر پیروان و مریدان» جز چند خدمتکار و افراد خانواده کسی نزد او نماند.","quotes":[{"original":"می‌گویند همان روز که محمدعلی‌شاه به سفارت رفت سعدالدوله به حاجی شیخ فضل‌الله پیغام داد که به یکی از سفارتخانه‌ها پناه ببرید ولی حاجی شیخ فضل‌الله از این پیشنهاد سرباز زد و زیر بار این ننگ نرفت و جواب داد مقام روحانیت من اجازهٔ اقدام به این عمل را نمی‌دهد.","speaker":"مهدی ملک‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پسر ملک‌المتکلمین","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"کتاب ششم، ص ۱۲۵۹","date":"نخستین چاپ ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۰۷ تا ۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۳ میلادی)","context":"ملک‌زاده این را در برابر رفتار محمدعلی شاه قاجار، سعدالدوله و درباریانی می‌گذارد که به سفارت روسیه پناه بردند."}]},{"title":"بازداشت","body":"منابع در روز بازداشت یکسان نیستند. ناظم‌الاسلام کرمانی آن را در یادداشت روز پنجشنبه، برابر با ۷ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)، آورده است، همان روز که صنیع حضرت را به دار آویختند. ملک‌زاده بازداشت را در، برابر با ۸ مرداد (۳۰ ژوئیه)، می‌نویسد، و فیروز کاظم‌زاده نیز، بر پایهٔ اسناد روسی و بریتانیایی، بازداشت گستردهٔ هواداران محمدعلی شاه قاجار را در ۳۰ ژوئیه می‌گذارد. ناظم‌الاسلام جزئیات بازداشت را چنین ثبت کرده است.\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ ملک‌زاده، شیخ را با درشکه به میدان توپخانه آوردند و در یکی از اتاق‌های طبقهٔ بالای عمارت نظمیه زندانی کردند. ملک‌زاده، که خود از هواداران پرشور مشروطه و پسر ملک‌المتکلمین بود که در باغشاه به قتل رسیده بود، تأکید می‌کند که مجاهدان در زندان «کوچکترین بی‌احترامی» به شیخ روا نداشتند، و می‌افزاید که شیخ از هنگام بازداشت تا اعدام «تمام ساعات را با بردباری و خونسردی و متانت» گذراند و «راه عجز و ناله و توسل» به این و آن را پیش نگرفت.","quotes":[{"original":"حاج‌شیخ فضل‌الله و ملامحمد آملی و حاج علی‌اکبر بروجردی را گرفتار نمودند. اما حاج شیخ را از خانه‌اش درآورده، در درشکه نشانیده دو سه نفر از مجاهدین اطراف او را گرفته و بردند. حاج علی‌اکبر را در حالتی که از حمام بیرون آمده بود گرفتار نمودند. ملامحمد آملی را در زیرزمین خانه‌اش مخفی شده بود گرفتار نموده.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و روزنامه‌نگار مشروطه","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"یادداشت‌های روزانه","page":"ج ۲ (جلد پنجم چاپی)، ص ۵۳۵","date":"برابر با ۷ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام این را پس از شرح اعدام صنیع حضرت در میدان توپخانه و تیرباران مفاخرالملک در باغشاه آورده است."}]},{"title":"ترکیب دادگاه","body":"ملک‌زاده دادگاه را از نظر ترکیب و شیوه چنین وصف می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمد قزوینی، دانشمند ایرانی که نزد شیخ درس خوانده بود، فهرست اعضای دادگاه را به نقل از یکی از آنان، اعتلاءالملک، برای براون فرستاد. به روایت او اعضا ده تن بودند: شیخ ابراهیم زنجانی نمایندهٔ زنجان، میرزا محمد مدیر روزنامهٔ «نجات»، جعفرقلی‌خان بختیاری، سید محمد امامزاده امام جمعهٔ بعدی تهران، اعتلاءالملک، جعفرقلی‌خان از ایرانیان مقیم استانبول، حاج میرزا عبدالحسین‌خان وحیدالملک کاشانی، یمین نظام، و دو مجاهد به نام‌های میرزا علی‌محمدخان و احمدعلی‌خان. روایتی دیگر شمار اعضا را سیزده تن می‌نویسد و منتصرالدوله پیشکار سپهدار، حمیدالملک شیبانی، سالار فاتح و عمیدالسلطان را نیز در آن می‌آورد. حضور جعفرقلی‌خان بختیاری در فهرست قزوینی با گفتهٔ ملک‌زاده دربارهٔ کناره‌گیری سران بختیاری ناهمخوان است، قزوینی ده تن را نام می‌برد و ملک‌زاده کناره‌گیری سران بختیاری را.","quotes":[{"original":"ناگفته نگذاریم که اعضای محکمهٔ انقلاب اکثرشان از سران مجاهدین تندرو و بقول معروف دوآتشه بودند و روسای بختیاری و سرداران از عضویت محکمه سرباز زدند و خودداری کردند.","speaker":"مهدی ملک‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پسر ملک‌المتکلمین","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"کتاب ششم، ص ۱۲۶۰","date":"نخستین چاپ ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۰۷ تا ۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۳ میلادی)","context":"ملک‌زاده پیش از این بند می‌نویسد که در انقلاب‌ها، تکلیف دشمنان سرشناس از پیش روشن است و تشکیل محکمه «جز صورت‌سازی» نیست، و شیخ نیز از این قاعده بیرون نبود."}]},{"title":"پرسش و پاسخ","body":"ملک‌زاده یادآوری می‌کند که با همهٔ جست‌وجو، صورت‌جلسه‌ای از این دادگاه به دست نیاورد و گمان می‌برد که یا تنظیم نشد یا در همان روزها از میان رفت، و آنچه می‌آورد از گفتهٔ اعضای دادگاه و سران مجاهدان است. ناظم‌الاسلام، که این واپسین روزها را با اندکی فاصله ثبت کرده، آغاز بازپرسی را در روز شنبه چنین آورده است.\n\n{{quote:0}}\n\nبه روایت ناظم‌الاسلام، پرسشگران گفتند پس چرا بعدها نوشت که مشروطه حرام است، و شیخ نوشتن آن را انکار کرد. آنگاه نوشته‌ای را به او نشان دادند که در آن آمده بود «ما مشروطه نمی‌خواهیم و مشروطه مخالفت با قوانین اسلام دارد».\n\n{{quote:1}}\n\nملک‌زاده روایتی دیگر از پاسخ‌ها می‌دهد. به نوشتهٔ او، بخشی از اتهام‌ها، از جمله منبر رفتن در میدان توپخانه، بابی خواندن نمایندگان، رساله‌ای که در تحریم مشروطه به خط خود نوشته بود، تلگراف‌هایش به روحانیان شهرستان‌ها که پس از تصرف تلگرافخانه به دست مجاهدان افتاده بود، و فتوایی که با مهر خود و جمعی از علما در باغشاه به محمدعلی شاه قاجار داده بود، «مسلم و غیرقابل انکار» بود. شیخ در پاسخ به این بخش گفت که «مجتهد» است و راهی را که مطابق شرع تشخیص داده پیروی کرده است. چون یکی از اعضا یادآوری کرد که قانون اساسی با موافقت خود او به نگارش درآمده بود، به روایت ملک‌زاده شیخ گفت که چند تن از دشمنانش مشروطه را «منحصر به خودشان» کرده بودند و می‌خواستند او در آن راهی نداشته باشد.\n\nبه نوشتهٔ ملک‌زاده، ابوالفتح‌زاده از قتل میرزا مصطفی آشتیانی به اقرار صنیع حضرت پرسید، و شیخ آن را رد کرد و مفاخرالملک و مجلل‌السلطان را عامل آن دانست. میرزا علی‌خان دیوسالار از دیدارهای پنهانی او با وزیرمختار روسیه پرسید، و شیخ پاسخ داد که دیدارهایش با سفیران علنی بوده و جنبهٔ «سیاسی و مشورتی» نداشته است. منتصرالدوله از نامه‌ای به خط شیخ به شیخ‌الاسلام قزوین پرسید که در آن به جنگ با ملیون فرمان داده بود. شیخ اتهام تحریک محمدعلی شاه قاجار به کشتن ملک‌المتکلمین، میرزا جهانگیرخان و قاضی قزوینی را «یکلی» انکار کرد، و دربارهٔ نامه‌هایش به عین‌الدوله، فرمانده سپاه محاصرهٔ تبریز، گفت که «دوستانه و برای احوال‌پرسی» بوده است.\n\nمیرزا علی‌محمدخان، به روایت ملک‌زاده، از او پرسید چرا گروهی را با تفنگ‌هایی که از محمدعلی شاه قاجار، به میانجی کامران میرزا نایب‌السلطنه، گرفته بود مسلح کرد و تا آخر با ملت جنگید. شیخ پاسخ داد که هر کس «مکلف است از خود دفاع کند» و او برای دفاع از خود و بستگانش چنین کرده است. ملک‌زاده پیش‌تر نوشته بود که در روز فتح تهران کسانی که شیخ با پنجاه تفنگ سه‌تیر دولتی مسلحشان کرده بود در پیرامون خانه‌اش سنگر گرفتند و تا ساعت آخر جنگیدند و سپس پراکنده شدند، و از صدها مرید که هر روز گرد او جمع می‌شدند، جز چند خدمتکار و افراد خانواده کسی در خانه‌اش نماند. روایتی دیگر از درخواست صد قبضه سلاح از نایب‌السلطنه، به میانجی مشیرالسلطنه صدراعظم، در روزهای پیشروی سپهدار و سردار اسعد به سوی تهران یاد می‌کند. ملک‌زاده و روایت دیگر در شمار تفنگ‌ها یکسان نیستند.","quotes":[{"original":"امروز شیخ فضل‌الله را بردند به اطاق خورشید. او را در محل استنطاق نشانیده، ابتدا از او پرسیدند شما که در اول امر مشروطه‌خواه بودید، حکم به وجوب مشروطیت دادید، به قم مهاجرت نمودید، چرا از قول و حکم خود نکول کردید؟ حاج شیخ فضل‌الله جواب داد من از اول تا کنون مشروطه‌خواه بوده و می‌باشم، همه وقت متابعت جناب آخوند ملاکاظم را نموده.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و روزنامه‌نگار مشروطه","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"یادداشت‌های روزانه","page":"ج ۲ (جلد پنجم چاپی)، ص ۵۳۶","date":"برابر با ۹ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"«جناب آخوند ملاکاظم» آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، مرجع بزرگ نجف و پشتیبان مشروطه، است."},{"original":"شیخ گفت دیگران این نوشته را مهر کردند، منهم از ترس شاه مهر کردم. به او مدلل نمودند که خود او باعث و مؤسس و اصل اصیل در باب آن نوشته بوده است.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و روزنامه‌نگار مشروطه","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"یادداشت‌های روزانه","page":"ج ۲ (جلد پنجم چاپی)، ص ۵۳۶","date":"برابر با ۹ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام پیش‌تر در همان یادداشت نوشته بود که «استنطاق حاج شیخ فضل‌الله تمام شد و بعضی اقرارات نموده» و وعده داده بود که صورت آن را پس از به دست آوردن بیاورد."}]},{"title":"کیفرخواست شیخ ابراهیم زنجانی","body":"پس از پرسش‌ها، شیخ ابراهیم زنجانی «ورقهٔ الزامیه»‌ای را که از پیش نوشته بود خواند. ناظم‌الاسلام می‌نویسد که در مدت خواندن آن، شیخ فضل‌الله «ساکت و سرش را روی عصای خود گذارده گوش می‌داد». هستهٔ استدلال کیفرخواست، چرخش شیخ از همراهی به مخالفت بود.\n\n{{quote:0}}\n\nزنجانی در کیفرخواست سوگندهای پی‌درپی شیخ را یادآوری کرد: شبی در خانهٔ سید محمد طباطبایی، در حضور بهبهانی و بیست و پنج تن از نمایندگان، شیخ بر قرآن سوگند خورد که «خیانت به ملت» نکند، و بار دیگر، پس از آن‌که گفت اختلافش تنها بر سر «یک ماده» از قانون اساسی است و نمایندگان همان ماده را در خانهٔ او بررسی کردند، سوگند خورد که فردا به مجلس بیاید، اما به حرم حضرت عبدالعظیم رفت.\n\n{{quote:1}}\n\nبه روایت ملک‌زاده، در پایان جلسه زنجانی برخاست و آشکارا گفت که شیخ «مفسد فی‌الارض» است و باید بر پایهٔ قوانین اسلام با او رفتار شود. شیخ را به اتاقش بازگرداندند و اعضای دادگاه پس از حدود یک ساعت گفت‌وگو به اتفاق رأی دادند که چون او بر ضد حکومت ملی قیام کرده و مایهٔ قتل نفوس و ویرانی شهرها شده است، محکوم به اعدام است. ملک‌زاده در متن حکم به رأی «حجج اسلام» دربارهٔ «مفسد فی‌الارض» بودن او نیز اشاره می‌کند، و روایت‌های بعدی از «فتوای علمای نجف» سخن می‌گویند. متن چنین فتوایی در دست نیست.","quotes":[{"original":"جنابعالی هم با چند نفر از معروفین علماء در استحکام این اساس دخالت داشته، زیاده از هشت ماه اغلب خودت حاضر مجلس شوری بوده و به استحضار شما و جمعی از دیگران مواد قانون اساسی نوشته و تصحیح شد. چه شد که به ناگهان شق عصای امت کرده، القاء خلاف میان مردم نموده، علم مخالفت بلند کرده؟ اگر این عنوان حرام بود چرا خود هشت ماه در استحکام آن کوشیدی؟ اگر حلال و واجب بود چرا به آن شدت مخالفت نمودی و مردم را به ضدیت یکدیگر دعوت فرمودی؟","speaker":"شیخ ابراهیم زنجانی، به نقل ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نمایندهٔ زنجان در مجلس اول و دادستان دادگاه ویژه","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کیفرخواست، نقل در یادداشت‌های روزانه","page":"ج ۲ (جلد پنجم چاپی)، ص ۵۳۷","date":"برابر با ۹ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"ملک‌زاده همین متن را با تفاوت‌هایی اندک آورده است؛ کیفرخواست شیخ را «علت اولی» خون‌ریزی «پنجاه هزار نفوس ایرانی» و غارت «بیشتر از صد کرور» اموال می‌خواند، که ادعای دادستان است."},{"original":"به چه دلیل وکلاء را بابی و دهری خواندی؛ آیا تصور نکردی که در قانون انتخابات به عموم اهل ایران دستورالعمل داده شده که هر کس را متدین و امین دانند انتخاب کنند؟ آیا همه مردم بابی بودند که بابی انتخاب کردند یا سایرین غیربابی بودند در میان خود امین‌تر از بابی نیافتند؟","speaker":"شیخ ابراهیم زنجانی، به نقل ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"نمایندهٔ زنجان در مجلس اول و دادستان دادگاه ویژه","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"کیفرخواست، نقل در یادداشت‌های روزانه","page":"ج ۲ (جلد پنجم چاپی)، ص ۵۳۸","date":"برابر با ۹ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"یادداشت‌های ناظم‌الاسلام در میانهٔ همین بند پایان می‌یابد؛ ویراستار کتاب در پانویس می‌نویسد که صفحات بعدی یادداشت‌ها به دست نیامد."}]},{"title":"اتهام از نگاه براون","body":"براون، بر پایهٔ گزارش‌های روزنامه‌های بریتانیایی، اتهام اصلی را جز آنچه ملک‌زاده و ناظم‌الاسلام آورده‌اند می‌نویسد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"He was condemned to death by hanging, not, however, on political grounds, but as having sanctioned the murders at Shah 'Abdu'l-'Azim to which reference was made in the last paragraph; and the document sanctioning these murders and sealed with his seal was produced in court. He was publicly hanged on the evening of Saturday, July 31, in the Maydan-i-Tup-khana, or \"Gun Square,\" in presence of a vast multitude.","translation":"او به اعدام با دار محکوم شد، اما نه به دلایل سیاسی، بلکه از آن رو که قتل‌های حرم حضرت عبدالعظیم را، که در بند پیشین به آنها اشاره شد، روا شمرده بود؛ و سندی که این قتل‌ها را روا می‌شمرد و مهر او را داشت، در دادگاه ارائه شد. او در عصر شنبه ۳۱ ژوئیه، در میدان توپخانه، در برابر انبوهی بزرگ از مردم، به دار آویخته شد.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۳۳۰","date":"۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"براون پیش از این، شیخ را مردی «با دانش و اعتبار بسیار» می‌خواند که «یا از سر باور راستین یا از رشک» به دو سید، «دل و جان ارتجاع» شده بود."}]},{"title":"در پای دار","body":"ناظم‌الاسلام واپسین دقایق را چنین ثبت کرده است. به نوشتهٔ او، یک ساعت به غروب مانده شیخ را از بالای عمارت توپخانه پایین آوردند و «با نهایت احترام و وقار» به سوی دار بردند.\n\n{{quote:0}}\n\nملک‌زاده بر آرامش شیخ تکیه می‌کند. به نوشتهٔ او، سطح میدان را هزاران تن از مردم تهران پوشانده بودند، فریاد «زنده باد مشروطه و مرگ بر مستبدین» فضای میدان و خیابان‌ها را پر کرده بود، و برق سرنیزه‌ها در زیر آفتاب تابستان چشم را خیره می‌کرد.\n\n{{quote:1}}\n\nروایت محمد قزوینی، که براون در یادداشت‌های پایان کتاب آورده، با گزارش روزنامهٔ تایمز دربارهٔ بوسیدن طناب به دست شیخ و پذیرفتن عدالت حکم مخالف است.\n\n{{quote:2}}\n\nقزوینی می‌نویسد که شیخ را با عمامه و عبا به دار آویختند و تنها حدود ده دقیقه بر دار ماند، و پس از آن پیکرش را پایین آوردند و به خویشانش سپردند. ناظم‌الاسلام، چنان‌که آمد، از برداشتن عمامه پیش از دار سخن می‌گوید. روایتی دیگر زمان اعدام را «حدود یک ساعت و نیم مانده به غروب» می‌نویسد.","quotes":[{"original":"از قرار مذکور عده‌ای از تجار محترم آنجا بودند، رو به آنها کرد و گفت: ما رفتیم خداحافظ. همگی جواب دادند: به درک اسفل. نزدیک دار یک نفر از مجاهدین عمامهٔ او را از سرش برداشته، طناب دار را انداختند به گردن او. دست خود را آورد و طناب را به دو دست گرفت. چون احتمال دادند شاید بخواهد حرفی بزند طناب را سست کردند. همین قدر گفت: چه خوب و چه بد رفتم. فوراً طناب را کشیدند بالا.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و روزنامه‌نگار مشروطه","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"یادداشت‌های روزانه","page":"ج ۲ (جلد پنجم چاپی)، ص ۵۳۵ و ۵۳۶","date":"برابر با ۹ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"ناظم‌الاسلام می‌افزاید که اول شب جسد را پایین آوردند و به وارثان سپردند و کسی متعرض لباس و ردای شیخ نشد."},{"original":"محکوم فاصلهٔ میان محبس و محل اعدام را با خونسردی و متانت پیمود و با کبر سن و پیری ضعف و ناتوانی از خود نشان نداد و در دقایق آخر عمر ثبات و استقامت خود را بظهور رسانید.","speaker":"مهدی ملک‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پسر ملک‌المتکلمین","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"کتاب ششم، ص ۱۲۷۱","date":"نخستین چاپ ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۰۷ تا ۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۳ میلادی)","context":"ملک‌زاده به نقل از کسانی که نزدیک دار بودند می‌افزاید که جان دادن شیخ بیش از نیم دقیقه طول نکشید."},{"original":"According to the statements of a number of trustworthy persons who were present at the execution of Shaykh Fazlu'llah, the story of his kissing the rope is false. He only said, 'On the Day of Judgement these men will have to answer to me for this. Neither was I a \"reactionary,\" nor were Sayyid 'Abdu'llah and Sayyid Muhammad \"constitutionalists\": it was merely that they wished to excel me, and I them, and there was no question of \"reactionary\" or \"constitutional\" principles.'","translation":"به گفتهٔ شماری از کسان مورد اعتماد که در اعدام شیخ فضل‌الله حاضر بودند، داستان بوسیدن طناب به دست او نادرست است. او تنها گفت: «در روز رستاخیز این مردان باید پاسخ این کار را به من بدهند. نه من \"مرتجع\" بودم و نه سید عبدالله و سید محمد \"مشروطه‌خواه\"؛ تنها آنان می‌خواستند بر من برتری یابند و من بر آنان، و سخنی از اصول \"ارتجاعی\" یا \"مشروطه\" در میان نبود.»","speaker":"محمد قزوینی، به نقل ادوارد براون","speakerTitle":"دانشمند و نسخه‌شناس ایرانی، شاگرد پیشین شیخ فضل‌الله","work":"انقلاب ایران","workType":"نامه، نقل در کتاب تاریخ","page":"یادداشت ۲۴، ص ۴۴۴","date":"۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"قزوینی می‌افزاید که شیخ در واپسین لحظه بیتی خواند به این مضمون که «اگر بار گران بودیم رفتیم، اگر نامهربان بودیم رفتیم»، و بی نشان دادن ترس به دژخیمان گفت: «کار خود را بکنید»."}]},{"title":"پسر شیخ در میدان","body":"حضور پسر بزرگ شیخ، میرزا مهدی، در میدان از نکته‌های اختلافی این رویداد است. قزوینی می‌نویسد که میرزا مهدی در پای دار به پدرش دشنام می‌داد و مجاهدان را به شتاب در کار برمی‌انگیخت، و برای این رفتار «دیوانگی» را بخشنده‌ترین توضیح می‌داند. کاظم‌زاده نیز، بر پایهٔ اسناد دیپلماتیک، از جمعیتی «شادمان» یاد می‌کند که پسر شیخ نیز در میانشان بود.\n\n{{quote:0}}\n\nملک‌زاده این شهرت را «خالی از حقیقت و راستی» می‌خواند. به نوشتهٔ او، شیخ مهدی با مسلک پدر همراه نبود و با او رفت‌وآمد نداشت، اما میرزا محمد نجات برای او نقل کرد که در همان هنگام اعدام به عمارت تخت مرمر رفت و «شیخ مهدی را دیدم زیر درخت چناری نشسته و گریه می‌کند». قزوینی دشنام در پای دار را می‌نویسد و ملک‌زاده گریه زیر درخت چنار را.","quotes":[{"original":"The next day, before a jubilant crowd that included his own son, Sheykh Fazlollah was hanged.","translation":"روز بعد، شیخ فضل‌الله در برابر جمعیتی شادمان که پسر خود او نیز در میانشان بود، به دار آویخته شد.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه ییل","work":"in , 1864–1914","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۵۴۵","date":"۱۹۶۸ میلادی (۱۳۴۷ خورشیدی، ۲۵۲۷ شاهنشاهی)","context":"کاظم‌زاده این را پس از یادکرد بازداشت شیخ فضل‌الله، علی‌اکبر بروجردی و آخوند آملی در ۳۰ ژوئیه می‌آورد."}]},{"title":"جسد و خاکسپاری","body":"ناظم‌الاسلام و قزوینی هر دو می‌نویسند که پیکر شیخ را همان شب به خانواده‌اش سپردند. خاطرات مدیر نظام نوابی و مشهدی نادعلی، خدمتکار شیخ، روایت دیگری دربارهٔ ساعات پس از اعدام می‌آورند که بر پایهٔ آن یپرم‌خان، رئیس نظمیه، نخست از سپردن جسد سر باز زد و تنها با هشدار یکی از افسران ملتزم نایب‌السلطنه دربارهٔ پیامد این کار در میان مسلمانان، رضایت داد. به نوشتهٔ همان مقاله، خانواده او را در خانه‌اش به خاک سپردند و پس از چندی پیکرش را به قم بردند و در صحن اتابکی حرم حضرت معصومه دفن کردند."}],"views":[{"title":"حال جمعیت در روایت ناظم‌الاسلام","body":"ناظم‌الاسلام کرمانی، که خود از مشروطه‌خواهان نزدیک به روحانیان مشروطه‌خواه بود، حال جمعیت حاضر در میدان را با لحنی تند ثبت کرده است. این بند از واپسین یادداشت‌های چاپ‌شدهٔ اوست و دیدگاه بخشی از مشروطه‌خواهان تهران را در همان روز بازمی‌تاباند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"در این میدان توپخانه که مملو بود از تماشاچیان احدی به حالت او ترحم نکرده همه از او بد می‌گفتند. این نبود مگر جزای اعمالش. یکی می‌گفت فلان حکم را دربارهٔ من کرد، فلان قدر پول را گرفت. دیگری می‌گفت برادرم را به کشتن داد. باری همه مردم در فرح و سرور و از کشتن او اظهار مسرت و خوشحالی می‌کردند.","speaker":"ناظم‌الاسلام کرمانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و روزنامه‌نگار مشروطه","work":"تاریخ بیداری ایرانیان","workType":"یادداشت‌های روزانه","page":"ج ۲ (جلد پنجم چاپی)، ص ۵۳۶","date":"برابر با ۹ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)","context":"همین یادداشت با خبر آتش‌بازی شب پیش، به مناسبت آغاز پادشاهی احمد شاه قاجار، آغاز می‌شود."}]},{"title":"مراجع نجف در همان روزها","body":"ناظم‌الاسلام در یادداشت‌های همین هفته تلگراف‌های آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی، دو مرجع مشروطه‌خواه نجف، را آورده است. در تلگرافی که در، برابر با ۶ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۸ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)، به میانجی ملا احمد یزدی به تهران رسید، آن دو خطاب به سپهدار و سردار اسعد خلع محمدعلی میرزا را به سبب «خیانت‌های عظیمه» او به دین و دولت و ملت «شرعاً و قانوناً لازم» خواندند و پادشاهی احمد شاه قاجار با نیابت عضدالملک را تبریک گفتند. در تلگرافی دیگر، سرداران را به نگهداری امنیت همگانی و جلوگیری از غارت فراخواندند تا بهانه‌ای به دست بیگانگان نیفتد. در این تلگراف‌ها، که ناظم‌الاسلام نقل کرده است، نامی از شیخ فضل‌الله نیامده است. شیخ در دادگاه خود را پیرو آخوند خراسانی خواند، و ملک‌زاده در متن حکم به رأی «حجج اسلام» اشاره می‌کند؛ با این همه، متن نوشته‌ای از مراجع نجف دربارهٔ محاکمه یا اعدام او در منابع این مجموعه به دست نیامد، نام شیخ در این تلگراف‌ها نیست."},{"title":"ملک‌زاده: دانش شیخ و داوری انقلاب","body":"ملک‌زاده، با آن‌که شیخ را «بزرگترین ارکان استبداد» و حامی محمدعلی شاه قاجار می‌خواند، در آغاز همین فصل از جایگاه علمی او به نیکی یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، شیخ اگرچه مرجع تقلید نبود، در پایتخت بالاترین مقام روحانی را داشت و در ردیف بهبهانی و طباطبایی بود، و «گفته می‌شود» که در دانش دینی از همگنانش برتر و «در قدرت استدلال» بی‌همتا بود. ملک‌زاده سپس استدلال می‌کند که روحانیان طراز اول، با تکیه بر اجتهاد، خود را از نقد بیرون می‌دانستند و این شیوهٔ اندیشه، اگر جامعه آن را بپذیرد، کار را به بی‌پروایی می‌کشاند. داوری او دربارهٔ دادگاه نیز دوگانه است: از یک سو آن را «صورت‌سازی» می‌خواند، چرا که به گفتهٔ او در انقلاب‌ها تکلیف دشمنان سرشناس از پیش روشن است، و از سوی دیگر رفتار مجاهدان با شیخ را محترمانه و حکم را بازتاب خواست انقلاب می‌داند.\n\nملک‌زاده بازتاب خبر را نیز ثبت کرده است. به نوشتهٔ او، خبر اعدام شیخ «چون برق» به ایران و کشورهای دیگر رسید و روزنامه‌های اروپا دربارهٔ او مقاله‌ها نوشتند، و هنوز بیست و چهار ساعت نگذشته بود که از شهرستان‌ها تلگراف‌های شادباش برای بازگشت مشروطه به سوی سرداران ملی سرازیر شد. او با تلخی یادآوری می‌کند که برخی از فرستندگان این تلگراف‌ها همان کسانی بودند که یک سال پیش‌تر مشروطه‌خواهان را بی‌دین خوانده و محمدعلی شاه قاجار را «اولی‌الامر» شمرده بودند."},{"title":"مستوفی: اعدامی بی‌ضرورت","body":"عبدالله مستوفی، دیوانی و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، در آن روزها در اروپا بود و رویدادهای تهران را از نامه‌های برادرش دنبال می‌کرد. او، که خود را مخالف سیاست‌های شیخ می‌داند، اعدام را خطا می‌شمارد.\n\n{{quote:0}}\n\nمستوفی در ادامه، از نگاه سیاسی، اعدام را به سود مخالفان مشروطه می‌داند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"من شیخ فضل‌الله را هیچ ندیده و از اخلاق و احوال و درجهٔ دیانت و تقوای او هیچ اطلاعی ندارم. ولی از بارکدالشریعه و تشویقاتی که از محمدعلی‌شاه در اقدامات مستبدانهٔ او می‌کرد، می‌توانم بگویم که روحانی خوبی نبوده است. ولی دار زدن او، علی رؤوس‌الاشهاد، چه لازم بود؟ از او بیم داشتند که فتنه‌ای برپا کند؟ خیر! شیخ فضل‌الله مرتکب قتل عمدی هم نشده بود که اعدام او در مقابل آن عادلانه باشد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی قاجار و نویسندهٔ خاطرات","work":"شرح زندگانی من","workType":"خاطرات","page":"ج ۲، ص ۳۸۹","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی (دههٔ ۲۵۰۰ شاهنشاهی، دههٔ ۱۹۴۰ میلادی)","context":"«بارکدالشریعه» در متن، اشاره به شعار «مشروعه» است که شیخ و همراهانش در برابر «مشروطه» سر می‌دادند؛ مستوفی پیش از این بند از نقش یپرم‌خان در خلع سلاح هواداران محمدعلی شاه قاجار و حکم «هیئت مدیره» یاد می‌کند."},{"original":"مشروطه‌چی‌ها و مجاهدین روز شنبه در این عمل اشتباه بزرگی کردند. از نقطه‌نظر انتقام هم اگر ملاحظه شود، بزرگترین مجازات برای شیخ سرکش این بود که او را زنده می‌گذاشتند که در عمر دار متروک و بی‌رجوع بماند، نه اینکه از او امامزاده‌ای ساخته، وسیله بدست مستبدین بدهند تا آنها مردمان خالی‌الذهن را از مشروطه بری نمایند.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی قاجار و نویسندهٔ خاطرات","work":"شرح زندگانی من","workType":"خاطرات","page":"ج ۲، ص ۳۸۹","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی (دههٔ ۲۵۰۰ شاهنشاهی، دههٔ ۱۹۴۰ میلادی)","context":"«مشروطه‌چی‌های روز شنبه» در تعبیر مستوفی کسانی‌اند که پس از پناه بردن محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه سلاح برداشتند؛ او پس از این بند، حملهٔ برخی تندروان به مذهب را از عوامل رویگردانی مؤمنان ساده از مشروطه می‌شمارد."}]},{"title":"براون و قزوینی","body":"براون اعدام شیخ را در فصلی می‌آورد که با سنجش رفتار مشروطه‌خواهان ایران با «ترکان جوان» در عثمانی آغاز می‌شود.\n\n{{quote:0}}\n\nبراون به گفتهٔ خود به داوری دربارهٔ انگیزه‌های شیخ نمی‌پردازد و تنها دو احتمال باور راستین یا رشک به دو سید را کنار هم می‌گذارد. محمد قزوینی، شاگرد پیشین شیخ، روایت خود را برای رد داستان بوسیدن طناب نوشت، اما سخنی که از شیخ نقل می‌کند، این‌که کشمکش او با دو سید بر سر برتری بود و نه بر سر اصول، خود به یکی از پرنقل‌ترین داوری‌ها دربارهٔ کشمکش‌های روحانیان در مشروطه بدل شد. قزوینی این سخن را از شیخ نقل می‌کند.","quotes":[{"original":"In the matter of reprisals against those who had most strenuously supported the ex-Shah in his reactionary policy, and had most persistently striven to destroy the Constitution, the Persian reformers shewed more clemency than the \"Young Turks\" had shewn after the counter-revolution of the preceding April. On July 26 a special Court was instituted to try political offenders, but it only sat for ten or eleven days, and only condemned to death five or six of the most conspicuous reactionaries.","translation":"در کیفر دادن کسانی که با بیشترین سرسختی از پادشاه پیشین در سیاست ارتجاعی‌اش پشتیبانی کرده و با بیشترین پافشاری برای نابودی قانون اساسی کوشیده بودند، اصلاح‌طلبان ایرانی گذشتی بیش از «ترکان جوان» پس از ضدانقلاب آوریل پیشین نشان دادند. در ۲۶ ژوئیه دادگاهی ویژه برای محاکمهٔ مجرمان سیاسی برپا شد، اما تنها ده یا یازده روز نشست و تنها پنج یا شش تن از سرشناس‌ترین مرتجعان را به مرگ محکوم کرد.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۳۲۹","date":"۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"«ضدانقلاب آوریل» اشاره به شورش هواداران سلطان عبدالحمید دوم در استانبول در فروردین ۱۲۸۸ و کیفرهای پس از آن است؛ براون پیش از این بند ستایش خبرنگاران تایمز و دیلی تلگراف را از «خرد و میانه‌روی» فاتحان تهران نقل می‌کند."}]},{"title":"داوری‌های پژوهشگران","body":"منصوره اتحادیه (نظام مافی)، در مقالهٔ خود در دانشنامهٔ ایرانیکا دربارهٔ حزب‌های دورهٔ مشروطه، اعدام شیخ را در کنار قتل بهبهانی از انگیزه‌های گرایش روحانیان به سازمان سیاسی می‌شمارد.\n\n{{quote:0}}\n\nونسا مارتین در مقالهٔ دیگر ایرانیکا دیدگاه سیاسی شیخ را در دورهٔ استبداد صغیر چنین خلاصه می‌کند که او مجلس، و به‌ویژه اندیشهٔ قانون‌گذاری و نمایندگی پارلمانی، را مخالف شرع می‌شمرد و سلطنت را یکی از دو رکن اسلام می‌دانست، و در پایان از محاکمه و اعدام او و چند تن از هوادارانش به دست «دادگاهی ویژه» یاد می‌کند. محمد توکلی طرقی، در نقد کتاب منگل بیات دربارهٔ انقلاب مشروطه، جایگاه این اعدام را در حافظهٔ تاریخی ایران از زاویه‌ای دیگر می‌نگرد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"Furthermore, the assassinations and executions of prominent religious leaders must have influenced their followers to seek greater political power. Aside from the assassination of Behbahānī, Shaikh Fażl-Allāh had been tried and executed, possibly at the prompting of the Democrats, in 1327/1909.","translation":"افزون بر این، ترورها و اعدام‌های رهبران سرشناس دینی بی‌گمان پیروانشان را به جست‌وجوی قدرت سیاسی بیشتر واداشت. جدا از ترور بهبهانی، شیخ فضل‌الله در ۱۳۲۷ قمری / ۱۹۰۹ محاکمه و اعدام شده بود، شاید به تحریک دموکرات‌ها.","speaker":"منصوره اتحادیه (نظام مافی)","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه تهران","work":", « v. of »","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"بخش «هیئت علمیه»","date":"۱۹۹۲ میلادی (۱۳۷۱ خورشیدی، ۲۵۵۱ شاهنشاهی)","context":"سخن دربارهٔ «هیئت علمیه»، گروه روحانیان مجلس سوم به رهبری مدرس، است."},{"original":"Bayat's Shahrzad-esque narrative ends abruptly without the terminal hikayat of the revolution: the dethroning of Muhammad 'Ali Shah and the execution of the anti-constitutionalist Shaykh Fazl Allah Nuri, the cultural equivalent of the French execution of Louis XVI.","translation":"روایت شهرزادوار بیات بی‌ناگاه و بی حکایت پایانی انقلاب به سر می‌رسد: برکناری محمدعلی شاه و اعدام شیخ فضل‌الله نوری، مخالف مشروطه، که هم‌ارز فرهنگی اعدام لویی شانزدهم در فرانسه است.","speaker":"محمد توکلی طرقی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار، گروه تاریخ دانشگاه ایالتی ایلینوی","work":"نقد کتاب « » نوشتهٔ منگل بیات","workType":"نقد کتاب در نشریهٔ علمی","page":"ص ۱۴۹","date":"دههٔ ۱۹۹۰ میلادی (دههٔ ۱۳۷۰ خورشیدی، دههٔ ۲۵۵۰ شاهنشاهی)","context":"توکلی طرقی در همین نقد می‌نویسد که پس از ۱۹۷۹ اسلام‌گرایان شیخ را «پیشاهنگ» انقلاب اسلامی و نظریه‌پرداز حکومت مشروعه معرفی کردند."}]},{"title":"روایت‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷","body":"توکلی طرقی می‌نویسد که بنیان‌گذاران جمهوری اسلامی طرح سیاسی خود را به دیدگاه «مشروعه» پیوند زدند و نام «مجلس شورای ملی» را به «مجلس شورای اسلامی» برگرداندند، و این را بخشی از آنچه «اسلامی‌سازی حافظه» می‌نامد به شمار می‌آورد. در روایت‌های پس از ۱۳۵۷، روح‌الله خمینی از شیخ در جایگاه نماد ایستادگی در برابر استعمار یاد کرده است و سید محمود طالقانی کشتن او را «بدون محاکمه» و «لکهٔ ننگی در تاریخ مشروطیت» خوانده است. مرکز اسناد انقلاب اسلامی روایتی را می‌آورد که بر پایهٔ آن شیخ پیشنهاد افراشتن پرچم روسیه بر خانه‌اش را برای در امان ماندن نپذیرفت. خمینی و طالقانی هر یک جدا از داوری مشروطه‌خواهان هم‌روزگار سخن گفته‌اند."}],"aftermathSections":[{"title":"اعدام‌های دیگر و اعتراض روسیه","body":"اعدام شیخ فضل‌الله واپسین اعدام آن هفته نبود. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، آجودان‌باشی را در ۱ اوت، برابر با ۱۰ مرداد ۱۲۸۸، به دار آویختند و سابلین، کاردار روسیه، به این اعدام‌ها اعتراض کرد، چرا که روسیه نگران سرنوشت هواداران محمدعلی شاه قاجار بود که بسیاری از آنان در پناه سفارت یا زیر پرچم روسیه به سر می‌بردند. براون نیز شمار اعدام‌شدگان دادگاه ویژه را پنج یا شش تن می‌نویسد. این اعتراض‌ها و پناهندگی‌ها یکی از گره‌های کار دولت تازه در ماه‌های بعد بود و تا امضای پروتکل خروج محمدعلی میرزا از ایران در شهریور ۱۲۸۸ بر جا ماند."},{"title":"شکاف در جامعهٔ روحانی","body":"اعدام یکی از سرشناس‌ترین مجتهدان پایتخت به حکم دادگاهی انقلابی، آن هم با ریاست یک روحانی مشروطه‌خواه، شکاف میان روحانیان مشروطه‌خواه و مشروعه‌خواه را ژرف‌تر کرد. مستوفی، چنان‌که آمد، آن را مایهٔ رویگردانی مؤمنان ساده از مشروطه می‌داند. اتحادیه، در کنار قتل سید عبدالله بهبهانی در تیر ۱۲۸۹، اعدام شیخ را از انگیزه‌های سازمان‌یابی سیاسی روحانیان در مجلس‌های بعد می‌شمارد. در همان روزها مجلس دوم در ۲۴ آبان ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۵ نوامبر ۱۹۰۹ میلادی) گشایش یافت،."},{"title":"آرامگاه و یادمان","body":"پیکر شیخ، به روایتی، نخست در خانه‌اش در تهران به خاک رفت و پس از چندی به قم انتقال یافت. تاریخ‌نگاری مشروطه‌خواهان، از کسروی تا ملک‌زاده، شیخ را بیشتر در جایگاه مخالف مشروطه می‌نشاند، و پس از انقلاب ۱۳۵۷ روایت رسمی او را در جایگاهی دیگر نشاند و نام او را بر یکی از بزرگراه‌های تهران گذاشت. توکلی طرقی، چنان‌که آمد، اعدام او را هم‌ارز فرهنگی اعدام لویی شانزدهم می‌خواند، و همین سنجش نشان می‌دهد که این رویداد تا امروز در کانون کشمکش روایت‌ها دربارهٔ معنای مشروطه مانده است."}]},{"id":"park-atabak","title":"واقعه پارک اتابک و خلع سلاح مجاهدین","date":{"solarYear":1289,"solarMonth":5,"solarDay":16,"gregorianYear":1910,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":7},"tier":"primary","category":"political","summary":"واقعه پارک اتابک نام رایج درگیری مسلحی است که در مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، اوت ۱۹۱۰ میلادی) در باغ و عمارت میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک در تهران روی داد. مجلس دوم و کابینهٔ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک، رئیس‌الوزراء، حکم خلع سلاح مجاهدان غیرنظامی را صادر کردند. گروهی از مجاهدان، از جمله یاران ستارخان سردار ملی و باقرخان سالار ملی و دستهٔ عبدالحسین‌خان سردار محیی، در همین پارک گرد آمدند و اسلحه را نگاه داشتند. نیروهای دولتی، سواران بختیاری و مجاهدانی که با دولت همراه بودند پارک را محاصره کردند. جنگ چند ساعت طول کشید. تیری استخوان ساق ستارخان را شکست. نیروهای دولت پارک را گرفتند و به روایت حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی نزدیک سیصد تن را دستگیر کردند.\n\nتاریخ روز جنگ در منابع یکدست نیست. ادوارد براون در پی‌نوشت کتاب «انقلاب ایران» آن را ۷ اوت ۱۹۱۰ میلادی می‌نویسد، که با ۱۶ مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی می‌خواند. مهدی ملک‌زاده در «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» جنگ را بعدازظهر می‌داند. دولت‌آبادی می‌نویسد ظهر همان روز ضرب‌الاجل دولت تمام شد و جنگ پنج ساعت به غروب مانده آغاز گردید. اگر ماه قمری پیش از آن بیست و نه روز بوده باشد، نخستین روز ماه بعد با همان ۷ اوت برابر می‌شود.\n\nداوری‌ها نیز یکی نیست. دولت‌آبادی حکم را یک‌سویه می‌خواند، زیرا سواران بختیاری را، که جزء قشون رسمی نمی‌دانست، در شمار مجریان گذاشتند. ملک‌زاده، که خود را از نزدیک‌ترین دوستان مستوفی‌الممالک می‌شمارد، کار را برای بستن بهانه بر لشکر روس در قزوین ناگزیر می‌داند و در همان حال از جنگ دولت با کسانی که مشروطه را گرفته بودند اظهار تأسف می‌کند. ونسا مارتین در دانشنامهٔ ایرانیکا خلع سلاح را دنبالهٔ برآمدن بختیاریان و ائتلاف اولیهٔ آنان با دموکرات‌ها می‌نویسد. احمد کسروی یادآور می‌شود که برخی از همین مردان، که یازده ماه در تبریز همدوش یکدیگر جنگیده بودند، در تهران به دو سوی میدان افتادند. شرح این اختلاف‌ها در بخش دیدگاه‌ها آمده است.","citations":[{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"جلد سوم، فصل پانزدهم، ص ۱۳۳ تا ۱۴۲ (نسخهٔ مورد استفاده؛ سرصفحه‌های چاپی در این بازه خوانا است)","text":"دولت‌آبادی نامهٔ قزوین، اقامت در پارک، حکم خلع سلاح، زمان جنگ و زخم ستارخان را نوشته است."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"کتاب ششم، فصل هفدهم، ص ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۴ (چاپ انتشارات علمی، مجلد سوم، حاوی کتاب ششم و هفتم)","text":"ملک‌زاده قانون چهارماده‌ای، اعلامیهٔ نظمیه، نشست دهم مرداد و محاصرهٔ پارک را آورده است."},{"sourceId":"browne","locus":"پی‌نوشت چاپ ۱۹۱۰، پیش از دیباچه","text":"براون خلع سلاح را در ۷ اوت ثبت کرده و از زخم ستارخان و مستمری او و باقرخان یاد می‌کند."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"مقالهٔ ونسا مارتین، بخش The Second Majles","text":"مارتین خلع سلاح را دنبالهٔ برآمدن بختیاریان و ائتلاف آنان با دموکرات‌ها می‌نویسد."},{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"داستان بارمحمدخان کرمانشاهی، رجوع به پیش‌آمد پارک اتابک (نسخهٔ مورد استفاده شمارهٔ چاپی خوانا در این موضع به دست نداد)","text":"کسروی ایستادن برخی یاران تبریز را در دو سوی میدان پارک روایت کرده است."}],"personIds":["sattar-khan","baqer-khan","yeprem","sardar-asad","sepehdar","samsam","haydar-khan","taqizadeh","behbahani","tabatabai","akhund-khorasani","ahmad-person","yahya-dowlatabadi"],"personDeeds":{"sattar-khan":"در پارک اتابک منزل کرد و در عمارت تیری استخوان ساقش را شکست.","baqer-khan":"مجاهدان را به پارک برد، در جنگ سالم دستگیر شد و با ستارخان به خانهٔ صمصام‌السلطنه رفت.","yeprem":"اعلامیهٔ خلع سلاح را منتشر کرد و دولت‌آبادی فرماندهی جنگ را به او نسبت می‌دهد.","sardar-asad":"دولت‌آبادی پس از جنگ او را کامروا و در عین حال هدف تنفر عمومی می‌نویسد.","sepehdar":"پیش از کابینهٔ مستوفی‌الممالک رئیس‌الوزراء بود و پس از جنگ در مازندران بر ضد دولت تحریک کرد.","samsam":"ستارخان و باقرخان را پس از جنگ به خانه‌اش بردند.","haydar-khan":"کسروی او را در پیش‌آمد پارک در دستهٔ دولتیان می‌نویسد.","taqizadeh":"پیش از جنگ از مجلس اخراج شد و در خود درگیری پارک حضور نداشت.","behbahani":"کشته شدنش در ۲۵ تیر زمینهٔ سیاسی قانون خلع سلاح را ساخت.","tabatabai":"مارتین او را در شمار رهبران روحانی اعتدالیون می‌آورد.","akhund-khorasani":"تلگراف برکناری تقی‌زاده و اخراج فداییان خارجی را فرستاد.","ahmad-person":"در این رویداد تصمیم‌گیر نظامی نبود.","yahya-dowlatabadi":"نامهٔ قزوین، ترتیب مهلت، و زخم ستارخان را ثبت کرد."},"personTitles":{"sattar-khan":"سردار ملی","baqer-khan":"سالار ملی","yeprem":"رئیس نظمیه","sardar-asad":"از ارکان دولت","sepehdar":"سپهدار اعظم","samsam":"ایلخان بختیاری","haydar-khan":"از اجتماعیون عامیون","taqizadeh":"از رهبران دموکرات","behbahani":"مجتهد تهران","tabatabai":"مجتهد تهران","akhund-khorasani":"مرجع نجف","ahmad-person":"پادشاه ایران","yahya-dowlatabadi":"نمایندهٔ مجلس"},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["پارک اتابک","خلع سلاح مجاهدین","زخمی شدن ستارخان"],"contextSections":[{"title":"دو نیروی مسلح در پایتخت پس از فتح تهران","body":"پس از آنکه ستون گیلان و ستون بختیاری در تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) تهران را گشودند و محمدعلی شاه قاجار را از سلطنت برداشتند، دسته‌های مسلح مجاهد در پایتخت ماندند. شرح فتح تهران در مدخل جداگانه است. آنچه برای این رویداد لازم است ترکیب نیرو در سال بعد است. دولت‌آبادی در جلد سوم «حیات یحیی» دو دسته را در برابر هم می‌گذارد: «گارد فاتح» از سوی انقلابیون، و «گارد محیی» از سوی سردار محیی و اعتدالیون. این دو دسته به روایت او پیوسته با یکدیگر ضدیت می‌کردند و اسباب اغتشاش فراهم می‌آوردند.\n\n{{quote:0}}\n\nشمار این مردان در منابع یکی است در کلیات و جدا در جزئیات. ملک‌زاده از حدود هزار مجاهد بی‌نظم در تهران سخن می‌گوید که حقوق کافی و منزل مناسب نداشتند، شب و روز را در خوابگاه‌ها یا گرد هم می‌گذراندند و از وضع خود ناراضی بودند. به نوشتهٔ او، اعمالی از برخی از ایشان سر می‌زد که با نظم عمومی سازگار نبود. همو می‌افزاید که نزدیک سیصد تن از این مجاهدان گرجی و قفقازی بودند، به وطن خود بازنمی‌گشتند، زیرا دولت روسیه بر آنان خشم داشت، و دیگران نیز نزدیک دو سال کسب و کار خود را رها کرده بودند. مجاهدان شهری تهران، به روایت ملک‌زاده، پس از فتح سلاح را کنار گذاشته به کار خود رفته بودند؛ کسانی که خانه و کار در شهرستان داشتند نیز بازگشته بودند. آنچه در تهران ماند، همان حدود هزار تنی بود که وسیلهٔ زندگی نداشتند و به دسته‌های جداگانه پیوستند.\n\nمجلس دوم در آبان ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، نوامبر ۱۹۰۹ میلادی) گشایش یافته بود. خزانه خالی بود، ادارهٔ ولایات پریشان، و قشون روسیه همچنان در شمال، از جمله در قزوین، مانده بود. مارتین می‌نویسد که تا میانهٔ ۱۲۸۹ مجلس به دو حزب دموکرات و اعتدالی، با هواداران مسلح در بیرون، تقسیم شد. شرح گشایش مجلس و ترکیب احزاب در مدخل مجلس دوم آمده است. آنچه به خلع سلاح ربط دارد این است که انحصار زور هنوز در دست دولت واحدی نبود.","quotes":[{"original":"دو دسته مجاهد یکی گارد فاتح از طرف انقلابیون دیگر گارد محیی از طرف سردار محیی و اعتدالیون دائماً با هم ضدیت می‌نمایند و اسباب اغتشاش فراهم می‌کنند مفسدین داخلی و محرکان خارجی هم در کار فتنه و فسادند و به آتش اختلاف دامن می‌زنند","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"جلد سوم، ص ۱۳۲","date":"نگارش دربارهٔ سال پس از فتح تهران، ۱۲۸۸ و ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۸ و ۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"دولت‌آبادی دو نیروی مسلح رقیب در پایتخت، گارد فاتح و گارد محیی، را زمینه‌ساز ناآرامی پیش از خلع سلاح می‌شمارد."}]},{"title":"احزاب، روزنامه‌ها و جابه‌جایی مناصب","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد در یکی از بحران‌های کابینه، محمدولی‌خان تنکابنی سپهدار اعظم و علیقلی‌خان سردار اسعد بختیاری شغل خود را عوض کردند: سپهدار اعظم وزارت داخله را گرفت و سردار اسعد وزارت جنگ را. ریاست سردار اسعد بر وزارت جنگ، به روایت همو، رؤسای عشایر جنوب را خوش نیامد، خاصه ایل قشقایی که رقیب بختیاریان بود. در کاشان نایب حسین کاشی به غارتگری پرداخت، در کرمانشاهان و لرستان اغتشاش برخاست، و در مازندران به تحریک مستبدین تهران فتنه ظاهر شد.\n\nمطبوعات نیز همین شکاف را بازتاب دادند. دولت‌آبادی روزنامهٔ «ایران نو» را ارگان فرقهٔ انقلابیون، «استقلال ایران» را ارگان فرقهٔ اتفاق و ترقی، که به مشاجرت با فرقهٔ اتحاد و ترقی ارامنه تشکیل شده بود، و روزنامهٔ «وقت» را ارگان اعتدالیون می‌نامد. این سه روزنامه به نوشتهٔ او دائماً با هم مجادلهٔ قلمی داشتند. مارتین حزب دموکرات را حدود بیست و هفت نماینده، بیشتر از شمال، به رهبری سید حسن تقی‌زاده می‌شمارد و هواداران بیرونی آنان را به حیدرخان عمواوغلی و محمدامین رسول‌زاده، با پیوند با اجتماعیون عامیون باکو، نسبت می‌دهد. اعتدالیون را شامل اشراف زمین‌دار، گروه‌های سنتی بازار و علما، به رهبری سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، می‌داند و می‌گوید دلیل وجودی‌شان بیشتر ایستادگی در برابر تندروی دموکرات‌ها بود.\n\nقدرت واقعی، به روایت مارتین، هنوز در دست مالکان و دیوانیان عالی‌رتبه بود، از جمله خان‌های بختیاری، که ثروت و حیثیت و تجربه‌شان در مناصب دولتی به کار می‌آمد. عدهٔ کمی از این گروه‌ها در خود مجلس نشسته بودند؛ از این رو، اداره و رجال بزرگ مجلس را به بازی می‌گرفتند و سرانجام بر آن چیره می‌شدند."},{"title":"آمدن ستارخان و باقرخان به تهران","body":"در همین ایام، دولت ستارخان سردار ملی و باقرخان سالار ملی را از تبریز به تهران طلبید. دولت‌آبادی می‌نویسد چون خبر حرکت آنان به تهرانیان رسید، عموم خود را برای استقبال آماده کردند. برخی از رؤسای انقلابیون، مخصوصاً آذربایجانیان، بیم داشتند که این دو تن در تهران آلت دست مخالفان ایشان شوند و می‌خواستند آنان به عنوان زیارت چندی به عتبات بروند. ستارخان و باقرخان به تهران آمدند.\n\nدولت‌آبادی پیش از ورودشان نامه‌ای به دوستی در قزوین نوشت و خواست که در موقع خلوت آن را برای ایشان بخوانند. در آن نامه از آنان خواست که چون به شهری پر از انقلاب و غرض شخصی وارد می‌شوند، خود را به هیچ فرقه اختصاص ندهند، در سیاست جاری و امور اجرائی مداخله نکنند، و شرف خود را که شرف ملت است نگاه دارند.\n\n{{quote:0}}\n\nبه روایت همو، نامه را در قزوین برای آنان خواندند، اما اثری نبخشید. پس از چند روز ستارخان و باقرخان با استقبالی که دولت‌آبادی آن را در خور پادشاهان می‌شمارد وارد تهران شدند. در مجلس از آنان پرسید که آیا نامه را خوانده‌اند؛ گفتند بلی. دولت‌آبادی امیدوار بود به آنچه نوشته رفتار کنند و یادآور شد که این پرسش از آن روست که آنان بی‌سوادند. چندی با ابهت به دید و بازدید پرداختند. شاهزادگان بزرگ و رجال درجهٔ اول به روایت او با آنان رفتار چاکرانه کردند و وزیران تمکین نمودند. مدتی میهمان دولت بودند. سپس ستارخان در پارک میرزا علی‌اصغرخان اتابک، که دولت‌آبادی آن را بهترین پارک‌های تهران می‌خواند، اقامت کرد و باقرخان در باغ عشرت‌آباد منزل گزید.\n\nدولت‌آبادی می‌نویسد انقلابیون از الفت با آنان خودداری کردند، اما اعتدالیون با ایشان جوشش نمودند. به ملازمه، رابطهٔ آنان با سپهدار اعظم و دو سردار گیلانی، یعنی فتح‌الله‌خان سردار منصور و عبدالحسین‌خان سردار محیی، گرم شد و با سردار اسعد و دیگر سرداران بختیاری آمیزش نکردند. اعتدالیون این موافقت را غنیمت دانستند و به دسته‌بندی بر ضد انقلابیون پرداختند؛ و این همان چیزی بود که انقلابیون از آمدن ستارخان و باقرخان به تهران بیم داشتند.\n\nزمینهٔ بیرون آمدن این دو تن از آذربایجان نیز خالی از فشار خارجی نبود. دولت‌آبادی در فصل پیش از این، در شرح اردبیل، می‌نویسد مخبرالسلطنه، والی آذربایجان، ستارخان را حکومت اردبیل داده بود، و این کار، در صورتی که روس‌ها به حکومت خود مخبرالسلطنه در تبریز راضی نبودند و اصرار داشتند ستارخان در آذربایجان نماند، برخلاف میل آنان بود. طلبیدن سردار ملی و سالار ملی به تهران را باید در همین فضا خواند، نه فقط به عنوان تجلیل.","quotes":[{"original":"حضرت سردار و حضرت سالار محترم نگارنده مدال‌های شما را زیب بر و دوش اشخاص بزرگ مشاهده کرده‌ام این شرف و افتخار که شما تحصیل کرده‌اید متعلق است به تمام ملت و حفظش فریضهٔ ذمهٔ شما است اکنون وارد می‌شوید به شهری که پر است از انقلاب و غرض‌های شخصی می‌ترسم نگذارند شما به تکالیف خود رفتار کنید و به واسطهٔ لطمه‌ای که به شرف و افتخار شما بخورد غباری به دامن ملت برسد همان بهتر که چون وارد تهران شدید شاه و نایب‌السلطنه و مجلس مقدس را زیارت کرده در منزل خود ساکن شوید نسبت خود را به تمام خلق یکسان بدانید خود را اختصاص به هیچ فرقه ندهید مداخله در سیاست حاضر ننمایید دخیل امور اجرائیه نشوید بلکه در هیچ کار مداخله نکنید تا بتوانید شرف خود را که عین شرف ملت است محفوظ بدارید","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"جلد سوم، ص ۱۳۳ و ۱۳۴","date":"نگارش دربارهٔ ماه‌های پیش از مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۱۹۱۰ میلادی)","context":"دولت‌آبادی این نامه را پیش از ورود ستارخان و باقرخان به تهران، برای خواندن در قزوین، نوشت تا آنان را از فرورفتن در دسته‌بندی پایتخت بازدارد."}]},{"title":"انجمن احرار، حکم نجف و قتل بهبهانی","body":"اعتدالیون، به روایت دولت‌آبادی، ضرغام‌السلطنه بختیاری را، که با سردار اسعد ضدیت داشت، تحریک کردند که به حضرت عبدالعظیم برود و ساز مخالفت را آغاز کند. ضرغام‌السلطنه چند روز در آنجا ماند. دولت‌آبادی او را در این وقت «مردی کم‌عقل» و «اسباب دست» مخالفان انقلابیون می‌خواند و این داوری از آنِ اوست. سپس فرقه‌ای به نام احرار تشکیل شد و جمعی از تجار و کسبه در آن شرکت کردند. انجمن، سردار ملی و سالار ملی و رؤسای اعتدالیون را دعوت کرد. انقلابیون کوشیدند میان ستارخان و باقرخان اختلاف بیندازند. ستارخان در دعوت انجمن حاضر نشد، اما باقرخان رفت و در آنجا نطقی کرد. به روایت دولت‌آبادی، سالار ملی گفت خود می‌رود دست چند نمایندهٔ انقلابی را می‌گیرد و از مجلس بیرون می‌کند. این سخن هیاهو انداخت. تقی‌زاده و چند تن از رفقایش به سردار اسعد توسل جستند و سردار اسعد آماده کرد که اگر سالار ملی به آنان تعرض کند، با نیروی بختیاری از آنان دفاع کند. سالار ملی سخن خود را دنبال نکرد.\n\nروحانیون و سپهدار اعظم و اعتدالیون، به روایت دولت‌آبادی، از این راه نیز مأیوس شدند و به علمای نجف متوسل گردیدند. آنان تقی‌زاده را منبع فتنه می‌پنداشتند و اتحاد او را با سردار اسعد سبب انقلابات می‌شمردند. حکم علمای نجف بر ضد تقی‌زاده صادر شد و دولت‌آبادی انجام این کار را به بد‌تدبیری سید عبدالله بهبهانی و بستگان او نسبت می‌دهد. مارتین می‌نویسد آخوند ملا محمدکاظم خراسانی در ژوئن ۱۹۱۰، برابر خرداد و تیر ۱۲۸۹، به دولت تلگراف کرد و برکناری تقی‌زاده را از مجلس خواست، بر این اساس که او بی‌دین و فعالیتش زیان‌آور است؛ علما نیز اخراج فداییان خارجی را می‌خواستند، که دموکرات‌ها برای حفظ نفوذ خود به آنان تکیه داشتند.\n\nسردار اسعد کوشید میان بهبهانی و تقی‌زاده را اصلاح دهد. بهبهانی نپذیرفت. در همین احوال کابینهٔ سپهدار اعظم رو به سقوط رفت. ابوالقاسم‌خان ناصرالملک نیز توقف در تهران را صلاح ندید و از ایران بیرون رفت. پس از رفتن او، کابینهٔ سپهدار اعظم برهم خورد. در فاصلهٔ سقوط این کابینه و تشکیل کابینهٔ مستوفی‌الممالک، به روایت دولت‌آبادی، در اول شبی چند تن مسلح به خانهٔ بهبهانی رفتند و او را با چند گلوله کشتند و گرفتار نشدند. تاریخ این قتل در منابع دیگر ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۱۰ میلادی، برابر ۲۵ تیر ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی) و برابر است، چنان‌که مارتین با استناد به تلگراف چارلز مارلینگ، کاردار بریتانیا، و به تقی‌زاده ثبت کرده است. شرح قتل در مدخل جداگانه است.\n\nکشته شدن بهبهانی هیجان سختی در عوام پدید آورد. حکم نجف بر ضد تقی‌زاده آشکار شد. تقی‌زاده از مجلس اخراج شد و به آذربایجان رفت. براون خروج او را از پایتخت در حدود اول اوت، برابر ۱۰ مرداد، می‌نویسد. پس از آن، به روایت دولت‌آبادی، میرزا علی‌محمدخان، همشیره‌زادهٔ تقی‌زاده، و میرزا عبدالرزاق‌خان همدانی، هر دو از جوانان انقلابی را مجاهدان سردار محیی به تلافی قتل بهبهانی کشتند. مارتین، با استناد به تقی‌زاده، می‌نویسد داوطلبان مسلح اصناف تهران سر راه حیدرخان عمواوغلی را بستند و علی‌محمدخان تربیت، از اجتماعیون عامیون، را کشتند."},{"title":"کابینهٔ مستوفی‌الممالک و مسئلهٔ سلاح","body":"کابینهٔ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک بر سر کار آمد. دولت‌آبادی وزیران را چنین می‌نویسد: عبدالحسین میرزا فرمانفرما وزیر داخله، حسینقلی‌خان نواب وزیر خارجه، میرزا احمدخان قوام‌السلطنه وزیر جنگ، و مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله وزیر مالیه. ملک‌زاده حکیم‌الملک را نیز وزیر معارف می‌نامد و می‌گوید او و نواب از اعضای برجسته و مؤسسان حزب دموکرات بودند؛ قوام‌السلطنه به اصرار صنیع‌الدوله وزارت مالیه را نپذیرفت و صنیع‌الدوله خود آن را برداشت؛ فرمانفرما نیز به عضویت کابینه درآمد. ترکیب دقیق مناصب مالیه در این دو روایت یکی نیست. آنچه مسلم است ریاست دولت با مستوفی‌الممالک است و وزارت جنگ با قوام‌السلطنه.\n\nملک‌زاده شرح حالی دراز از مستوفی‌الممالک می‌آورد و او را مردی پاک‌دامن و مورد اعتماد اشراف و مشروطه‌خواهان، حتی انقلابیون، می‌خواند. این ستایش را باید به دوستی دیرینهٔ نویسنده با رئیس‌الوزراء نسبت داد. آنچه به رویداد پارک ربط دارد، تشخیص او از «بزرگ‌ترین مشکل» پیش روی دولت و نمایندگان است: مسئلهٔ مجاهدان.\n\nبه نوشتهٔ ملک‌زاده، دولت روسیه، که از تغییر رژیم در ایران ناراضی بود، به بهانهٔ خودسری مجاهدان و ناامنی در مرکز، روزبه‌روز به دولت فشار می‌آورد و تهدید می‌کرد که اگر مجاهدان خلع سلاح نشوند، برای حفظ اتباع و مؤسسات تجاری و بانک و راه شوسه، ناچار است قشون به تهران بفرستد. قشون روس متمرکز در قزوین را ملک‌زاده چون شمشیری بالای سر دولت و مردم تهران می‌آویزد. دولت و وکلای مجلس، اعم از اعتدالی و دموکرات، به روایت او به این حقیقت پی بردند و پس از جلسات متعدد موافقت کردند که برای بستن بهانه بر روس‌ها و تأمین امنیت داخلی، چاره‌ای جز کنار گذاشتن اسلحه توسط مجاهدان نیست.\n\n{{quote:0}}\n\nدولت‌آبادی همین را از زاویه‌ای دیگر می‌بیند. به نوشتهٔ او، کابینهٔ مستوفی‌الممالک از مجلس «اختیار عام» برای خلع سلاح مجاهدان گرفت و با تکیه بر قدرت بختیاری، قدرت مجاهدان انقلابی، و قدرت یپرم‌خان، که پس از فتوحات آذربایجان به تهران برگشته و ریاست کل نظمیه را داشت، در صدد برآمد گارد محیی، یعنی قوهٔ مسلح اعتدالیون، را محو کند. از طرف نظمیه اعلان رسمی درآمد که مجاهدان باید اسلحهٔ خود را به دولت بفروشند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"دولت روس که قبل از تغییر رژیم در ایران ناراضی بود و جز دامنه دادن به نفوذ و سلطهٔ خود در ایران منظوری نداشت... به بهانهٔ خودسری مجاهدین و عدم امنیت در مرکز... روزبه‌روز به دولت فشار می‌آورد و دولت را تهدید می‌کرد که اگر مجاهدین خلع سلاح نشوند و به وضع ناامنی فعلی خاتمه داده نشود برای حفظ مصالح و امنیت اتباع و مؤسسات تجارتی و بانک و راه شوسه مجبورند قشون به تهران وارد کنند. قشون روس متمرکز در قزوین چون شمشیر بالای سر دولت و مردم تهران آویخته بود.","speaker":"مهدی ملک‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار انقلاب مشروطه","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"کتاب ششم، فصل هفدهم، ص ۱۳۴۵","date":"نگارش دربارهٔ تابستان ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۱۹۱۰ میلادی)","context":"ملک‌زاده فشار سفارت و قشون روس در قزوین را یکی از علل تصمیم دولت و مجلس به خلع سلاح مجاهدان می‌شمارد."},{"original":"کابینهٔ مستوفی‌الممالک مشغول کار می‌شود و از مجلس اختیار عام در خلع سلاح مجاهدین می‌گیرد... قدرت بختیاری و قدرت مجاهدین انقلابی و قدرت یپرم‌خان که پس از فتوحات آذربایجان مراجعت به تهران نموده ریاست کل نظمیه را دارد در صدد می‌شود گارد محیی را یعنی قوهٔ مسلح اعتدالیون را محو نماید این است که از طرف نظمیه اعلان رسمی می‌شود که مجاهدین باید اسلحهٔ خود را به دولت بفروشند","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"جلد سوم، ص ۱۳۷","date":"نگارش دربارهٔ تیر و مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۱۹۱۰ میلادی)","context":"دولت‌آبادی تشکیل کابینهٔ مستوفی‌الممالک، گرفتن اختیار خلع سلاح از مجلس، و هدف از میان بردن گارد محیی را در پی قتل بهبهانی روایت می‌کند."}]}],"whatHappened":[{"title":"قانون خلع سلاح و نشست دهم مرداد","body":"ملک‌زاده متن قانونی چهار ماده‌ای را می‌آورد که به نوشتهٔ او مجلس شورای ملی تصویب کرد و به دولت ابلاغ نمود. از مادهٔ سوم و چهارم در نسخهٔ خوانا این است که هر کس در مقابل این حکم تمرد کند به قوهٔ قهریه گرفتار خواهد شد، و از مجامع و مطبوعاتی که موجب فساد و هیجان باشد به قوهٔ قهریه جلوگیری می‌شود. جوهر قانون، به روایت همو، این بود که جز سپاهیان و پاسبانان شهربانی و ژاندارم، دیگری حق داشتن اسلحه ندارد.\n\nبرای آنکه تصمیم با توافق رؤسای ملت و سرداران انجام شود، از ستارخان، باقرخان و نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنه دعوت کردند که در مجلس حاضر شوند و همراه دولت مشکل مجاهدان را حل کنند. ملک‌زاده می‌نویسد، اگر اشتباه نکرده باشد، در روز دهم مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱ اوت ۱۹۱۰ میلادی، جلسه‌ای در مجلس با حضور ستارخان، باقرخان، صمصام‌السلطنه، هیئت دولت و لیدرهای پارلمانی تشکیل شد و چند ساعت طول کشید. حاضران، که از خودسری برخی مجاهدان دلتنگ بودند و از خطر قشون روس آگاه، موافقت کردند قانونی به تصویب برسد که مجاهدان مکلف باشند ظرف چهل و هشت ساعت اسلحهٔ خود را به مقامات دولتی تحویل دهند، وگرنه مجازات شوند. ملک‌زاده می‌گوید ستارخان از آن جلسه با رضایت خاطر بیرون رفت و همگی گمان کردند مسئله حل شده است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"اگر اشتباه نکرده باشم در روز دهم مرداد جلسه‌ای در مجلس با حضور ستارخان، باقرخان، صمصام‌السلطنه، هیئت دولت و لیدرهای پارلمانی تشکیل یافت که چند ساعت به طول انجامید و چون همگی از خودسری و رفتار عده‌ای از مجاهدین ناراضی و دلتنگ بودند و از خطری که از طرف قشون روس متوجه تهران بود آگاهی داشتند موافقت کردند که قانونی به تصویب برسد که برطبق آن جز سپاهیان و پاسبانان شهربانی و ژاندارم دیگری حق داشتن اسلحه نداشته باشد و مجاهدین مکلفند در ظرف چهل و هشت ساعت اسلحهٔ خود را به مقامات دولتی تحویل بدهند و الا مجازات خواهند شد. می‌گویند ستارخان از آن جلسه با رضایت خاطر بیرون رفت","speaker":"مهدی ملک‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار انقلاب مشروطه","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"کتاب ششم، فصل هفدهم، ص ۱۳۴۵ و ۱۳۴۶ (چاپ انتشارات علمی، مجلد سوم)","date":"انتشار متن دربارهٔ ۱۰ مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۱ اوت ۱۹۱۰ میلادی)","context":"ملک‌زاده نشست مجلس را، که به نوشتهٔ او با حضور ستارخان و باقرخان و صمصام‌السلطنه و هیئت دولت بر سر قانون خلع سلاح برگزار شد، روایت می‌کند و از رضایت ظاهری ستارخان در خروج از جلسه خبر می‌دهد."}]},{"title":"اعلان نظمیه و نزاع بر سر بهای تفنگ","body":"پس از انتشار قانون، به روایت ملک‌زاده، جز مجاهدانی که تحت امر یپرم‌خان بودند و نظم و حقوق کافی داشتند، و جز دستهٔ حیدرخان عمواوغلی که به حزب دموکرات بستگی داشت، سایر مجاهدان دسته به دسته به سوی پارک اتابک رفتند و در خانهٔ ستارخان قرار گرفتند. سردار محیی نیز با مجاهدانی که تحت ریاستش بودند آمد. مجاهدان قفقازی به آنان پیوستند. ضرغام‌السلطنه بختیاری، فاتح اصفهان، که از اوضاع ناراضی بود، با عده‌ای سوار بختیاری ملحق شد، و جمعی از بازاریان نیز در پارک گرد آمدند.\n\nیپرم‌خان، رئیس کل نظمیه، به روایت ملک‌زاده در روز، برابر ۱۲ مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی و ۳ اوت ۱۹۱۰ میلادی، اعلامیهٔ مفصلی در تهران منتشر کرد. ملک‌زاده از نقل تمام متن خودداری می‌کند و خلاصه می‌آورد: کلیهٔ کسانی که اسلحه دارند، بدون استثنا و فوت وقت، باید اسلحهٔ خود را به مأمورین نظمیه تحویل دهند و قیمت آن را دریافت کنند، به غیر از تفنگ‌های دولتی که برای آنها قیمتی داده نخواهد شد؛ متخلفین به سخت‌ترین نحو مجازات خواهند شد. در اعلامیه حتی آمده بود کسانی که اسلحهٔ خود را مخفی کنند یا از تسلیم امتناع نمایند تیرباران خواهند شد.\n\n{{quote:0}}\n\nنزاع بر سر پول، کار را سخت‌تر کرد. ملک‌زاده می‌نویسد دولت حاضر بود پول اسلحهٔ شخصی را بپردازد، اما از پرداخت بها برای تفنگ‌هایی که متعلق به خودش می‌دانست امتناع داشت. مجاهدانی که تفنگ دولتی در دست داشتند می‌گفتند این تفنگ را در میدان جنگ از خصم گرفته‌اند و دولت باید پول آن را بدهد. حقیقت مطلب، به روایت او، این بود که مجاهدان قدرت و پشتوانهٔ خود را همان تفنگ‌ها می‌دانستند و یقین داشتند اگر آن را از دست بدهند، باید بیکار بروند. همچنین مبلغی گزاف از بابت حقوق گذشته مطالبه می‌کردند، چون چند ماه بود حقوق کافی به آنان داده نشده بود، و دولت با مشکلات مالی فقط حاضر بود مبلغ ناچیزی بدهد و آنان را برای همیشه مرخص کند.\n\nدولت‌آبادی همین حکم فروش اسلحه را از زاویهٔ شمول آن می‌سنجد. به نوشتهٔ او، اگر حکم را دربارهٔ عموم مجاهدان، یعنی از هر دو طرف، اجرا می‌کردند، بی‌خونریزی پیش می‌رفت؛ اما چون نظر به یک طرف بود و سوار بختیاری، که جزء قشون رسمی دولت نبود، جزو مأمورین اجرا محسوب می‌شد به این عنوان که آنان سوار نظامی‌اند، فقط مجاهدان سردار محیی و بستگان سردار ملی و سالار ملی طرف حکم واقع شدند. حرف ایشان این بود که اگر باید خلع سلاح شود، غیر قشون رسمی دولت همه باید مشمول این حکم باشند و استثنا از روی غرض است.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"کلیهٔ کسانی که دارای اسلحه هستند بدون استثنا و فوت وقت باید اسلحهٔ خود را تحویل مأمورین نظمیه بدهند و قیمت آن را دریافت دارند به غیر تفنگ‌های دولتی که برای آنها قیمتی داده نخواهد شد. متخلفین به سخت‌ترین نحو مجازات خواهند شد. در اعلامیهٔ مذکور حتی ذکر شده بود کسانی که اسلحهٔ خود را مخفی کنند یا امتناع از تسلیم نمایند تیرباران خواهند شد.","speaker":"مهدی ملک‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار انقلاب مشروطه","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"کتاب ششم، فصل هفدهم، ص ۱۳۴۹ و ۱۳۵۰","date":"خلاصهٔ اعلامیهٔ نظمیه به تاریخ، برابر ۱۲ مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۳ اوت ۱۹۱۰ میلادی)","context":"ملک‌زاده متن کامل اعلامیهٔ یپرم‌خان را نمی‌آورد و به این خلاصه بسنده می‌کند؛ جملهٔ تیرباران از روایت اوست، نه نقل کلمه به کلمهٔ اعلامیه."},{"original":"مسلم است اگر این حکم را دربارهٔ عموم مجاهدین یعنی از هر دو طرف نموده بودند بی‌خونریزی اجرا می‌شد ولی چون نظر به یک طرف است و سوار بختیاری که جزء قشون رسمی دولت نیست جزو مأمورین اجرای این حکم محسوب می‌گردد به عنوان اینکه آنها سوار نظامی‌اند لهذا مجاهدین سردار محیی و بستگان سردار و سالار ملی که همه با هم یک دسته شده‌اند فقط طرف این حکم واقع می‌شوند و حرفشان این است که اگر باید خلع سلاح شود غیر قشون رسمی دولت همه باید مشمول این حکم باشند و استثنا از روی غرض است.","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"جلد سوم، ص ۱۳۷ و ۱۳۸","date":"نگارش دربارهٔ مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، اوت ۱۹۱۰ میلادی)","context":"دولت‌آبادی پس از نقل اعلان نظمیه، اعتراض مجاهدان پارک را به معاف ماندن سواران بختیاری از حکم خلع سلاح بیان می‌کند."}]},{"title":"گردآمدن در پارک و میانجی‌گری‌های ناکام","body":"در حکم نظمیه، به روایت دولت‌آبادی، وقت معینی را آخر مدت قرار دادند که اگر تا آن وقت مجاهدان اسلحه را ندادند، مأموران به قوهٔ قهریه اسلحه را از آنان بگیرند. پیش از صدور حکم، از سوی برخی نمایندگان مجلس اقدامی برای اصلاح میان سپهدار اعظم و سردار اسعد و سردار ملی و سالار ملی شد و آنان را واداشتند قسم بخورند، اما چون اساس نداشت بی‌نتیجه ماند. در ایام مهلت نیز وکلا مکرر کوشیدند مجاهدان به طیب خاطر خلع سلاح شوند؛ سودی نداد.\n\nاز یک طرف، سالار ملی با نوکرهای خود به منزل ستارخان در پارک اتابک رفت و هر چه ممکن بود مجاهدان را در آنجا جمع کرد. تصور می‌کردند به احترام ستارخان کسی به آن محل تجاوز نکند. کسبه و اصناف و روحانیون به آنان اطمینان دادند. سپهدار اعظم نیز مساعدت نمود، اما خود داخل نشد، بلکه از شهر تهران به عمارت ییلاقی‌اش در زرگنده، در جوار سفارت روس، رفت. از طرف دیگر، دولتیان و کابینهٔ جدید و بختیاری‌ها با حرارت تهیه می‌دیدند که اگر در موعد تسلیم نشدند، آنان را قهراً خلع سلاح کنند. مجاهدان انقلابی نیز، اگرچه قسمت مهم آنان مأمور فارس شده و رفته بودند، هر چه در تهران بودند زیر پرده برای کمک به قوهٔ دولتی آماده می‌شدند. هر چه آخر مدت نزدیک‌تر می‌شد، جمعیت مجاهدان در پارک افزوده می‌گشت. دولتیان از اطراف سنگر می‌بستند و پارکیان مهیای جنگ و مدافعه می‌شدند.\n\nستارخان و باقرخان، به روایت ملک‌زاده، با آنکه در مجلس از قانون اظهار رضایت کرده بودند، تحت تأثیر مجاهدان و سران آنان قرار گرفتند و به این عنوان که نمی‌توانند جمعی را که به ایشان پناه آورده‌اند از خود برانند، تن به قانون ندادند. دولت‌آبادی همین را از زبان خود ستارخان چنین می‌آورد که او شخصاً راضی نبود جنگ در خانه‌اش درگیرد، اما حاضر نشد کسانی را که به خانه‌اش پناه آورده‌اند رها کند، خاصه که گمان می‌کرد تهدید دولت به فعلیت نرسد.\n\n{{quote:0}}\n\nیک روز به آخر مدت مانده، به روایت دولت‌آبادی، سفیر آلمان و سفیر عثمانی نزد ستارخان رفتند و نصیحت دادند که مجاهدان اسلحهٔ خود را به دولت بفروشند؛ سودی نبخشید. ملک‌زاده می‌نویسد همان روزی که عصر آن جنگ شد، دولت و نمایندگان مجلس آخرین سعی خود را برای قانع کردن مجاهدان به کار بردند و به جایی نرسید. حتی مستوفی‌الممالک مصمم شد شخصاً به پارک اتابک برود؛ هیئت وزرا پس از گفتگو صلاح ندانستند و گفتند ممکن است مجاهدان مانع مراجعت او شوند و او را نگاه دارند. مردم تهران از همه طبقات از پیشامد جنگ میان آزادی‌خواهان متأثر بودند و جمعی از ریش‌سفیدان را از طرف خود به پارک فرستادند؛ سعی نمایندگان تجار و اصناف نیز به جایی نرسید.\n\nمیرزا سلیمان‌خان میکده، از معتمدان مستوفی‌الممالک، به روایت ملک‌زاده شبی که فردای آن جنگ پارک درگرفت با رئیس‌الوزراء بود. ملک‌زاده نقل می‌کند که میکده هیچ‌وقت او را مانند آن شب پریشان و متأثر ندیده بود.\n\n{{quote:1}}\n\nملک‌زاده می‌افزاید اگر وضع مجاهدان و ناامنی در تهران چند هفتهٔ دیگر دوام می‌یافت، روس‌ها قشون وارد تهران می‌کردند و استقلال مملکت به مخاطره می‌افتاد. از این رو، به نوشتهٔ او، دولت و مجلس با چشم گریان و قلب متأثر به خلع سلاح قهری تن دادند. این داوری ملک‌زاده است و بخش دیدگاه‌ها آن را پی می‌گیرد.","quotes":[{"original":"ستارخان خود شخصاً راضی نیست که این جنگ در خانهٔ او بشود ولی با آنکه مکرر خواسته‌اند او را از میان معرکه بیرون آورند قبول نمی‌کند و نمی‌خواهد چون به خانهٔ او پناه آورده‌اند از آنها دوری کند خصوصاً که تصور می‌کند تهدید باشد و فعلیت پیدا نکند","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"جلد سوم، ص ۱۳۸ و ۱۳۹","date":"نگارش دربارهٔ روزهای منتهی به جنگ پارک اتابک، مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، اوت ۱۹۱۰ میلادی)","context":"دولت‌آبادی موضع ستارخان را پس از میانجی‌گری سفیران و پیش از انقضای ضرب‌الاجل چنین روایت می‌کند."},{"original":"میرزا سلیمان‌خان میکده می‌گفت من شبی که فردای آن جنگ پارک پیش آمد با مستوفی‌الممالک بودم هیچ‌وقت او را مثل آن شب پریشان‌خاطر و متأثر ندیده بودم تا صبح نخوابید و مکرر می‌گفت چقدر جای تأسف است که من مجبور بشوم با کسانی که در راه آزادی و به دست آوردن مشروطیت آن‌همه فداکاری کرده‌اند جنگ بکنم و به روی آنها شمشیر بکشم.","speaker":"مهدی ملک‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار انقلاب مشروطه، به نقل از میرزا سلیمان‌خان میکده","work":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"کتاب ششم، فصل هفدهم، ص ۱۳۴۷","date":"روایت شب پیش از جنگ پارک اتابک، مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، اوت ۱۹۱۰ میلادی)","context":"ملک‌زاده، که خود را از دوستان نزدیک مستوفی‌الممالک می‌شمارد، پریشانی رئیس‌الوزراء را در شب پیش از حمله از زبان میکده نقل می‌کند."}]},{"title":"محاصره و جنگ","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد ظهر همان روز ضرب‌الاجل دولت تمام شد. قشون دولتی و بختیاری‌ها و مجاهدان انقلابی اطراف پارک را گرفتند. پنج ساعت به غروب مانده جنگ شروع شد و سه ساعت از شب گذشته ختم گردید. جنگ از هر دو سو کشتگانی بر جا گذاشت. سرانجام با گلوله‌های شرفنل، بمب، و حملهٔ بختیاری‌ها و قشون دولتی، پارک را تصرف کردند. در هنگام تصرف جمعی را کشتند و قریب سیصد نفر را دستگیر نمودند.\n\nملک‌زاده زمان را بعدازظهر می‌گذارد. به نوشتهٔ او، قوای دولتی مرکب از هزار نفر بختیاری، به ریاست یکی از سرداران بختیاری، و نیروهایی که در تهران بودند، با چند عراده توپ، پارک اتابک را محاصره کردند و عمارات اطراف را نیز گرفتند. محصوران به سختی ایستادند. برای آنکه بتوانند نیروی دولت را از پای درآورند، عده‌ای از مجاهدان بالای درخت‌های بلند چنار و به عمارت بزرگ سه‌طبقهٔ وسط پارک، که بر اطراف و خیابان‌هایی که قشون دولت در آنجا داشت مسلط بود، رفتند. آتش‌زنندگان در بزرگ پارک را به وسیلهٔ نفت آتش زدند و با شلیک توپ چند قطعه از دیوار خراب شد. چون محاصره سخت گردید، جمعی تسلیم شدند و عده‌ای از در پشت پارک فرار کردند.\n\nبراون در پی‌نوشت کتاب خود، که روایت منظم را در فتح تهران و اعادهٔ مشروطه نگاه می‌دارد و رویدادهای ۱۹۱۰ را فقط فهرست می‌کند، همین روز را «بمباران و خلع سلاح قهری فداییان» در ۷ اوت می‌نامد و زخم ستارخان و مستمری گرفتن او و باقرخان را در پی آن می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر ترجمه، «۱۵ ژوئیه» همان تاریخی است که براون نوشته؛ اختلاف یک‌روزه با مارتین به او نسبت داده می‌شود، نه اصلاح می‌گردد. واژهٔ «فداییان» در ترجمه همان لفظ متن انگلیسی است و در اینجا به معنی جنگجویان داوطلب است، نه عنوان سازمانی جداگانه.","quotes":[{"original":"No attempt has been made to deal with the most recent events, of which the assassination of Sayyid 'Abdu'llah-i-Bahbahani (July 15); the withdrawal of Taqi-zada from the capital to Tabriz (about August 1); the bombardment and forcible disarmament of the fidais (August 7, 1910); the wounding of Sattar Khan and the pensioning of him and Baqir Khan; the intrigues of the Sipahdar-i-A'zam; the recent attempt of the Russians to extort concessions as the price of the withdrawal of their troops...; and the death of the late Regent, 'Azudu'l-Mulk, on Sept. 22, are the most important.","translation":"کوششی برای پرداختن به تازه‌ترین رویدادها نشده است، که از آن میان قتل سید عبدالله بهبهانی (۱۵ ژوئیه)؛ خروج تقی‌زاده از پایتخت به تبریز (حدود ۱ اوت)؛ بمباران و خلع سلاح قهری فداییان (۷ اوت ۱۹۱۰)؛ زخم برداشتن ستارخان و مستمری گرفتن او و باقرخان؛ توطئه‌های سپهدار اعظم؛ تلاش اخیر روس‌ها برای گرفتن امتیاز در برابر بیرون بردن سپاه‌شان؛ و مرگ نایب‌السلطنهٔ پیشین، عضدالملک، در ۲۲ سپتامبر، از همه مهم‌ترند.","speaker":"ادوارد براون","speakerTitle":"ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج","work":"انقلاب ایران","workType":"کتاب تاریخ","page":"پی‌نوشت چاپ ۱۹۱۰، پیش از دیباچه","date":"انتشار ۱۹۱۰ میلادی، برابر ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی)","context":"براون روایت منظم کتاب را در اعادهٔ مشروطه نگاه می‌دارد و رویدادهای سال ۱۹۱۰، از جمله خلع سلاح ۷ اوت، را فقط در پی‌نوشت فهرست می‌کند. تاریخ قتل بهبهانی را ۱۵ ژوئیه نوشته است؛ مارتین همان قتل را ۱۶ ژوئیه می‌داند."}]},{"title":"زخم ستارخان و دستگیری‌ها","body":"دربارهٔ وضع ستارخان در هنگام جنگ، دو روایت در جزئیات فرق دارند و در اصل زخم یکی‌اند. دولت‌آبادی می‌نویسد ستارخان خود در جنگ شرکت نداشت و در عمارت پارک نشسته بود که تیری به پایش خورد و استخوان قلم پا را خرد کرد. او را با پای شکسته، و باقرخان را سالم، دستگیر کردند و به خانهٔ صمصام‌السلطنه بختیاری، که در جوار پارک واقع بود، بردند و در آنجا به معالجهٔ پای ستارخان پرداختند.\n\n{{quote:0}}\n\nملک‌زاده می‌نویسد در موقع جنگ و زد و خورد داخل پارک، ستارخان در سرسرای عمارت مجروح شد و گلوله استخوان پایش را شکست. بلافاصله فرماندهان قشون دولتی به ملاقات او، که روی زمین افتاده بود و خون از پایش جاری بود، رفتند و به زخم‌بندی و معالجه‌اش پرداختند. این دو روایت یکدیگر را نفی نمی‌کنند: یکی بر جای زخم و انتقال به خانهٔ صمصام‌السلطنه تأکید دارد، دیگری بر رسیدگی فوری فرماندهان در سرسرا.\n\nشمار کشته‌ها در این منابع به رقم واحد نمی‌رسد. دولت‌آبادی از «جمعی از طرفین» و کشته شدن «جمعی از جوانان وطن از دو طرف» سخن می‌گوید و می‌افزاید چون وزیر جنگ بی‌تجربه بود، جوانان تازه‌وارد به نظام را، که از خود او بی‌تجربه‌تر بودند، به جنگ آورد و شمار کشتگان بسیار بود. ملک‌زاده نیز از کشتار و فرار و تسلیم می‌گوید، اما رقم جداگانه‌ای برای کشته‌ها به دست نمی‌دهد. رقم نزدیک سیصد تن در روایت دولت‌آبادی شمار دستگیرشدگان است، نه شمار کشتگان.","quotes":[{"original":"ستارخان که خود شامل جنگ نبوده و در عمارت پارک نشسته تیری به پایش می‌خورد و استخوان قلم پا را خرد می‌کند ستارخان را با پای شکسته و باقرخان را سالم دستگیر نموده به خانهٔ صمصام‌السلطنه بختیاری که در جوار پارک واقع است می‌برند و آنجا مشغول معالجهٔ پای ستارخان می‌شوند","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"جلد سوم، ص ۱۳۹","date":"نگارش دربارهٔ جنگ پارک اتابک، مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، اوت ۱۹۱۰ میلادی)","context":"دولت‌آبادی محل اصابت تیر، نشستن ستارخان در عمارت، و انتقال او و باقرخان به خانهٔ صمصام‌السلطنه را روایت می‌کند."}]},{"title":"اختلاف روایت در رفتن سردار محیی و ضرغام‌السلطنه","body":"شب پیش از واقعه، به روایت دولت‌آبادی، که تا اندازه‌ای مسلم شده بود جنگ درخواهد گرفت، عبدالحسین‌خان سردار محیی، که دولت‌آبادی او را یکی از مؤسسان این فتنه می‌خواند، از شهر خارج شد و در سفارت ییلاقی دولت عثمانی در شمیران تحصن کرد. ضرغام‌السلطنه بختیاری نیز از تهران بیرون رفت و در کهریزک، دو فرسنگی تهران، اقامت نمود.\n\nملک‌زاده رفتن سردار محیی را در حین جنگ می‌نویسد، نه در شب پیش. به نوشتهٔ او، چون ریاست مجاهدان را بر عهده داشت و دولتیان او را سلسله‌جنبان این وقایع می‌دانستند، سوار اسبی شد که از پیش آماده کرده بود، از در پشت پارک به عجله بیرون رفت، به شمیران تاخت و به باغ ییلاقی سفارت عثمانی پناه برد. اختلاف بر سر زمان خروج است: شب پیش، یا هنگام جنگ از در پشتی. هر دو منبع مقصد را سفارت ییلاقی عثمانی در شمیران می‌دانند.\n\nپس از رفع جنگ، به روایت دولت‌آبادی، کابینهٔ جدید قوت گرفت و سردار اسعد خود را کامروا پنداشت. اما تنفر عمومی از این کابینه و از سردار اسعد حاصل شد، خاصه که فرمانده این جنگ یپرم‌خان ارمنی بود و ارامنهٔ مجاهد او نیز در جنگ شرکت داشتند. مردم نمی‌خواستند ببینند ستارخان، با آن مقامی که در ملت داشت، این‌طور گرفتار و شکسته‌پا شده است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"پس از رفع این جنگ اگرچه کابینهٔ جدید قوت گرفته سردار اسعد مخصوصاً خود را کامروا تصور می‌کند ولی تنفر عمومی از این کابینه و سردار اسعد حاصل می‌شود و بی‌اندازه خاطر عامه منزجر می‌گردد خاصه که فرمانده این جنگ یپرم‌خان ارمنی است و ارامنهٔ مجاهدین او هم شامل این جنگ هستند مردم نمی‌خواهند ببینند ستارخان با آن مقامی که در ملت دارد این‌طور گرفتار و شکسته‌پا شده باشد و در این جنگ جمعی از جوانان وطن از دو طرف کشته می‌شوند","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"جلد سوم، ص ۱۳۹","date":"نگارش دربارهٔ پیامد فوری جنگ پارک اتابک، مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، اوت ۱۹۱۰ میلادی)","context":"دولت‌آبادی خشم افکار عمومی را، به‌ویژه از آن رو که فرماندهی جنگ با یپرم‌خان بود و ستارخان شکسته‌پا از پارک بیرون آمد، ثبت می‌کند."}]}],"views":[{"title":"دولت‌آبادی و یک‌سویه بودن حکم","body":"دولت‌آبادی، که خود نمایندهٔ مجلس و ناظر نزدیک این روزها بود، خلع سلاح را از زاویهٔ شمول حکم و غرض سیاسی می‌خواند. به نظر او اگر حکم به همهٔ غیرنظامیان مسلح، از هر دو طرف، می‌رسید، کار بی‌خونریزی پیش می‌رفت. چون سوار بختیاری را، که جزء قشون رسمی نمی‌دانست، در شمار مجریان گذاشتند و مجاهدان سردار محیی و یاران ستارخان و باقرخان را طرف حکم ساختند، مقاومت شکل گرفت. او هدف کابینه را محو گارد محیی، یعنی نیروی مسلح اعتدالیون، با تکیه بر بختیاریان و مجاهدان انقلابی و نظمیهٔ یپرم‌خان می‌داند. خشم بعدی مردم را نیز بیشتر از زخم ستارخان و از فرماندهی یپرم‌خان ارمنی می‌نویسد، نه از اصل فکر سپردن انحصار سلاح به دولت.\n\nاین خوانش با روایت او از نامهٔ قزوین نیز می‌خواند: او از ابتدا بیم داشت ورود ستارخان و باقرخان به تهران آنان را به ورطهٔ دسته‌بندی بیندازد، و جنگ پارک را تحقق همان بیم می‌شمارد."},{"title":"ملک‌زاده و خطر لشکر روس","body":"ملک‌زاده، پسر ملک‌المتکلمین و دوست نزدیک مستوفی‌الممالک، تأکید را بر فشار روسیه و ناامنی پایتخت می‌گذارد. به نوشتهٔ او دولت و مجلس، از هر دو حزب، به این نتیجه رسیدند که تا مجاهدان خلع سلاح نشوند، قشون روس مستقر در قزوین بهانه دارد که به تهران بیاید. یادداشت‌های تهدیدآمیز سفارت روس را یکی از علل عمده می‌داند. در همان حال، از زبان میکده پریشانی مستوفی‌الممالک را نقل می‌کند و خود می‌نویسد جای شبهه نیست که آن رئیس‌الوزراء، که آزارش به کسی نرسیده بود، قادر نبود به آسانی با کسانی که آزادی را زنده کرده بودند بجنگد. جمع‌بندی او این است که دولت و مجلس با چشم گریان میان دو راه ایستادند: یا احساسات، یا نجات مملکت از خطر بزرگ.\n\nملک‌زاده همچنین تأسف می‌خورد که حکومت مشروطه پس از فتح تهران مجاهدان را به حال خود رها کرد و آنان را به قشون منظم یا به کارهایی چون فلاحت و راه‌سازی نسپرد. نزدیک یک سال، به روایت او، صدها مجاهد سر تا پا مسلح در خیابان‌های تهران می‌گشتند. این نقد به ترک کار پس از فتح است، نه انکار حق دولت در گرفتن انحصار سلاح."},{"title":"مارتین و برآمدن بختیاریان","body":"مارتین در مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا رشته را چنین می‌چیند: پس از قتل بهبهانی، تقی‌زاده از کشور گریخت، داوطلبان مسلح اصناف به حیدرخان و تربیت حمله کردند، و در آن نقطه بختیاریان شروع به کسب تفوق سیاسی کردند، در آغاز با ائتلاف با دموکرات‌ها. آنان رقیب خود، سپهدار اعظم، را با میرزا حسن مستوفی‌الممالک عوض کردند و سپس نیروهای پشتیبان هر دو حزب را خلع سلاح نمودند، به ویژه فداییان خارجی. تا میانهٔ ۱۹۱۱ بختیاریان بسیاری از مهم‌ترین مناصب دولت را در دست داشتند، وضعی که بریتانیا و روسیه تحمل می‌کردند، زیرا حضور آنان را مایهٔ تعادل در برابر ملیون مبارز می‌دیدند، هر چند بختیاریان در میان مردم عامه محبوب نبودند.\n\n{{quote:0}}\n\nاین خوانش با روایت دولت‌آبادی از نقش بختیاریان و یپرم‌خان هم‌ارستاست، اما بر «هر دو حزب» تأکید دارد، نه فقط بر گارد محیی. خلع سلاح را دولت، با تصویب مجلس، انجام داد تا انحصار زور به دولت بازگردد.","quotes":[{"original":"At that point the Bakhtiaris began to gain political ascendancy, initially in alliance with the Democrats. They replaced their rival, Sepahdar, with Mirza Hasan Mostawfi-al-Mamalek and then disarmed the forces supporting both political parties, most particularly the foreign fedais.","translation":"در آن نقطه بختیاریان شروع به کسب تفوق سیاسی کردند، در آغاز با ائتلاف با دموکرات‌ها. آنان رقیب خود، سپهدار، را با میرزا حسن مستوفی‌الممالک عوض کردند و سپس نیروهای پشتیبان هر دو حزب سیاسی را خلع سلاح نمودند، به ویژه فداییان خارجی.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ مقالهٔ انقلاب مشروطه در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا، مقالهٔ","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"بخش دوم، of 1906","date":"انتشار مقاله در دانشنامهٔ ایرانیکا","context":"مارتین خلع سلاح مجاهدان را در پی قتل بهبهانی و در چارچوب برآمدن بختیاریان و ائتلاف اولیهٔ آنان با دموکرات‌ها روایت می‌کند."}]},{"title":"کسروی و جدایی یاران تبریز","body":"کسروی در «تاریخ هیجده‌سالهٔ آذربایجان»، در داستان بارمحمدخان کرمانشاهی، به پیش‌آمد پارک اتابک بازمی‌گردد. به روایت او، بارمحمدخان که از دلیران تبریز بود، در تهران به سوی دموکرات‌ها گرایید و از ستارخان جدا افتاد، و در پیش‌آمد پارک اتابک همراه حیدرخان عمواوغلی و یپرم‌خان در دستهٔ دولتیان ایستاد. کسروی سپس این جدایی را نشانه‌ای کلی‌تر می‌گیرد.\n\nاو می‌نویسد مردانی که یازده ماه همدوش یکدیگر در راه آزادی جانفشانی کرده و در آذربایجان همراه رفته بودند، در آن یازده ماه دوئیتی در میانه ندیده بودند؛ همین که چند روزی رشتهٔ کارها به دست دیگران افتاد، دو دستگی پدید آمد و خون یکدیگر را ریختند. این را بهترین دلیل می‌داند که آنان، با همهٔ آنچه کرده بودند، از دیگران شایسته‌تر نبودند. این داوری کسروی است و وزن آن را نباید بیش از سایر روایات کرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"مردانی که یازده ماه همدوش یکدیگر در راه آزادی جانفشانی کرده و همیشه در آذربایجان همراه رفته بودند و در آن یازده ماه هیچ‌گونه دوئیتی در میانه ندیده بودند، همین‌که چند روزی رشتهٔ کارهای خود را به دست دیگران سپردند ناگهان دو دستگی در میانهٔ ایشان پدید آمد و خون یکدیگر را ریختند. این بهترین دلیل است که اینان با همهٔ سوادکاری بهتر و شایسته‌تر از آن دیگران نبودند.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"تاریخ هیجده‌سالهٔ آذربایجان","workType":"کتاب تاریخ","page":"در داستان بارمحمدخان کرمانشاهی، رجوع به پیش‌آمد پارک اتابک","date":"نگارش و انتشار نخستین به صورت کتاب در ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)","context":"کسروی پس از آنکه بارمحمدخان را در سوی دولتیان پارک اتابک، در کنار یپرم‌خان و حیدرخان عمواوغلی، می‌نهد، جدایی یاران سابق تبریز را نشانه‌ای از ناتوانی آنان در کار سیاسی پایتخت می‌خواند. عبارت «سوادکاری» از خوانش نسخهٔ مورد استفاده است."}]},{"title":"براون و جای رویداد در سال ۱۹۱۰","body":"براون کتاب خود را در همان سال جنگ به چاپ رساند و روایت منظم را تا اعادهٔ مشروطه نگاه داشت. در پی‌نوشت، خلع سلاح ۷ اوت را در ردیف قتل بهبهانی، خروج تقی‌زاده، توطئه‌های سپهدار اعظم، باج‌خواهی روس‌ها در برابر خروج قشون، و مرگ عضدالملک در ۲۲ سپتامبر می‌گذارد و همه را از مهم‌ترین رویدادهای آن سال می‌شمارد. او از «بمباران و خلع سلاح قهری فداییان» سخن می‌گوید و از زخم ستارخان و مستمری او و باقرخان. براون در این سطور نه دولت را می‌ستاید و نه مجاهدان را؛ رویداد را در زنجیرهٔ ناآرامی سال نخست پس از فتح تهران می‌بیند. اشارهٔ او به مستمری، جزئی است که در روایت دولت‌آبادی و ملک‌زاده به همین صراحت نیست."}],"aftermathSections":[{"title":"پایان دسته‌های مسلح مستقل در پایتخت","body":"با گرفتن پارک و گرفتن اسلحه، حیات نیروهای چریکی مستقل در تهران به پایان رسید. ملک‌زاده می‌نویسد پس از جنگ پارک و خلع سلاح کلیهٔ مجاهدان، روس‌ها و انگلیسی‌ها که دائماً از نبود امنیت در پایتخت شکایت داشتند از فشار خود کاستند و دولت را تا حدی آسوده گذاشتند. مجاهدانی که در پارک بودند، به روایت همو، برخی گریختند، برخی دستگیر و زندانی شدند، جماعتی در زندان مردند، و جماعتی با حال پریشان از زندان بیرون آمدند و تا آخر عمر با بینوایی زیستند. مجاهدان قفقازی، که به زبان فارسی آشنا نبودند و از ترس روس‌ها جرأت بازگشت نداشتند و از همان مقرری مختصر نیز بی‌نصیب ماندند، به نوشتهٔ او یکی پس از دیگری از میان رفتند. تنها دستهٔ یپرم‌خان، که همگی ارمنی بودند، تا زمانی که او زنده بود از نظم و حقوق کافی برخوردار بودند.\n\nدولت‌آبادی در فصل بعد می‌نویسد وقتی کابینهٔ سپهدار اعظم بار دیگر، پس از ورود ناصرالملک به نیابت سلطنت، بر سر کار آمد و همه اعتدالی بودند، این کابینه از اکثریت مجلس اختیار تام گرفت که مظنونین را از تهران تبعید کند، «برای اینکه واقعهٔ پارک اتابک پیش نیاورده باشند»، و حکم تبعید را دربارهٔ مظنونین از هر دو طرف جاری کرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"کابینهٔ سپهدار از اکثریت مجلس اختیار تام می‌گیرد که مظنونین را از تهران تبعید کرده برای اینکه واقعهٔ پارک اتابک پیش نیاورده باشند حکم تبعید را دربارهٔ مظنونین از هر دو طرف جاری می‌نمایند","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","page":"جلد سوم، ص ۱۴۲","date":"نگارش دربارهٔ دورهٔ پس از ورود ناصرالملک به نیابت سلطنت، ۱۲۸۹ و ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۶۹ و ۲۴۷۰ شاهنشاهی)","context":"دولت‌آبادی اختیار تبعید مظنونین از هر دو طرف را، که کابینهٔ بعدی سپهدار اعظم از مجلس گرفت، مستقیم به بیم تکرار واقعهٔ پارک اتابک پیوند می‌دهد."}]},{"title":"خشم عمومی و پیامدهای سیاسی نزدیک","body":"تنفر از کابینه و از سردار اسعد، به روایت دولت‌آبادی، سپهدار اعظم را که در تهران نمی‌توانست بر ضد دولت کاری بکند به عملیات در خارج کشاند. چون در مازندران و تنکابن نفوذ شخصی داشت، خوانین آن سامان را بر ضد دولت برانگیخت. نایب حسین کاشی نیز در کاشان بر شرارت افزود. دولت اردویی به مازندران به ریاست امیر اعظم فرستاد که کفایت این کار را نداشت؛ پس از کشته شدن جمعی از دو طرف و خسارت بسیار به مردم، اردوی دولت شکست‌خورده به تهران برگشت. سواران بختیاری نیز در محاصرهٔ کاشان حسین کاشی را نگرفتند و او گریخت. این شکست‌ها و نفرت عوام از بختیاریان و ارامنه، سردار اسعد را ناچار کرد دوباره با سپهدار اعظم طرح الفت بریزد. با این الفت، فتنهٔ مازندران آرام گرفت.\n\nدر، برابر با ۲۲ سپتامبر ۱۹۱۰ میلادی و ۳۱ شهریور ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی)، علی‌رضاخان عضدالملک، نایب‌السلطنه، درگذشت. براون همین تاریخ را ۲۲ سپتامبر می‌نویسد. در انتخاب نایب‌السلطنهٔ بعد، به روایت دولت‌آبادی، انقلابیون و بختیاریان به مستوفی‌الممالک تمایل داشتند و اعتدالیون، به ضمیمهٔ افکار عمومی، به ناصرالملک. اکثریت مجلس با افکار عمومی رأی داد و ناصرالملک را به نیابت سلطنت برگزید. ورود او و آرام شدن نسبی سیاست داخلی، فصل جداگانه‌ای است که مدخل نیابت ناصرالملک آن را پی می‌گیرد.\n\nکسروی سرنوشت بارمحمدخان را نیز به دنبالهٔ پارک می‌پیوندد: پس از این پیش‌آمد، دولتیان خواستند این‌گونه کسان را از تهران بیرون کنند و بارمحمدخان را با خواری به کرمانشاهان فرستادند، تا بعدها که محمدعلی میرزا به ایران بازگشت دوباره او را خواستند."},{"title":"زخم ستارخان و واپسین سال‌ها","body":"ستارخان پس از جنگ در تهران ماند و از زخم پا بهبود کامل نیافت. ملک‌زاده می‌نویسد او دیری نزیست و پیش از ظهور جنگ جهانی درگذشت، و نامش در سرلوحهٔ تاریخ انقلاب مشروطیت جاودان گردید. براون از مستمری او و باقرخان، پس از زخم، خبر می‌دهد. باقرخان، به روایت ملک‌زاده، در جنگ بین‌المللی اول همراه جمعی از وکلا و شخصیت‌های مشروطه‌طلب تهران را ترک کرد و به غرب رفت و در جنگ‌هایی که با روس‌ها در صفحات غرب روی داد شرکت نمود. سرنوشت او به داستان مهاجرت مربوط است.\n\nسردار محیی پس از چندی تأمین یافت و از سفارت عثمانی بیرون آمد. ملک‌زاده می‌نویسد در سفر مهاجرت نیز با سایر سران ملیون همراه بود و در واقعهٔ انقلاب بلشویکی گیلان، پس از زد و خوردهای بسیار، به بادکوبه رفت؛ به قول بعضی روس‌ها او را در آنجا کشتند و به قول بعضی دیگر بیماری سختی گرفت و در گوشهٔ رشت جان سپرد. میرزا کوچک‌خان و حیدرخان عمواوغلی نیز، به اختصار ملک‌زاده، به سرنوشتی تلخ افتادند. یپرم‌خان و سردار بهادر را ملک‌زاده به مجلدات بعد وامی‌گذارد.\n\nجدایی ستارخان از دولت، چنان‌که در مدخل قتل بهبهانی نیز آمده، از پیامدهای پایدار این درگیری بود. او که با استقبالی شاهانه به تهران آمده و میهمان دولت شده بود، پس از مرداد ۱۲۸۹ دیگر در شمار ارکان نظامی پایتخت نبود."},{"title":"راه به اصلاحات امنیتی و مالی","body":"ملک‌زاده فصل بعد را «اصلاحات» می‌نامد و می‌نویسد پس از جنگ پارک و کنار رفتن عده‌ای از عوامل اغتشاش، دولت فرصت یافت به فکر اصلاحات اساسی بیفتد. چون دولت نوپا می‌خواست ادارهٔ امنیت عمومی و اصلاحات مالی را بر طبق اصول کشورهای مترقی پایه‌گذاری کند، پس از مشورت با زعمای ملت و لیدرهای مجلس، موافقت کردند مستشارانی از ممالک متمدن و بی‌طرف، که سیاست خاصی در ایران نداشته باشند و دو دولت همسایه نیز به آنان بدبین نباشند، به ایران دعوت کنند. تصمیم این شد که مستشارهای مالی را از آمریکا و مستشارهای ژاندارمری را از سوئد استخدام کنند. از این قرار، مورگان شوستر و همراهان آمریکایی، و سرهنگ پالمارسن و صاحب‌منصبان سوئدی، بعدها به ایران آمدند. شوستر در اردیبهشت ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی، مهٔ ۱۹۱۱ میلادی) در همین پارک اتابک منزل کرد. شرح مأموریت او و اولتیماتوم روسیه در مدخل‌های جداگانه است.\n\nبدین سان، واقعهٔ پارک اتابک هم پایان کار دسته‌های مسلح مستقل در تهران بود و هم یکی از نشانه‌هایی که دولتمردان آن نسل را به سوی ساختن نیروی منظم دولتی، ژاندارمری و نظمیه، و سپردن انحصار سلاح به حکومت مرکزی راند. این پیامد را منابع به زبان‌های مختلف می‌گویند."}]},{"id":"russian-ultimatum","title":"اولتیماتوم روسیه و انحلال مجلس دوم","date":{"solarYear":1290,"solarMonth":9,"solarDay":3,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":24},"endDate":{"solarYear":1290,"solarMonth":10,"solarDay":3,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":24},"tier":"primary","category":"international","summary":"اولتیماتوم روسیه نام رایج بحرانی است که از آبان تا دی ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی، نوامبر و دسامبر ۱۹۱۱ میلادی) دولت مشروطهٔ ایران، مجلس دوم و مأموریت ویلیام مورگان شوستر، خزانه‌دار کل، را به بن‌بست کشاند. دولت امپراتوری روسیه، پس از درگیری بر سر مصادرهٔ املاک ملک منصور میرزا شعاع‌السلطنه و پس از پیاده شدن سپاه خود در انزلی، در ظهر ۸ آذر ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی، ۲۹ نوامبر ۱۹۱۱ میلادی) اولتیماتومی چهل‌وهشت‌ساعته به دولت ایران داد. خواسته‌های این سند برکناری شوستر و مسیو لکوفر، منع استخدام مستشار خارجی بدون رضایت پیشین سفارت‌های روس و انگلیس، و پرداخت هزینهٔ لشکرکشی بود. متن سند به دیداری در جمعه ۳ آذر ۱۲۹۰ (۲۴ نوامبر) اشاره می‌کند؛ همان روزی که میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله، وزیر امور خارجه، برای ماجرای شعاع‌السلطنه پوزش خواست و استانیسلاو پوکلفسکی-کوزیل، وزیرمختار روس در تهران، گفت دیگر دو خواست نخست کافی نیست.\n\nمجلس شورای ملی در ۱۰ آذر ۱۲۹۰ (۱ دسامبر) اولتیماتوم را، به روایت شوستر به اتفاق آرای حاضران، رد کرد. هیئت وزیران نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنه بختیاری، رئیس‌الوزراء، پیش از آن خواستار پذیرش شده بود. با پیشروی سپاه روس به سوی قزوین و فشار خان‌های بختیاری و نظمیه، در شب ۲۹ آذر ۱۲۹۰ (۲۰ دسامبر) کار به پذیرش انجامید. فیروز کاظم‌زاده می‌نویسد نمایندگان آن شب مجلس را در محاصرهٔ سواران بختیاری و پاسبانان یپرم‌خان، رئیس نظمیه، دیدند و زیر لولهٔ تپانچه اولتیماتوم را پذیرفتند. در ۳ دی ۱۲۹۰ (۲۴ دسامبر) هیئت دولت و ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، نایب‌السلطنهٔ احمد شاه قاجار، مجلس را تعطیل کردند و شوستر را برکنار ساختند.\n\nداوری‌ها یکی نیست. شوستر در کتاب «اختناق ایران» رویداد ۲۴ دسامبر را کودتا می‌خواند و رأی ۱۰ آذر را پاسخ ملتی ناامید به «خرس بزرگ شمال» می‌داند. میرزا عبدالله مستوفی، رئیس مالیات‌های مستقیم خزانه‌داری کل، بستن مجلس را، چون دورهٔ دوسالهٔ نمایندگی به پایان رسیده بود، مطابق قانون می‌شمارد و سرسختی شوستر و دموکرات‌ها را در تند شدن بحران مؤثر می‌داند. منصوره اتحادیه در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد نایب‌السلطنه مجلس را بست؛ دوره به پایان رسیده بود، اما نمایندگان به تمدید آن رأی داده بودند.","citations":[{"sourceId":"shuster-strangling","locus":"ص ۱۵۶ تا ۲۰۴، به‌ویژه ۱۶۴ تا ۱۶۶، ۱۷۵ تا ۱۷۶، ۱۸۸، ۱۹۷ تا ۲۰۲","text":"شوستر اولتیماتوم شفاهی ۲ نوامبر، متن کامل اولتیماتوم ۲۹ نوامبر، جلسهٔ رأی ۱ دسامبر، آمدن زنان به مجلس، نامهٔ برکناری، درگیری تبریز و اعدام ثقةالاسلام را روایت می‌کند."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۶۱۳، ۶۳۱ تا ۶۴۵","text":"کاظم‌زاده بر پایهٔ اسناد روسی و بریتانیایی پیاده شدن سپاه در انزلی، دیدار ۳ آذر، تلگراف وثوق به واشینگتن، کوشش برای تغییر بند دوم، محاصرهٔ شب ۲۰ دسامبر، داوری گری و بارکلی، و وضع شمال پس از رفتن شوستر را بازمی‌سازد."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، ص ۳۵۷ تا ۳۶۱، و صفحات پیشین دربارهٔ شعاع‌السلطنه و واکنش مردم","text":"مستوفی از درون خزانه، دیدگاه اعتدالیون دربارهٔ مصادره، نمایش‌های خیابان، و استدلال قانونی بستن مجلس را می‌نویسد."},{"sourceId":"iranica-constitutional-iv","locus":"مدخل انقلاب مشروطه، بخش‌های چهارم و پنجم","text":"منصوره اتحادیه تاریخ بستن مجلس، تمدید دوره، فترت سه‌ساله، وام بدون تصویب و گشایش مجلس سوم را می‌آورد."},{"sourceId":"qanun-asasi","locus":"اصل پنجم؛ نیز اصول ۱۶، ۱۸ و ۲۲ تا ۲۶ در بحث وام","text":"متن اصل پنجم مدت نمایندگی را دو سال تمام معین می‌کند."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۴۳ تا ۴۴","text":"ارفع استخدام شوستر، بهانهٔ روسیه، اعزام سپاه و توصیهٔ بریتانیا به پذیرش را خلاصه می‌کند."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۴۲۶","text":"سایکس می‌نویسد حتی اگر شوستر مناسب هم می‌بود، روسیه نمی‌گذاشت کامروا شود."},{"sourceId":"frus-1911","locus":"ص ۶۸۳ تا ۶۸۴، به نقل کاظم‌زاده ص ۶۳۴","text":"پاسخ سرد وزارت خارجهٔ آمریکا به استمداد وثوق‌الدوله."}],"personIds":["shuster","naser-al-molk","ahmad-person","samsam","vosough-al-dowleh","yeprem","seqat-al-islam","sardar-asad","mohammad-ali-person"],"personDeeds":{"shuster":"اولتیماتوم را نامشروع دانست، استعفا را رد کرد و پس از نامهٔ ۴ دی اداره را تحویل داد.","naser-al-molk":"در ۳ دی مجلس را تعطیل کرد و مرنار را خزانه‌دار کل موقت کرد.","ahmad-person":"هنوز به سن رشد نرسیده بود و کار سلطنت را نایب‌السلطنه می‌گرداند.","samsam":"قطعنامهٔ پذیرش را به مجلس برد و نامهٔ برکناری شوستر را امضا کرد.","vosough-al-dowleh":"در ۳ آذر پوزش خواست، به واشینگتن تلگراف زد، و نامهٔ برکناری را امضا کرد.","yeprem":"به روایت کاظم‌زاده پاسبانان او در شب ۲۹ آذر در محاصرهٔ مجلس بودند.","seqat-al-islam":"در عاشورای ۱۱ دی در تبریز به دست فرماندار نظامی روس به دار آویخته شد.","sardar-asad":"کاظم‌زاده تصمیم مقاومت یا سازش را تا حد زیادی به او وابسته می‌داند.","mohammad-ali-person":"لشکرکشی نافرجام تابستان او زمینهٔ کینهٔ روسیه از شوستر بود."},"personTitles":{"shuster":"خزانه‌دار کل","naser-al-molk":"نایب‌السلطنه","ahmad-person":"پادشاه ایران","samsam":"رئیس‌الوزراء","vosough-al-dowleh":"وزیر امور خارجه","yeprem":"رئیس نظمیه","seqat-al-islam":"مجتهد تبریز","sardar-asad":"از سران بختیاری","mohammad-ali-person":"پادشاه برکنارشده"},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["اولتیماتوم روس","اخراج شوستر","بستن مجلس دوم","عاشورای تبریز"],"contextSections":[{"title":"استخدام شوستر و اختیارات خزانه‌دار کل","body":"مجلس دوم در ۱۳ بهمن ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۲ فوریهٔ ۱۹۱۱ میلادی) استخدام مورگان شوستر آمریکایی را به خزانه‌داری کل تصویب کرد. شوستر در ۲۲ اردیبهشت ۱۲۹۰ (۱۲ مه) با دستیاران آمریکایی به تهران رسید. مجلس در ۲۳ خرداد ۱۲۹۰، که در منابع فارسی «قانون ۲۳ جوزا» خوانده می‌شود، گردآوری و پرداخت همهٔ درآمدهای دولت را به خزانه‌دار کل سپرد. شرح ورود، قانون اختیارات، درگیری با مسیو مرنار بلژیکی، رئیس گمرکات، و بنیاد ژاندارمری خزانه در مدخل «مأموریت مورگان شوستر و خزانه‌داری کل» آمده است. آنچه به اولتیماتوم می‌انجامد همین اختیارات و بی‌اعتنایی شوستر به حوزه‌های نفوذ قرارداد ۱۹۰۷ است."},{"title":"قرارداد ۱۹۰۷ و حساسیت سن‌پترزبورگ","body":"قرارداد ۱۹۰۷ روسیه و بریتانیا ایران را، بی‌آنکه دولت ایران در بستن آن دستی داشته باشد، به دو حوزهٔ نفوذ و یک ناحیهٔ بی‌طرف تقسیم کرده بود. شوستر حوزهٔ نفوذ بیگانه را به رسمیت نمی‌شناخت. انتصاب سرگرد چارلز استوکس، وابستهٔ نظامی بریتانیا، به فرماندهی ژاندارمری خزانه و سپس گماردن لکوفر انگلیسی به بازرسی مالیهٔ تبریز، اعتراض روسیه را برانگیخت. سر جورج بارکلی، وزیرمختار بریتانیا در تهران، به دستور سر ادوارد گری، وزیر خارجهٔ بریتانیا، به شوستر گفت انتصاب لکوفر با روح آن قرارداد ناسازگار است و خطر تصرف شمال را پدید می‌آورد.\n\nکاظم‌زاده بر پایهٔ اسناد روسی می‌نویسد سن‌پترزبورگ از پیش تصمیم گرفته بود شوستر را بیرون کند. دولت روسیه نقش شوستر را در شکست لشکرکشی محمدعلی میرزا، پادشاه مخلوع، در تابستان ۱۲۹۰، که شرح آن در مدخل بازگشت او آمده است، تحمل نمی‌کرد. هنگامی که دولت ایران در مهر ۱۲۹۰ استخدام افسران سوئدی را برای آموزش قشون مطرح کرد، آناتولی نراتوف، کفیل وزارت خارجهٔ روسیه، نوشت روسیه حق قانونی اعتراض ندارد، هرچند طرح را زیان‌بار می‌داند. نیکلای دوم، امپراتور روسیه، در حاشیهٔ همین گزارش نوشت که چون کار برای روسیه زیان دارد روا نیست، و روسیه در شمال ایران سرور است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Since it is harmful to Russia, it is therefore impermissible. We are the masters in the North of Persia.","translation":"چون برای روسیه زیان‌بار است، پس روا نیست. ما در شمال ایران سروریم.","speaker":"نیکلای دوم","speakerTitle":"امپراتور روسیه","work":"یادداشت حاشیه بر گزارش نراتوف (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴)","workType":"یادداشت دست‌نویس بر سند دیپلماتیک","page":"ص ۶۱۳","date":"نگارش در مهر ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی، اکتبر ۱۹۱۱ میلادی)","context":"نراتوف پذیرفته بود که روسیه حق قانونی اعتراض به استخدام افسران سوئدی را ندارد؛ امپراتور این جمله را در حاشیهٔ گزارش او نوشت."}]},{"title":"مصادرهٔ املاک شعاع‌السلطنه و خواست شفاهی دوم نوامبر","body":"مجلس پس از شکست پادشاه مخلوع رأی داد دارایی شعاع‌السلطنه و سالارالدوله، دو برادر او، به سود دولت ضبط شود. هیئت وزیران در ۱۲ مهر ۱۲۹۰ (۴ اکتبر) اجرای حکم را به خزانه‌دار کل سپرد. شوستر در ۱۷ مهر باغ و خانهٔ شعاع‌السلطنه را در تهران تصرف کرد. پوخیتونوف، سرکنسول روس، به بهانهٔ گرو بودن ملک نزد بانک استقراضی، کارمندان کنسولگری و چند قزاق را فرستاد و مأموران خزانه را بیرون راند. شوستر روز بعد ملک را با ژاندارم‌های خزانه بازپس گرفت. کاظم‌زاده می‌نویسد پوکلفسکی خود تصدیق کرد که سند گرو ساختگی است، اما نراتوف گفت روسیه هرگز نمی‌پذیرد که این سند ساختگی باشد.\n\nمستوفی این ماجرا را از دید اعتدالیون روایت می‌کند. به نوشتهٔ او هیئت وزیران می‌خواست حکم را در آن روزها اجرا نکند، زیرا شعاع‌السلطنه را از «تحت‌الحمایه‌های» روس‌ها می‌شمرد. مستوفی می‌افزاید دموکرات‌ها شوستر را به اجرای فوری حکم واداشتند و تصرف ملک را فتح نمایان خواندند، و پیامد آن برای دولت گران تمام شد.\n\nدر ۱۱ آبان ۱۲۹۰ (۲ نوامبر) پوکلفسکی در وزارت خارجه خواست شفاهی دولت متبوع خود را مطرح کرد: بیرون بردن فوری ژاندارم‌های خزانه از باغ شعاع‌السلطنه، سپردن ملک به قزاق‌های ایرانی، و پوزش برای «اهانتی» که به مأموران کنسولی نسبت می‌داد. او پاسخ فوری «آری» یا «نه» خواست. شوستر این دیدار را اولتیماتوم شفاهی می‌خواند و به هیئت دولت گفت اگر ایران بخواهد بر حقوق خود بایستد، این مورد جای ایستادگی است. دولت ایران چند روز بعد خواست‌ها را رد کرد."}],"whatHappened":[{"title":"پیاده شدن سپاه روس و ناکافی ماندن پوزش","body":"پس از رد خواست‌های ۱۱ آبان، نراتوف پذیرش را دیگر کافی ندانست. ولادیمیر کوکوفتسف، رئیس هیئت وزیران روسیه، در ۲۵ آبان ۱۲۹۰ (۱۶ نوامبر) به نایب‌السلطنهٔ قفقاز دستور داد چهار هزار سرباز به ایران بفرستد. نخستین دسته در ۱ آذر ۱۲۹۰ (۲۲ نوامبر) در انزلی از کشتی فرود آمد و به سوی رشت حرکت کرد. نامهٔ سرگشادهٔ شوستر به روزنامهٔ تایمز لندن، که سیاست روسیه را محکوم می‌کرد و در ۱۰ و ۱۱ نوامبر در لندن به چاپ رسید، در تهران به فارسی منتشر شد و خشم سن‌پترزبورگ را بیشتر کرد.\n\nنراتوف به پوکلفسکی دستور داد که اکنون برکناری شوستر و لکوفر، تعهد ایران به عدم استخدام مستشار خارجی بدون رضایت پیشین روس و انگلیس، و حل «امور انباشته» را بخواهد. در دستوری جداگانه، که فقط برای چشم وزیرمختار بود، نوشت اگر دولت ایران این خواست‌ها را به سبب مخالفت «تندروان» نپذیرد، روسیه باید دسته‌ای را به تهران بفرستد، از نایب‌السلطنه بخواهد هیئت وزیران را عوض کند، مجلسی را که نشستنش را غیرقانونی می‌خواند منحل سازد، انتخابات تازه و تشکیل مجلس سنا را پیش بکشد، و سپس شوستر را بیرون کند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"If the present Persian Government deem these demands unacceptable or declare them impossible of fulfillment because of opposition on the part of radicals, we would have to move a detachment to Tehran, propose to the Regent to dismiss the ministers and form a new cabinet, which would first of all dissolve the present illegally sitting Majles and order new, strictly legal, elections with the simultaneous formation of the Senate, and then would fire Shuster and fulfil the rest of our demands. … Should the Majles refuse to dissolve at the bidding of the Government, we would have to compel it by force in a way that appeared best according to local circumstances.","translation":"اگر دولت کنونی ایران این خواسته‌ها را نپذیرد، یا به سبب مخالفت تندروان اعلام کند که اجرای آن‌ها ممکن نیست، باید دسته‌ای را به تهران گسیل داریم، به نایب‌السلطنه پیشنهاد کنیم وزیران را برکنار کند و کابینه‌ای تازه بسازد که نخست همین مجلس را، که نشستنش غیرقانونی است، منحل کند و انتخاباتی تازه و کاملاً قانونی را همراه با تشکیل مجلس سنا فرمان دهد، و آن‌گاه شوستر را بیرون کند و باقی خواسته‌های ما را به جا آورد. … اگر مجلس از فرمان دولت به انحلال سر باز زند، باید آن را به شیوه‌ای که اوضاع محل اقتضا کند، به زور واداریم.","speaker":"آناتولی نراتوف","speakerTitle":"کفیل وزارت امور خارجهٔ امپراتوری روسیه","work":"تلگراف به پوکلفسکی (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴)","workType":"سند دیپلماتیک","page":"ص ۶۳۱","date":"۲۴ آبان ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی، ۱۵ نوامبر ۱۹۱۱ میلادی؛ در اصل ۱۰/۲۳ نوامبر به تقویم روسی و میلادی)","context":"نراتوف پس از پیاده شدن سپاه در انزلی، خواسته‌های تازه را برای پوکلفسکی برشمرد و در بندی که فقط برای وزیرمختار بود، راه اجبار مجلس را نوشت."}]},{"title":"دیدار جمعه ۳ آذر و تلگراف به واشینگتن","body":"در بعدازظهر ۳ آذر ۱۲۹۰ (۲۴ نوامبر)، بارکلی وثوق‌الدوله و پوکلفسکی را به یک جا آورد. وثوق‌الدوله برای «اهانت» به مأموران سرکنسولگری پوزش خواست و گفت ژاندارم‌های شوستر از ملک شعاع‌السلطنه بیرون رفته‌اند. ساعت سه بعدازظهر بود. پوکلفسکی گفت این کار راه ازسرگیری رابطه را می‌گشاید، اما سپاه روس در ایران پیاده شده، هزینه برداشته، و نامهٔ شوستر پر از «دروغ و توهین» در تهران پخش شده است؛ از این رو دولت متبوع او دیگر به دو خواست نخست بسنده نمی‌کند. شوستر همین معنا را چنین می‌نویسد که روسیه می‌خواست قزاق‌های خود را، هر چه دولت ایران یا بریتانیا بگوید یا بکند، همچنان به شمال ایران سرازیر کند. بارکلی پیش‌تر به ایرانیان اطمینان داده بود که پذیرش دو خواست ماجرای شعاع‌السلطنه کشور را از اشغال می‌رهاند.\n\nدولت ایران به ایالات متحده متوسل شد. وثوق‌الدوله به میرزا علی‌قلی‌خان نبیل‌الدوله، کاردار ایران در واشینگتن، تلگراف کرد که خواست بعدی روسیه برکناری شوستر خواهد بود و کار به جایی می‌رسد که ایران یا باید به رفتن شوستر تن دهد یا با ویرانی فوری کشور روبه‌رو شود؛ او می‌خواست بداند دولت آمریکا در چنین حالی چه صلاح می‌داند. پاسخ وزارت خارجهٔ آمریکا، به روایت کاظم‌زاده، کوتاه و سرد بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"In view of the circumstances under which the Persian Government selected and engaged Mr. Shuster, an American citizen, to fill an important post as an official of Persia, the Government of the United States recognizes that the difficulties indicated present for the decision of the Government of Persia political questions in regard to which the Secretary of State does not find it appropriate to offer any suggestions.","translation":"با توجه به اوضاعی که در آن دولت ایران آقای شوستر، تبعهٔ آمریکا، را برگزید و به خدمت گرفت تا منصبی مهم را به عنوان مأمور ایران بر عهده گیرد، دولت ایالات متحده درمی‌یابد که دشواری‌های مورد اشاره پرسش‌هایی سیاسی پیش روی تصمیم دولت ایران می‌نهد، و در این باره وزیر خارجه صلاح نمی‌داند پیشنهادی عرضه کند.","speaker":"وزارت امور خارجهٔ ایالات متحده","speakerTitle":"یادداشت رسمی به سفارت ایران در واشینگتن","work":"اوراق مربوط به روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۱۱ (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴)","workType":"سند دیپلماتیک","page":"ص ۶۳۴؛ اصل در صص ۶۸۳ تا ۶۸۴ مجموعهٔ ۱۹۱۱","date":"۶ آذر ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی، ۲۷ نوامبر ۱۹۱۱ میلادی)","context":"پاسخ به تلگراف وثوق‌الدوله که از دولت آمریکا راهنمایی خواسته بود که در برابر خواست روسیه برای برکناری شوستر چه باید کرد."}]},{"title":"اولتیماتوم چهل‌وهشت‌ساعتهٔ ۸ آذر","body":"در ظهر ۸ آذر ۱۲۹۰ (۲۹ نوامبر) سفارت روس اولتیماتوم دوم را به دولت ایران داد و چهل‌وهشت ساعت برای پذیرش مهلت گذاشت. شوستر متن کامل را در «اختناق ایران» آورده است. سند با اشاره به همان گفت‌وگوی جمعه ۳ آذر آغاز می‌شود و سه «پیشنهاد» را پیش می‌نهد: برکناری شوستر و لکوفر، با تعیین وضع دیگر کسانی که شوستر به خدمت خوانده بود بر پایهٔ بند دوم؛ تعهد دولت ایران به اینکه تبعهٔ خارجی را بی‌رضایت پیشین سفارت‌های روس و انگلیس به خدمت نگیرد؛ و پرداخت غرامت برای هزینهٔ لشکرکشی جاری، که مبلغ و شیوهٔ پرداخت آن پس از پاسخ ایران معین می‌شد. وزیرمختار در توضیحات خود نوشت که علت، جبران هزینهٔ اعزام سپاه و «اعمال اهانت‌آمیز اخیر آقای شوستر نسبت به روسیه» است، و اگر در مهلت چهل‌وهشت‌ساعته پاسخی نیاید یا پاسخ رضایت‌بخش نباشد، سپاه که تا آن هنگام در رشت می‌ماند پیش خواهد آمد و غرامت افزایش خواهد یافت.\n\n{{quote:0}}\n\nگری اندکی بعد در مجلس عوام بریتانیا گفت با خواسته‌های روسیه، شاید جز بند غرامت، موافق است؛ زیرا پرداخت غرامت ممکن است نیروی ایران را برای نگهداری راه بازرگانی جنوب ناتوان کند و به تجارت بریتانیا زیان زند. به روایت شوستر، گری او را متهم کرد که کوشیده است «ساعت را در ایران به عقب بازگرداند» و باید برود. گری به وزیرمختار ایران در لندن نیز گفت دولت ایران باید بی‌درنگ تسلیم شود. حسن ارفع در کتاب «زیر سایهٔ پنج شاه» می‌نویسد بریتانیا نه تنها به رفتار روسیه اعتراض نکرد، بلکه به دولت ایران توصیه کرد خواست روسیه را بپذیرد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"1. The dismissal of Mr. Shuster and Mr. Lecoffre; the status of the other persons who have been invited into service by Mr. Shuster will be determined in accordance with the second proposal. 2. An undertaking by the Persian Government not to engage in the service of Persia foreign subjects without first obtaining the consent of the Russian and British Legations. 3. The payment by the Persian Government of an indemnity to defray the expenses of the present dispatch of troops to Persia. The amount and manner of payment and compensation will be fixed after the receipt of the Persian Government’s reply.","translation":"۱. برکناری آقای شوستر و آقای لکوفر؛ وضع دیگر کسانی که آقای شوستر به خدمت خوانده است بر پایهٔ پیشنهاد دوم معین خواهد شد. ۲. تعهد دولت ایران به اینکه تبعهٔ خارجی را بی‌آنکه نخست رضایت سفارت‌های روس و انگلیس را بگیرد، به خدمت ایران درنیاورد. ۳. پرداخت غرامت از سوی دولت ایران برای تأمین هزینهٔ اعزام کنونی سپاه به ایران. مبلغ و شیوهٔ پرداخت و جبران، پس از دریافت پاسخ دولت ایران معین خواهد شد.","speaker":"استانیسلاو پوکلفسکی-کوزیل","speakerTitle":"وزیرمختار امپراتوری روسیه در تهران","work":"متن اولتیماتوم دوم روسیه، به ترجمه و نقل ویلیام مورگان شوستر در «اختناق ایران»","workType":"سند دیپلماتیک","page":"ص ۱۶۴ تا ۱۶۶","date":"ظهر ۸ آذر ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی، ۲۹ نوامبر ۱۹۱۱ میلادی)","context":"تسلیم اولتیماتوم چهل‌وهشت‌ساعته به دولت ایران، با ارجاع به گفت‌وگوی جمعه ۳ آذر."},{"original":"In 1911 in order to be liberated from foreign pressure the Iranian Government had invited an American financial expert, Mr. Morgan Schuster, to reorganise its finances, but as that was contrary to Russia’s wishes, a flimsy pretext was seized upon to demand the dismissal of that conscientious official and the dissolution of the Majles, and Russian military forces were sent to Iran in order to ensure the execution of these demands. Unfortunately, to the disappointment of the Iranian liberals, Great Britain not only abstained from remonstrating against Russia’s high-handed action, but advised the Iranian Government to comply with Russian demands.","translation":"در ۱۹۱۱، دولت ایران برای رهایی از فشار خارجی یک کارشناس مالی آمریکایی، آقای مورگان شوستر، را دعوت کرد تا مالیهٔ خود را سامان دهد؛ اما چون این کار با خواست روسیه ناسازگار بود، بهانه‌ای سست گرفتند و برکناری آن مأمور درستکار و انحلال مجلس را خواستند و برای اجرای این خواسته‌ها نیروی نظامی روس به ایران فرستادند. افسوس که، مایهٔ ناامیدی آزادی‌خواهان ایران، بریتانیای کبیر نه تنها از اعتراض به این رفتار مستبدانهٔ روسیه خودداری کرد، بلکه به دولت ایران اندرز داد خواسته‌های روسیه را بپذیرد.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر و خاطره‌نویس؛ نویسندهٔ «زیر سایهٔ پنج شاه»","work":"زیر سایهٔ پنج شاه","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۴۳ تا ۴۴","date":"چاپ ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی، ۱۹۶۴ میلادی)، دربارهٔ آذر ۱۲۹۰","context":"ارفع استخدام شوستر را کوشش برای رهایی از فشار خارجی می‌داند و سکوت، بلکه توصیهٔ بریتانیا به پذیرش خواست روسیه را ثبت می‌کند."}]},{"title":"رأی مجلس در ۱۰ آذر","body":"دو ساعت پس از تسلیم اولتیماتوم، ناصرالملک شوستر را به حضور خواست. شوستر او را در میان هیئت وزیران یافت. کابینه، به روایت شوستر، زود تصمیم گرفت اولتیماتوم را بپذیرد. در بامداد ۱۰ آذر ۱۲۹۰ (۱ دسامبر)، اندکی پیش از پایان مهلت چهل‌وهشت‌ساعته که ظهر همان روز تمام می‌شد، وزیران به مجلس رفتند تا تصویب قانون‌گذاران را بگیرند. صمصام‌السلطنه قطعنامه‌ای برای اختیار دادن به کابینه جهت پذیرش خواسته‌های روسیه به نمایندگان داد. هفتادوشش نماینده، به نوشتهٔ شوستر از پیر و جوان، روحانی و وکیل و پزشک و تاجر و شاهزاده، در صندلی‌های خود نشسته بودند. روحانی کهنسالی برخاست و سخن کوتاهی گفت.\n\n{{quote:0}}\n\nدیگر نمایندگان نیز، به سبب تنگی وقت، کوتاه سخن گفتند. چند تن، به نوشتهٔ شوستر، پیش از رأی‌گیری از جلسه بیرون رفتند. رأی علنی بود. هر نماینده به نام برمی‌خاست و رأی می‌داد. شوستر پایان این رأی را چنین وصف می‌کند.\n\n{{quote:1}}\n\nبه روایت شوستر، پس از این رأی هیئت وزیران بر پایهٔ قانون اساسی دیگر وجود قانونی نداشت. تماشاگران به گریه و کف زدن افتادند و وزیران سرافکنده بیرون رفتند. مستوفی می‌نویسد انتشار خبر اولتیماتوم همهٔ طبقات تهران، از آزادی‌خواه و مرتجع، را به هیجان آورد. فارغ‌التحصیلان مدرسهٔ سیاسی و شاگردان مدارس با ذکر «یا مرگ یا استقلال» به خیابان آمدند. مردم از سوار شدن بر تراموای اسبی و قطار حضرت عبدالعظیم خودداری کردند؛ روس‌ها بخشی از سهام این راه آهن کوتاه را خریده بودند، هرچند دولت ایران انتقال را نپذیرفته بود.","quotes":[{"original":"It may be the will of Allah that our liberty and our sovereignty shall be taken from us by force, but let us not sign them away with our own hands!","translation":"شاید مشیت الهی این باشد که آزادی و حاکمیت ما را به زور از ما بگیرند، اما ما خود با دست خویش آن را امضا نکنیم.","speaker":"روحانی کهنسال نمایندهٔ مجلس دوم (نام او در روایت شوستر نیامده است)","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی، به روایت ویلیام مورگان شوستر","work":"اختناق ایران","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۷۶","date":"۱۰ آذر ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی، ۱ دسامبر ۱۹۱۱ میلادی)، اندکی پیش از ظهر","context":"نطق کوتاه او در جلسهٔ رای‌گیری دربارهٔ پیشنهاد هیئت وزیران برای پذیرش اولتیماتوم، وقتی تا پایان مهلت چهل‌وهشت‌ساعته چیزی نمانده بود."},{"original":"And when the roll-call was ended every man, priest or layman, youth or octogenarian, had cast his own die of fate, had staked the safety of himself and family, and hurled back into the teeth of the great Bear from the North the unanimous answer of a desperate and downtrodden people who preferred a future of unknown terror to the voluntary sacrifice of their national dignity and of their recently earned right to work out their own salvation.","translation":"و چون خواندن نام‌ها به پایان رسید، هر مرد، روحانی یا غیرروحانی، جوان یا سالخورده، طالع خویش را به میان افکنده، ایمنی خود و خاندانش را به گرو گذاشته، و پاسخ یک‌صدای ملتی ناامید و ستمدیده را، که آینده‌ای پر از وحشت ناشناخته را بر فدا کردن داوطلبانهٔ حیثیت ملی و حق تازه‌به‌دست‌آمدهٔ سامان دادن به کار خویش ترجیح می‌داد، بر چهرهٔ خرس بزرگ شمال کوفته بود.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران","work":"اختناق ایران","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۷۶","date":"نگارش ۱۲۹۱ خورشیدی (۲۴۷۱ شاهنشاهی، ۱۹۱۲ میلادی)، دربارهٔ جلسهٔ ۱۰ آذر ۱۲۹۰","context":"شوستر رأی علنی نمایندگان را، که پیشنهاد کابینه برای پذیرش اولتیماتوم را رد کردند، چنین وصف می‌کند."}]},{"title":"زنان در بهارستان و تصمیم به مقاومت انفعالی","body":"در همان روزها شایعه پیچید که نمایندگان در نشست‌های پنهان به پذیرش نزدیک شده‌اند. شوستر می‌نویسد حدود سیصد زن، با چادر سیاه و روبند سفید، از خانه‌ها به سوی مجلس راه افتادند. بسیاری تپانچه در زیر دامن یا در آستین داشتند. رئیس مجلس پذیرفت که هیئتی از آنان را ببیند. زنان، به روایت شوستر، روبند را کنار زدند، اسلحه را نشان دادند و گفتند اگر نمایندگان در نگاهداشت آزادی و حیثیت ملت سستی کنند، شوهران و پسران خود را می‌کشند و پیکر خویش را نیز بر جا می‌گذارند.\n\n{{quote:0}}\n\nدر همان احوال گروهی از ملیون از شوستر نظر خواستند که آیا باید بر سپاه روس در شمال تهران حمله کنند. شوستر پس از سه ساعت گفت‌وگو، به اکراه گفت اگر یک حرکت خصمانه صورت گیرد، در بهار آینده پنجاه هزار قزاق آخرین رمق آزادی ایران را خواهند گرفت. آنان به مقاومت انفعالی رضایت دادند.","quotes":[{"original":"Out from their walled courtyards and harems marched three hundred of that weak sex, with the flush of undying determination in their cheeks. They were clad in their plain black robes with the white nets of their veils dropped over their faces. Many held pistols under their skirts or in the folds of their sleeves. Straight to the Medjlis they went, and, gathered there, demanded of the President that he admit them all. … In his reception-hall they confronted him, and lest he and his colleagues should doubt their meaning, these cloistered Persian mothers, wives, and daughters exhibited threateningly their revolvers, tore aside their veils, and confessed their decision to kill their own husbands and sons, and leave behind their own dead bodies if the Deputies wavered in their duty to uphold the liberty and dignity of the Persian people and nation.","translation":"از حیاط‌های دیوارکشیده و حرم‌ها، سیصد تن از آن جنس که ناتوانش می‌خوانند بیرون آمدند، با سرخی عزم پایدار بر چهره. جامهٔ سادهٔ سیاه پوشیده بودند و تور سفید روبند را بر صورت افکنده بودند. بسیاری تپانچه در زیر دامن یا در چین آستین داشتند. راست به مجلس رفتند و در آنجا گرد آمدند و از رئیس خواستند همه را راه دهد. … در تالار پذیرش رویاروی او ایستادند و تا او و همکارانش در معنای کارشان شک نکنند، این مادران و همسران و دختران پرده‌نشین ایران تپانچه‌ها را تهدیدآمیز نشان دادند، روبند را کنار زدند و گفتند اگر نمایندگان در ادای تکلیف نگاهداشت آزادی و حیثیت ملت و کشور ایران سستی کنند، شوهران و پسران خود را می‌کشند و پیکر خویش را نیز بر جا می‌گذارند.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران","work":"اختناق ایران","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۸۸","date":"نگارش ۱۲۹۱ خورشیدی (۲۴۷۱ شاهنشاهی، ۱۹۱۲ میلادی)، دربارهٔ روزهای پس از رد اولتیماتوم در آذر ۱۲۹۰","context":"شوستر آمدن زنان تهران به مجلس را، در هنگامی که شایعهٔ سستی نمایندگان پیچیده بود، چنین روایت می‌کند."}]},{"title":"پیشروی به قزوین، خان‌های بختیاری و کوشش وثوق برای تغییر بند دوم","body":"پس از رد اولتیماتوم، سپاه روس از رشت به سوی قزوین پیش آمد. نراتوف به بوکانان، سفیر بریتانیا در سن‌پترزبورگ، گفت نیروهای متمرکز در قزوین پیش از ۲۱ دسامبر به تهران نخواهند رفت، مگر آنکه حادثه‌ای وزیرمختار را ناگزیر به فراخواندن آن‌ها کند. قید را چنان گسترده نوشت که، به داوری کاظم‌زاده، وعدهٔ خودداری از حرکت را بی‌معنا می‌کرد.\n\nخان‌های بختیاری از شوستر و مجلس دلخور بودند. کاظم‌زاده می‌نویسد دو تن از آنان در آبان به پوکلفسکی گفتند در این اندیشه‌اند که شوستر و مجلس را بردارند، یا از پایتخت بیرون روند و کشور را در معرض بازگشت محمدعلی میرزا بگذارند. طرح را با بارکلی نیز در میان گذاشتند و او از دادن مشورت خودداری کرد. دو وزیرمختار، در آن هنگام، خان‌ها را به برچیدن مجلس و برکناری شوستر تشویق نکردند. در ۱۴ آذر ۱۲۹۰ (۵ دسامبر)، پس از رد اولتیماتوم، چند خان بختیاری نزد پوکلفسکی آمدند و گفتند می‌کوشند مجلس را به پذیرش وادارند؛ اگر کامروا نشدند می‌کوشند مجلس را ببندند؛ و اگر این هم نشد، از کار کناره می‌گیرند و پیش از رسیدن سپاه روس تهران را ترک می‌کنند.\n\nوثوق‌الدوله می‌کوشید متن را نرم کند. او به پوکلفسکی اطمینان داد کابینه آماده است شوستر را برکنار کند و غرامت بپردازد، اما خواستار تغییر لفظ بند دوم بود: به جای «رضایت» پیشین دو سفارت، «موافقت» بنشیند. مشیرالممالک، وزیرمختار ایران در سن‌پترزبورگ، نیز همین را پی گرفت. در ۲۱ آذر (۱۲ دسامبر) پوکلفسکی به وثوق‌الدوله گفت اولتیماتوم موضوع مذاکره نیست. روز بعد سرگئی سازونوف، که از پاریس به وزارت خارجه بازگشته بود، با تغییری جزئی به تعبیر وثوق نزدیک شد. این نرمش دیر رسید.\n\nدر همین هفته‌ها میرزا احمدخان علاءالدوله، که پیش‌تر ژاندارم‌های خزانه را از خانه‌اش رانده بود، ناشناسان او را کشتند. شوستر می‌نویسد اثر این قتل عظیم بود و صمصام‌السلطنه، که علاءالدوله را دوست می‌داشت، سوگند خورد بیست دموکرات را به خون او بکشد."},{"title":"پذیرش شب ۲۹ آذر","body":"در شب ۲۹ آذر ۱۲۹۰ (۲۰ دسامبر) کار مجلس به سر رسید. کاظم‌زاده، بر پایهٔ گزارش‌های دیپلماتیک، آن شب را چنین می‌نویسد.\n\n{{quote:0}}\n\nنامهٔ رسمی هیئت وزیران به شوستر، که روز بعد از بستن مجلس به او دادند، روایتی دیگر از همین روزها به دست می‌دهد. در آن نامه آمده است که کمیسیونی که در شب از مجلس اختیار تام گرفت، در واپسین روز همان ماه، با همکاری هیئت وزیران، اولتیماتوم را پذیرفت و مفاد تصمیم را به سفارت روس رساند. اگر با ۱ ژانویهٔ ۱۹۱۲، چنان‌که شوستر می‌نویسد، یکی باشد، شب نزدیک ۲۱ یا ۲۲ دسامبر می‌افتد، نه لزوماً با شب ۲۰ دسامبر کاظم‌زاده. شوستر در پانوشت همین نامه می‌نویسد آن کمیسیون هرگز به وجه قانونی انتخاب نشد و چنین تصمیمی هرگز از آن هیئت صادر نگردید؛ به گفتهٔ او روشن‌ترین دلیل اینکه مجلس چنین اختیاری نداده، آن است که وزیران ناگزیر شدند پیش از برکناری او مجلس را از میان بردارند.","quotes":[{"original":"Late at night on December 20 the Majles found itself surrounded by armed Bakhtiaris and Yefrem Khan’s police. Under the muzzles of their pistols, the deputies accepted Russia’s ultimatum. Poklewski was notified the next day. On the twenty-fourth the Majles was disbanded and Shuster dismissed.","translation":"آخر شب ۲۰ دسامبر، مجلس خود را در محاصرهٔ بختیاری‌های مسلح و پلیس یپرم‌خان دید. نمایندگان زیر لولهٔ تپانچه‌ها اولتیماتوم روسیه را پذیرفتند. روز بعد پوکلفسکی را آگاه کردند. روز بیست‌وچهارم مجلس برچیده شد و شوستر برکنار گردید.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","workType":"کتاب تاریخی","page":"ص ۶۴۴","date":"چاپ ۱۳۴۷ خورشیدی (۲۵۲۷ شاهنشاهی، ۱۹۶۸ میلادی)","context":"کاظم‌زاده پایان کار مجلس دوم را، از پذیرش شب ۲۰ دسامبر تا برکناری شوستر در ۲۴ دسامبر، در یک جا خلاصه می‌کند."}]},{"title":"بستن مجلس و برکناری شوستر در ۳ دی","body":"در ۳ دی ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی، ۲۴ دسامبر ۱۹۱۱ میلادی) هیئت دولت مجلس دوم را تعطیل کرد و شوستر را از کار برداشت. ایرانیکا در دو مقالهٔ منصوره اتحادیه دو تبدیل قمری اندک‌متفاوت برای همین روز میلادی به دست می‌دهد: در یک جا و در جای دیگر، هر دو برابر ۲۴ دسامبر. اصل پنجم قانون اساسی دورهٔ نمایندگی را «دوسال تمام» معین کرده و آغاز آن را از روزی دانسته که منتخبین ولایات تماماً در تهران حاضر شوند. مجلس دوم در ۲۴ آبان ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۵ نوامبر ۱۹۰۹ میلادی) آغاز به کار کرد. بدین حساب، در ۲۴ آبان ۱۲۹۰ دو سال تمام به پایان می‌رسید، چند هفته پیش از ۳ دی.\n\n{{quote:0}}\n\nاتحادیه می‌نویسد دوره به پایان رسیده بود، اما نمایندگان به تمدید آن رأی داده بودند، و برای این نکته به جلد سوم کتاب کاشانی و صفحات ۳۵۹ و ۳۶۰ جلد دوم «شرح زندگانی من» ارجاع می‌دهد. مستوفی بستن مجلس و جلوگیری از تجمع دموکرات‌ها را روایت می‌کند و می‌نویسد دموکرات‌ها نزد عوام این اقدامات را انحلال و بستن درِ مجلس خواندند، در حالی که به عقیدهٔ او رفتار دولت مطابق قانون بود و تجمع آنان، با نظامی شدن تهران، آن هم در عمارت مجلس، خلاف قانون به شمار می‌آمد.\n\n{{quote:1}}\n\nشوستر ۳ دی را کودتا می‌خواند و می‌گوید با از میان رفتن مجلس، آمریکایی‌ها کارفرمایی قانونی نداشتند، مگر آنکه کابینه‌ای را که فقط اختیارات نظمیه را به خود بسته بود دولت قانونی ایران بشناسند؛ او خود را مجاز به این کار نمی‌دید. پیش از آن روز کابینه چند بار، از راه میانجی، از او خواسته بود استعفا دهد و نشان شیر و خورشید درجهٔ یک، تقدیرنامه، حق معرفی جانشین و پاداش‌های نقدی پیشنهاد کرده بود. شوستر گفته بود تا از نمایندگان، ولو غیررسمی، نشنود که استعفای او خیانت به مصالحشان نیست، استعفا نمی‌دهد.\n\nبعدازظهر ۴ دی (۲۵ دسامبر، روز میلاد مسیح) رئیس دفتر وزارت خارجه نامه‌ای فارسی به شوستر داد که هفت وزیر، از جمله صمصام‌السلطنه و وثوق‌الدوله، آن را امضا کرده بودند. نامه او را از خدمت دولت و امور مالیه برکنار می‌کرد و می‌گفت فرد تحویل‌گیرنده و وضع مستشاران آمریکایی بعداً اعلام می‌شود. شوستر این حکم را غیرقانونی خواند. او در ۵ دی پاسخ داد که پایان قرارداد را، پس از تعیین فرد تحویل‌گیرنده و تعیین وضع چهارده دستیار آمریکایی، به صورت مقتضی اجرا خواهد کرد.\n\n{{quote:2}}\n\nشوستر می‌نویسد اکثر نمایندگان معزول در اندیشهٔ آن بودند که گرد آیند و انحلال مجلس را خلاف قانون اساسی، نایب‌السلطنه را خلاف سوگند، و وزیران را خائن اعلام کنند. تنها اقدامات سخت یپرم‌خان و حضور بیش از دو هزار بختیاری در خیابان‌ها، و نیز فکر تیپ قزاق و نیروی تازهٔ نگهبانان سفارت روس و سپاهی که در هشتاد میلی تهران، در قزوین، ایستاده بود، مانع شورش شد.","quotes":[{"original":"منتخبین از برای دوسال تمام انتخاب میشوند و ابتداء این مدت از روزی است که منتخبین ولایات تماماً در طهران حاضر خواهند شد پس از انقضاء مدت دو سال باید نمایندگان مجدداً انتخاب شوند و مردم مختارند هر یک از منتخبین سابق را که بخواهند و از آنها راضی باشند دوباره انتخاب کنند.","speaker":"مجلس شورای ملی","speakerTitle":"قانون اساسی مورخ","work":"قانون اساسی","workType":"قانون","page":"اصل پنجم","date":"توشیح ۸ دی ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ میلادی)","context":"این اصل مدت نمایندگی را دو سال تمام معین می‌کند و در جدل قانونی بر سر بستن مجلس دوم، در دی ۱۲۹۰، به آن استناد کردند."},{"original":"دموکرات‌ها در همان روزها هم نزد عوام این اقدامات قانونی دولت را به انحلال و بستن در مجلس تعبیر می‌کردند، در صورتی که رفتار دولت مطابق قانون بود و تجمع آن‌ها با وجود نظامی شدن شهر تهران، آن هم در عمارت مجلس، خلاف قانون دوآتشه شمرده می‌آمد.","speaker":"میرزا عبدالله مستوفی","speakerTitle":"رئیس مالیات‌های مستقیم خزانه‌داری کل","work":"شرح زندگانی من","workType":"کتاب خاطرات","page":"جلد دوم، ص ۳۵۹ تا ۳۶۰","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ دی ۱۲۹۰","context":"مستوفی پس از نقل بستن مجلس، تفسیر دموکرات‌ها را با استدلال قانونی خود روبه‌رو می‌کند."},{"original":"Seeing that the stipulations of the aforesaid ultimatum necessitate the recall of your honourable person from the service of the Persian Government and the severance of your connection with matters financial, we hereby inform you of the situation, and as regards the office of the Treasury-general and the individual to whom you will hand over the books and the service, as well as the status of the American functionaries who have been invited to the service of the Persian Government, the decision of the Government will be transmitted to you later.","translation":"چون شرایط اولتیماتوم مذکور ایجاب می‌کند که وجود محترم شما از خدمت دولت ایران فراخوانده شود و پیوندتان با امور مالی گسسته گردد، بدین‌وسیله شما را از این وضع آگاه می‌سازیم، و دربارهٔ ادارهٔ خزانه‌داری کل و کسی که دفترها و خدمت را به او باید بسپارید، و نیز دربارهٔ وضع کارگزاران آمریکایی که به خدمت دولت ایران دعوت شده‌اند، تصمیم دولت بعداً به شما ابلاغ خواهد شد.","speaker":"نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنه بختیاری و میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله و پنج وزیر دیگر","speakerTitle":"رئیس‌الوزراء و وزیر امور خارجه و دیگر اعضای هیئت دولت","work":"نامه به مورگان شوستر، به ترجمهٔ خود او در «اختناق ایران»","workType":"نامهٔ رسمی دولت","page":"ص ۱۹۷ و ۱۹۸","date":"ابلاغ در بعدازظهر ۴ دی ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی، ۲۵ دسامبر ۱۹۱۱ میلادی)","context":"نامهٔ برکناری که رئیس دفتر وزارت خارجه روز پس از تعطیل مجلس به شوستر داد؛ شوستر تاریخ روی نامه را پیش‌کشیده می‌داند."}]},{"title":"درگیری تبریز و اعدام ثقةالاسلام","body":"در همان ۲۴ دسامبر، پیامی از کفیل ایالت تبریز رسید که سپاه روس در آن شهر دست به کشتار گشوده است. کمی بعد خطوط تلگراف هندواروپایی، به ادعای بعدی بر اثر گلوله، قطع شد. مبدأ درگیری را منابع یکسان نقل نمی‌کنند. شوستر می‌نویسد حوالی ساعت ده شب ۲۹ آذر (۲۰ دسامبر) چند سرباز روس، به بهانهٔ کشیدن سیم تلفن، روی بام ادارهٔ نظمیه رفتند؛ پاسداران ایرانی ایست دادند و آنان تیر انداختند؛ جنگ خیابانی از بامداد روز بعد آغاز شد. کاظم‌زاده روایتی نزدیک، اما نه یکسان، از اسناد کنسول میلر و شاهدان به دست می‌دهد: حدود ساعت ده شب، ده سرباز روس مشغول تعمیر خط تلگراف بودند و چند تن روی بام خانه‌ای کنار نظمیه رفتند؛ ژاندارم‌های ایرانی آنان را راندند؛ روس‌ها با نیروی بیشتر برگشتند؛ در نزاع یک روس زخم سطحی برداشت و دو ایرانی کشته شدند؛ فردای آن روز تیراندازی در چند نقطهٔ شهر درگرفت و پس از ساعت نه و نیم شب شش توپ کوهستانی روس در باغ شمال قلعه را گلوله باران کرد. شوستر و کاظم‌زاده هر دو می‌نویسند در اینکه چه کسی آغازگر بوده اختلاف هست.\n\nحدود چهار هزار سرباز روس و دو آتشبار توپ در اطراف تبریز بودند. نزدیک هزار فدایی در ارگ پناه گرفتند، بی‌توپ و با سلاح اندک. روس‌ها ارگ را کوبیدند و سپس، به روایت کفیل ایالت که شوستر نقل می‌کند، دوره‌ای از بی‌رسمی پیش آمد. پوکلفسکی به فرمانده روس در تبریز تلگراف کرد که جنگ را متوقف کند، زیرا کار در پایتخت در حال ترتیب است. فرمانده پاسخ داد که امر را از نایب‌السلطنهٔ قفقاز در تفلیس می‌گیرد، نه از تهران.\n\nدر ۱۱ دی ۱۲۹۰ (۱ ژانویهٔ ۱۹۱۲)، که به نوشتهٔ شوستر همان و روز عاشورا بود، فرماندار نظامی روس، که پرچم روسیه را بر ساختمان‌های دولتی تبریز افراشته بود، میرزا علی‌آقا ثقةالاسلام، روحانی بزرگ تبریز، را با دو روحانی دیگر و پنج تن دیگر، از جمله چند مقام عالی، به دار آویخت.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"On New Year’s Day, which was the 10th of Muharram, a day of great mourning and held sacred in the Persian religious calendar, the Russian Military Governor, who had hoisted Russian flags over the Government buildings at Tabriz, hung the Sikutu’l-Islam, who was the chief priest of Tabriz, two other priests, and five others, among them several high officials of the province.","translation":"در روز سال نو میلادی، که و روز سوگواری بزرگ و مقدس در تقویم دینی ایران بود، فرماندار نظامی روس، که پرچم‌های روسیه را بر ساختمان‌های دولتی تبریز افراشته بود، ثقةالاسلام، روحانی بزرگ تبریز، را با دو روحانی دیگر و پنج تن دیگر، از جمله چند مقام عالی ایالت، به دار آویخت.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران","work":"اختناق ایران","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۲۰۱ و ۲۰۲","date":"نگارش ۱۲۹۱ خورشیدی (۲۴۷۱ شاهنشاهی، ۱۹۱۲ میلادی)، دربارهٔ ۱۱ دی ۱۲۹۰","context":"شوستر اعدام ثقةالاسلام و همراهان را در عاشورا، پس از درگیری هفتهٔ آخر آذر در تبریز، روایت می‌کند."}]}],"views":[{"title":"روایت شوستر","body":"شوستر در «اختناق ایران» خود را خدمتگزار مجلس و قربانی همدستی روس و انگلیس می‌داند. او پذیرش خواسته‌های ۲۹ نوامبر را نزدیک به واگذاری حاکمیت ایران به دو دولت می‌شمارد، رأی ۱۰ آذر را ایستادگی ملی می‌خواند، و ۳ دی را کودتا. به نوشتهٔ او نابودی مجلس پایان حکومت مشروطه در ایران بود. او حکم برکناری را غیرقانونی می‌داند، زیرا کارفرمایش مجلس بود و قانون ۲۳ خرداد او را از نظارت هر کابینه‌ای مستقل کرده بود."},{"title":"روایت مستوفی و استدلال قانونی دورهٔ نمایندگی","body":"مستوفی، که از نزدیک با شوستر کار کرد، درستکاری و قاطعیت او را می‌ستاید و می‌نویسد شیوهٔ اداری خود را از او آموخت. در همان حال شوستر را از سیاست ایران «خالی‌الذهن» و مردی «صمیمی و لجوج» می‌داند که دموکرات‌ها با چند مترجم انگلیسی‌دان به بی‌اعتمادی نسبت به هیئت وزیران کشاندند. او ماجرای استوکس و مصادرهٔ املاک شعاع‌السلطنه را نیز از همین راه می‌بیند. دربارهٔ پایان مجلس، چنان‌که گذشت، رفتار دولت را مطابق قانون می‌شمارد، چون دورهٔ دوساله به پایان رسیده بود، و تجمع در عمارت مجلس را در شهر نظامی‌شده خلاف قانون می‌داند. دموکرات‌ها، به نوشتهٔ او، حتی در روایت تاریخ نیز این اقدامات را انحلال خواندند."},{"title":"داوری کاظم‌زاده و اسناد روسی","body":"کاظم‌زاده شوستر را پرتوان، آرمان‌گرا و تا حد افراط درستکار می‌خواند، اما بی‌تجربگی و شور او را نیز فرصتی برای مداخلهٔ روسیه می‌داند. به داوری او، شوستر از ماجرای استوکس چیزی نیاموخت و انتصاب لکوفر بحرانی تازه را در نامناسب‌ترین زمان پدید آورد. با این همه، او با اسناد روسی نشان می‌دهد که سن‌پترزبورگ از پیش بر بیرون کردن شوستر مصمم بود و نقش او را در شکست بازگشت پادشاه مخلوع نبخشید. یادداشت حاشیهٔ نیکلای دوم را گواه همین عزم می‌آورد. جملهٔ او دربارهٔ محاصرهٔ شب ۲۰ دسامبر، روایتی است از فشار مسلحانه بر نمایندگان، که با روایت قانونی مستوفی در یک جا جمع نمی‌شود."},{"title":"داوری گری و بارکلی","body":"گری سال‌ها بعد، در عبارتی که کاظم‌زاده نقل می‌کند، هدف‌های شوستر را ستودنی و عادلانه خواند، اما گفت او درنیافته بود که مداخلهٔ روسیه در شمال ایران را جز با زور نمی‌توان بیرون راند، و نیرویی برای آن کار در میان نبود.\n\n{{quote:0}}\n\nبارکلی، که به نوشتهٔ کاظم‌زاده سیاست تضعیف شوستر را اجرا کرده بود، پس از کار اعتراف کرد که دیدن افتادن دستگاه شوستر به دست ناتوانان «فرشتگان را به گریه می‌اندازد» و افزود که آن مرد را به‌راستی دوست می‌داشت.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"His aims were admirable and just, but he had not realized that Russian interference in the north of Persia could only be ousted by force. … He attempted what was good, but what could only be done by force; and there was no force available for the purpose.","translation":"هدف‌های او ستودنی و عادلانه بود، اما درنیافته بود که مداخلهٔ روسیه در شمال ایران را جز با زور نمی‌توان راند. … او چیزی نیک را در سر داشت، اما کاری را می‌خواست که فقط با زور شدنی بود؛ و نیرویی برای آن مقصود در میان نبود.","speaker":"سر ادوارد گری","speakerTitle":"وزیر امور خارجهٔ بریتانیا","work":"بیست‌وپنج سال (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴)","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۶۴۴","date":"نگارش سال‌ها پس از ۱۲۹۰؛ نقل در چاپ ۱۳۴۷ خورشیدی (۱۹۶۸ میلادی)","context":"داوری بعدی گری دربارهٔ مأموریت شوستر، پس از نقل برکناری او و بستن مجلس."},{"original":"It is enough to make the angels weep to see all Shuster’s machinery fall into incapable hands. … I really liked that man.","translation":"همین بس که فرشتگان را به گریه اندازد، دیدن اینکه همهٔ دستگاه شوستر به دست‌های ناتوان بیفتد. … من آن مرد را به‌راستی دوست می‌داشتم.","speaker":"سر جورج بارکلی","speakerTitle":"وزیرمختار بریتانیا در تهران","work":"نامه یا گزارش، به نقل فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","workType":"سند دیپلماتیک","page":"ص ۶۴۵","date":"پس از برکناری شوستر در دی ۱۲۹۰ خورشیدی (دسامبر ۱۹۱۱ و ژانویهٔ ۱۹۱۲ میلادی)","context":"بارکلی، پس از اجرای سیاست گری در تضعیف شوستر، از برچیده شدن دستگاه خزانه اظهار تأسف کرد."}]},{"title":"داوری سایکس و ایرانیکا","body":"سر پرسی سایکس در جلد دوم «تاریخ ایران» می‌نویسد شوستر شاید از آن صفات استثنایی که مسئله‌ای چنین دشوار می‌طلبید بی‌بهره بود؛ اما حتی اگر او به همان اندازه که نامناسب بود مناسب نیز می‌بود، روسیه هرگز نمی‌گذاشت کامروا شود، و او حق داشت دفاعیهٔ خود را «اختناق ایران» بنامد.\n\n{{quote:0}}\n\nاتحادیه در مقالهٔ احزاب ایرانیکا می‌نویسد دموکرات‌ها اکثر نمایندگان را به رد خواسته‌ها واداشتند و ائتلاف را شکستند؛ دولت هوادار پذیرش بود و سرانجام چند نماینده را به تشکیل کمیسیون مذاکره با روس‌ها راضی کرد؛ آن‌گاه نایب‌السلطنه، که همدلی با دموکرات‌ها نداشت، مجلس را بست. در مقالهٔ پیامدها می‌نویسد نایب‌السلطنه، که هرگز هوادار دموکراسی در ایران نبود، از فرصت استفاده کرد. مستوفی دوره را سپری‌شده می‌داند؛ اتحادیه تمدید دوره از سوی خود نمایندگان را نیز در منابع خود یافته است. این دو تأکید در کنار هم می‌مانند.","quotes":[{"original":"but, even had Shuster proved to be as suitable as he was unsuitable, Russia would never have allowed him to succeed, and he was justified in terming his apologia “The Strangling of Persia.”","translation":"اما حتی اگر شوستر به همان اندازه که نامناسب بود مناسب نیز از کار درمی‌آمد، روسیه هرگز نمی‌گذاشت کامروا شود، و او حق داشت دفاعیهٔ خود را «اختناق ایران» بنامد.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"افسر و تاریخ‌نگار بریتانیایی؛ کنسول در مشهد در سال‌های نزدیک به این رویداد","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"کتاب تاریخی","page":"ص ۴۲۶","date":"چاپ پس از جنگ اول؛ دربارهٔ مأموریت ۱۲۹۰","context":"سایکس پس از نقل مأموریت مالی آمریکایی‌ها، هم صلاحیت شوستر و هم عزم روسیه را در یک جمله جمع می‌کند."}]}],"aftermathSections":[{"title":"دورهٔ فترت و حکومت بی‌مجلس","body":"با پراکنده شدن مجلس و رفتن شوستر، به نوشتهٔ کاظم‌زاده، ایران عملاً دیگر به عنوان یک دولت وجود نداشت. گروهی کوچک، برخی میهن‌دوست و برخی خیانت‌پیشه در تعبیر او، کوشیدند حوادثی را مهار کنند که از آنان بزرگ‌تر بود. در شمال، فرماندهان و کنسول‌های روس وظایف حکومت را در دست گرفتند. حکومت نظامی اعلام شد، شماری از رهبران ملی تبعید شدند، و آزادی مطبوعات محدود گردید. مجلس تا نزدیک سه سال دیگر ننشست. اتحادیه می‌نویسد در این فاصله دولت گام‌هایی برداشت که با قانون اساسی نمی‌خواند، از جمله وام دویست‌هزار لیره‌ای از روس و انگلیس در ۱۳۳۰ قمری، بی‌تصویب مجلس، در حالی که اصول ۱۶، ۱۸ و ۲۲ تا ۲۶ قانون اساسی هر وام و امتیاز و معامله را به تصویب مجلس بسته بود."},{"title":"جانشینی مرنار و رفتن آمریکایی‌ها","body":"سفارت‌های روس و انگلیس به دولت ایران اخطار کردند که جانشین شوستر جز مرنار، رئیس بلژیکی گمرکات، کسی نباشد. شوستر در ۱۷ دی ۱۲۹۰ (۷ ژانویهٔ ۱۹۱۲) اداره را به اف. اس. کرنز، یکی از دستیاران آمریکایی، سپرد و وکالت‌نامه را برای چارلز مکاسکی، رئیس محاسبات، گذاشت. ساعاتی بعد فرستادهٔ وزیران فرمانی پیش‌تاریخ‌خورده از نایب‌السلطنه آورد که مرنار را «خزانه‌دار کل موقت» می‌کرد. شوستر می‌نویسد وزیران می‌دانستند که او هرگز اداره را به مرنار نمی‌سپرد. کرنز آمادهٔ تحویل به جانشین شد و سیزده همکار آمریکایی، به سبب نقض قرارداد، خواستار ترک ایران شدند. مستوفی می‌نویسد پیش از سفر به خانهٔ شوستر در پارک اتابک رفت و تابلویی به یادگار به او داد. شوستر با همسر و دو دخترش تهران را با خودرو ترک کرد. مرنار اختیارات قانون ۲۳ خرداد را، که برای شوستر تصویب شده بود، در دست گرفت. مستوفی بلژیکی‌ها را یکسره در مدار امر دو سفارت می‌بیند."},{"title":"شمال ایران پس از عاشورای تبریز","body":"پس از اعدام ثقةالاسلام، به نوشتهٔ شوستر، روس‌ها در تبریز هر ایرانی را که مشروطه‌خواه می‌شمردند به دار می‌آویختند یا تیرباران می‌کردند. یکی از مقامات وزارت خارجه در سن‌پترزبورگ در گفت‌وگو با مطبوعات گفت روسیه انتقام را خود خواهد گرفت تا «تفاله‌های انقلابی» از میان بروند. در رشت، کنسول نکراسوف پیش از رسیدن دستور، در ۳۰ آذر (۲۱ دسامبر) چاپخانه‌ای را که به چاپ ورقه‌های ضدروس متهم بود به دست قزاق‌ها غارت کرد. سازونوف بازداشت و تبعید رهبران ملی را به روسیه توصیه کرده بود. بمباران حرم امام رضا در مشهد در فروردین ۱۲۹۱ (مارس ۱۹۱۲)، که سایکس خود شاهد آن بود، در پی همین سال فشار آمد و شرح جداگانه می‌طلبد."},{"title":"کتاب «اختناق ایران» و میراث مالیه","body":"شوستر سرگذشت مأموریت را در ۱۲۹۱ در نیویورک و لندن با عنوان «The Strangling of Persia» منتشر کرد. ترجمه و روایت فارسی آن، با عنوان «اختناق ایران»، برای نسل‌ها یکی از روایت‌های اصلی این بحران ماند. تاریخ‌نگاری ملی این کتاب را سند ستم دو دولت همسایه شمرده است؛ مستوفی می‌گوید خود کتاب را نخوانده، اما شنیده است شوستر در آن «چیزهای ناروا که به القای دموکرات‌ها بوده» نوشته است. چند سال بعد ایرانیان بار دیگر برای اصلاح مالیه به آمریکایی‌ها روی آوردند و آرتور میلسپو در پاییز ۱۳۰۱ با هیئت مالی آمریکایی به ایران آمد."},{"title":"بازگشت به انتخابات و گشایش مجلس سوم","body":"ناصرالملک نتوانست گشایش مجلس را بی‌پایان به تأخیر اندازد. احمد شاه به سن رشد نزدیک می‌شد و فشار برای ازسرگیری انتخابات افزایش می‌یافت. انتخابات تهران از ۸ بهمن ۱۲۹۲ خورشیدی (۲۸ ژانویهٔ ۱۹۱۴ میلادی) آغاز شد. فرآیند در ولایات کند پیش رفت و دولت مرکزی، تا حدی به فشار روس و انگلیس، آن را به تأخیر انداخت. مجلس سوم سرانجام در ۱۵ آذر ۱۲۹۳ (۷ دسامبر ۱۹۱۴) با حدود شصت‌ونه نماینده آغاز به کار کرد و احمد شاه سوگند یاد کرد. در دههٔ پس از اولتیماتوم، به نوشتهٔ اتحادیه، هشت رئیس‌الوزراء و هفده کابینه آمدند و رفتند، و نفوذ دو سفارت در انتخاب وزیران بیش از پیش شد."}]},{"id":"shuster-mission-1290","title":"مأموریت مورگان شوستر و خزانه‌داری کل","date":{"solarYear":1290,"solarMonth":2,"solarDay":22,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":12},"endDate":{"solarYear":1290,"solarMonth":10,"solarDay":3,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":24},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"ویلیام مورگان شوستر، حقوق‌دان و کارشناس مالی آمریکایی، در ۲۲ اردیبهشت ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی) با گروهی از دستیاران آمریکایی به تهران رسید. مجلس دوم او را برای سامان دادن به مالیهٔ ایران استخدام کرده بود. مجلس با قانون ۲۳ خرداد ۱۲۹۰، که در منابع فارسی «قانون ۲۳ جوزا» خوانده می‌شود، گردآوری و پرداخت همهٔ درآمدهای دولت را به خزانه‌دار کل سپرد. شوستر در هفت ماه با مسیو مرنار بلژیکی، رئیس گمرکات، درگیر شد. او خواست ژاندارمری خزانه را به سرگرد چارلز استوکس، وابستهٔ نظامی بریتانیا، بسپارد، در سرکوب لشکرکشی محمدعلی میرزا، پادشاه مخلوع، نقشی اصلی یافت و سرانجام با مصادرهٔ املاک ملک منصور میرزا شعاع‌السلطنه با کنسولگری روس درگیر شد. روسیه دو اولتیماتوم داد و سپاه خود را به قزوین فرستاد. با اولتیماتوم دوم برکناری شوستر را خواست. مجلس آن را رد کرد، اما هیئت دولت و نایب‌السلطنه، ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، در ۳ دی ۱۲۹۰ مجلس را بستند و شوستر را برکنار کردند. شوستر سرگذشت این مأموریت را در کتاب «اختناق ایران» نوشت. تاریخ‌نگاری ملی این کتاب را سند ستم روس و انگلیس شمرده است. میرزا عبدالله مستوفی، کارمند ارشد خزانه، در «شرح زندگانی من» داوری دیگری دارد. او درستکاری و قاطعیت شوستر را می‌ستاید، اما او را مردی «صمیمی و لجوج» می‌داند که دموکرات‌ها از راه به درش بردند.","citations":[{"sourceId":"shuster-strangling","locus":"ص ۶۴، ۷۶ تا ۷۹، ۹۷ تا ۹۸، ۱۱۲ تا ۱۱۳، ۱۴۴","text":"شوستر ورود به تهران، قانون ۲۳ خرداد ۱۲۹۰، ماجرای استوکس، نقش خود در جنگ با پادشاه مخلوع و دستور مصادره را روایت می‌کند."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۵۸۱ تا ۵۹۱، ۶۱۱ تا ۶۴۵","text":"کاظم‌زاده بر پایهٔ اسناد روسی و بریتانیایی استخدام آمریکایی‌ها، ماجرای مرنار و استوکس، رویداد شعاع‌السلطنه، دو اولتیماتوم و بسته شدن مجلس را بازمی‌سازد."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، ص ۳۲۹، ۳۴۰ تا ۳۴۹، ۳۵۲، ۳۵۷ تا ۳۶۱","text":"مستوفی از درون خزانه دیدار نخست، لایحهٔ اختیارات، شیوهٔ کار، ماجرای معتمدالسلطنه، دیدگاه اعتدالیون دربارهٔ استوکس و شعاع‌السلطنه، واکنش مردم، رفتن شوستر و جانشینی مرنار را روایت می‌کند."}],"personIds":["shuster"],"personDeeds":{"shuster":"مجلس دوم در ۲۲ اردیبهشت ۱۲۹۰ او را خزانه‌دار کل کرد و در ۲۳ خرداد اختیارات مالیه را به او سپرد."},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["مأموریت شوستر","ژاندارمری خزانه"],"context":"آشفتگی مالیه پس از فتح تهران\n\nدولت مشروطه پس از فتح تهران در تیر ۱۲۸۸ با خزانهٔ تهی، وام‌های پیشین روس و انگلیس و مالیه‌ای بی‌دفتر روبه‌رو بود. شوستر در «اختناق ایران» می‌نویسد که جز گمرکات، که مرنار با دفترهای جداگانه اداره می‌کرد، در دیگر بخش‌های وزارت مالیه هیچ دفتر یا آمار پیوسته‌ای وجود نداشت. میرزا عبدالله مستوفی، که در آن هنگام رئیس دفتر وزارت مالیه بود، در «شرح زندگانی من» می‌نویسد که «معلومات اداری» در آن روزها بسیار اندک بود. به نوشتهٔ او، مالیه‌چی‌های قدیم دانش اقتصادی و مالی جدید نداشتند و جوانان نوآموخته نیز از آنان بهتر نبودند.\n\nچرا آمریکایی‌ها؟\n\nفیروز کاظم‌زاده، تاریخ‌نگار دانشگاه ییل، در کتاب «روس و انگلیس در ایران» می‌نویسد که پوکلفسکی، وزیرمختار روس، و سر جورج بارکلی، وزیرمختار بریتانیا، در مرداد ۱۲۸۹ آگاه شدند که مجلس می‌خواهد مستشارانی خارجی برای اصلاح مالیه و دیوان استخدام کند. نراتوف، معاون وزارت خارجهٔ روسیه، و هیو اوبرن، کاردار بریتانیا، توافق کردند که ایران جز از میان اتباع دولت‌های کوچک مستشار نگیرد. کاظم‌زاده می‌افزاید که مجلس پس از بحثی دراز دربارهٔ بلژیکی‌ها، ایتالیایی‌ها و سوئیسی‌ها آمریکایی‌ها را برگزید. به گمان مجلس، آمریکایی‌ها اتباع دولتی بزرگ بودند و از روس و انگلیس نمی‌ترسیدند، اما برای هیچ‌کس خطری نداشتند، زیرا به تعبیر وزیرمختار روس، ایالات متحده «در اینجا هیچ منافع سیاسی» نداشت. مستوفی می‌نویسد که وزیران کابینهٔ اعتدالی پیشنهاد استخدام مستشاران را دادند و مجلس استخدام مورگان شوستر برای خزانه‌داری کل و دو مستشار فرانسوی برای عدلیه و داخله را تصویب کرد.\n\nکاظم‌زاده می‌نویسد که علیقلی‌خان نبیل‌الدوله، کاردار ایران در واشنگتن، در ۴ دی ۱۲۸۹ (۲۵ دسامبر ۱۹۱۰) دستور یافت که از فیلاندر ناکس، وزیر خارجهٔ آمریکا، بخواهد او را با «کارشناسان مالی بی‌طرف آمریکایی» آشنا کند. وزارت خزانه‌داری آمریکا پنج تن را معرفی کرد و دولت آمریکا خود در گفت‌وگوها دخالتی نکرد. جیمز برایس، سفیر بریتانیا در واشنگتن، شوستر را مردی «با قوت شخصیت و درستکاری تردیدناپذیر»، اما «انعطاف‌ناپذیر» توصیف کرد. شوستر پیش از آن در فیلیپین گمرکات را اداره کرده بود. روسیه دیر و ملایم اعتراض کرد و سر ادوارد گری، وزیر خارجهٔ بریتانیا، پاسخ داد که دیگر برای بازگشایی موضوع دیر است.","whatHappened":[{"title":"ورود و نخستین دیدارها","body":"شوستر می‌نویسد که در ۱۹ اردیبهشت ۱۲۹۰ (۹ مه ۱۹۱۱) از رشت به راه افتاد و در ۲۲ اردیبهشت به نزدیکی تهران رسید. چارلز راسل، وزیرمختار آمریکا، به پیشواز او آمد و دولت پارک اتابک را منزل او قرار داد. مستوفی می‌نویسد که وزیر مالیه او را از سوی هیئت وزیران برای خوشامدگویی به پارک اتابک فرستاد. به نوشتهٔ مستوفی، شوستر «مانند شخصی که واقعاً تشنهٔ تحصیل اطلاعات در مالیهٔ ایران است» نزدیک دو ساعت از ادارات مرکزی، شیوهٔ گردآوری مالیات و چگونگی پرداخت هزینه‌ها پرسید. شوستر سپس به مستوفی پیشنهاد کرد که ادارهٔ مالیات‌های مستقیم را در خزانه بر عهده گیرد.","quotes":[{"original":"He is described as a man of considerable force of character and unquestioned integrity. He seems to be also rather unbending in temper and rigid in methods.","translation":"او را مردی با قوت شخصیت فراوان و درستکاری تردیدناپذیر توصیف می‌کنند. به نظر می‌رسد که در خوی خود نیز انعطاف‌ناپذیر و در شیوه‌هایش سخت‌گیر باشد.","speaker":"جیمز برایس","speakerTitle":"سفیر بریتانیا در واشنگتن","work":"گزارش به وزارت خارجهٔ بریتانیا (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روس و انگلیس در ایران)","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۵۸۴","date":"زمستان ۱۲۸۹ خورشیدی (اوایل ۱۹۱۱ میلادی)","context":"سفیر بریتانیا پس از معرفی شوستر به ایران از سوی وزارت خارجهٔ آمریکا، او را به دولت خود معرفی کرد."},{"original":"لایحهٔ قانونی که شوستر برای خزانه‌داری کل نوشته به هیئت دولت داد هیچ‌گونه قدرتی برای وزارت مالیه نگذاشته تمام اختیارات را، اعم از جمع و خرج، محاسبه و تفتیش، بدون هیچ تفتیش از طرف دولت، به خزانه‌دار کل وامی‌گذاشت.","speaker":"میرزا عبدالله مستوفی","speakerTitle":"رئیس دفتر وزارت مالیه و سپس رئیس مالیات‌های مستقیم خزانه","work":"شرح زندگانی من، جلد دوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۲، ص ۳۴۴","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ خرداد ۱۲۹۰","context":"مستوفی لایحه‌ای را وصف می‌کند که شوستر پیش از تصویب قانون ۲۳ خرداد ۱۲۹۰ برای او خواند."},{"original":"من از رویهٔ تصمیم گرفتن این مرد فعال در کارها خیلی استفاده کردم. کار را هیچ‌وقت نیمه‌کاره رها نمی‌کرد و نیمه‌اقدام در کارهای او راهی نداشت.","speaker":"میرزا عبدالله مستوفی","speakerTitle":"رئیس مالیات‌های مستقیم خزانه‌داری کل","work":"شرح زندگانی من، جلد دوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۲، ص ۳۴۸","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ تابستان ۱۲۹۰","context":"مستوفی شیوهٔ کار روزانهٔ خود را با شوستر در خزانه وصف می‌کند."},{"original":"دمکرات‌ها به رویهٔ خود که همواره می‌خواستند اختلاف کلمه بین هیئت دولت و شوستر ایجاد کنند، شوستر را اغوا و این تحت‌الحمایگی را که واقعاً حرف زوری بود، واهی قلمداد کردند.","speaker":"میرزا عبدالله مستوفی","speakerTitle":"رئیس مالیات‌های مستقیم خزانه‌داری کل","work":"شرح زندگانی من، جلد دوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۲، ص ۳۵۸","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ مهر ۱۲۹۰","context":"مستوفی توضیح می‌دهد که چرا هیئت وزیران اعتدالی با اجرای فوری حکم مصادرهٔ املاک شعاع‌السلطنه مخالف بود."},{"original":"Since it is harmful to Russia, it is therefore impermissible. We are the masters in the North of Persia.","translation":"چون برای روسیه زیان‌بار است، پس روا نیست. ما در شمال ایران سروریم.","speaker":"نیکلای دوم","speakerTitle":"امپراتور روسیه","work":"یادداشت حاشیه بر گزارش نراتوف (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روس و انگلیس در ایران)","workType":"یادداشت دست‌نویس بر سند دیپلماتیک","page":"ص ۶۱۳","date":"۱۹ مهر ۱۲۹۰ خورشیدی (۱۱ اکتبر ۱۹۱۱)","context":"نراتوف پذیرفته بود که روسیه حق قانونی اعتراض به استخدام افسران سوئدی را ندارد، و امپراتور در پاسخ این یادداشت را نوشت."},{"original":"And when the roll call was ended every man, priest or layman, youth or octogenarian, had cast his own die of fate, had staked the safety of himself and family, and had hurled back into the teeth of the great Bear from the North the unanimous answer of a desperate and downtrodden people who preferred the future of unknown terror to the voluntary sacrifice of their national dignity.","translation":"و چون رأی‌گیری پایان یافت، هر مرد، روحانی یا غیرروحانی، جوان یا هشتادساله، تاس سرنوشت خود را افکنده بود، امنیت خود و خانواده‌اش را به خطر انداخته بود و پاسخ یکپارچهٔ ملتی ناامید و ستمدیده را به دندان خرس بزرگ شمال کوفته بود؛ ملتی که آیندهٔ هراسی ناشناخته را بر فدا کردن داوطلبانهٔ شرف ملی خود ترجیح می‌داد.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران","work":"اختناق ایران (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روس و انگلیس در ایران)","workType":"خاطرات سیاسی","page":"کاظم‌زاده، ص ۶۳۵ تا ۶۳۶","date":"۱۲۹۱ خورشیدی (۱۹۱۲ میلادی، سال نشر)","context":"شوستر جلسهٔ ۱۰ آذر ۱۲۹۰ مجلس دوم را وصف می‌کند که در آن نمایندگان اولتیماتوم دوم روسیه را رد کردند."},{"original":"His aims were admirable and just, but he had not realized that Russian interference in the north of Persia could only be ousted by force. ... He attempted what was good, but what could only be done by force; and there was no force available for the purpose.","translation":"هدف‌های او ستودنی و درست بود، اما درنیافته بود که مداخلهٔ روسیه را در شمال ایران تنها با زور می‌شد بیرون راند. ... او کاری نیک را آزمود، اما کاری که تنها با زور شدنی بود؛ و هیچ زوری برای این مقصود در دسترس نبود.","speaker":"سر ادوارد گری","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ بریتانیا (۱۲۸۴ تا ۱۲۹۵ خورشیدی)","work":"خاطرات گری (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روس و انگلیس در ایران)","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۶۴۴","date":"سال‌ها پس از رویداد","context":"گری در بازنگری به کارنامهٔ خود دربارهٔ برکناری شوستر داوری کرد."},{"original":"It is enough to make the angels weep to see all Shuster's machinery fall into incapable hands. ... I really liked that man.","translation":"دیدن اینکه همهٔ دستگاه شوستر به دست ناتوانان می‌افتد، فرشتگان را به گریه می‌اندازد. ... من واقعاً آن مرد را دوست داشتم.","speaker":"سر جورج بارکلی","speakerTitle":"وزیرمختار بریتانیا در تهران","work":"نامهٔ خصوصی (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روس و انگلیس در ایران)","workType":"نامه","page":"ص ۶۴۵","date":"دی ۱۲۹۰ خورشیدی (دسامبر ۱۹۱۱ تا ژانویهٔ ۱۹۱۲)","context":"بارکلی پس از برکناری شوستر از برچیده شدن دستگاه خزانه افسوس خورد."}]},{"title":"قانون ۲۳ خرداد ۱۲۹۰","body":"شوستر لایحهٔ اختیارات خزانه‌دار کل را نوشت. مستوفی می‌نویسد که این لایحه «هیچ‌گونه قدرتی برای وزارت مالیه» باقی نمی‌گذاشت و همهٔ اختیارات، از دخل‌وخرج تا حسابرسی و بازرسی، را بی‌هیچ نظارتی از سوی دولت به خزانه‌دار کل می‌سپرد. به گفتهٔ مستوفی، او به شوستر هشدار داد که جز هفده هجده نمایندهٔ دموکرات مجلس پشتیبانان دیگری نیز لازم دارد و نباید خود را تا این اندازه از هیئت وزیران جدا کند. مستوفی می‌افزاید که کابینهٔ اعتدالی، برای آنکه بی‌طرفی خود را نشان دهد، لایحه را بی‌هیچ دگرگونی به مجلس فرستاد. مجلس دوم این قانون را در ۲۳ خرداد ۱۲۹۰ (۱۳ ژوئن ۱۹۱۱) تصویب کرد. شوستر می‌نویسد که همان روز از معاون‌الدوله، وزیر مالیه، خواست که موجودی بانک‌ها و نقدینهٔ خزانه را به او بسپارد."},{"title":"درگیری با مرنار","body":"کاظم‌زاده می‌نویسد که شوستر، بر پایهٔ قانون، از مرنار خواست که درآمد گمرکات را به حساب خزانه‌دار کل بریزد و مرنار نپذیرفت. بانک شاهنشاهی ایران، که مدیرش از ترتیب تازه پشتیبانی می‌کرد، از پرداخت چک‌های مرنار خودداری کرد. سفارت روس از مرنار پشتیبانی کرد و پوکلفسکی چنان تند از شوستر سخن گفت که ناچار از بارکلی پوزش خواست. سفارت آلمان نیز در یادداشتی از مرنار پشتیبانی کرد. سفارت بریتانیا بی‌طرف ماند و گری این بی‌طرفی را تأیید کرد. مرنار، به نوشتهٔ کاظم‌زاده، سرانجام عقب نشست و با بی‌میلی آتش‌بس را پذیرفت."},{"title":"شیوهٔ کار در خزانه","body":"مستوفی، که ریاست ادارهٔ مالیات‌های مستقیم خزانه را پذیرفته بود، شیوهٔ تازهٔ خزانه را وصف می‌کند. مأموران مالیه در ولایات می‌بایست هر روز وجوه گردآوری‌شده را به بانک شاهنشاهی یا تجارتخانه‌ای معتبر بسپارند و هر هفته با تلگراف به مرکز گزارش دهند. هزینه‌ها تنها با حوالهٔ مرکز پرداخت می‌شد. به نوشتهٔ مستوفی، در ۱ مرداد ۱۲۹۰ (۲۴۷۰ شاهنشاهی) هیچ کارمندی در ادارهٔ او بی‌حقوق نماند و شاید این نخستین بار بود که کارکنان مالیه به‌موقع حقوق گرفتند. مستوفی همچنین می‌نویسد که «درخواست»، در برابر واژهٔ فرانسوی «رکیزیسیون»، از نوآوری‌های شوستر بود و در اصطلاح مالیه باقی ماند.\n\nمستوفی گزارش می‌دهد که معتمدالسلطنه، پیشکار مالیهٔ آذربایجان و پدر میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله و احمد قوام‌السلطنه، از دستورهای تازه سرپیچی می‌کرد. مستوفی حکم احضار او را نوشت و به شوستر هشدار داد که با امضای آن دو برادر را با خود دشمن می‌کنند. شوستر پاسخ داد: «چون پدر این دو نفر است، زودتر امضا می‌کنم». شوستر در «اختناق ایران» همین ماجرا را از سوی خود آورده است و دشمنی بعدی وثوق‌الدوله و قوام‌السلطنه را با این خویشاوندی پیوند می‌دهد. مستوفی همچنین می‌نویسد که شوستر می‌خواست مستمری‌های بی‌پشتوانه را قطع کند و مستوفی او را قانع کرد که بسیاری از مستمری‌بگیران خدمتگزاران دولت‌اند و قطع حقوق آنان خلاف مصوبهٔ مجلس است."},{"title":"ژاندارمری خزانه و ماجرای استوکس","body":"مجلس به شوستر اجازه داد ژاندارمری خزانه‌ای برای گردآوری مالیات بسازد. شوستر فرماندهی آن را به سرگرد چارلز استوکس، وابستهٔ نظامی سفارت بریتانیا، پیشنهاد کرد که فارسی را روان می‌دانست و ایران را خوب می‌شناخت. کاظم‌زاده بر پایهٔ اسناد بریتانیایی می‌نویسد که وزارت خارجهٔ بریتانیا دربارهٔ این انتصاب دودل بود. هنری نورمن، از کارمندان آن وزارتخانه، استوکس را «متعصبانه ضدروس» می‌دانست. چارلز گرینوی، از مدیران شرکت نفت انگلیس و ایران، خواست که دولت بریتانیا این انتصاب را «ممنوع کند»، زیرا به گفتهٔ او استوکس با تندروترین ملیون یکی شده بود. روسیه نمی‌توانست بپذیرد که افسری انگلیسی در منطقهٔ نفوذ شمالی فرماندهی نیرویی ایرانی را بر عهده گیرد. روزنامهٔ «نووویه ورمیا» نوشت که اگر بریتانیا نتواند مانع استوکس شود، قرارداد ۱۹۰۷ «کاغذپاره‌ای» بیش نیست. گری در ۲۶ مرداد ۱۲۹۰ (۱۷ اوت ۱۹۱۱) پذیرفت که استعفای استوکس از ارتش هند پذیرفته نشود. پوکلفسکی در ۲۸ مرداد در یادداشتی رسمی به این انتصاب اعتراض کرد. شوستر کوشید با قرارداد شش‌ماهه یا نه‌ماهه راه میانه‌ای بیابد، اما نیکلای دوم، امپراتور روسیه، در حاشیهٔ گزارش نوشت: «هیچ عقب‌نشینی». مستوفی می‌نویسد که همهٔ گروه‌ها جز دموکرات‌ها استخدام یک افسر انگلیسی وابسته به سفارت را نادرست می‌دانستند. به نوشتهٔ او، این گروه‌ها سرگرد مریل، افسر آمریکایی همراه شوستر، را برای این کار شایسته‌تر می‌شمردند."},{"title":"شوستر در برابر لشکرکشی پادشاه مخلوع","body":"محمدعلی میرزا در ۲۶ تیر ۱۲۹۰ در گمش‌تپه پیاده شد. شوستر، به نوشتهٔ کاظم‌زاده، به سبب مقام خزانه‌داری کل و وفاداری به دولتی که او را به کار گرفته بود، به «چهرهٔ اصلی» سازمان‌دادن پایداری بدل شد. او برای بسیج بختیاری‌ها به اصفهان پول فرستاد، پیشنهاد کرد که مجلس برای سر پادشاه مخلوع و برادرانش جایزه بگذارد و پرداخت مستقیم حقوق سپاهیان را بر عهدهٔ خزانه گرفت. مستوفی تصدیق می‌کند که شوستر به یکی از مراکز تصمیم در نقشهٔ جنگی دولت و یپرم‌خان، رئیس نظمیه، بدل شد. به نوشتهٔ او، همین کار شوستر را از تنظیم مالیه بازداشت و کارهای مهم خزانه بی‌امضا ماند. شرح این جنگ در مدخل «بازگشت محمدعلی میرزا» آمده است."},{"title":"مصادرهٔ املاک شعاع‌السلطنه","body":"مجلس پس از شکست پادشاه مخلوع رأی داد که دارایی سالارالدوله و شعاع‌السلطنه، دو برادر یاغی او، به سود دولت ضبط شود. هیئت وزیران در ۱۲ مهر ۱۲۹۰ (۴ اکتبر ۱۹۱۱) اجرای این حکم را به خزانه‌دار کل سپرد. شوستر در ۱۷ مهر (۹ اکتبر) باغ و خانهٔ شعاع‌السلطنه را در تهران تصرف کرد. پوخیتونوف، سرکنسول روس، به گفتهٔ خود به این بهانه که املاک در گرو وام شاهزاده به بانک روس است، دو کارمند کنسولگری را با چند قزاق فرستاد و مأموران خزانه را بیرون راند. شوستر روز بعد ملک را با ژاندارم‌های خزانه بازپس گرفت. کاظم‌زاده می‌نویسد که پوکلفسکی خود تصدیق کرد که شعاع‌السلطنه تبعهٔ عثمانی است، بدهی واقعی به بانک ندارد و سند گرو ساختگی است و همه در تهران این را می‌دانند. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، پوکلفسکی به نراتوف تلگراف کرد که حق با شوستر است. نراتوف پاسخ داد که روسیه «هرگز نمی‌پذیرد که این سند ساختگی است» و نیکلای دوم بر پیش‌نویس تلگراف او نوشت: «خوب است».\n\nمستوفی این ماجرا را از دید اعتدالیون روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، هیئت وزیران معتقد بود که حکم مجلس دربارهٔ شعاع‌السلطنه نباید در آن روزها اجرا شود، زیرا او از «تحت‌الحمایه‌های» روس‌ها بود. به نوشتهٔ مستوفی، دموکرات‌ها شوستر را «اغوا» کردند و این تحت‌الحمایگی را، که به گفتهٔ خود مستوفی «واقعاً حرف زوری بود»، واهی خواندند. مستوفی می‌افزاید که دموکرات‌ها پس از تصرف ملک، این کار را «فتح نمایان» دانستند، اما پیامدهای بد آن برای دولت بسیار گران تمام شد."},{"title":"دو اولتیماتوم","body":"پوکلفسکی در ۱۱ آبان ۱۲۹۰ (۲ نوامبر ۱۹۱۱) خواست‌های روسیه را به وثوق‌الدوله، وزیر خارجه، داد. این خواست‌ها بیرون بردن ژاندارم‌ها از ملک شعاع‌السلطنه و پوزش رسمی بود. کاظم‌زاده می‌نویسد که وثوق‌الدوله اعتراف کرد که هیئت دولت شیوه‌های شوستر را نمی‌پسندد و می‌خواهد «او را مهار کند». دولت ایران در ۱۵ آبان (۶ نوامبر) خواست‌ها را رد کرد. در همین هنگام شوستر لکوفر انگلیسی را به بازرسی مالیهٔ تبریز گماشت و بارکلی، به دستور گری، به او گفت که این انتصاب با روح قرارداد ۱۹۰۷ ناسازگار است. شوستر پاسخ داد که «حوزهٔ نفوذ» بیگانه را در ایران به رسمیت نمی‌شناسد. روسیه اولتیماتوم نخست را داد. کابینهٔ صمصام‌السلطنه استعفا کرد و نراتوف استعفا را نشانهٔ رد خواست‌ها شمرد. ولادیمیر کوکوفتسف، رئیس هیئت وزیران روسیه، در ۲۵ آبان (۱۶ نوامبر) به نایب‌السلطنهٔ قفقاز دستور داد چهار هزار سرباز به ایران بفرستد. نخستین دستهٔ سپاه روس در ۱ آذر ۱۲۹۰ (۲۲ نوامبر) در انزلی پیاده شد. کاظم‌زاده می‌نویسد که نراتوف به پوکلفسکی دستور داد اگر وزیر خارجهٔ ایران برای پذیرفتن خواست‌ها آمد، با «بهانه‌ای خوش‌ظاهر» دیدار را تا رسیدن هنگ سالیانسکی به انزلی به تأخیر اندازد. وثوق‌الدوله سرانجام پوزش خواست و ژاندارم‌ها از ملک بیرون رفتند، اما روسیه گفت که دیگر دیر است.\n\nنامهٔ شوستر به روزنامهٔ تایمز لندن، که سیاست روسیه را محکوم می‌کرد، در تهران به فارسی منتشر شد و خشم دولت روسیه را بیشتر کرد. در ظهر ۸ آذر ۱۲۹۰ (۲۹ نوامبر ۱۹۱۱) مترجم سفارت روس اولتیماتوم دوم را به وزیر خارجهٔ ایران داد. روسیه در این اولتیماتوم سه خواست داشت. ایران می‌بایست در چهل‌وهشت ساعت شوستر و لکوفر را برکنار کند. نمی‌بایست بی «رضایت پیشین» سفارت‌های روس و انگلیس مستشار خارجی بگیرد. و می‌بایست هزینهٔ لشکرکشی روسیه را بپردازد. گری به وزیرمختار ایران در لندن گفت که دولت ایران باید «بی‌درنگ» تسلیم شود."},{"title":"رأی مجلس و بسته شدن آن","body":"مجلس در ۱۰ آذر ۱۲۹۰ (۱ دسامبر ۱۹۱۱) اولتیماتوم را به اتفاق آرا رد کرد. شوستر این جلسه را با شور وصف می‌کند. مردم در خیابان‌ها شعار «یا مرگ یا استقلال» سر دادند. مستوفی می‌نویسد که مردم از سوار شدن بر تراموای اسبی و قطار حضرت عبدالعظیم و حتی از خوردن قند روسی خودداری کردند. ناشناسان میرزا احمدخان علاءالدوله را، که پیش‌تر ژاندارم‌های خزانه را از خانه‌اش بیرون رانده بود، کشتند. کاظم‌زاده می‌نویسد که خان‌های بختیاری به پوکلفسکی گفتند که اگر نتوانند مجلس را به پذیرش وادارند، آن را می‌بندند. در شب ۲۹ آذر ۱۲۹۰ (۲۰ دسامبر) سواران بختیاری و پاسبانان یپرم‌خان مجلس را محاصره کردند و به نوشتهٔ کاظم‌زاده، نمایندگان «زیر لولهٔ تپانچه‌ها» اولتیماتوم را پذیرفتند. هیئت دولت در ۳ دی ۱۲۹۰ (۲۴ دسامبر) مجلس را منحل و شوستر را برکنار کرد."},{"title":"رفتن شوستر و جانشینی مرنار","body":"مستوفی می‌نویسد که پیش از رفتن شوستر به پارک اتابک رفت و یک تابلوی نقاشی را به یادگار به او هدیه داد. شوستر با همسر و دو دخترش با اتومبیل تهران را ترک کرد. از آمریکایی‌ها تنها مکاسکی، رئیس محاسبات، برای پس دادن حساب در تهران ماند. نایب‌السلطنه، به نوشتهٔ مستوفی با رضایت ضمنی دو دولت، فرمان ریاست خزانه را به مرنار داد. مستوفی یادآوری می‌کند که مرنار اختیارات قانون ۲۳ خرداد ۱۲۹۰ (۲۴۷۰ شاهنشاهی) را، که برای شوستر تصویب شده بود، به دست گرفت. سپاه روس در همان روزها در تبریز و رشت دست به کشتار زد. در تبریز میرزا علی‌آقا ثقة‌الاسلام، روحانی روشن‌اندیش، را در روز عاشورا  اعدام کردند."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"مورگان شوستر در «اختناق ایران» خود را خدمتگزار وفادار دولت مشروطه و قربانی همدستی روس و انگلیس می‌داند. او قرارداد ۱۹۰۷ را ابزار تقسیم ایران می‌شمارد و رأی مجلس به رد اولتیماتوم را پاسخ «ملتی ناامید و ستمدیده» به «خرس بزرگ شمال» توصیف می‌کند.\n\nمیرزا عبدالله مستوفی، که خود از نزدیک با شوستر کار کرد، او را مردی قاطع و درستکار می‌داند و می‌نویسد که شیوهٔ اداری خود را از او آموخت. با این همه، مستوفی شوستر را «خالی‌الذهن» از سیاست ایران می‌داند. به نوشتهٔ او، دموکرات‌ها با چند مترجم انگلیسی‌دان به شوستر نزدیک شدند و او را به بی‌اعتمادی به هیئت وزیران واداشتند. مستوفی ماجرای استوکس و مصادرهٔ املاک شعاع‌السلطنه را نیز پیامد همین «اغوا» می‌داند. او می‌گوید که کتاب «اختناق ایران» را نخوانده است، اما شنیده است که شوستر در آن «چیزهای ناروا که به القای دموکرات‌ها بوده» نوشته است. مستوفی در پایان از شوستر به عنوان «این مرد صمیمی لجوج» یاد می‌کند.\n\nفیروز کاظم‌زاده شوستر را «پرتوان، آرمان‌گرا و تا حد افراط درستکار» می‌خواند، اما بی‌تجربگی و شور او را نیز فرصتی برای مداخلهٔ روسیه می‌داند. به داوری او، شوستر از ماجرای استوکس «هیچ نیاموخت» و انتصاب لکوفر بحرانی تازه را در نامناسب‌ترین زمان پدید آورد. کاظم‌زاده با این همه بر پایهٔ اسناد روسی نشان می‌دهد که سن‌پترزبورگ از پیش تصمیم داشت شوستر را بیرون کند. به نوشتهٔ او، دولت روسیه هرگز نقش شوستر را در شکست بازگشت پادشاه مخلوع نبخشید و نیکلای دوم در حاشیهٔ گزارشی نوشته بود: «ما در شمال ایران سروریم».\n\nسر ادوارد گری، وزیر خارجهٔ بریتانیا، سال‌ها بعد نوشت که هدف‌های شوستر «ستودنی و درست» بود، اما او درنیافته بود که مداخلهٔ روسیه را در شمال ایران جز با زور نمی‌شد بیرون راند. سر جورج بارکلی، که به نوشتهٔ کاظم‌زاده سیاست گری را در تضعیف شوستر اجرا کرده بود، اعتراف کرد که دیدن افتادن دستگاه شوستر به دست ناتوانان «فرشتگان را به گریه می‌اندازد».\n\nتاریخ‌نگاری شوروی، به گزارش کاظم‌زاده، شوستر را گاه مأمور امپریالیسم آمریکا خوانده است. عبدالله‌یف، تاریخ‌نگار شوروی، با این همه می‌پذیرد که کار شوستر و دستیارانش به شکست نقشهٔ پادشاه مخلوع کمک کرد."}],"aftermath":"برکناری شوستر با بسته شدن مجلس دوم همراه شد و دورهٔ فترت سه‌ساله‌ای را آغاز کرد که در آن دولت ایران بی‌مجلس و زیر فشار سپاه روس در شمال اداره می‌شد. کاظم‌زاده می‌نویسد که با پراکنده شدن مجلس و رفتن شوستر، ایران «عملاً دیگر به عنوان یک دولت وجود نداشت» و فرماندهان و کنسول‌های روس در شمال وظایف حکومت را به دست گرفتند. مرنار و بلژیکی‌ها، که به تعبیر مستوفی «کاملاً تحت اوامر سفارتین» بودند، خزانه را در دست گرفتند. ماجرای استوکس نیز زمینهٔ استخدام افسران سوئدی برای ژاندارمری دولتی را فراهم کرد. روسیه با آن نیز مخالف بود، اما سرانجام آن را پذیرفت. شرح آن در مدخل «ژاندارمری سوئدی» آمده است. کتاب «اختناق ایران» در ۱۲۹۱ در نیویورک و لندن منتشر شد و برای چند نسل از ایرانیان روایت اصلی این رویداد ماند."},{"id":"mohammad-ali-return-1290","title":"بازگشت محمدعلی میرزا برای بازپس‌گیری تاج‌وتخت","date":{"solarYear":1290,"solarMonth":4,"solarDay":26,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":17},"endDate":{"solarYear":1290,"solarMonth":12,"gregorianYear":1912,"gregorianMonth":2,"circa":true},"tier":"secondary","category":"political","summary":"محمدعلی شاه قاجار، پادشاه مخلوع ایران، در ۲۶ تیر ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی) با گذرنامه‌ای جعلی و جنگ‌افزاری که در جعبه‌های «آب معدنی» پنهان شده بود، از راه روسیه به گمش‌تپه، در ساحل ترکمن‌نشین استرآباد، رسید تا تاج‌وتختی را که دو سال پیش از دست داده بود، بازپس گیرد. هم‌زمان برادرش، ابوالفتح میرزا سالارالدوله، از سوی کردستان و همدان به سوی تهران لشکر کشید و برادر دیگرش، ملک منصور میرزا شعاع‌السلطنه، فرماندهی سپاه همراه او را بر عهده گرفت. دولت مشروطه، که نیروی منظمی جز نظمیهٔ تهران و سواران بختیاری نداشت، با رهبری نظامی یپرم‌خان، رئیس نظمیه، و پشتیبانی مالی مورگان شوستر، خزانه‌دار کل، هر دو سپاه را شکست داد. ارشدالدوله، سردار وفادار پادشاه مخلوع، در ۱۴ شهریور ۱۲۹۰ نزدیک ورامین شکست خورد و ژاندارم‌ها فردای آن او را تیرباران کردند. سالارالدوله در ۵ مهر ۱۲۹۰ در باغشاه، میان قم و نوبران، شکست خورد. محمدعلی میرزا سرانجام در زمستان ۱۲۹۰ با یک کشتی روسی ایران را برای همیشه ترک کرد.","citations":[{"sourceId":"shuster-strangling","locus":"ص ۴۱، ۴۷ تا ۴۸ (مقدمه)، ۱۰۹ تا ۱۱۳، ۱۳۳، ۱۳۷ تا ۱۴۴","text":"شوستر پروتکل ۱۹۰۹، دسیسه‌های ۱۹۱۰، حکومت نظامی، پیشنهاد جایزه، نبرد ورامین، اعدام ارشدالدوله، شکست سالارالدوله و دستور مصادره را روایت می‌کند."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۶۰۰، ۶۰۳ تا ۶۱۳، ۶۶۳ تا ۶۶۶ و ۶۷۰","text":"کاظم‌زاده دیدار وین، سفر پنهانی، ورود به استرآباد، مکاتبات روس و انگلیس، نقش شوستر و یپرم‌خان، اعدام ارشدالدوله، ترک ایران و شکست نهایی سالارالدوله را بر پایهٔ اسناد روسی و بریتانیایی بازمی‌سازد."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۳، ص ۱۷۶ تا ۱۷۷","text":"دولت‌آبادی ورود دو برادر، کابینهٔ صمصام‌السلطنه، ائتلاف احزاب و قانون جایزهٔ مجلس را روایت می‌کند."}],"personIds":["mohammad-ali-person"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"در ۲۶ تیر ۱۲۹۰ در گمش‌تپه پیاده شد و در اسفند همان سال با کشتی روسی ایران را ترک کرد."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["بازگشت محمدعلی‌شاه","لشکرکشی بندر گز"],"context":"تبعید و قرارداد سپتامبر ۱۹۰۹\n\nمحمدعلی شاه قاجار پس از فتح تهران در تیر ۱۲۸۸ به سفارت روسیه پناه برد و «مجلس عالی» او را از سلطنت برداشت. ویلیام مورگان شوستر، خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰، در مقدمهٔ کتاب «اختناق ایران» می‌نویسد که نمایندگان دولت ایران، روسیه و بریتانیا در ۱۶ شهریور ۱۲۸۸ (۷ سپتامبر ۱۹۰۹) پروتکلی امضا کردند که مقرری سالانهٔ پادشاه مخلوع را حدود هشتاد هزار دلار تعیین کرد. محمدعلی میرزا در ۱۸ شهریور ۱۲۸۸ از سفارت روسیه بیرون آمد و به اودسا رفت. حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی، نمایندهٔ مجلس و نویسندهٔ خاطرات «حیات یحیی»، یادآوری می‌کند که دو سفارت قراردادی را امضا کرده بودند که بازگشت محمدعلی میرزا به ایران را ممنوع می‌کرد.\n\nدسیسه‌های سال ۱۲۸۹\n\nشوستر می‌نویسد که حسینقلی‌خان نواب، وزیر خارجهٔ ایران، در ۷ آبان ۱۲۸۹ (۲۹ اکتبر ۱۹۱۰) به دو سفارت اطلاع داد که دولت نامه‌نگاری‌های خیانت‌آمیز پادشاه مخلوع با سران ترکمن را کشف کرده است و، به استناد پروتکل، پرداخت قسط بعدی مقرری او را متوقف می‌کند. به نوشتهٔ شوستر، دو سفارت این درخواست را نپذیرفتند و خدمهٔ یونیفورم‌پوش خود را فرستادند تا وزیر را در خیابان‌ها دنبال کنند و بر در خانه‌اش بایستند تا پول پرداخت شود. حسینقلی‌خان نواب پس از این تحقیر و ماجرایی دیگر بر سر کنسول روس در کاشان استعفا داد. در همین هنگام محمدعلی میرزا اودسا را ترک کرد و به ظاهر برای درمان به اروپا رفت.\n\nدیدار وین\n\nفیروز کاظم‌زاده، تاریخ‌نگار دانشگاه ییل، در کتاب «روس و انگلیس در ایران» می‌نویسد که محمدعلی میرزا در وین با برادر کوچک‌ترش، سالارالدوله، و با ارشدالدوله دیدار کرد. نقشه این بود که سالارالدوله از خاک عثمانی به ایران بتازد و ارشدالدوله ترکمن‌های پیرامون استرآباد را برانگیزد. نیکلای هارتویگ، وزیرمختار پیشین روسیه در تهران که در آن هنگام سفیر روسیه در بلگراد بود، برای گفت‌وگو دربارهٔ این طرح به وین آمد. ارشدالدوله شب پیش از اعدامش این گفت‌وگو را برای آرتور مور، خبرنگار روزنامهٔ تایمز لندن که فارسی می‌دانست، بازگو کرد. به روایت او، هارتویگ گفت که روسیه نمی‌تواند کمکی بکند، اما «میدان باز است» و اگر پادشاه مخلوع گمان می‌کند به تخت می‌رسد، می‌تواند برود. هارتویگ پولی نداد، اما پیشنهاد کرد که با رسید جواهراتی که پادشاه مخلوع در بانک روس در تهران سپرده بود، پول فراهم کنند. شوستر همین روایت را از زبان ارشدالدوله می‌آورد و می‌افزاید که ارشدالدوله و پادشاه مخلوع دو بار با سفیر روس در وین دیدار کرده بودند.","whatHappened":[{"title":"سفر پنهانی و پیاده شدن در گمش‌تپه","body":"کاظم‌زاده می‌نویسد که محمدعلی میرزا با چند همراه وفادار و با گذرنامه‌ای ایرانی به نام «خلیل» از وین به پتروفسک، بندری کوچک در شمال باکو، رفت. شوستر از زبان ارشدالدوله می‌نویسد که در گذرنامه، پادشاه مخلوع بازرگانی بغدادی به نام خلیل معرفی شده بود. در پتروفسک همراهان او بر کشتی کرایه‌ای روسی به نام «کریستوفر» سوار شدند. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، جعبه‌هایی با برچسب «آب معدنی» را به کشتی بردند که دو مسلسل و مقدار زیادی مهمات در آن‌ها بود. ارشدالدوله این جنگ‌افزار را در اتریش خریده بود و پلیس روسیه در سراسر راه مانع آن نشد. شوستر به نقل از ارشدالدوله از سه توپ اتریشی در جعبه‌ها سخن می‌گوید.\n\nمحمدعلی میرزا در ۲۶ تیر ۱۲۹۰ (۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۱۱) در روستای ترکمن‌نشین گمش‌تپه، نزدیک استرآباد، پیاده شد. شعاع‌السلطنه فرماندهی سپاه را بر عهده گرفت و به قبایل ترکمن پیغام فرستاد. فردای آن روز مقام‌های استرآباد نامهٔ پادشاه مخلوع را دریافت کردند که در آن تسلیم شهر را می‌خواست و وعده می‌داد که مخالفان پیشین را ببخشد، «مشروطه را نگاه دارد»، امنیت را برقرار کند و فتنه‌انگیزان را کیفر دهد. کاظم‌زاده می‌نویسد که مقام‌های شهر، بازرگانان، روحانیان و انجمن محلی تسلیم را پذیرفتند. ایوانف، کنسول روس در استرآباد، در ۳۱ تیر ۱۲۹۰ (۲۲ ژوئیه) تلگراف کرد که پادشاه مخلوع «با غرش توپ و فریاد شادی جمعیت» به شهر درآمد. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، کنسولگری روس «مرکز عصبی» شهر شد و ایوانف، با آنکه برای حفظ ظاهر به دیدار محمدعلی میرزا نرفت، از هر راه او را یاری کرد.","quotes":[{"original":"The Russian Minister came to see us, and we asked for help. He told us that Russia could not help us. ... 'But, on the other hand,' he said, 'the field is clear. If we can do nothing for you, we equally will do nothing against you. It is for you to decide what are your chances of success. If you think you can reach the throne of Persia, then go. Only remember, we cannot help you, and if you fail we have no responsibility.'","translation":"وزیرمختار روس به دیدار ما آمد و ما از او یاری خواستیم. او گفت که روسیه نمی‌تواند به ما کمک کند. ... گفت: \"اما از سوی دیگر میدان باز است. اگر ما کاری برای شما نمی‌توانیم بکنیم، کاری هم علیه شما نخواهیم کرد. سنجیدن بخت پیروزی با خود شماست. اگر گمان می‌کنید که به تخت ایران می‌رسید، بروید. فقط به یاد داشته باشید که ما نمی‌توانیم کمکتان کنیم و اگر شکست بخورید، مسئولیتی نداریم.\"","speaker":"ارشدالدوله","speakerTitle":"سردار سپاه محمدعلی میرزا، پادشاه مخلوع","work":"روس و انگلیس در ایران (به نقل فیروز کاظم‌زاده از کتاب «قطار سریع‌السیر شرق» آرتور مور)","workType":"اعتراف شفاهی، ثبت‌شده به دست خبرنگار تایمز","page":"ص ۶۰۰","date":"شب ۱۴ شهریور ۱۲۹۰ خورشیدی (۵ سپتامبر ۱۹۱۱)","context":"ارشدالدوله در اردوگاهی نزدیک ورامین، شب پیش از اعدامش، دیدار خود و پادشاه مخلوع با نیکلای هارتویگ را در وین بازگو کرد."},{"original":"Accompanied by a few faithful companions, Mohammad Ali, carrying a Persian passport in the name of Khalil, made his way from Vienna to Petrovsk ... There he and his party boarded a Russian chartered steamer Christopher, to which were transferred boxes labeled 'Mineral Water,' containing two machine guns and a good supply of ammunition.","translation":"محمدعلی، با چند همراه وفادار و گذرنامه‌ای ایرانی به نام خلیل، از وین خود را به پتروفسک رساند ... در آنجا او و همراهانش بر کشتی کرایه‌ای روسی \"کریستوفر\" سوار شدند و جعبه‌هایی با برچسب \"آب معدنی\" را به آن بردند که دو مسلسل و مقدار زیادی مهمات در آن‌ها بود.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"استاد تاریخ روسیه در دانشگاه ییل","work":"روس و انگلیس در ایران","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ اسناد دیپلماتیک","page":"ص ۶۰۴","date":"۱۳۴۷ خورشیدی (۱۹۶۸ میلادی، سال نشر)","context":"کاظم‌زاده سفر پنهانی پادشاه مخلوع را از وین تا ساحل خزر بازمی‌سازد."},{"original":"To the thunder of cannon and joyous shouts of the crowd the Shah entered Astarabad today at the beginning of the tenth hour.","translation":"محمدعلی میرزا امروز در آغاز ساعت دهم، با غرش توپ و فریاد شادی جمعیت، به استرآباد درآمد.","speaker":"ایوانف","speakerTitle":"کنسول روسیه در استرآباد","work":"تلگراف به وزارت خارجهٔ روسیه (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روس و انگلیس در ایران)","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"ص ۶۰۵","date":"۳۱ تیر ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۱۱)","context":"ایوانف، کنسول روسیه، ورود محمدعلی میرزا را به استرآباد گزارش کرد."},{"original":"هیچ قوه محمدعلی را با اسبابی که در دست دارد از مساعدین داخلی و استظهار به موافقت‌های خارجی به زودی مغلوب و مأیوس نمی‌کند مانند قانونی که از مجلس شورای ملی می‌گذرد و برای آورندهٔ سر وی جایزهٔ بزرگ معین می‌گردد.","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۱۷۷","date":"نگارش دربارهٔ تابستان ۱۲۹۰ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی، که در آن هنگام در لندن بود، خبرهای ایران را از روزنامه‌های اروپایی گزارش می‌کند و دربارهٔ قانون جایزهٔ مجلس داوری می‌کند."},{"original":"While this was happening Arshadu'd-Dawla got upon his knees and exclaimed in Persian: 'Zindabad Muhammad Ali Shah!' ... Arshadu'd-Dawla died without fear or any sign of regret for his actions against the Government.","translation":"در این میان ارشدالدوله بر زانو نشست و به فارسی فریاد زد: \"زنده‌باد محمدعلی شاه!\" ... ارشدالدوله بی‌هیچ ترس یا نشانی از پشیمانی از کارهایش علیه دولت جان داد.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰","work":"اختناق ایران","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۱۳۹","date":"۱۲۹۱ خورشیدی (۱۹۱۲ میلادی، سال نشر)","context":"شوستر اعدام ارشدالدوله را بر پایهٔ گزارش سه شاهد اروپایی، مور، مولونی و دستیارش مریل، وصف می‌کند."},{"original":"The credit for these two victories is almost entirely due to the skill, energy, and courage of Ephraim Khan.","translation":"افتخار این دو پیروزی تقریباً یکسره از آنِ مهارت، توان و دلیری یپرم‌خان است.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰","work":"اختناق ایران","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۱۴۳","date":"۱۲۹۱ خورشیدی (۱۹۱۲ میلادی، سال نشر)","context":"شوستر پس از شرح شکست سالارالدوله در باغشاه، دو پیروزی دولت بر پادشاه مخلوع و برادرانش را جمع‌بندی می‌کند."},{"original":"Having entered Persian territory, Mohammad Ali has burnt his boats and only one thing is left for him: to go forward, either to win or to perish. Therefore I remain of the opinion that in this affair it is best to remain neutral.","translation":"محمدعلی با ورود به خاک ایران کشتی‌های خود را سوزانده است و تنها یک راه برایش مانده است: پیش رفتن، یا برای پیروزی یا برای نابودی. از این رو همچنان بر این باورم که در این کار بهتر است بی‌طرف بمانیم.","speaker":"آناتولی نراتوف","speakerTitle":"کفیل وزارت خارجهٔ روسیه","work":"تلگراف به سفیر روسیه در لندن (به نقل فیروز کاظم‌زاده، روس و انگلیس در ایران)","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"ص ۶۰۷","date":"۲۹ تیر ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۰ ژوئیهٔ ۱۹۱۱)","context":"نراتوف پیشنهاد بریتانیا را برای اعلام مشترک به رسمیت نشناختن پادشاه مخلوع رد کرد."}]},{"title":"هم‌زمانی با سالارالدوله","body":"کاظم‌زاده می‌نویسد که پیش از رسیدن خبر گمش‌تپه، سالارالدوله، بر پایهٔ همان نقشه، به کردستان تاخته بود. دولت‌آبادی می‌نویسد که سالارالدوله، «عموی» احمد شاه قاجار، که خود دشمن برادرش محمدعلی میرزا بود، پس از ورود او اعلام کرد که برای پس گرفتن تاج‌وتخت و سپردن آن به برادرش می‌کوشد. دولت‌آبادی از همین هم‌زمانی نتیجه می‌گیرد که دو برادر «از روی یک نقشه و برای یک مقصود» و «از روی یک دستور» از دو سوی ایران وارد شده بودند. به نوشتهٔ او، صمدخان شجاع‌الدوله در آذربایجان و رشیدالسلطان در مازندران نیز آمادهٔ یاری محمدعلی میرزا شدند و برخی رجال هوادار استبداد در نهان با او همدست شدند."},{"title":"واکنش تهران","body":"شوستر می‌نویسد که در آن هنگام ارتش ایرانی جز بر کاغذ وجود نداشت و ژاندارم‌ها و پاسبانان پایتخت از ۱۸۰۰ تن بیشتر نبودند. دولت‌آبادی می‌نویسد که کابینهٔ «ملایم» سپهدار اعظم محمدولی‌خان تنکابنی شایستگی جلوگیری از این حمله را نداشت. ناصرالملک، نایب‌السلطنه، نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنهٔ بختیاری را به ریاست وزرا برگزید و دموکرات‌ها و اعتدالیون با هم کنار آمدند و دولتی ائتلافی تشکیل دادند. شوستر می‌نویسد که صمصام‌السلطنه در ۲۸ تیر ۱۲۹۰ (۱۹ ژوئیه)، با اعلام حکومت نظامی، فرماندار نظامی تهران شد. دولت فهرستی از سی تا چهل تن از هواداران شناخته‌شدهٔ استبداد تهیه کرد و بازداشت آنان را به یپرم‌خان سپرد. شوستر همچنین می‌نویسد که سپهدار اعظم در همان شب تلگرافی از محمدعلی میرزا دریافت کرد که او را به اداره کردن تهران تا رسیدن خود مأمور می‌کرد، و سپهدار به مردم گفت که در پاسخ نوشته است: «مردم هرگز یوغ شما را تحمل نخواهند کرد». شوستر درستی این ادعا را مشکوک می‌داند.\n\nکاظم‌زاده می‌نویسد که خان‌های بختیاری، که در برکناری محمدعلی شاه قاجار نقش اصلی داشتند، دیگر مطمئن نبودند که او پیروزمندانه به پایتخت بازنگردد. به نوشتهٔ او، صمصام‌السلطنه در نهان به پوکلفسکی، وزیرمختار روس، گفت که او و برادرش، سردار اسعد، خواهان تفاهم با روسیه‌اند. با این همه، بیشتر مشروطه‌خواهان امیدی به ماندن در صورت پیروزی پادشاه مخلوع نداشتند و به جنگ مصمم بودند."},{"title":"جایزه برای سر پادشاه مخلوع","body":"شوستر می‌نویسد که به نایب‌السلطنه پیشنهاد کرد که مجلس پادشاه مخلوع و دو برادرش را یاغی اعلام کند و برای تحویل آنان، زنده یا مرده، جایزه‌ای بزرگ بگذارد. به نوشتهٔ او، صمصام‌السلطنه پذیرفت که در هیئت دولت و مجلس پیشنهاد کند صد هزار تومان برای سر محمدعلی میرزا و ۲۵ هزار تومان برای سر هر یک از دو برادرش، سالارالدوله و شعاع‌السلطنه، تعیین شود و حتی آماده بود این پول را از املاک خود بپردازد. مجلس دوم این قانون را تصویب کرد. دولت ایران در ۲۸ تیر ۱۲۹۰ (۱۹ ژوئیه) در یادداشتی به پوکلفسکی اعلام کرد که دیگر مقرری محمدعلی میرزا را نمی‌پردازد و مسئولیت زیان‌های ناشی از ورود او را، که «از روسیه با کشتی روسی به ساحل ایران رسید»، نمی‌پذیرد."},{"title":"موضع روسیه و بریتانیا","body":"کاظم‌زاده بر پایهٔ اسناد روسی می‌نویسد که آناتولی نراتوف، کفیل وزارت خارجهٔ روسیه، به سفیر خود در لندن دستور داد بگوید که ظهور محمدعلی میرزا در ایران برای روسیه به همان اندازه غیرمنتظره بود که برای لندن. سر آرتور نیکلسون، معاون دائمی وزارت خارجهٔ بریتانیا، پیشنهاد کرد که دو دولت پادشاه مخلوع را به رسمیت نشناسند. نراتوف تنها قطع مقرری را پذیرفت و نوشت که محمدعلی میرزا «کشتی‌های خود را سوزانده» و برای او یا پیروزی است یا نابودی. روسیه در پاسخ رسمی خود دولت ایران را مسئول زیان اتباع روس شمرد و «بحران‌های پیاپی کابینه، کشمکش‌های کوچک حزبی و کار بیشتر بی‌ثمر مجلس» را زمینه‌ساز بازگشت پادشاه مخلوع خواند. کاظم‌زاده می‌افزاید که کنسول‌های روس در شمال، با وجود اعلام بی‌طرفی، عملاً به سود پادشاه مخلوع مداخله کردند. میلر، کنسول روس در تبریز، سیصد سرباز روس را به دارالحکومه فرستاد و رشیدالملک، حاکم پیشین اردبیل، را که به اتهام خیانت زندانی شده بود، آزاد کرد."},{"title":"کوشش دیپلماتیک وثوق‌الدوله","body":"کاظم‌زاده می‌نویسد که میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله، وزیر خارجهٔ تازهٔ ایران، کوشید دولت روسیه را نرم کند تا مأموران آن در شمال آشکارا از پادشاه مخلوع پشتیبانی نکنند. به نوشتهٔ او، وثوق‌الدوله به پوکلفسکی گفت که سران هیئت دولت و مجلس به این نتیجه رسیده‌اند که سیاست دشمنی با روسیه ویرانگر است، و پرسید روسیه با چه شرایطی نسبت به دولت کنونی رفتاری دوستانه در پیش می‌گیرد. پوکلفسکی پاسخ داد که این پرسش پیش از آغاز جنگ داخلی آسان‌تر پاسخ داده می‌شد و روسیه اساساً از ایران سیاستی سازگار با روح قرارداد ۱۹۰۷ روس و انگلیس می‌خواهد. وثوق‌الدوله سپس پرسید که اگر دولت روسیه از چنین سیاستی مطمئن شود، آیا به مأموران خود دستور می‌دهد که بی‌طرفی روسیه را به زیان دولت ایران و به سود پادشاه مخلوع تفسیر نکنند. کاظم‌زاده می‌افزاید که در حاشیهٔ گزارش این گفت‌وگو کسی، به احتمال زیاد خود نراتوف، نوشته بود که دولت در ایران اکنون «صدایی توخالی» است. کاظم‌زاده همچنین یادآوری می‌کند که میلر، کنسول روس در تبریز، به مدافعان ملی شهر و به صمدخان شجاع‌الدوله هشدار داد که روسیه هیچ نبردی را که به دارایی روس‌ها یا جان اروپاییان در شهر آسیب برساند، تحمل نخواهد کرد. به نوشتهٔ او، این هشدار مدافعان را ناچار می‌کرد که در دشت باز با سواران صمدخان روبه‌رو شوند و برتری کوچه‌های تنگ تبریز را از دست بدهند."},{"title":"شکست ارشدالدوله","body":"دولت کار سازمان‌دادن و تدارک نیروها را به یپرم‌خان و شوستر سپرد. کاظم‌زاده می‌نویسد که شوستر به سبب مقام خزانه‌داری کل و وفاداری به دولتی که او را به کار گرفته بود، به «چهرهٔ اصلی» سازمان‌دادن پایداری بدل شد. ارشدالدوله با سواران ترکمن تا چهل مایلی پایتخت پیش آمد. شوستر می‌نویسد که نیروهای دولتی به فرماندهی یپرم‌خان، با سواران بختیاری سردار بهادر و سردار محتشم و مسلسلی که سرگرد هاسه، مربی آلمانی توپخانه، به کار می‌برد، در ۱۴ شهریور ۱۲۹۰ (۵ سپتامبر ۱۹۱۱) در نزدیکی ورامین و امامزاده جعفر بر سپاه او تاختند. سواران دولتی میان سیصد تا چهارصد تن از ترکمن‌ها را اسیر یا زخمی کردند. همان سواران ارشدالدوله را زخمی کردند و دستگیر کردند.\n\nشوستر می‌نویسد که سران ملی با ارشدالدوله «با نهایت ادب» رفتار کردند، زخمش را درمان کردند و به او خوراک و سیگار دادند. بامداد روز بعد، ۱۵ شهریور ۱۲۹۰، ژاندارم‌ها او را به دیوار تکیه دادند و تیرباران کردند. نخستین شلیک او را نکشت و ارشدالدوله پیش از شلیک دوم بر زانو نشست و فریاد زد: «زنده‌باد محمدعلی شاه». یپرم‌خان پیکر او را در ۱۶ شهریور در میدان تهران به نمایش گذاشت تا مردم از کشته شدنش مطمئن شوند. یپرم‌خان بعدها به شوستر گفت که ارشدالدوله را در میدان جنگ اعدام کرد، زیرا اگر او را به تهران می‌آوردند، سفارت روس بهانه‌ای برای شفاعت از او می‌یافت. کاظم‌زاده می‌نویسد که با مرگ ارشدالدوله، امید محمدعلی میرزا به ورود به تهران از میان رفت."},{"title":"شکست سالارالدوله و پادشاه مخلوع","body":"سالارالدوله در آغاز شهریور ۱۲۹۰ نیروهای دولتی را به فرماندهی امیر مفخم بختیاری نزدیک ملایر شکست داد و به گزارش‌ها با ده هزار تن به سوی تهران پیش آمد. شوستر می‌نویسد که او در اعلامیه‌هایش خود را «پادشاه» می‌خواند و مجلس و هیئت وزیران را در تلگراف‌هایش «مجلس من» و «وزیران من» خطاب می‌کرد. در ۲۰ شهریور ۱۲۹۰ (۱۱ سپتامبر) نیروهای دولتی به فرماندهی معین همایون در سوادکوه سپاه همراه محمدعلی میرزا و شعاع‌السلطنه را درهم شکستند و پادشاه مخلوع در پناه مهی غلیظ با دشواری گریخت. در ۵ مهر ۱۲۹۰ (۲۷ سپتامبر) سواران بختیاری و داوطلبان و توپخانهٔ یپرم‌خان سپاه اصلی سالارالدوله را در باغشاه، میان قم و نوبران، شکست دادند. شوستر می‌نویسد که سالارالدوله حدود شش هزار تن داشت و پانصد کشته و زخمی و دویست اسیر داد، در حالی که نیروی دولتی کمتر از دو هزار تن بود. مجلس پس از این پیروزی شمشیری جواهرنشان به یپرم‌خان داد، برای او مقرری ماهانهٔ سیصد تومانی تعیین کرد و او را «فرمانده قشون شمال» خواند."},{"title":"مصادرهٔ املاک و پایان کار","body":"هیئت وزیران در ۱۲ مهر ۱۲۹۰ (۴ اکتبر) به شوستر دستور داد که املاک شعاع‌السلطنه و سالارالدوله را مصادره کند. اقدام شوستر در ۱۷ مهر ۱۲۹۰ به درگیری با کنسولگری روس انجامید و زمینهٔ اولتیماتوم روسیه را فراهم کرد. این ماجرا در مدخل «مأموریت شوستر» آمده است. کاظم‌زاده می‌نویسد که سرگئی سازانوف، وزیر خارجهٔ روسیه، و هیئت دولت روسیه سرانجام برای جلوگیری از تیرگی بیشتر روابط با بریتانیا محمدعلی میرزا را رها کردند. پادشاه مخلوع سه روز پیش از ترک ایران به پرنس دابیژا، سرکنسول روس در مشهد، تلگراف کرد و از مردم خراسان خواست که به او بپیوندند. دولت روس از رساندن این تلگراف جلوگیری کرد. محمدعلی میرزا در اسفند ۱۲۹۰ (اواخر فوریهٔ ۱۹۱۲) ایران را، به تعبیر کاظم‌زاده، «همان‌گونه که آمده بود، با یک کشتی روسی» ترک کرد. سالارالدوله تا بهار ۱۲۹۱ در غرب به جنگ ادامه داد و نیروهای دولتی به فرماندهی عبدالحسین میرزا فرمانفرما در ۸ خرداد ۱۲۹۱ (۲۹ مه ۱۹۱۲) او را از کرمانشاه بیرون راندند."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی پیروزی دولت را بیش از هر چیز نتیجهٔ قانون جایزهٔ مجلس می‌داند. به نوشتهٔ او، محمدعلی میرزا از مجلس می‌ترسید و از سستی و طمع همراهانش آگاه بود و می‌دانست که جایزهٔ قانون برای کشندهٔ او چندین برابر چیزی است که همراهانش در صورت وفاداری از خود او می‌گرفتند.\n\nمورگان شوستر پیروزی را «تقریباً یکسره» از آنِ مهارت و دلیری یپرم‌خان می‌داند. او روسیه را آشکارا به همدستی با پادشاه مخلوع متهم می‌کند و گواهش را اعتراف ارشدالدوله و گذر بی‌مانع جنگ‌افزار از خاک روسیه می‌شمارد. شوستر از ارشدالدوله نیز با احترام یاد می‌کند و می‌نویسد که او «بی‌هیچ ترس یا نشانی از پشیمانی» جان داد.\n\nفیروز کاظم‌زاده، بر پایهٔ اسناد دیپلماتیک روسیه، سیاست «عدم مداخلهٔ» روسیه را در عمل یاری پنهان به پادشاه مخلوع می‌داند. او نقل می‌کند که الکساندر ایزولسکی، سفیر روسیه در پاریس، پیروزی دولت ایران را مایهٔ ویرانی موقعیت روسیه در تهران می‌دانست، اما بازگشت محمدعلی میرزا را نیز بازگشت به دشواری‌های گذشته می‌شمرد. کاظم‌زاده همچنین از تاریخ‌نگاری شوروی یاد می‌کند. ایلینسکی، تاریخ‌نگار شوروی، می‌نویسد که دولت تزاری گذرنامهٔ جعلی، پول و گروهی از مأموران مخفی را در اختیار پادشاه مخلوع گذاشت. عبدالله‌یف، تاریخ‌نگار دیگر شوروی، با همهٔ دشمنی‌اش با شوستر، می‌پذیرد که کار شوستر و دستیارانش به شکست نقشهٔ پادشاه مخلوع کمک کرد.\n\nدولت روسیه در پاسخ رسمی خود دولت مشروطه را مسئول شمرد و نوشت که آشفتگی دو سال پیش از آن زمینهٔ بازگشت پادشاه مخلوع را فراهم کرده بود."}],"aftermath":"شکست محمدعلی میرزا آخرین تلاش جدی برای بازگرداندن استبداد پیش از مشروطه را به پایان برد و تاج‌وتخت سلطان احمد شاه قاجار را استوار کرد. این پیروزی بختیاری‌ها را بیش از پیش بر دولت چیره کرد و یپرم‌خان را به نامدارترین فرمانده نظامی کشور بدل ساخت. پیروزی دولت، به نوشتهٔ کاظم‌زاده، روسیه را به این نتیجه رساند که حضور شوستر در تهران «زیان‌بارترین» چیز برای روسیه است. مصادرهٔ املاک شعاع‌السلطنه بهانهٔ دو اولتیماتوم روسیه، اشغال شمال ایران و بسته شدن مجلس دوم شد. پیامد دیگر، رویداد مشهد بود. هواداران پادشاه مخلوع پس از رفتن او در حرم امام رضا بست نشستند و سپاه روس در ۱۰ فروردین ۱۲۹۱ (۳۰ مارس ۱۹۱۲) حرم را محاصره کرد."},{"id":"behbahani-killed-1289","title":"قتل سید عبدالله بهبهانی","date":{"solarYear":1289,"solarMonth":4,"solarDay":25,"gregorianYear":1910,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":16},"tier":"secondary","category":"political","summary":"سید عبدالله بهبهانی، مجتهد تهران و از دو پیشوای روحانی جنبش مشروطه، در شامگاه ۲۵ تیر ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی) در خانهٔ خود در تهران به دست چند مرد مسلح کشته شد. قاتلان هرگز دستگیر نشدند. این قتل در اوج کشمکش دو حزب مجلس دوم، اعتدالیون و دموکرات‌ها، رخ داد و چند هفته پس از آن آمد که آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، مرجع نجف، در حکمی سید حسن تقی‌زاده، رهبر دموکرات‌ها، را «فاسدالمسلک» خوانده و بیرون راندنش را از مجلس خواسته بود. گمان عمومی قتل را به دموکرات‌ها نسبت داد. پس از آن، تقی‌زاده از تهران رفت، دو جوان دموکرات به تلافی کشته شدند، و دولت با «اختیار عام» از مجلس به خلع سلاح مجاهدان پرداخت که به درگیری پارک اتابک انجامید. این قتل اعتبار حزب دموکرات را آسیب زد و یکی از نشانه‌های آشکار خشونت سیاسی در نخستین دورهٔ مشروطیت شد.","citations":[{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۳، ص ۱۲۹ و ۱۳۳ تا ۱۳۸","text":"دولت‌آبادی پیوستن بهبهانی به اعتدالیون، حکم نجف، قتل، هیجان مدرسهٔ خان مروی، بیرون رفتن تقی‌زاده، قتل‌های تلافی‌جویانه و خلع سلاح را روایت می‌کند."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، ص ۳۱۸ تا ۳۱۹","text":"مستوفی قتل امین‌الملک و بهبهانی و اتهام‌زنی دو حزب را روایت می‌کند."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"«انقلاب مشروطه: رویدادها»، بخش‌های جنبش ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۶ و «مجلس دوم»","text":"مارتین نقش بهبهانی در جنبش مشروطه، تلگراف آخوند خراسانی و قتل او به دست یکی از مجاهدان را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۳۰۹ تا ۳۱۰، ۳۹۰ و ۳۹۳","text":"کاظم‌زاده گزارش‌های دیپلمات‌های بریتانیا دربارهٔ پیوند بهبهانی با سفارت را نقل می‌کند."},{"sourceId":"iranica-constitutional-iv","locus":"بخش «ترکیب مجلس سوم»","text":"اتحادیه آسیب اعتبار دموکرات‌ها از قتل بهبهانی را بیان می‌کند."},{"sourceId":"iranica-constitutional-v","locus":"بخش‌های «حزب دموکرات» و «هیئت علمیه»","text":"اتحادیه جدایی دموکرات‌ها از بهبهانی، تاریخ، سوءظن به دموکرات‌ها و پیدایش هیئت علمیه را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۴۰۸","text":"سایکس دربارهٔ پیشگامی بهبهانی و طباطبایی در جنبش مشروطه."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، برگ ۱۸، ۳۸، ۴۰ و ۴۱","text":"بهار دربارهٔ ترکیب دو حزب مجلس دوم، قتل بهبهانی و پایان مجلس دوم."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۲، برگ ۱۱۷","text":"دولت‌آبادی دربارهٔ رقابت در میان رهبران مشروطه."}],"personIds":["behbahani"],"personDeeds":{"behbahani":"مجاهدان در ۲۵ تیر ۱۲۸۹ او را در تهران کشتند."},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["قتل بهبهانی","کشته شدن بهبهانی"],"context":"ونسا مارتین، تاریخ‌نگار انگلیسی، در مقالهٔ «انقلاب مشروطه: رویدادها» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که بازرگانان تهران در ۱۲۸۴ خورشیدی جنبشی را علیه سیاست مالی دولت سازمان دادند و هزینه‌اش را پرداختند و سید عبدالله بهبهانی «سخنگوی اصلی» آن بود. به نوشتهٔ مارتین، بهبهانی و سید محمد طباطبایی، مجتهد دیگر تهران، در شب ۲ آذر ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی) [] پیمان همکاری بستند و همین پیمان به جنبش رنگی اصلاح‌طلبانه داد. دو مجتهد در آذر ۱۲۸۴ گروهی نزدیک به دو هزار تن را به تحصن در حرم حضرت عبدالعظیم بردند و در تیر ۱۲۸۵ مهاجرت علما به قم را رهبری کردند. مارتین می‌نویسد که تحصن بزرگ تابستان ۱۲۸۵ در سفارت بریتانیا «به‌یقین» به ابتکار بهبهانی آغاز شد و بهبهانی پیش از آن از کاردار بریتانیا پشتیبانی مالی خواسته بود. طباطبایی و بهبهانی، بی‌آنکه رسماً نماینده باشند، در جلسه‌های مجلس اول حاضر می‌شدند.\n\nفیروز کاظم‌زاده، تاریخ‌نگار دانشگاه ییل، در کتاب «روس و انگلیس در ایران» بر پایهٔ گزارش‌های دیپلمات‌های بریتانیایی پیوند دیرینهٔ بهبهانی با سفارت بریتانیا را شرح می‌دهد. به نوشتهٔ او، سرهنگ دوم پیکو، وابستهٔ نظامی سفارت، بهبهانی را مجتهدی می‌خواند که در ماجرای امتیاز تنباکو در کنار سفارت ایستاده بود. کاظم‌زاده می‌افزاید که بهبهانی در ۱۲۷۶ خورشیدی کابینهٔ میرزا علی‌خان امین‌الدوله را با «نفوذ تعدیل‌کنندهٔ» خود نگاه داشت. با این همه، کاظم‌زاده تأکید می‌کند که کمک چندصد لیره‌ای سر آرتور هاردینگ، وزیرمختار بریتانیا، به بهبهانی موجب انقلاب نشد. این گزارش‌ها برداشت دیپلمات‌های بیگانه است و هواداران بهبهانی آن را نمی‌پذیرفتند.\n\nسر پرسی سایکس، سرتیپ بریتانیایی و نویسندهٔ «تاریخ ایران»، نیز بهبهانی را از نخستین پیشگامان جنبش می‌شمارد. سایکس (ج ۲، ص ۴۰۸) در بررسی نمایندگان مجلس اول می‌نویسد که از میان نمایندگان تهران، سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی و سید جمال‌الدین واعظ از آغاز با «حزب مردمی» پیوند نزدیک داشتند. به نوشتهٔ سایکس، این سه تن به عین‌الدوله، صدراعظم وقت، اعتراض کرده بودند و نخستین کسانی بودند که بر منبر خودکامگی و ستم را نکوهیدند. سایکس بهبهانی را در شمار نمایندگان تهران می‌آورد، حال آنکه به نوشتهٔ مارتین او رسماً نماینده نبود و تنها در جلسه‌ها حاضر می‌شد. این ناهمخوانی نشان می‌دهد که جایگاه بهبهانی در مجلس اول بیش از آنکه رسمی باشد، از نفوذ شخصی او برمی‌خاست.\n\nحاج میرزا یحیی دولت‌آبادی در جلد دوم «حیات یحیی» (برگ ۱۱۷) از همان سال‌ها رقابتی را گزارش می‌کند که بعدها در مجلس دوم آشکار شد. به نوشتهٔ او، بهبهانی و طباطبایی در آن هنگام «خود را دو شاخص ملیون» می‌دانستند، و دولت‌آبادی، که خود را آزادی‌خواهی بی‌طمع می‌خواند، از دشمنی گروه‌های گوناگون با خود گلایه می‌کند.\n\nپس از گشایش مجلس دوم در آبان ۱۲۸۸، نمایندگان به دو حزب دموکرات و اعتدالی تقسیم شدند. ونسا مارتین می‌نویسد که بهبهانی و طباطبایی در رأس اعتدالیون بودند. حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی، نمایندهٔ مجلس و نویسندهٔ خاطرات «حیات یحیی»، می‌نویسد که بهبهانی، که از بختیاری‌ها و دموکرات‌ها «آزرده‌خاطر» بود، به اعتدالیون پیوست و آنان با سپهدار اعظم محمدولی‌خان تنکابنی، سردار محیی عبدالحسین‌خان گیلانی و جمعی از بازاریان «فرقهٔ اعتدال» را پدید آوردند. منصوره اتحادیه، تاریخ‌نگار، در مقالهٔ «انقلاب مشروطه: احزاب سیاسی» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که حزب دموکرات خود را پیرو اسلام می‌خواند، اما در عمل با نفوذ علما در سیاست مخالف بود و رهبرانش سرانجام از بهبهانی جدا شدند.\n\nدولت‌آبادی می‌نویسد که اعتدالیون، پس از ناکامی در بیرون راندن تقی‌زاده از راه «انجمن احرار»، به علمای نجف روی آوردند. به روایت او، آنان تقی‌زاده را منشأ فتنه و اتحاد او با سردار اسعد بختیاری را سبب آشوب‌ها می‌دانستند و حکمی را از علمای نجف علیه او گرفتند، و این کار «به دستیاری آقا سید عبدالله بهبهانی و بستگان او» انجام گرفت. مارتین متن این حکم را چنین خلاصه می‌کند. آخوند خراسانی در خرداد ۱۲۸۹ به دولت تلگراف کرد و بیرون راندن تقی‌زاده را از مجلس خواست، به این دلیل که او را بی‌دین و کارهایش را زیان‌بار می‌دانست. مارتین می‌افزاید که علمای نجف به گفتهٔ خودشان از چند راه دربارهٔ سیاست‌های تند تقی‌زاده خبر یافته بودند و بیرون رفتن فداییان خارجی را نیز، که دموکرات‌ها بر آنان تکیه داشتند، می‌خواستند. دولت‌آبادی می‌نویسد که سردار اسعد کوشید میان بهبهانی و تقی‌زاده آشتی بدهد، اما بهبهانی، که خود را پیروز می‌دید، حتی به دیدار تقی‌زاده اعتنا نکرد.\n\nمحمدتقی بهار، ملک‌الشعرا، که خود در مجلس‌های بعدی نماینده و از دموکرات‌های خراسان بود، در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» (ج ۱، برگ ۳۸ تا ۴۰) چهرهٔ دو حزب را در مجلس دوم ترسیم می‌کند. به نوشتهٔ بهار، دموکرات‌ها ۲۸ نماینده و اعتدالیون ۳۶ نماینده داشتند. دموکرات‌ها رقیبان خود را «ارتجاعی» می‌خواندند، زیرا اعتدالیون هوادار روش نرم‌تر و پیشرفت گام‌به‌گام بودند و به کشتن و از میان بردن مستبدان باور نداشتند؛ از همین رو بیشتر اعیان به آن حزب پناه می‌بردند. بهار از سپهدار اعظم تنکابنی، سردار محیی، دولت‌آبادی‌ها، سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی در شمار اعتدالیون نام می‌برد. او رهبران دموکرات را سید حسن تقی‌زاده، حسین‌قلی‌خان نواب، سلیمان میرزا، علی‌اکبر دهخدا و چند تن دیگر برمی‌شمارد و می‌افزاید که بهبهانی و طباطبایی و دیگر «ارباب نفوذ» هوادار اعتدالیون شدند، و سردار اسعد بختیاری با هر دو سو راه می‌آمد.\n\nقتل بهبهانی نخستین قتل سیاسی آن سال نبود. عبدالله مستوفی، از کارکنان وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، می‌نویسد که چند تن پیش از آن «بدون هیچ سبب و جهت معقولی» به خانهٔ سلطانعلی‌خان امین‌الملک، از درباریان مظفرالدین شاه قاجار و محمدعلی شاه قاجار، رفتند و او را کشتند، و نه جنایتکاران دستگیر شدند و نه تحقیقی در این باره انجام گرفت. به نوشتهٔ مستوفی، دموکرات‌ها و اعتدالیون هر کدام این قتل را به گردن دیگری می‌انداختند. دولت‌آبادی نیز وجود دو دستهٔ مجاهد مسلح، گارد «فاتح» از سوی دموکرات‌ها و گارد «محیی» از سوی سردار محیی و اعتدالیون، را مایهٔ آشوب پیوستهٔ پایتخت می‌داند.","whatHappened":[{"title":"قتل","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که در فاصلهٔ سقوط کابینهٔ سپهدار و تشکیل کابینهٔ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک، کسانی که از پیروزی بهبهانی در «تکفیر» تقی‌زاده ناخشنود بودند و وجود او را برای پیشرفت مقاصد ملی زیان‌بار می‌پنداشتند، یا از روی اغراض شخصی، در اول شب چند مرد مسلح را به خانهٔ او فرستادند. مهاجمان بهبهانی را با چند گلوله کشتند و هیچ‌کدام گرفتار نشدند. عبدالله مستوفی نیز می‌نویسد که چند تن «در اوائل شب» به خانهٔ بهبهانی، که او را «پیشوای آزادی» می‌خواند، رفتند و او را کشتند. ونسا مارتین بر پایهٔ خاطرات تقی‌زاده و تلگراف چارلز مارلینگ، کاردار بریتانیا، به سر ادوارد گری، می‌نویسد که یکی از مجاهدان به بهبهانی تیر زد. مارتین تاریخ قتل را ۲۵ تیر ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۱۰) [] می‌نویسد. منصوره اتحادیه تاریخ را ۲۷ تیر ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۸ ژوئیه) آورده است.","quotes":[{"original":"در اول شبی چند نفر را مسلح به خانهٔ آقا سید عبدالله فرستاده او را با چند گلوله به قتل می‌رسانند و گرفتار نمی‌شوند.","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۱۳۷","date":"نگارش دربارهٔ تیر ۱۲۸۹ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی قتل بهبهانی را در فاصلهٔ سقوط کابینهٔ سپهدار و تشکیل کابینهٔ مستوفی‌الممالک روایت می‌کند."},{"original":"حکمی از علمای نجف برضد تقی‌زاده صادر می‌نمایند و این کار به دستیاری آقا سید عبدالله بهبهانی و بستگان او انجام می‌گیرد.","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۱۳۶","date":"نگارش دربارهٔ خرداد ۱۲۸۹ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی شرح می‌دهد که اعتدالیون پس از ناکامی در بیرون راندن تقی‌زاده از مجلس، به علمای نجف روی آوردند."},{"original":"کشته شدن آقا سید عبدالله هیجان شدیدی در عوام تولید می‌کند و با اینکه عامه به او وثوقی نداشتند، عنوان کشته شدن او موجب هیجان آنها می‌گردد.","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۱۳۷","date":"نگارش دربارهٔ تیر ۱۲۸۹ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی واکنش مردم تهران را در روزهای پس از قتل وصف می‌کند."},{"original":"شک نیست که رؤسای معتدلین و دمکراتها اعمال همدیگر را خوب می‌شناختند و می‌دانستند عمل مربوط به کدام دسته است، ولی بر عامهٔ مردم مطلب مجهول و این هم یکی از اسباب رمیده شدن عامه از آزادی بود.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"از کارکنان وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من، جلد دوم","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجار","page":"ج ۲، ص ۳۱۹","date":"نگارش دربارهٔ ۱۲۸۹ خورشیدی","context":"مستوفی پس از یاد کردن قتل امین‌الملک و قتل بهبهانی، بازی اتهام میان دو حزب را داوری می‌کند."},{"original":"On 8 Rajab 1328/16 July 1910 Behbahānī, who was believed to be implicated in Ḵorāsānī's denunciation of Taqīzāda, was shot by one of the mojāheds.","translation":"در [۲۵ تیر ۱۲۸۹]، بهبهانی، که گمان می‌رفت در محکومیت تقی‌زاده از سوی آخوند خراسانی دست داشته است، به تیر یکی از مجاهدان کشته شد.","speaker":"ونسا مارتین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار انگلیسی، پژوهشگر دورهٔ مشروطه","work":"«انقلاب مشروطه: رویدادها»، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش «مجلس دوم»","date":"۱۳۷۱ خورشیدی (۱۹۹۲ میلادی، سال نشر)","context":"مارتین در شرح کشمکش‌های مجلس دوم، قتل بهبهانی را بر پایهٔ خاطرات تقی‌زاده و گزارش کاردار بریتانیا روایت می‌کند."},{"original":"The former prestige of the Democrats had been somewhat damaged, however, by the apparent participation of some of their members in the assassination of Sayyed ʿAbd-Allāh Behbahānī in 1328/1910.","translation":"با این همه، اعتبار پیشین دموکرات‌ها به سبب مشارکت ظاهری برخی از اعضایشان در قتل سید عبدالله بهبهانی در ۱۳۲۸ [۱۲۸۹ خورشیدی] تا اندازه‌ای آسیب دیده بود.","speaker":"منصوره اتحادیه (نظام‌مافی)","speakerTitle":"تاریخ‌نگار ایرانی، پژوهشگر احزاب دورهٔ مشروطه","work":"«انقلاب مشروطه: پیامدها»، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش «ترکیب مجلس سوم»","date":"۱۳۷۱ خورشیدی (۱۹۹۲ میلادی، سال نشر)","context":"اتحادیه جایگاه دموکرات‌ها را هنگام گشایش مجلس سوم در آذر ۱۲۹۳ بررسی می‌کند."},{"original":"Of the Teheran deputies, the Mujtahids Sayyid Abdulla Behbehani, Sayyid Mohamed, and Sayyid Jamal had been intimately connected from the outset with the popular party. They had remonstrated with Ayn-u-Dola, and were the first to denounce autocracy and tyranny from the pulpit.","translation":"از میان نمایندگان تهران، مجتهدان سید عبدالله بهبهانی، سید محمد و سید جمال از آغاز با حزب مردمی پیوندی نزدیک داشتند. آنان به عین‌الدوله اعتراض کرده بودند و نخستین کسانی بودند که خودکامگی و ستم را بر منبر نکوهیدند.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"سرتیپ بریتانیایی و تاریخ‌نگار","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ج ۲، ص ۴۰۸","date":"۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی، ویرایش سوم)","context":"سایکس در بررسی نمایندگان مجلس اول، پیشگامان جنبش مشروطه در تهران را معرفی می‌کند."},{"original":"ضدیت و دشمنی بین این دو حزب از آغاز فتح تهران بروز کرد. کار به کشت و کشتار هم کشید و بالاخره سید عبدالله بهبهانی را کشتند و گفته شد که مجاهدین دموکرات او را کشته‌اند.","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد اول","workType":"تاریخ‌نگاری و خاطرات","page":"ج ۱، برگ ۴۰","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ ۱۲۸۸ و ۱۲۸۹","context":"بهار پس از برشمردن رهبران دو حزب مجلس دوم، پیامد دشمنی آنان را بازگو می‌کند."}]},{"title":"هیجان عمومی","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که کشته شدن بهبهانی «هیجان شدیدی» در عامهٔ مردم پدید آورد، هرچند به گفتهٔ او عامه به خود بهبهانی وثوق چندانی نداشتند. مردم در مدرسهٔ خان مروی تهران گرد آمدند و بر ضد دموکرات‌ها فریاد کردند. دولت‌آبادی دست واپس‌گرایان و «تحریکات خارجی» را نیز در این هیجان می‌بیند. در همین هنگام حکمی که از نجف علیه تقی‌زاده رسیده و پنهان مانده بود، آشکار شد."},{"title":"بیرون رفتن تقی‌زاده","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که سردار اسعد، که از رقابت با سپهدار آسوده شده و کابینه را به میل خود تشکیل داده بود، بیرون رفتن تقی‌زاده را «مال‌المصالحه» با مردم قرار داد. تقی‌زاده از تهران بیرون رفت و به آذربایجان رفت. اتحادیه می‌نویسد که تقی‌زاده بار دیگر ناچار به ترک کشور شد. به روایت دولت‌آبادی، سردار اسعد پس از آن تا می‌توانست از روحانیان و بازماندگان بهبهانی دلجویی کرد و آشوبی که از قتل او برخاسته بود، آرام گرفت."},{"title":"قتل‌های تلافی‌جویانه","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که پس از قتل بهبهانی، مجاهدان سردار محیی به تلافی قتل او، که به دموکرات‌ها نسبت داده می‌شد، دو جوان دموکرات، میرزا علی‌محمدخان تربیت، خواهرزادهٔ تقی‌زاده، و میرزا عبدالرزاق‌خان همدانی، را ناگهان کشتند. ونسا مارتین می‌نویسد که داوطلبان مسلح اصناف تهران در کمین حیدرخان عمواوغلی، سازمان‌دهندهٔ دموکرات‌ها در بیرون مجلس، نشستند و علی‌محمدخان تربیت را کشتند."},{"title":"خلع سلاح و پارک اتابک","body":"کابینهٔ مستوفی‌الممالک، که در آن عبدالحسین میرزا فرمانفرما وزیر داخله، حسینقلی‌خان نواب وزیر خارجه، میرزا احمدخان قوام‌السلطنه وزیر جنگ و صنیع‌الدوله وزیر مالیه بودند، از مجلس «اختیار عام» برای خلع سلاح مجاهدان گرفت. دولت‌آبادی می‌نویسد که این دولت با تکیه بر نیروی بختیاری، مجاهدان دموکرات و یپرم‌خان، رئیس کل نظمیه، در صدد برآمد گارد محیی، یعنی نیروی مسلح اعتدالیون، را از میان بردارد. نظمیه اعلام کرد که مجاهدان باید جنگ‌افزار خود را به دولت بفروشند. دولت‌آبادی این حکم را یک‌سویه می‌داند، زیرا سواران بختیاری، که جزو قشون رسمی نبودند، خود مأمور اجرای آن شدند. مجاهدان سردار محیی و یاران ستارخان، سردار ملی، و باقرخان، سالار ملی، در پارک اتابک گرد آمدند و نیروهای دولتی در مرداد ۱۲۸۹ پارک را گرفتند. ماجرای این درگیری در مدخل «گشایش مجلس دوم» آمده است."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"عبدالله مستوفی این قتل را از نمونه‌های خشونتی می‌داند که هر دو حزب انجام آن را به گردن دیگری می‌انداختند. به نوشتهٔ او، رهبران هر دو حزب کارهای یکدیگر را خوب می‌شناختند، اما حقیقت بر عامهٔ مردم پوشیده می‌ماند، و همین ابهام یکی از سبب‌های رمیدن مردم از آزادی بود.\n\nونسا مارتین و منصوره اتحادیه در دانشنامهٔ ایرانیکا قتل را کار یکی از مجاهدان وابسته به دموکرات‌ها می‌دانند. اتحادیه، به استناد سید احمد کسروی، تاریخ‌نگار مشروطه، از «مشارکت ظاهری» برخی از اعضای حزب دموکرات سخن می‌گوید و می‌نویسد که سوءظن عمومی متوجه دموکرات‌ها شد. اتحادیه همچنین می‌نویسد که این قتل، در کنار اعدام شیخ فضل‌الله نوری در ۱۲۸۸، روحانیان محافظه‌کار را به ساختن گروهی سیاسی در مجلس سوم، «هیئت علمیه» به رهبری سید حسن مدرس، برانگیخت.\n\nگزارش‌های دیپلماتیک بریتانیا، که کاظم‌زاده آن‌ها را نقل می‌کند، بهبهانی را «دوست دیرینهٔ انگلیسی‌ها» می‌خوانند.\n\nمحمدتقی بهار (ج ۱، برگ ۴۰) داوری کوتاه‌تری دارد. به نوشتهٔ او، ستیز و دشمنی دو حزب از آغاز فتح تهران پدیدار شد، کار به کشت و کشتار کشید و سرانجام بهبهانی را کشتند و «گفته شد که مجاهدین دموکرات او را کشته‌اند». بهار، که خود از دموکرات‌ها بود، قتل را به گمان عمومی نسبت می‌دهد و آن را داوری قطعی نمی‌کند. ترتیبی که بهار از رویدادها به دست می‌دهد با دیگر منابع یکی نیست: او نوشتن علما به نجف و لایحهٔ آخوند خراسانی بر ضد حزب دموکرات را پس از قتل می‌آورد، حال آنکه دولت‌آبادی و مارتین حکم نجف را پیش از قتل می‌گذارند.\n\nنگاه دیگری نیز به این رویداد هست که آن را در زنجیرهٔ بزرگ‌تر خشونت سیاسی سال‌های نخست مشروطه می‌بیند. از این دیدگاه، قتل بهبهانی، کشته شدن امین‌الملک، قتل‌های تلافی‌جویانه و درگیری پارک اتابک نشانه‌های دوره‌ای بودند که در آن گروه‌های مسلح بیرون از فرمان دولت بر سیاست پایتخت سایه انداخته بودند. عبدالله مستوفی رمیدن مردم از آزادی را پیامد همین ابهام و خشونت می‌داند. بهار نیز در دیباچهٔ کتاب خود (ج ۱، برگ ۱۸) از برتری دولت مرکزی نیرومند بر پراکندگی سخن می‌گوید."}],"aftermath":"قتل بهبهانی جناح روحانی اعتدالیون را بی‌رهبر کرد و دموکرات‌ها را، که رهبرشان ناچار پایتخت را ترک کرده بود، در افکار عمومی بدنام ساخت. منصوره اتحادیه می‌نویسد که اعتبار پیشین دموکرات‌ها از همین قتل، و از این گمان که پافشاری‌شان اولتیماتوم روسیه را برانگیخت، آسیب دید. دولت پس از این قتل به خلع سلاح گروه‌های مسلح روی آورد و درگیری پارک اتابک به جدایی پایدار ستارخان از دولت انجامید. در درازمدت، این قتل و اعدام شیخ فضل‌الله نوری فاصلهٔ میان بخشی از روحانیان و نوگرایان مشروطه را بیشتر کرد و پیدایش «هیئت علمیه» در مجلس سوم را در پی داشت.\n\nدر کوتاه‌مدت، کشمکش دو حزب پس از قتل نیز فروننشست. محمدتقی بهار (ج ۱، برگ ۴۱) می‌نویسد که مجلس دوم سرانجام در پی بحران مورگان شوستر، خزانه‌دار کل آمریکایی، و اولتیماتوم روسیه به پایان رسید، و پس از آن گروهی از دموکرات‌ها و جمعی از اعتدالیون به قم تبعید شدند و دولت روزنامه‌ها را بست. بدین سان، حزبی که از قتل بهبهانی بیشترین آسیب را دید، و حزبی که پیشوای خود را در آن از دست داد، هر دو در پایان مجلس دوم از صحنه کنار رفتند."},{"id":"second-majlis-opened-1288","title":"گشایش مجلس دوم شورای ملی","date":{"solarYear":1288,"solarMonth":8,"solarDay":24,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":15},"endDate":{"solarYear":1290,"solarMonth":10,"solarDay":3,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":24},"tier":"secondary","category":"political","summary":"مجلس دوم شورای ملی در ۲۴ آبان ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، چهار ماه پس از فتح تهران به دست مشروطه‌خواهان و برکناری محمدعلی شاه قاجار، در تهران گشایش یافت. سپهدار اعظم محمدولی‌خان تنکابنی، رئیس‌الوزرا و وزیر جنگ، نطق افتتاحیه را از جانب سلطان احمد شاه قاجار، پادشاه نوجوان، خواند. نمایندگان این مجلس بر پایهٔ قانون انتخابات تازه‌ای برگزیده شده بودند که نمایندگی صنفی را برانداخته و برای اقلیت‌های دینی کرسی جداگانه پیش‌بینی کرده بود. مجلس دوم نخستین مجلس ایران بود که در آن دو حزب سازمان‌یافته، یعنی دموکرات‌ها و اعتدالیون، رودرروی هم ایستادند. این مجلس نایب‌السلطنهٔ دوم را برگزید، مورگان شوستر آمریکایی را به خزانه‌داری کل گماشت، قانون اختیارات مالی او را تصویب کرد و سومین قانون انتخابات را گذراند. مجلس دوم در آذر ۱۲۹۰ اولتیماتوم روسیه را رد کرد و دولت در ۳ دی ۱۲۹۰، پس از پایان دورهٔ قانونی نمایندگان، در آن را بست.","citations":[{"sourceId":"shuster-strangling","locus":"ص ۴۱ تا ۴۲ (مقدمه)","text":"مورگان شوستر گردآمدن ۶۴ نماینده در ۲۸ اکتبر ۱۹۰۹، گشایش مجلس در ۱۵ نوامبر و خواندن نطق سلطنتی به دست سپهدار را گزارش می‌کند."},{"sourceId":"shuster-strangling","locus":"ص ۲۱۸","text":"شوستر نمایندگان مجلس دوم را وفادار به استقلال کشور و مجلس را تنها مانع پایدار فساد می‌داند."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۵۶۵","text":"کاظم‌زاده سخن ادیب‌التجار دربارهٔ ماندن سپاه روس را نقل می‌کند."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۶۴۴","text":"کاظم‌زاده محاصرهٔ مجلس در شب ۲۰ دسامبر ۱۹۱۱ و انحلال آن در ۲۴ دسامبر را گزارش می‌کند."},{"sourceId":"martin-iranica","locus":"«انقلاب مشروطه: رویدادها»، بخش «مجلس دوم»","text":"ونسا مارتین قانون انتخابات تازه، برنامه‌های نخست مجلس، ترکیب دو حزب و تلگراف آخوند خراسانی را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۳، ص ۱۱۹ تا ۱۴۰ (فصل پانزدهم)","text":"دولت‌آبادی پیدایش اعتدالیون، روزنامه‌های حزبی، قتل بهبهانی، رویداد پارک اتابک و انتخاب ناصرالملک را روایت می‌کند."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، ص ۳۵۹ تا ۳۶۱","text":"مستوفی رد تمدید مدت مجلس، تعطیل خودبه‌خود آن و جانشینی مرنار را روایت می‌کند."},{"sourceId":"iranica-constitutional-iv","locus":"«انقلاب مشروطه: پیامدها»","text":"منصوره اتحادیه سومین قانون انتخابات، بستن مجلس، حکومت نظامی و وام ۲۰۰ هزار لیره‌ای را شرح می‌دهد."}],"personIds":["ahmad-person"],"personDeeds":{"ahmad-person":"در آغاز پادشاهی او، سپهدار اعظم نطق گشایش مجلس دوم را از جانب او خواند."},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["گشایش مجلس دوم"],"context":"از فتح تهران تا انتخابات\n\nمشروطه‌خواهان گیلان و بختیاری در تیر ۱۲۸۸ تهران را گرفتند و «مجلس عالی»، که از سران مشروطه و رجال پایتخت فراهم آمده بود، محمدعلی شاه قاجار را از سلطنت برداشت و پسر یازده‌سالهٔ او، سلطان احمد میرزا، را به پادشاهی نشاند. ویلیام مورگان شوستر، خزانه‌دار کل بعدی ایران، در مقدمهٔ کتاب خاطرات خود، «اختناق ایران»، می‌نویسد که نایب‌السلطنه در ۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ در سلطنت‌آباد پادشاهی سلطان احمد شاه قاجار را اعلام کرد و پادشاه نوجوان در ۲۰ ژوئیه به پایتخت درآمد. به نوشتهٔ همو، انگلستان و روسیه اندکی بعد نظام مشروطهٔ تازه را به رسمیت شناختند، «مجلس عالی» کابینه را برگزید و یپرم‌خان ارمنی ریاست نظمیهٔ تهران را بر عهده گرفت. محمدعلی شاه قاجار، پادشاه مخلوع، در ۱۸ شهریور ۱۲۸۸ از سفارت روسیه بیرون آمد و از راه دریای خزر به اودسا رفت. دولت ایران به موجب پروتکلی که با دو سفارت امضا کرد، مقرری سالانه‌ای برابر با حدود هشتاد هزار دلار برای او پذیرفت.\n\nقانون انتخابات تازه\n\nمجلس اول بر پایهٔ نظامنامهٔ انتخابات ۱۲۸۵ برگزیده شده بود که نمایندگان را بر حسب طبقه و صنف، از شاهزادگان و علما تا بازرگانان و اصناف، انتخاب می‌کرد. ونسا مارتین، تاریخ‌نگار انگلیسی، در مقالهٔ «انقلاب مشروطه: رویدادها» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که قانون انتخابات تازه شرط دارایی رأی‌دهندگان را پایین آورد، نمایندگی بر پایهٔ طبقه و دارایی را برانداخت، شمار کرسی‌های تهران را به پانزده کاهش داد و شمار کرسی‌های ولایات را به ۱۰۱ رساند. همین قانون برای کلیمیان، زرتشتیان، ارمنیان و آسوریان هر کدام یک کرسی پیش‌بینی کرد. بدین‌سان شمار کل کرسی‌های مجلس دوم به ۱۲۰ رسید.\n\nانتخابات و حدنصاب\n\nدولت انتخابات مجلس دوم را در مهر ۱۲۸۸ در سراسر کشور برگزار کرد. شوستر می‌نویسد که در ۶ آبان ۱۲۸۸ (۲۸ اکتبر ۱۹۰۹) شصت‌وچهار نماینده در تهران گرد آمده بودند، یعنی سه تن بیش از حدنصاب لازم برای گشایش مجلس. گردانندگان روزنامه‌های آزاد، که این روزنامه‌ها در دورهٔ مجلس اول پدید آمده و پس از به توپ بستن مجلس خاموش شده بودند، در همین ماه‌ها دوباره آن‌ها را منتشر کردند.","whatHappened":[{"title":"آیین گشایش","body":"مجلس دوم در ۲۴ آبان ۱۲۸۸  (۱۵ نوامبر ۱۹۰۹) گشایش یافت. شوستر می‌نویسد که در این آیین «همهٔ طبقات مردم» نماینده داشتند و سپهدار اعظم، که رئیس‌الوزرا و وزیر جنگ شده بود، نطق سلطنتی را خواند. در همین هنگام سپاهیان روس هنوز در تبریز، قزوین، رشت و چند شهر دیگر شمال ایران مستقر بودند. فیروز کاظم‌زاده، تاریخ‌نگار ایرانی‌تبار دانشگاه ییل، در کتاب «روس و انگلیس در ایران» می‌نویسد که ماندن این سپاهیان «موضوع اصلی بحث» نمایندگان مجلس تازه شد. ادیب‌التجار، نمایندهٔ مجلس، در یکی از همین نشست‌ها گفت که حضور سپاه روس امید مردم ایران را اندک‌اندک از میان می‌برد.","quotes":[{"original":"On November 15, 1909, the solemn opening of the new Medjlis took place. All classes of the people were represented. The Sipahdar was made Prime Minister and Minister of War, and it was he who read out the speech from the throne.","translation":"گشایش رسمی مجلس تازه در ۱۵ نوامبر ۱۹۰۹ برگزار شد. همهٔ طبقات مردم در آن نماینده داشتند. سپهدار رئیس‌الوزرا و وزیر جنگ شد و هم او نطق سلطنتی را خواند.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰","work":"اختناق ایران","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۴۱ (مقدمه)","date":"۱۲۹۱ خورشیدی (۱۹۱۲ میلادی، سال نشر)","context":"شوستر در مقدمهٔ کتاب خود رویدادهای پیش از ورودش به ایران را بر پایهٔ گزارش‌های رسمی و روزنامه‌ها خلاصه می‌کند."},{"original":"The Deputies of the second Medjlis, with comparatively few exceptions, were sincerely devoted to that aim.","translation":"نمایندگان مجلس دوم، جز شمار نسبتاً اندکی، صادقانه به این هدف وفادار بودند.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰","work":"اختناق ایران","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۲۱۸","date":"۱۲۹۱ خورشیدی (۱۹۱۲ میلادی، سال نشر)","context":"شوستر در فصل داوری دربارهٔ رجال ایران، از نمایندگان مجلس دوم سخن می‌گوید و «این هدف» را پاسداری از استقلال کشور در برابر روس و انگلیس می‌داند."},{"original":"their presence and their unexpected actions are little by little destroying all hopes of the Persian people.","translation":"حضور آنان و کارهای غیرمنتظره‌شان همهٔ امیدهای مردم ایران را اندک‌اندک از میان می‌برد.","speaker":"ادیب‌التجار","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس دوم شورای ملی","work":"روس و انگلیس در ایران (به نقل فیروز کاظم‌زاده)","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ اسناد دیپلماتیک","page":"ص ۵۶۵","date":"آذر ۱۲۸۸ خورشیدی (۱۹۰۹ میلادی)","context":"ادیب‌التجار در نخستین هفته‌های کار مجلس دوم، در بحث دربارهٔ ماندن سپاه روس در شمال ایران، این سخن را گفت."},{"original":"دو دسته مجاهد یکی گارد فاتح از طرف انقلابیون دیگر گارد محیی از طرف سردار محیی و اعتدالیون دائماً با هم ضدیت می‌نمایند و اسباب اغتشاش فراهم می‌کنند.","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۱۳۳ (فصل پانزدهم، «دولت و مجلس و اختلافات»)","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی، دربارهٔ ۱۲۸۸ و ۱۲۸۹","context":"دولت‌آبادی وضع پایتخت را در ماه‌های نخست مجلس دوم وصف می‌کند، هنگامی که دو حزب هر کدام دسته‌ای مسلح در تهران داشتند."},{"original":"بعضی نویسندگان معاصر، انحلال مجلس دوم را به امر ناصرالملک نایب‌السلطنه می‌نویسند، در صورتی که انقضای مدت وکالت موجب بسته شدن مجلس شد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"از کارکنان وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من، جلد دوم","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجار","page":"ج ۲، ص ۳۶۰ (پانویس)","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ دی ۱۲۹۰","context":"مستوفی در روایت روزهای اولتیماتوم روسیه به داوری‌های رایج دربارهٔ بسته شدن مجلس پاسخ می‌دهد."},{"original":"Late at night on December 20 the Majles found itself surrounded by armed Bakhtiaris and Yefrem Khan's police. Under the muzzles of their pistols, the deputies accepted Russia's ultimatum. ... On the twenty-fourth the Majles was disbanded and Shuster dismissed.","translation":"در دیرگاه ۲۹ آذر ۱۲۹۰ سواران بختیاری و نظمیهٔ یپرم‌خان مجلس را محاصره کردند. نمایندگان زیر لولهٔ تپانچه اولتیماتوم روسیه را پذیرفتند. در ۳ دی ۱۲۹۰ مجلس بسته شد و دولت شوستر را برکنار کرد.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"استاد تاریخ روسیه در دانشگاه ییل","work":"روس و انگلیس در ایران","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ اسناد دیپلماتیک","page":"ص ۶۴۴","date":"۱۳۴۷ خورشیدی (۱۹۶۸ میلادی، سال نشر)","context":"کاظم‌زاده در فصل «اختناق ایران» واپسین روزهای مجلس دوم را بر پایهٔ تلگراف‌های پوکلفسکی، وزیرمختار روس، بازمی‌سازد."}]},{"title":"نخستین برنامه‌ها","body":"ونسا مارتین سه کار نخست مجلس و دولت را چنین برمی‌شمارد: گفت‌وگو برای بیرون رفتن سپاه روس، پیشنهاد وامی ۱٬۲۵۰٬۰۰۰ لیره‌ای از بانک ملی برای بازسازی دستگاه اداری، و آماده‌سازی استخدام افسران سوئدی برای سازمان‌دادن ژاندارمری و مستشاران مالی آمریکایی برای اصلاح نظام مالیاتی. شوستر هم می‌نویسد که مجلس و کابینه با وجود دشواری‌ها «دلیرانه» به برقراری نظم، گردآوری مالیات و تأمین جان و مال مردم پرداختند. او بدترین گرفتاری کشور را آشفتگی مالی و بدهی سنگین خارجی می‌داند و یادآوری می‌کند که دولت یک کارشناس فرانسوی به نام بیزو را برای امور مالی به کار گرفته بود، اما این کارشناس در دو سال اقامت خود در تهران به اصلاحی دست نیافت. مجلس دوم در ۱۲۹۰ از پی همین تجربه به مستشاران آمریکایی روی آورد."},{"title":"پیدایش دو حزب","body":"مجلس دوم نخستین مجلس ایران بود که دو گروه سیاسی با نام و سازمان در آن رودرروی هم قرار گرفتند. ونسا مارتین می‌نویسد که تا میانهٔ ۱۲۸۹ مجلس میان دو حزب تقسیم شده بود که هر کدام هوادارانی مسلح در بیرون مجلس داشتند. به نوشتهٔ او، دموکرات‌ها نزدیک به بیست‌وهفت نماینده داشتند، بیشترشان از ولایات شمالی بودند و سید حسن تقی‌زاده، نمایندهٔ تبریز، رهبری‌شان را بر عهده داشت. حیدرخان عمواوغلی و محمدامین رسول‌زاده هواداران این حزب را در بیرون مجلس سازمان می‌دادند و با سوسیال‌دموکرات‌های باکو پیوند داشتند. گروه رقیب، اعتدالیون، از زمین‌داران بزرگ، بازاریان و علما فراهم آمده بود و سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، دو پیشوای روحانی جنبش مشروطه، در رأس آن بودند. مارتین می‌افزاید که هیچ‌یک از دو حزب از نظر شمار نمایندگان نیرومند نبود و از این رو هیچ دولتی نمی‌توانست پشتوانهٔ استواری در مجلس بیابد.\n\nحاج میرزا یحیی دولت‌آبادی، نمایندهٔ مجلس و از نزدیکان اعتدالیون، در جلد سوم خاطرات خود، «حیات یحیی»، پیدایش این دسته‌بندی را از نزدیک وصف می‌کند. به روایت او، سپهدار اعظم، سردار محیی عبدالحسین‌خان گیلانی، سردار منصور گیلانی و گروهی از رجال درجهٔ دوم، همراه با سید عبدالله بهبهانی و بستگانش و جمعی از بازاریان، «فرقهٔ اعتدال» را پدید آوردند. هر دسته روزنامه‌ای داشت. دولت‌آبادی دموکرات‌ها را «انقلابیون» می‌نامد. دموکرات‌ها روزنامهٔ «ایران نو» را ارگان خود کردند، اعتدالیون روزنامهٔ «وقت» را بنیاد گذاشتند و فرقهٔ «اتفاق و ترقی» روزنامهٔ «استقلال ایران» را منتشر کرد. دولت‌آبادی می‌نویسد که این سه روزنامه «دائماً با هم مجادلهٔ قلمی» داشتند. گذشته از این دو گروه مسلح، دو دستهٔ مجاهد نیز در پایتخت رودرروی هم بودند: گارد «فاتح» از سوی دموکرات‌ها و گارد «محیی» از سوی سردار محیی و اعتدالیون."},{"title":"بحران تقی‌زاده و قتل بهبهانی","body":"کشمکش دو حزب در تابستان ۱۲۸۹ به اوج رسید. ونسا مارتین می‌نویسد که آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، مرجع نجف، در خرداد ۱۲۸۹ به دولت تلگراف کرد و خواستار بیرون راندن تقی‌زاده از مجلس شد، با این استدلال که او بی‌دین است و کارهایش به مصلحت کشور زیان می‌رساند. دولت‌آبادی می‌نویسد که اعتدالیون و یاران سپهدار اعظم این حکم را با دستیاری سید عبدالله بهبهانی و بستگانش از نجف گرفتند. در شامگاه ۲۵ تیر ۱۲۸۹  (۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۱۰) چند مرد مسلح سید عبدالله بهبهانی را در خانه‌اش کشتند. سردار اسعد بختیاری پس از این قتل بیرون رفتن تقی‌زاده را «مال‌المصالحه» با مردم کرد و تقی‌زاده از تهران به آذربایجان و سپس به خارج از کشور رفت. ماجرای این قتل در مدخل جداگانهٔ همین گاهنامه آمده است."},{"title":"خلع سلاح مجاهدان","body":"پس از قتل بهبهانی، کابینهٔ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک از مجلس «اختیار عام» برای خلع سلاح مجاهدان گرفت. دولت‌آبادی می‌نویسد که نظمیه به ریاست یپرم‌خان اعلام کرد که مجاهدان باید جنگ‌افزار خود را به دولت بفروشند. مجاهدان هوادار ستارخان، سردار ملی، و باقرخان، سالار ملی، در پارک اتابک گرد آمدند. نیروهای دولتی، سواران بختیاری و مجاهدان هوادار دولت در مرداد ۱۲۸۹ پارک را گرفتند. دولت‌آبادی شمار دستگیرشدگان را نزدیک به سیصد تن می‌نویسد و می‌افزاید که تیری به پای ستارخان خورد و استخوان ساق او را شکست."},{"title":"نایب‌السلطنهٔ تازه","body":"علیرضاخان عضدالملک قاجار، نخستین نایب‌السلطنه، در ۳۱ شهریور ۱۲۸۹  درگذشت. دولت‌آبادی می‌نویسد که دموکرات‌ها و بختیاری‌ها مستوفی‌الممالک را برای نیابت سلطنت می‌خواستند، اما اعتدالیون و افکار عمومی به ابوالقاسم‌خان ناصرالملک قراگزلو گرایش داشتند و اکثریت مجلس به ناصرالملک رأی داد. ناصرالملک در ۱۹ بهمن ۱۲۸۹ (۸ فوریهٔ ۱۹۱۱) به تهران رسید. به روایت دولت‌آبادی، او نخست مجلس را واداشت که اکثریت خود را آشکار کند و ائتلافی از اعتدالیون و فرقهٔ اتفاق و ترقی پدید آورد. این اکثریت سپهدار اعظم را بار دیگر به ریاست وزرا نامزد کرد و میرزا صادق‌خان مستشارالدوله و میرزا اسماعیل‌خان ممتازالدوله، دو نمایندهٔ اعتدالی، در کابینهٔ او وزیر شدند. ماجرای این انتخاب در مدخل «نیابت سلطنت ناصرالملک» آمده است."},{"title":"قانون‌گذاری","body":"مجلس دوم چند قانون بنیادی گذراند. مجلس در ۲۳ خرداد ۱۲۹۰ (۱۳ ژوئن ۱۹۱۱) به پیشنهاد مورگان شوستر قانونی را تصویب کرد که همهٔ درآمدها و پرداخت‌های دولت را در اختیار خزانه‌دار کل می‌گذاشت. عبدالله مستوفی، از کارکنان وزارت مالیه، در کتاب «شرح زندگانی من» از این قانون با نام «قانون ۲۳ جوزا» یاد می‌کند. مجلس در آبان ۱۲۹۰ قانون دیگری گذراند که به شوستر اجازه می‌داد ده دستیار آمریکایی دیگر استخدام کند. منصوره اتحادیه (نظام‌مافی)، تاریخ‌نگار ایرانی، در مقالهٔ «انقلاب مشروطه: پیامدها» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که مجلس دوم سومین قانون انتخابات را در ۳۰ مهر ۱۲۹۰  (۲۲ اکتبر ۱۹۱۱) تصویب کرد. این قانون شمار نمایندگان را ۱۳۶ تن تعیین کرد، شرط دارایی و سواد را برای رأی‌دهندگان برداشت، دورهٔ مجلس را دو سال قرار داد و ماده‌ای داشت که آغاز انتخابات تازه را سه ماه پیش از پایان هر دوره مقرر می‌کرد. به نوشتهٔ اتحادیه، این قانون دولت را به برگزاری انتخابات یا بازگشایی مجلس ملزم نمی‌کرد و همین خلأ بعدها راه فترت سه‌ساله را گشود."},{"title":"اولتیماتوم و پایان کار","body":"روسیه در ۸ آذر ۱۲۹۰ (۲۹ نوامبر ۱۹۱۱) به دولت ایران اولتیماتومی داد و برکناری شوستر، تعهد ایران به استخدام نکردن مستشار خارجی بی‌رضایت روس و انگلیس، و پرداخت هزینهٔ لشکرکشی روس را خواست. مجلس دوم اولتیماتوم را رد کرد. دورهٔ قانونی نمایندگان در همین روزها به پایان می‌رسید. عبدالله مستوفی می‌نویسد که دموکرات‌ها و برخی از اعتدالیون می‌خواستند مجلس مدت نمایندگی را تمدید کند، اما اکثریت با این نظر مخالف بود و «مجلس خودبخود تعطیل شد». فیروز کاظم‌زاده، بر پایهٔ اسناد دیپلماتیک روس، می‌نویسد که سواران بختیاری و نظمیهٔ یپرم‌خان در شب ۲۹ آذر ۱۲۹۰ مجلس را محاصره کردند و نمایندگان زیر فشار اسلحه اولتیماتوم را پذیرفتند. دولت در ۳ دی ۱۲۹۰ (۲۴ دسامبر ۱۹۱۱) در مجلس را بست و شوستر را برکنار کرد. ماجرای اولتیماتوم در مدخل «مأموریت شوستر» آمده است."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"مورگان شوستر، که خود با این مجلس کار کرده بود، نمایندگان مجلس دوم را «جز اندکی، صادقانه» وفادار به استقلال کشور می‌داند و مجلس را تنها مانع پایدار در برابر واپس‌گرایی رجال و فساد دیوانیان می‌شمارد. شوستر بستن مجلس را کار دولت و قدرت‌های خارجی و نوعی «کودتا» می‌خواند.\n\nعبدالله مستوفی با شوستر هم‌داستان نیست. او بستن مجلس را نتیجهٔ پایان دورهٔ قانونی نمایندگان می‌داند و یادآوری می‌کند که برخی نویسندگان انحلال مجلس دوم را به فرمان ناصرالملک نسبت می‌دهند، در حالی که به گفتهٔ او «انقضای مدت وکالت موجب بسته شدن مجلس شد». مستوفی می‌افزاید که دموکرات‌ها پس از پایان دوره در بهارستان گرد می‌آمدند و آنجا را کانون کار خود کرده بودند، و دولت چون آنان سمت رسمی نداشتند، فرمان بستن در مجلس را داد. او این کار دولت را «مطابق قانون» می‌داند و دموکرات‌ها را به «هو و جنجال» متهم می‌کند.\n\nمنصوره اتحادیه در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که ناصرالملک فرصت را برای بستن مجلس غنیمت شمرد، اما خود او نیز یادآوری می‌کند که دورهٔ مجلس پیش‌تر پایان یافته بود و نمایندگان به تمدید آن رأی داده بودند. اتحادیه همچنین می‌نویسد که نقش ظاهری برخی دموکرات‌ها در قتل سید عبدالله بهبهانی، و این گمان رایج که پافشاری آنان و پشتیبانی‌شان از شوستر اولتیماتوم روسیه را برانگیخت، از اعتبار این حزب کاست.\n\nونسا مارتین ضعف مجلس را بیشتر ساختاری می‌داند. به نوشتهٔ او، قدرت واقعی همچنان در دست زمین‌داران، دیوانیان بلندپایه و خان‌های بختیاری بود که کمتر در مجلس می‌نشستند و از بیرون بر آن اثر می‌گذاشتند. دو حزب هم «سیاست انتقاد بازدارنده» در پیش گرفتند، آن هم در هنگامی که مجلس از کمبود پول، ناامنی و نبود نیروی نظامی نوین رنج می‌برد.\n\nحاج میرزا یحیی دولت‌آبادی کشمکش‌های پایتخت را مانع بهره‌گیری از پیروزی‌های دولت در زنجان و آذربایجان می‌داند و پیامد اختلاف‌های مرکز را در ناامنی سراسر کشور می‌بیند."}],"aftermath":"بسته شدن مجلس دوم دورهٔ نخست مشروطیت را به پایان برد. منصوره اتحادیه می‌نویسد که دولت پس از آن حکومت نظامی اعلام کرد، شماری از رهبران ملی را تبعید کرد و آزادی مطبوعات را محدود ساخت. مجلس نزدیک به سه سال گشایش نیافت و دولت در این فترت، از جمله با گرفتن وامی ۲۰۰ هزار لیره‌ای از روس و انگلیس در ۱۲۹۱، کارهایی کرد که قانون اساسی آن‌ها را بی‌تصویب مجلس نامعتبر می‌دانست. با این همه، دستاوردهای قانونی مجلس دوم ماندگار شد. قانون خزانه‌داری کل پس از رفتن شوستر به قوت خود باقی ماند و ژوزف مرنار بلژیکی جانشین او شد. سومین قانون انتخابات هم پایهٔ انتخاب مجلس سوم در ۱۲۹۳ شد. ژاندارمری دولتی با افسران سوئدی، که مجلس دوم بنیادش را گذاشت، تا ۱۳۰۰ یکی از نخستین نیروهای منظم ملی کشور ماند."},{"id":"naser-al-molk-regency","title":"نیابت سلطنت ناصرالملک","date":{"solarYear":1289,"solarMonth":7,"gregorianYear":1910,"gregorianMonth":9,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1293,"gregorianYear":1914,"circa":true},"tier":"secondary","category":"court","summary":"میرزا ابوالقاسم‌خان ناصرالملک قراگزلو، دولتمرد دانش‌آموختهٔ کالج بالیول، به نوشتهٔ غنی،، پس از درگذشت علیرضاخان عضدالملک در شهریور ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی) به رأی اکثریت مجلس دوم شورای ملی نایب‌السلطنهٔ سلطان احمد شاه قاجار شد. او در ۱۹ بهمن ۱۲۸۹ به تهران رسید و تا تاجگذاری احمد شاه قاجار در تیر ۱۲۹۳ نزدیک به چهار سال کشور را از جانب پادشاه نابالغ اداره کرد. در دورهٔ او محمدعلی شاه قاجار، پادشاه مخلوع، برای بازگشت به تاج‌وتخت به ایران لشکر کشید، مورگان شوستر خزانه‌دار کل شد و با اولتیماتوم روسیه کنار رفت، مجلس دوم بسته شد و کشور نزدیک به سه سال بی‌مجلس ماند. داوری دربارهٔ ناصرالملک از همان روزگار دوگانه بوده است. شوستر و بسیاری از دموکرات‌ها او را محافظه‌کار، بیمناک و تسلیم دو همسایه می‌دانستند. حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی و عبدالله مستوفی، دو ناظر ایرانی هم‌روزگار او، کارنامه‌اش را در آن شرایط دشوار درخور ستایش یا دست‌کم قانونی می‌شمارند.","citations":[{"sourceId":"shuster-strangling","locus":"ص ۴۸ و ۲۰۹ تا ۲۱۱","text":"شوستر زندگی‌نامهٔ ناصرالملک، انتخاب او، ورودش در ۸ فوریهٔ ۱۹۱۱ و داوری خود دربارهٔ او را می‌آورد."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۲۶۸، ۵۱۳، ۵۷۷، ۶۰۳ و ۶۷۰","text":"کاظم‌زاده وزارت مالیهٔ ناصرالملک، بازداشت ۱۹۰۷، دیدار لندن، پرسش او از سفارت بریتانیا و بحران کابینهٔ ۱۹۱۲ را گزارش می‌کند."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۳، ص ۱۳۹–۱۴۰، ۲۱۳، ۲۱۹، ۲۲۲، ۲۲۵، ۲۲۹ و ۲۶۴–۲۶۷","text":"دولت‌آبادی انتخاب ناصرالملک، نخستین اقدام‌های او، کابینهٔ بختیاری، سفر اروپا و داوری خود دربارهٔ او را روایت می‌کند."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، ص ۳۶۰ تا ۳۶۱","text":"مستوفی پایان دورهٔ مجلس دوم و جانشینی مرنار به فرمان نایب‌السلطنه را روایت می‌کند."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"پانویس دربارهٔ سلیمان میرزا (ص ۲۹۸ متن انگلیسی، برابر برگ ۳۱۱ فایل)","text":"غنی تبعید سلیمان میرزا به قم به فرمان ناصرالملک را گزارش می‌کند."},{"sourceId":"iranica-constitutional-iv","locus":"بخش «فترت مجلس»","text":"اتحادیه بستن مجلس، حکومت نظامی، وام ۲۰۰ هزار لیره‌ای و آغاز انتخابات ۱۹۱۴ را شرح می‌دهد."}],"personIds":["naser-al-molk"],"personDeeds":{"naser-al-molk":"مجلس دوم او را نایب‌السلطنه کرد و او تا تاجگذاری احمد شاه قاجار در تیر ۱۲۹۳ در این سمت ماند."},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["نیابت ناصرالملک","نایب‌السلطنه ناصرالملک"],"context":"ناصرالملک پیش از نیابت سلطنت\n\nمورگان شوستر، خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰، در فصل نهم کتاب «اختناق ایران» زندگی‌نامهٔ کوتاهی از ناصرالملک آورده است. به نوشتهٔ او، ناصرالملک از مردم ناحیهٔ همدان بود، تحصیلات عالی خود را در دانشگاه آکسفورد گذراند و هم‌کلاس سر ادوارد گری، وزیر خارجهٔ بعدی بریتانیا، بود. ناصرالملک در صدارت میرزا علی‌خان امین‌الدوله، در آغاز پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار، حدود شش ماه وزیر مالیه بود، سپس چهار سال حکومت کردستان را بر عهده داشت و پس از اعلام مشروطیت رئیس‌الوزرا و وزیر مالیه شد. فیروز کاظم‌زاده، تاریخ‌نگار دانشگاه ییل، در کتاب «روس و انگلیس در ایران» او را «اندکی آزادی‌خواه» می‌خواند و می‌نویسد که لرد کرزن در کالج بالیول با او مناظره می‌کرد.\n\nناصرالملک در ۲۳ آذر ۱۲۸۶ (۲۴۶۶ شاهنشاهی؛ ۱۴ دسامبر ۱۹۰۷) از ریاست وزرا کناره گرفت. کاظم‌زاده می‌نویسد که محمدعلی شاه قاجار بامداد روز بعد او را با زنجیری سنگین بر گردن زندانی کرد و تنها میانجی‌گری سفارت بریتانیا جان او را نجات داد. ناصرالملک همان روز آزادی به اروپا رفت و تا خلع محمدعلی شاه قاجار در تیر ۱۲۸۸ در آنجا ماند. شوستر می‌نویسد که او پس از بازگشت به تهران همهٔ پیشنهادهای منصب دولتی را رد کرد و فقط به وزیران و نمایندگان مشورت می‌داد. ناصرالملک پس از چندی، به گفتهٔ خود برای درمان خود و پسرش، دوباره به اروپا رفت.\n\nنخستین نایب‌السلطنه\n\n«مجلس عالی» در تیر ۱۲۸۸ علیرضاخان عضدالملک، رئیس ایل قاجار، را نایب‌السلطنهٔ پادشاه یازده‌ساله کرد. شوستر می‌نویسد که نمایندگان پیش از عضدالملک نیابت سلطنت را به اتفاق آرا به ناصرالملک پیشنهاد کرده بودند و او آن را نپذیرفته بود. حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی، نمایندهٔ مجلس و نویسندهٔ خاطرات «حیات یحیی»، عضدالملک را «شخص محترمی» می‌خواند، اما می‌نویسد که بی‌خبری او از اوضاع روزگار مانع شد که در دوران نیابتش کاری برای جلوگیری از فتنه‌انگیزی‌ها از پیش ببرد. عضدالملک در ۳۱ شهریور ۱۲۸۹  (۲۲ سپتامبر ۱۹۱۰) درگذشت.","whatHappened":[{"title":"انتخاب در مجلس دوم","body":"مرگ عضدالملک دو حزب مجلس دوم را بار دیگر رودرروی هم نشاند. دولت‌آبادی می‌نویسد که دموکرات‌ها، که او آنان را «انقلابیون» می‌خواند، و خان‌های بختیاری میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک را برای نیابت سلطنت می‌خواستند، اما اعتدالیون و «افکار عمومی» به ناصرالملک گرایش داشتند و اکثریت مجلس به او رأی داد. شوستر همین روایت را تأیید می‌کند. به نوشتهٔ او، پیشنهاد انتخاب ناصرالملک از عناصری آمد که بعدها حزب اعتدالی را ساختند، دموکرات‌ها نخست با او موافق نبودند، اما مجلس پس از گفت‌وگو انتخاب او را به اتفاق آرا رساند. شوستر می‌افزاید که نمایندگان امید داشتند اعتبار ناصرالملک در اروپا، به‌ویژه نزد سر ادوارد گری، پشتیبانی دوستانهٔ قدرت‌های اروپایی را برای ایران فراهم کند.","quotes":[{"original":"همینکه او با ضدیت مستبدین و تندروان در داخل و اختلاف نظرها در سیاست خارج، توانست مدت چهار سال را بگذراند و تاج سلطنت مشروطه را بر سر سلطان احمد شاه قاجار بگذارد، قابل تمجید است.","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و سرپرست محصلان ایرانی در اروپا","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، فصل احساسات من در مراجعت به ایران، ص ۲۶۷","date":"نگارش دربارهٔ تیر ۱۲۹۳ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی هنگام بازگشت به ایران در آستانهٔ تاجگذاری احمد شاه قاجار کارنامهٔ نیابت ناصرالملک را داوری می‌کند."},{"original":"ناصرالملک هم مانند اغلب دانشمندان ایران طبیعت او بر دانشش غلبه دارد.","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، فصل احساسات من در مراجعت به ایران، ص ۲۶۷","date":"نگارش دربارهٔ تیر ۱۲۹۳ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی پس از رد بیشتر اتهام‌های مخالفان ناصرالملک، تنها عیب او را در این جمله خلاصه می‌کند."},{"original":"I found, to my regret, that his Highness was decidedly more fond of describing obstacles and difficulties than of making any practical attempt to overcome them. He left me frequently under the impression that I had been talking with a dying physician diagnosing his own malady.","translation":"با تأسف دریافتم که والاحضرت بی‌گمان به وصف موانع و دشواری‌ها بیش از هر کوشش عملی برای چیره شدن بر آن‌ها علاقه دارد. او بارها این احساس را در من بر جای می‌گذاشت که با پزشکی در حال مرگ سخن گفته‌ام که بیماری خود را تشخیص می‌دهد.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰","work":"اختناق ایران","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۲۱۰","date":"۱۲۹۱ خورشیدی (۱۹۱۲ میلادی، سال نشر)","context":"شوستر در فصل نهم کتاب خود گفت‌وگوهای طولانی‌اش با نایب‌السلطنه را دربارهٔ برنامه‌های مالی وصف می‌کند."},{"original":"It was known that Nasiru'l-Mulk was highly esteemed in Europe, and particularly by Sir Edward Grey, and it was believed that his selection as Regent would do much to win for Persia the friendly support of the European Powers.","translation":"همه می‌دانستند که ناصرالملک در اروپا، و به‌ویژه نزد سر ادوارد گری، بسیار محترم است و گمان می‌رفت که انتخاب او به نیابت سلطنت پشتیبانی دوستانهٔ قدرت‌های اروپایی را برای ایران فراهم کند.","speaker":"ویلیام مورگان شوستر","speakerTitle":"خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰","work":"اختناق ایران","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۲۱۱","date":"۱۲۹۱ خورشیدی (۱۹۱۲ میلادی، سال نشر)","context":"شوستر انگیزهٔ نمایندگان مجلس دوم را در برگزیدن ناصرالملک به نیابت سلطنت توضیح می‌دهد."},{"original":"On the occasion of a visit to London of the Regent-Elect of Persia, Abol Qasem Khan Naser ol-Molk, a political moderate with an Oxford education, Sir Arthur Nicolson 'took the opportunity of impressing on ... him the folly of the Persian Government in adopting an antagonistic attitude to Russia.'","translation":"هنگامی که نایب‌السلطنهٔ برگزیدهٔ ایران، ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، که میانه‌رویی سیاسی و دانش‌آموختهٔ آکسفورد بود، به لندن آمد، سر آرتور نیکلسون \"فرصت را غنیمت شمرد تا نابخردی دولت ایران را در دشمنی با روسیه به او گوشزد کند\".","speaker":"فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"استاد تاریخ روسیه در دانشگاه ییل","work":"روس و انگلیس در ایران","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ اسناد دیپلماتیک","page":"ص ۵۷۷","date":"۱۳۴۷ خورشیدی (۱۹۶۸ میلادی، سال نشر)","context":"کاظم‌زاده سیاست سر ادوارد گری را در همراهی با روسیه، هنگام عبور ناصرالملک از لندن در راه ایران، شرح می‌دهد."},{"original":"بعضی نویسندگان معاصر، انحلال مجلس دوم را به امر ناصرالملک نایب‌السلطنه می‌نویسند، در صورتی که انقضای مدت وکالت موجب بسته شدن مجلس شد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"از کارکنان وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من، جلد دوم","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجار","page":"ج ۲، ص ۳۶۰ (پانویس)","date":"نگارش دربارهٔ دی ۱۲۹۰ خورشیدی","context":"مستوفی در روایت روزهای اولتیماتوم روسیه، به اتهامی که بر ناصرالملک وارد کرده‌اند پاسخ می‌دهد."}]},{"title":"دیدار لندن","body":"ناصرالملک در راه بازگشت به ایران از لندن گذشت. کاظم‌زاده، بر پایهٔ اسناد وزارت خارجهٔ بریتانیا، می‌نویسد که سر آرتور نیکلسون، معاون دائمی وزارت خارجهٔ بریتانیا، در این دیدار به نایب‌السلطنهٔ برگزیده گفت که دشمنی دولت ایران با روسیه «نابخردی» است. سر ادوارد گری نیز از دوست و هم‌کلاس پیشین خود خواست که با منافع روسیه در شمال ایران مخالفت نکند و به او اطمینان داد که روسیه انگیزه‌ای برای پیشروی در ایران ندارد. کاظم‌زاده این اطمینان را «بدبینانه و نادرست» می‌شمارد."},{"title":"آغاز کار در تهران","body":"ناصرالملک در ۱۹ بهمن ۱۲۸۹ (۸ فوریهٔ ۱۹۱۱) به تهران رسید. شوستر می‌نویسد که روسیه یک ماه پس از ورود او، به گفتهٔ برخی برای احترام به او، پادگان خود را از قزوین بیرون برد و فقط حدود هشتاد قزاق در آن شهر باقی گذاشت. دولت‌آبادی می‌نویسد که کابینهٔ مستوفی‌الممالک، که دموکرات‌ها پدید آورده بودند، هنگام ورود ناصرالملک استعفا داد و نایب‌السلطنه استعفا را نپذیرفت و از وزیران خواست تا تشکیل کابینهٔ دیگر بر سر کار بمانند. به روایت دولت‌آبادی، نخستین کار ناصرالملک این بود که مجلس را واداشت اکثریت خود را آشکار کند، زیرا تا آن روز اکثریت ثابتی در مجلس وجود نداشت و دموکرات‌ها با اقلیت خود کار اکثریت را می‌کردند. ائتلافی از اعتدالیون و فرقهٔ «اتفاق و ترقی» پدید آمد و این اکثریت سپهدار اعظم محمدولی‌خان تنکابنی را به ریاست وزرا نامزد کرد."},{"title":"بازگشت محمدعلی میرزا و کابینهٔ بختیاری","body":"محمدعلی شاه قاجار، پادشاه مخلوع، در تیر ۱۲۹۰ با پشتیبانی پنهان مقام‌های روس در گمش‌تپه پیاده شد. کاظم‌زاده می‌نویسد که ناصرالملک پیش از این رویداد به‌طور خصوصی از سفارت بریتانیا پرسیده بود که آیا انگلستان با بازگشت پادشاه مخلوع مخالفت می‌کند یا بی‌طرف می‌ماند. دولت‌آبادی می‌نویسد که ورود محمدعلی میرزا به خاک ایران و حملهٔ ابوالفتح میرزا سالارالدوله از سوی غرب ناصرالملک را «بی‌اندازه متوحش» کرد و او چاره را در آن دید که بختیاری‌ها را بر سر کار بیاورد. ناصرالملک نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنهٔ بختیاری را رئیس‌الوزرا و سردار محتشم بختیاری را وزیر جنگ کرد. نیروهای بختیاری و مجاهدان یپرم‌خان، رئیس نظمیه، سپاه پادشاه مخلوع و برادرانش را شکست دادند. ماجرای این لشکرکشی در مدخل «بازگشت محمدعلی میرزا» آمده است."},{"title":"شوستر و بستن مجلس","body":"ناصرالملک در آغاز با مورگان شوستر همراه بود. شوستر می‌نویسد که نایب‌السلطنه از نخستین دیدار «بسیار نیک‌خواه» آمریکاییان بود و در هشت ماه اقامت او در تهران بارها او را به گفت‌وگو فراخواند. با این همه، شوستر می‌نویسد که ناصرالملک بیش از آنکه در پی چیره شدن بر دشواری‌ها باشد، به وصف آن‌ها علاقه داشت. پس از اولتیماتوم ۸ آذر ۱۲۹۰ (۲۹ نوامبر ۱۹۱۱) روسیه و رد آن در مجلس، دورهٔ قانونی نمایندگان سر آمد و دولت در ۳ دی ۱۲۹۰ (۲۴ دسامبر ۱۹۱۱) در مجلس را بست و شوستر را برکنار کرد. ناصرالملک پس از رفتن شوستر به فرمانی ژوزف مرنار بلژیکی را به ریاست خزانه گماشت. دولت در همان ماه‌ها حکومت نظامی برقرار کرد و شماری از رهبران ملی را تبعید کرد. سیروس غنی، تاریخ‌نگار، می‌نویسد که سلیمان میرزا اسکندری، نمایندهٔ دموکرات، به سبب رأی دادن به رد اولتیماتوم به فرمان نایب‌السلطنه دستگیر و به قم تبعید شد."},{"title":"فترت و سفر اروپا","body":"ابوالفتح میرزا سالارالدوله، برادر پادشاه مخلوع، تا بهار ۱۲۹۱ در غرب کشور به جنگ ادامه داد. کاظم‌زاده می‌نویسد که نیروهای دولتی به فرماندهی عبدالحسین میرزا فرمانفرما در ۸ خرداد ۱۲۹۱ (۲۹ مه ۱۹۱۲) او را شکست دادند و از کرمانشاه بیرون راندند. پس از این پیروزی، کشمکش صمصام‌السلطنه، رئیس‌الوزرا، و احمد قوام‌السلطنه، وزیر داخله، کابینه را به بحران کشاند. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، نایب‌السلطنه استعفای قوام‌السلطنه را نپذیرفت تا بحران را تا هنگام سفر خود به خارج به تعویق اندازد، اما بریتانیا و روسیه از او خواستند در تهران بماند.\n\nناصرالملک سرانجام در تابستان ۱۲۹۱ به اروپا رفت. دولت‌آبادی، که در آن هنگام سرپرست محصلان ایرانی در لوزان بود، می‌نویسد که نایب‌السلطنه در (مرداد و شهریور ۱۲۹۱ خورشیدی) برای تغییر آب‌وهوا به اویان، در کنار دریاچهٔ ژنو، آمد و دولت‌آبادی دو بار در آنجا با او دیدار کرد. به روایت دولت‌آبادی، کابینهٔ تهران به ناصرالملک تلگراف کرد که به لندن برود و دربارهٔ آیندهٔ ایران با دولت بریتانیا گفت‌وگو کند، زیرا سرگئی سازانوف، وزیر خارجهٔ روسیه، برای گفت‌وگو دربارهٔ بالکان و عثمانی و ایران به لندن رفته بود و همین سفر در تهران هراس تقسیم کشور را برانگیخته بود. ناصرالملک بدون همراهی یک وزیر مسئول، یا بی‌مجلسی که به گفت‌وگوها رأی بدهد، به لندن نرفت. دولت‌آبادی همچنین می‌نویسد که سردار اسعد بختیاری در غیاب ناصرالملک کوشید میرزا جوادخان سعدالدوله را از ژنو به ایران بیاورد و نایب‌السلطنه کند. کابینهٔ بعدی، به روایت دولت‌آبادی، با امضای تلگرافی ناصرالملک تشکیل شد. این کابینه سلطان عبدالمجید میرزا عین‌الدوله را به وزارت داخله و مستوفی‌الممالک را به وزارت جنگ گماشت و با تکیه بر ژاندارمری دولتی، که افسران سوئدی به فرماندهی ژنرال یالمارسن آن را اداره می‌کردند، تا اندازه‌ای نظم را در راه‌ها و ولایات بازگرداند."},{"title":"انتخابات مجلس سوم و پایان نیابت","body":"منصوره اتحادیه (نظام‌مافی)، تاریخ‌نگار، در مقالهٔ «انقلاب مشروطه: پیامدها» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که ناصرالملک نمی‌توانست گشایش مجلس را بی‌پایان به تأخیر اندازد، زیرا سلطان احمد شاه قاجار به سن بلوغ نزدیک می‌شد و درخواست برگزاری انتخابات بالا گرفته بود. انتخابات تهران در ۸ بهمن ۱۲۹۲ (۲۸ ژانویهٔ ۱۹۱۴) آغاز شد. نیابت سلطنت ناصرالملک با تاجگذاری احمد شاه قاجار در تیر ۱۲۹۳ پایان یافت. دولت‌آبادی می‌نویسد که بسیاری از مردم از این پایان خشنود بودند. گروهی می‌خواستند خود پادشاه جوان زمام سلطنت را به دست گیرد و گروهی دیگر سیاست ناصرالملک را، که به گفتهٔ خودشان «در ظاهر» از حکومت ملی حمایت می‌کرد، «در واقع» محافظه‌کارانه و مایهٔ افزایش نفوذ بیگانگان می‌دانستند."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"مورگان شوستر ناصرالملک را مردی «باوقار»، خوش‌سخن و آگاه می‌داند که انگلیسی و فرانسه را به‌خوبی می‌دانست، اما او را به «پزشکی در حال مرگ» تشبیه می‌کند که بیماری خود را با مهارت تشخیص می‌دهد و درمانی نمی‌کند. شوستر بزرگ‌ترین عیب او را وسواس به «انجمن‌های سری مرکزی» تهران می‌داند که به گمان نایب‌السلطنه جان و نیابت او را تهدید می‌کردند.\n\nفیروز کاظم‌زاده ناصرالملک را «میانه‌رو» و نزدیک به بریتانیا می‌داند و بر پایهٔ تلگراف‌های پوکلفسکی، وزیرمختار روس، می‌نویسد که روسیه پس از ۱۲۹۱ دیگر نیازی به مخالفت با نیابت او و کابینهٔ صمصام‌السلطنه نمی‌دید، زیرا این دولت قرارداد ۱۹۰۷ روس و انگلیس را به رسمیت شناخته بود.\n\nمنصوره اتحادیه در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که ناصرالملک «هرگز هوادار دموکراسی در ایران نبود» و فرصت را برای بستن مجلس غنیمت شمرد. اتحادیه همچنین وام ۲۰۰ هزار لیره‌ای ۱۲۹۱ از روس و انگلیس را، که بی‌تصویب مجلس گرفته شد، از کارهای خلاف قانون اساسی دورهٔ فترت می‌شمارد.\n\nعبدالله مستوفی، از کارکنان وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، نسبت دادن انحلال مجلس دوم به ناصرالملک را نادرست می‌داند و رفتار دولت را در بستن در مجلس «مطابق قانون» می‌شمارد، زیرا دورهٔ نمایندگی پایان یافته بود.\n\nحاج میرزا یحیی دولت‌آبادی داوری میانه‌ای دارد. او ناصرالملک را «مرد احتیاط‌کار» و «عالم سیاست‌شناس»ی می‌خواند که نتوانست صلاح ملک و ملت را بر ملاحظهٔ حیثیت و دارایی خود مقدم بدارد. با این همه، دولت‌آبادی می‌نویسد که ناصرالملک در برابر مخالفت مستبدان و تندروان در داخل و اختلاف‌نظرها در سیاست خارجی چهار سال را گذراند و تاج سلطنت مشروطه را بر سر احمد شاه قاجار گذاشت و این کار را «قابل تمجید» می‌داند. او می‌افزاید که همهٔ اتهام‌هایی را که مخالفان به ناصرالملک نسبت می‌دهند نمی‌توان تصدیق کرد."}],"aftermath":"نیابت ناصرالملک تاج‌وتخت قاجار و ظاهر نظام مشروطه را در سخت‌ترین سال‌های پس از مشروطیت نگاه داشت. در این دوره دولت تلاش پادشاه مخلوع و برادرانش را برای بازگرداندن استبداد شکست داد، ژاندارمری دولتی با افسران سوئدی به نخستین نیروی منظم ملی کشور بدل شد و قانون خزانه‌داری کل پس از رفتن شوستر به قوت خود ماند. بهای این دوره نیز سنگین بود. بستن مجلس دوم و فترت سه‌ساله دست دولت را در گرفتن وام و پذیرفتن خواسته‌های روس و انگلیس باز گذاشت. اتحادیه می‌نویسد که قانون اساسی بازگشایی خودکار مجلس را پیش‌بینی نکرده بود و این خلأ در دورهٔ ناصرالملک آشکار شد. ماده‌ای از متمم قانون اساسی که پادشاه را به سوگند در مجلس پیش از تاجگذاری ملزم می‌کرد، در پایان همین دوره راه گشایش مجلس سوم را هموار کرد."},{"id":"ahmad-coronation-1293","title":"تاج‌گذاری احمد شاه قاجار و گشایش مجلس سوم","date":{"solarYear":1293,"solarMonth":4,"solarDay":29,"gregorianYear":1914,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":21,"circa":true},"tier":"secondary","category":"court","summary":"سلطان احمد شاه قاجار، پسر محمدعلی شاه قاجار، در تیر ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی) به سن قانونی رسید و در تالار تخت کاخ گلستان تاج بر سر نهاد. او پنج سال پیش از آن، در تیر ۱۲۸۸، پس از کناره‌گیری پدرش، محمدعلی شاه قاجار، به تخت نشسته بود و در این پنج سال دو نایب‌السلطنه، علیرضاخان عضدالملک و ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، به جای او فرمان رانده بودند. آیین تاجگذاری سه پاره داشت: گذاشتن تاج در کاخ گلستان، سوگند به قانون اساسی در بهارستان و جشن شبانه در کاخ سلطنت‌آباد. سرلشکر حسن ارفع، که آن روز افسر جوان گارد بود و در تالار تخت پاس می‌داد، گزارشی دست‌اول از هر سه پاره به جا گذاشته است. تاجگذاری پایان دوران نیابت سلطنت بود و ناصرالملک چند هفته پس از آن ایران را ترک کرد. این رویداد تنها چند روز پیش از آغاز جنگ جهانی نخست رخ داد، و جنگ امیدهایی را که مردم به پادشاهی بالغ و مشروطه بسته بودند به زودی بر باد داد.","citations":[{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۵۵ تا ۵۸","text":"ارفع، که در تالار تخت پاس می‌داد، آیین گلستان، سوگند بهارستان، جشن سلطنت‌آباد، ترفیع خود، مأموریت لغوشدهٔ پدرش و اعلام بی‌طرفی را روایت می‌کند."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، برگ ۴۷۰ و ۴۷۲","text":"مستوفی روز تاجگذاری، جشن‌های دربار، مجلس و سلطنت‌آباد و آغاز جنگ را یاد می‌کند."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، برگ ۴۳","text":"بهار تاریخ تاجگذاری، رفتن ناصرالملک و پیوند آن با انتخابات مجلس سوم را می‌آورد."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۳، ص ۲۵۶، ۲۶۵ تا ۲۶۹، ۲۷۳ و ۲۸۷","text":"دولت‌آبادی دعوت ناصرالملک از خود، وضع کشور پیش از تاجگذاری، درخواست‌های دولت از روسیه، داوری دربارهٔ ناصرالملک و دولت مستوفی‌الممالک را می‌آورد."},{"sourceId":"hedayat","locus":"برگ ۳۵۹ و ۳۸۵","text":"هدایت جشن تاجگذاری شیراز و نامهٔ مستوفی‌الممالک دربارهٔ عکس تاجگذاری را می‌آورد."},{"sourceId":"qanun-asasi","locus":"متمم، اصل ۳۸ و ۳۹","text":"سن رسیدن به پادشاهی و متن سوگند پادشاه."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۱۱، ۱۶، ۲۶ و بخش تاجگذاری رضاشاه","text":"غنی کناره‌گیری محمدعلی شاه قاجار، گزینش عضدالملک، داوری دربارهٔ آموزش و منش احمد شاه قاجار و رسم تاجگذاری قاجار را می‌آورد."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۴۳۴ تا ۴۳۵","text":"سایکس بازگشت نایب‌السلطنه برای تاجگذاری و اعلام بی‌طرفی در خطابهٔ تخت را می‌آورد."}],"personIds":["ahmad-person"],"personDeeds":{"ahmad-person":"در ۱۲۹۳ تاج‌گذاری کرد."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["تاج‌گذاری احمد شاه قاجار","مجلس سوم"],"context":"نیروهای مشروطه‌خواه در تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی) تهران را گرفتند و محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه پناه برد. سیروس غنی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «ایران و برآمدن رضاشاه»، می‌نویسد که محمدعلی شاه قاجار در ۲۵ تیر ۱۲۸۸ (۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹) به سود پسر دوازده‌ساله‌اش، احمد، از پادشاهی کنار رفت. به نوشتهٔ غنی، پادشاه برکنارشده مستمری پذیرفت و زیر نگهبانی سربازان روسی به اودسا رفت. غنی می‌افزاید که بزرگان مشروطه علیرضاخان عضدالملک را، که سالخوردهٔ محترم خاندان قاجار بود، به نیابت سلطنت برگزیدند.\n\nمتمم قانون اساسی، که در ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی) به تصویب رسیده بود، راه این جانشینی را پیشاپیش گشوده بود. اصل سی و هشتم آن در متن نخستین مقرر می‌کرد که ولیعهد تنها پس از رسیدن به هجده‌سالگی شخصاً کار سلطنت را به دست گیرد و پیش از آن نایب‌السلطنه‌ای به جای او کار کند. اصل سی و نهم نیز هر پادشاهی را پیش از تاجگذاری به حضور در مجلس شورای ملی و ادای سوگندی معین ملزم می‌کرد. از این رو، تاجگذاری احمد شاه قاجار تنها آیینی درباری نبود. این آیین نخستین آزمون عملی اصولی بود که قانون اساسی برای انتقال پادشاهی نهاده بود.\n\nعضدالملک در ۱۲۸۹ درگذشت و مجلس دوم ابوالقاسم‌خان ناصرالملک قراگوزلو را، که دانش‌آموختهٔ کالج بالیول و هم‌دورهٔ سر ادوارد گری، وزیر خارجهٔ بریتانیا، بود، به جای او نشاند. شرح این برگزیدن در مدخل «نیابت سلطنت ناصرالملک» آمده است. غنی داوری تندی دربارهٔ این دو نایب‌السلطنه دارد. به نوشتهٔ او، عضدالملک از پادشاه خردسال کناره می‌گرفت و اثری بر او نگذاشت، و ناصرالملک نیز به آموزش او علاقه‌ای نشان نداد. غنی یادآور می‌شود که احمد شاه قاجار بعدها نزد چند آموزگار، از جمله محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، درس خواند، اما به گمان او این آموزش «اثر آشکاری» نداشت.\n\nناصرالملک بیشتر سال‌های نیابت خود را در اروپا گذراند. سر پرسی سایکس، افسر بریتانیایی و نویسندهٔ «تاریخ ایران»، می‌نویسد که نایب‌السلطنه تنها برای سامان دادن به تاجگذاری پادشاه جوان به ایران بازگشت. در همان سال‌ها، اولتیماتوم روسیه در ۱۲۹۰ مجلس دوم را بسته بود و مورگان شوستر، خزانه‌دار آمریکایی، از ایران رفته بود. شرح این رویداد در مدخل «مأموریت شوستر» آمده است. از آن پس، تا تابستان ۱۲۹۳، ایران سه سال بی‌مجلس ماند.\n\nگزارش‌های هم‌روزگار ایران پیش از تاجگذاری را کشوری درمانده توصیف می‌کنند. سایکس هفت سال میان قرارداد ۱۹۰۷ روس و انگلیس و آغاز جنگ جهانی را سال‌های «تیره‌روزی» ایران می‌خواند. به نوشتهٔ او، روسیه همواره بهانه‌ای برای دخالت تازه می‌جست و بریتانیا، که از تعهد تازه پرهیز می‌کرد، ژاندارمری سوئدی را پشتیبانی می‌کرد و می‌کوشید فرمانروایان کاردانی برای جنوب ایران بیابد. سایکس می‌افزاید که در این سال‌ها بزرگان کشور در جامهٔ حاکم، زمین‌دار مالیات‌گریز و «خورندهٔ» مستمری از کشور بهره می‌کشیدند.\n\nمیرزا یحیی دولت‌آبادی، روزنامه‌نگار، آموزگار و از رهبران حزب اعتدالی، در «حیات یحیی» نیروهای کشور را در آستانهٔ تاجگذاری یک‌به‌یک می‌سنجد. به نوشتهٔ او، نیروی دولت از پادشاهی نابالغ سرچشمه می‌گرفت که چهار سال در انتظار تاجگذاری گذرانده بود. دولت‌آبادی نیروی نظامی دولت را «صفر» می‌داند و می‌نویسد که بریگاد قزاق به روسیه و ژاندارمری به بریتانیا تکیه داشت، هرچند ژاندارمری را «به ایرانی بودن نزدیکتر» از قزاق می‌شمارد. او از فرمانروایی کنسول‌های روس و انگلیس بر کار داخلی ایران نیز گلایه می‌کند.\n\nمحمدتقی بهار، شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس، در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» مقاله‌ای از همان روزها را بازمی‌گوید که خود در مشهد نوشته بود. بهار در آن مقاله بسته ماندن پیاپی مجلس، پراکندگی آزادی‌خواهان، تبعید مشروطه‌خواهان پرکار، خزانه‌داری ژوزف مرنار بلژیکی، درنگ در برگزاری انتخابات و پشتیبانی روسیه از صمدخان مراغه‌ای در آذربایجان را نشانه‌های آیندهٔ تیرهٔ ایران می‌شمارد. بهار بر این باور بود که پیروزی حزب اعتدالی بر حزب دموکرات گرهی از کار کشور نمی‌گشاید.","whatHappened":[{"title":"آماده‌سازی و دعوت از رجال","body":"ناصرالملک برای برگزاری تاجگذاری به تهران آمد و پیش از آن انتخابات مجلس سوم را اعلام کرد. بهار می‌نویسد که اعلان انتخابات پیش از رفتن ناصرالملک منتشر شده بود و انتخابات پس از رفتن او نیز ادامه یافت. غنی برگزاری انتخابات را در خرداد ۱۲۹۳ (ژوئن ۱۹۱۴) می‌آورد.\n\nدولت‌آبادی، که در آن هنگام در سوئیس می‌زیست، می‌نویسد که دوستانش در تهران ناصرالملک را واداشتند تا نامه‌ای بنویسد و او را برای شرکت در جشن تاجگذاری به ایران بخواند. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، ناصرالملک نامه را چنان نوشت که روشن باشد این دعوت به خواهش دیگران است، تا اگر کار دولت‌آبادی در ایران سامان نیافت زبان گلایه نداشته باشد. دولت‌آبادی با این همه دعوت را بهانه کرد و به ایران بازگشت. او تنگی معاش در اروپا، بیماری همسرش و نگرانی از سرانجام مأموریتش در کنگرهٔ نژادی را از انگیزه‌های خود برمی‌شمارد.\n\nعبدالله مستوفی، دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، نیز در شمار دعوت‌شدگان بود. مستوفی می‌نویسد که با آنکه هیچ سمت رسمی نداشت، او را به همهٔ مجلس‌های جشن خواندند.\n\nدولت ایران تاجگذاری را فرصتی برای گشودن گرهی از کار روسیه دانست. دولت‌آبادی می‌نویسد که دولتیان به مناسبت تاجگذاری از دربار روسیه سه درخواست کردند. درخواست نخست برکناری صمدخان مراغه‌ای از حکومت آذربایجان بود. روسیه صمدخان را پس از رویدادهای آذر و دی ۱۲۹۰ (شاهنشاهی ۲۴۷۰) بر تبریز گماشته بود و، به نوشتهٔ دولت‌آبادی، او از هیچ ستمی بر مردم، به‌ویژه مشروطه‌خواهان، دریغ نمی‌کرد. درخواست دوم به مهاجران روس بازمی‌گشت که برخلاف عهدنامهٔ ترکمانچای در خاک ایران ملک می‌خریدند. درخواست سوم دست کشیدن کنسولگری‌های روسیه از دخالت در مالیات زمین‌دارانی بود که در منطقهٔ نفوذ روسیه به حمایت آنان پشت گرم بودند.","quotes":[{"original":"I was on duty in the throne-room and saw the ceremony.","translation":"من در تالار تخت پاس می‌دادم و آیین را به چشم دیدم.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر گارد در روز تاجگذاری","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۵","date":"۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی، سال نشر)","context":"ارفع پس از برشمردن حاضران آیین، که به گفتهٔ او از صد و بیست تن بیشتر نبودند، جایگاه خود را در تالار تخت روشن می‌کند."},{"original":"The crown was heavy, and when the Olema removed their hands it nearly fell off, the Shah being obliged to seize it and to hold it for a few minutes until protocol allowed him to remove it.","translation":"تاج سنگین بود و چون علما دست از آن برداشتند نزدیک بود بیفتد، و پادشاه ناچار شد آن را بگیرد و چند دقیقه نگاه دارد تا آداب درباری اجازهٔ برداشتنش را داد.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر گارد در روز تاجگذاری","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۶","date":"۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی، سال نشر)","context":"ارفع لحظهٔ گذاشتن تاج قاجار بر سر احمد شاه قاجار را وصف می‌کند."},{"original":"Seeing the foreign military attaches in their brilliant pre-First World War uniforms talking gaily with each other, no one could have imagined that a few weeks later these same officers clad in khaki, feldgrau or bleu horizon would be at each other's throats.","translation":"کسی که وابستگان نظامی بیگانه را در جامه‌های درخشان پیش از جنگ جهانی نخست می‌دید که شادمانه با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند، نمی‌توانست گمان برد که همین افسران چند هفته بعد در جامهٔ خاکی، خاکستری یا آبی افقی گلوی یکدیگر را خواهند فشرد.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر گارد در روز تاجگذاری","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۷","date":"۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی، سال نشر)","context":"ارفع جشن شبانهٔ سلطنت‌آباد را وصف می‌کند و آن را با جنگی که چند هفته بعد درگرفت می‌سنجد."},{"original":"بیست و هشتم شعبان سال ۱۳۳۲ مطابق روز ولادت سلطان احمد شاه و سال هیجدهم ولادت او و بنابراین روز تاجگذاری رسمی سلطان احمد شاه بود. گذشته از جشن معمولی سلطنت‌آباد در دربار و مجلس شورای ملی هم جشن‌هائی برپا شد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من، جلد دوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۲، برگ ۴۷۰","date":"۳۰ تیر ۱۲۹۳ (۲۴۷۳ شاهنشاهی)","context":"مستوفی، که بی‌سمت رسمی به همهٔ جشن‌ها دعوت شده بود، روز تاجگذاری و جشن‌های آن را یاد می‌کند."},{"original":"در این اوان شاه به حد بلوغ سیاسی رسید و در ۲۷ شعبان ۱۳۳۲ قمری مطابق ۲۰ سرطان تاجگذاری کرد و ناصرالملک سقوط کرد و روز ۱۸ رمضان بدون این‌که نطقی بکند یا شرح کارهای دیرینهٔ خود را بنویسد، مانند کسی که می‌گریزد به فرنگستان گریخت!","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد اول","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ج ۱، برگ ۴۳","date":"۲۹ تیر و ۱۸ مرداد ۱۲۹۳ (۲۴۷۳ شاهنشاهی)","context":"بهار تاجگذاری را با پایان کار ناصرالملک پیوند می‌دهد و از رفتن نایب‌السلطنه با تندی یاد می‌کند."},{"original":"قوه دولت بعد از خلع محمدعلیشاه این قوه از سلطان احمدشاه نابالغ ناشی بود که مدت چهار سال در انتظار تاج گذاری میگذرانید و اکنون دارد بآرزوی خود میرسد بی آنکه بداند سلطنت چیست و مملکت کدام است.","speaker":"میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"روزنامه‌نگار، آموزگار و از رهبران حزب اعتدالی","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۲۶۵","date":"۱۲۹۳ خورشیدی، روزهای پیش از تاجگذاری","context":"دولت‌آبادی نیروهای کشور را در آستانهٔ تاجگذاری می‌سنجد و نیروی دولت را از همه ناتوان‌تر می‌داند."},{"original":"همینکه او با ضدیت مستبدین و تندروان در داخل و اختلاف نظرها در سیاست خارجه توانست مدت چهار سال را بگذراند و تاج سلطنت مشروطه را برسر سلطان احمد شاه قاجار بگذارد قابل تمجید است.","speaker":"میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"روزنامه‌نگار، آموزگار و از رهبران حزب اعتدالی","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۲۶۸","date":"۱۲۹۳ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی پس از بازگفتن ایرادهای مخالفان ناصرالملک، کارنامهٔ نیابت او را با انصاف می‌سنجد."},{"original":"من خداوند قادر متعال را گواه گرفته بکلام الله مجید و به آنچه نزد خدا محترم است قسم یاد میکنم که تمام هم خود را مصروف حفظ استقلال ایران نموده حدود مملکت و حقوق ملت را محفوظ و محروس بدارم قانون اساسی مشروطیت ایرانرا نگهبان و بر طبق آن و قوانین مقرره سلطنت نمایم.","speaker":"مجلس شورای ملی (متن سوگند پادشاه)","speakerTitle":"قانون‌گذار مشروطه","work":"متمم قانون اساسی، اصل سی و نهم","workType":"سند قانونی","page":"اصل ۳۹","date":"۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)","context":"این بخشی از سوگندی است که قانون اساسی بر هر پادشاه پیش از تاجگذاری واجب می‌کرد و احمد شاه قاجار آن را در بهارستان خواند."},{"original":"بعدها معلوم شد در جشن تاج گذاری واسموس صحبت سیاسی بمیان آورد و بی نزاکتی کرد و رئیس تلگرافخانه انگلیس نزاکت بخرج داد و بسلامت کیزر جامی نوشید خوشبختانه من سر آن میز نبودم.","speaker":"مهدیقلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"والی فارس، بعدها رئیس‌الوزرا","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"برگ ۳۵۹","date":"تیر ۱۲۹۳ خورشیدی","context":"هدایت رنجش کنسول بریتانیا از خود را بازمی‌گوید و ریشهٔ بخشی از آن را در رویداد جشن تاجگذاری شیراز می‌یابد."},{"original":"The Regent only returned to Persia to arrange the coronation of the young Shah, which took place in July 1914, and then again left for Europe. The National Assembly was not summoned until after war had broken out, when the Shah, in his speech from the throne, proclaimed the neutrality of Persia.","translation":"نایب‌السلطنه تنها برای سامان دادن به تاجگذاری پادشاه جوان، که در ژوئیهٔ ۱۹۱۴ برگزار شد، به ایران بازگشت و سپس دوباره به اروپا رفت. مجلس ملی تا پس از آغاز جنگ فراخوانده نشد، و آنگاه پادشاه در خطابهٔ تخت بی‌طرفی ایران را اعلام کرد.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"افسر بریتانیایی، فرماندهٔ پلیس جنوب و تاریخ‌نگار","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ج ۲، ص ۴۳۴ تا ۴۳۵","date":"۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی، ویراست سوم)","context":"سایکس تاجگذاری را در گزارش کوتاه خود از ایران پیش از جنگ جهانی نخست می‌آورد."}]},{"title":"آیین تالار تخت","body":"آیین تاجگذاری در تالار تخت کاخ گلستان برگزار شد. حسن ارفع، که بعدها سرلشکر و افسر ارتش شد، در «زیر فرمان پنج پادشاه» می‌نویسد که در تالار تخت پاس می‌داد و آیین را به چشم دید. به نوشتهٔ او، حاضران وزیران کابینه، رئیسان هیئت‌های سیاسی بیگانه، چند تن از علما، چند سرتیپ و مستشاران بلندپایهٔ بیگانه بودند و شمارشان از حدود صد و بیست تن بیشتر نمی‌شد. ارفع آیین را «به هیچ روی پرشکوه» نمی‌داند.\n\nارفع روند آیین را با جزئیات بازمی‌گوید. احمد شاه قاجار وارد شد، به درود حاضران پاسخ داد و یکسره به سوی تخت رفت و بر آن نشست. دستهٔ موسیقی نظامی در باغ سرود ملی را نواخت. سپس دو تن از علما، هر یک از سویی، پیش آمدند و یکی از درباریان تاج را بر بالشی مخملین به آنان سپرد. ارفع تاج قاجار را تاجی بلند وصف می‌کند که سراسر از مروارید پوشیده بود و جقه‌ای الماس‌نشان بر سر داشت. احمد شاه قاجار کلاه پوست بره‌اش را، که الماسی درشت بر پیشانی داشت، برداشت و به یکی از درباریان داد. آنگاه دو عالم تاج را با هم بر سر او نهادند.\n\nتاج سنگین بود. ارفع می‌نویسد که چون علما دست از تاج برداشتند تاج نزدیک بود بیفتد و احمد شاه قاجار ناچار شد آن را با دست بگیرد و چند دقیقه نگاه دارد تا آداب درباری اجازهٔ برداشتنش را داد. سپس احمد شاه قاجار تاج را به یکی از درباریان سپرد و کلاه سیاهش را دوباره بر سر گذاشت. پس از آن درباریان خطابه‌ها و شعرهایی خواندند و توپخانه صد و یک تیر شلیک کرد. احمد شاه قاجار پس از پایان آیین از تخت پایین آمد و از دری کوچک بیرون رفت.\n\nشیوهٔ گذاشتن تاج با رسم پیشین قاجار تفاوت داشت. غنی، در بحث از تاجگذاری رضاشاه پهلوی، می‌نویسد که رایج‌ترین رسم دوران قاجار آن بود که سالخورده‌ترین عضو خاندان تاج را بر سر پادشاه تازه بگذارد. غنی می‌افزاید که برای دویست سال پیش از تاجگذاری رضاشاه هیچ سنت روشنی دربارهٔ شیوهٔ تاجگذاری پادشاهان ایران در دست نبود. گزارش ارفع نشان می‌دهد که در تاجگذاری احمد شاه قاجار دو عالم دینی این کار را بر عهده گرفتند."},{"title":"سوگند در بهارستان","body":"پارهٔ دوم آیین در مجلس شورای ملی گذشت. اصل سی و نهم متمم قانون اساسی پادشاه را ملزم می‌کرد که در حضور نمایندگان مجلس و هیئت وزیران به خداوند، به قرآن و به «آنچه نزد خدا محترم است» سوگند یاد کند. در این سوگند، پادشاه تعهد می‌کرد استقلال ایران را پاس دارد، حدود کشور و حقوق ملت را نگاه دارد، نگهبان قانون اساسی باشد و بر پایهٔ آن فرمان براند.\n\nگزارش ارفع از این پاره در ٔ کتاب آسیب دیده است و تنها بخش‌هایی از آن خوانا مانده است. از بخش خوانا برمی‌آید که احمد شاه قاجار با کالسکهٔ رسمی به بهارستان رفت و مردم در میدان بهارستان، روبه‌روی مجلس، گرد آمده بودند. ارفع می‌نویسد که نزدیک به یک‌چهارم نمایندگان برگزیده جامهٔ روحانی بر تن داشتند. به نوشتهٔ او، چون احمد شاه قاجار بر کرسی خطابه رفت همهٔ حاضران برخاستند، و احمد شاه قاجار متن سوگند را خواند و پیمان بست که قانون اساسی را پاس دارد و برای مردم کار کند. ارفع می‌افزاید که پس از آن احمد شاه قاجار بیرون رفت و آیین پایان یافت.\n\nمجلس سوم در آن روز هنوز گشایش نیافته بود، زیرا انتخابات آن ادامه داشت. سایکس می‌نویسد که مجلس تا پس از آغاز جنگ فراخوانده نشد. منابع این مدخل روشن نمی‌کنند که کدام گروه از نمایندگان برگزیده در آیین سوگند حاضر بودند."},{"title":"جشن سلطنت‌آباد","body":"پارهٔ سوم آیین جشنی شبانه در کاخ تابستانی سلطنت‌آباد بود. ارفع این جشن را با ستایش وصف می‌کند. به نوشتهٔ او، کاخ با تالارهای آینه‌کاری، سقف‌های بلند گنبدی، فرش‌های گران‌بهای ایرانی و حوض‌های کاشی آبی با فواره‌هایی که از جوی‌های روان آب می‌گرفتند، و باغی که در مهتاب افسون‌گر بود، پس‌زمینه‌ای شگفت برای جشن فراهم می‌کرد. ارکستر قزاق والس‌های وینی را در کنار آهنگ‌های روسی و کولی می‌نواخت. جشن بر پایهٔ آداب دربارهای اروپایی سامان یافته بود.\n\nارفع می‌نویسد که گرداگرد حوض بزرگ جلوی کاخ را شمع‌هایی در حباب‌های شیشهٔ رنگین فراگرفته بود و نور آنها در آب می‌تابید. کشتی کوچکی نیز با شمع روشن شده بود و جشن با آتش‌بازی به پایان رسید. ارفع وابستگان نظامی بیگانه را در جامه‌های رنگارنگ پیش از جنگ دید که با یکدیگر شادمانه گفت‌وگو می‌کردند. او یادآور می‌شود که همین افسران چند هفته بعد در جنگی بی‌امان روبه‌روی یکدیگر ایستادند.\n\nمستوفی نیز از جشن‌های همان روز یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، گذشته از جشن معمول سلطنت‌آباد، در دربار و در مجلس شورای ملی نیز جشن‌هایی برپا شد. مستوفی روز تاجگذاری را روز زادروز احمد شاه قاجار و آغاز هجدهمین سال زندگی او می‌داند."},{"title":"جشن در شهرستان‌ها","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که تشریفات تاجگذاری در سراسر کشور فراهم آمد. مهدیقلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)، که آن هنگام والی فارس بود، در «خاطرات و خطرات» از جشن تاجگذاری در شیراز یاد می‌کند. هدایت می‌نویسد که در این جشن واسموس، مأمور آلمانی، به گفت‌وگوی سیاسی پرداخت و رئیس تلگرافخانهٔ انگلیس به سلامتی قیصر آلمان جامی نوشید. هدایت از اینکه خود سر آن میز نبود ابراز خشنودی می‌کند. او بعدها رنجش کنسول بریتانیا از خود را تا اندازه‌ای به همین رویداد نسبت داد. این گزارش نشان می‌دهد که رقابت آلمان و بریتانیا، چند روز پیش از آغاز جنگ، به جشن‌های رسمی ایران نیز راه یافته بود."},{"title":"پاداش‌ها و نخستین موهبت","body":"تاجگذاری با ترفیع‌ها و پاداش‌ها همراه شد. ارفع می‌نویسد که به مناسبت تاجگذاری همراه با دیگر افسران گارد ترفیع یافت و با ستارهٔ طلایی دوم بر یقه به درجهٔ ستوان یکمی رسید. به نوشتهٔ او، پس از به دست گرفتن کار سلطنت به دست احمد شاه قاجار کابینه می‌بایست استعفا می‌داد، و پدرش به ریاست هیئتی برگزیده شد که تاجگذاری را به دربارهای اروپا اعلام کند.\n\nهدایت نیز از پاداشی ویژه یاد می‌کند. او متن نامهٔ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک، رئیس‌الوزرای وقت، را به تاریخ ۲۰ آبان ۱۲۹۳ (۲۴۷۳ شاهنشاهی) می‌آورد. مستوفی‌الممالک در این نامه از کار هدایت در برقراری امنیت فارس ستایش می‌کند و می‌نویسد که احمد شاه قاجار یک قطعه عکس خود را، که در روز تاجگذاری برداشته شده بود، با دستخط خود به هدایت بخشیده است. به نوشتهٔ مستوفی‌الممالک، این نخستین موهبتی بود که احمد شاه قاجار پس از تاجگذاری به کسی بخشید و تا آن روز هیچ‌یک از رجال آن را نیافته بود. میرزا قاسم‌خان، از بزرگان شیراز، عکس را برای هدایت برد."},{"title":"پاسخ روسیه","body":"درخواست‌های دولت از روسیه نتیجهٔ چندانی نداد. دولت‌آبادی می‌نویسد که روسیه تنها درخواست نخست را، که به گمان او اهمیتی نداشت، پذیرفت و دو درخواست دیگر را رد کرد. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، دولت پاسخ ناخوشایند روسیه را در روزهای جشن پنهان نگاه داشت و پس از آن آشکار کرد. رسیدن این پاسخ در افکار عمومی اثر بدی گذاشت و مردم میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله، وزیر خارجهٔ وقت، را، که به داشتن رابطهٔ ویژه با سفارت روسیه متهم بود، مقصر شمردند."},{"title":"رفتن ناصرالملک","body":"نیابت سلطنت با تاجگذاری پایان یافت و ناصرالملک از کار کنار رفت. بهار با لحنی تند می‌نویسد که ناصرالملک در ۱۸ مرداد ۱۲۹۳ (۲۴۷۳ شاهنشاهی)، بی‌آنکه سخنرانی کند یا شرح کارهای خود را بنویسد، «مانند کسی که می‌گریزد» به اروپا رفت. دولت‌آبادی دربارهٔ همین رفتن داوری نرم‌تری دارد. به نوشتهٔ او، شتاب ناصرالملک در برگزاری تاجگذاری تنها برای صلاح کشور نبود و او می‌خواست جان خود را رهایی بخشد و به آسودگی به اروپا برود. با این همه، دولت‌آبادی همین کار ناصرالملک را در داوری تاریخ «قابل تمجید» می‌شمارد.\n\nپس از رفتن ناصرالملک، مستوفی‌الممالک ریاست دولت را بر عهده گرفت. دولت‌آبادی می‌نویسد که سیاست دولت تازه بر بی‌طرفی در جنگ استوار بود."},{"title":"آغاز جنگ","body":"جنگ جهانی نخست چند روز پس از تاجگذاری آغاز شد. ارفع می‌نویسد که در تابستان ۱۲۹۳ خبر کشته شدن فرانتس فردیناند، ولیعهد اتریش، به ایران رسید، اما کمتر کسی پیامدهای آن را دریافت. به نوشتهٔ او، مردم ایران بیشتر نگران دگرگونی‌هایی بودند که از بالغ شدن احمد شاه قاجار و کناره‌گیری ناصرالملک برمی‌خاست. مستوفی آغاز جنگ را ۱۴ مرداد ۱۲۹۳ (۲۴۷۳ شاهنشاهی) می‌آورد و می‌نویسد که روسیه و بریتانیا با آغاز جنگ نگاه خود را به میدان جنگ دوختند و پیشبرد سیاست منطقه‌های نفوذ را موقتاً کنار گذاشتند.\n\nارفع می‌نویسد که اعلام جنگ همهٔ برنامه‌های خانواده‌اش را دگرگون کرد. مأموریت پدرش برای اعلام تاجگذاری به دربارهای اروپا لغو شد. خود ارفع با این همه، در امرداد همان سال، برای آموزش در آموزشگاه سواره‌نظام سومور به فرانسه رفت. ارفع همچنین می‌نویسد که دولت ایران پس از آغاز جنگ در یادداشتی به دولت‌های درگیر بی‌طرفی خود را اعلام کرد و خواستار بیرون رفتن سپاهیان آنان از خاک ایران شد. به نوشتهٔ ارفع، این اعلام بی‌طرفی، با ماندن سپاه روسیه در شمال و آذربایجان، بی‌معنا ماند. شرح این رویداد در مدخل «بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی نخست» آمده است."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سرلشکر حسن ارفع تاجگذاری را وصف می‌کند. او سادگی آیین تالار تخت را بازمی‌گوید و جشن سلطنت‌آباد را با ستایش وصف می‌کند.\n\nمیرزا یحیی دولت‌آبادی تاجگذاری را چنین می‌بیند. او احمد شاه قاجار را پادشاهی می‌داند که به تخت رسید «بی آنکه بداند سلطنت چیست». دولت‌آبادی شور مردم را «سراب امید» می‌خواند و بر این باور است که با خزانهٔ تهی، دولت ناتوان و دخالت بیگانگان تاجگذاری گرهی از کار کشور نمی‌گشاید. او با این همه گزارش دیدگاه‌های گوناگون مردم را نیز می‌آورد. به نوشتهٔ او، گروهی سود خود را در آن می‌دیدند که احمد شاه قاجار خود کار پادشاهی را به دست گیرد و گروهی دیگر، از سر سودجویی یا میهن‌دوستی، پایان نیابت ناصرالملک را می‌خواستند. این گروه دوم سیاست ناصرالملک را محافظه‌کارانه، ترسان از بیگانگان و پشتیبان مرنار بلژیکی می‌دانستند. به باور دولت‌آبادی، نایب‌السلطنه با همهٔ کاستی‌ها چهار سال کشور را نگاه داشت و تاج مشروطه را بر سر احمد شاه قاجار نهاد.\n\nمحمدتقی بهار تاجگذاری را در چارچوب کشمکش حزب‌ها می‌سنجد. او بر این باور است که اگر انتخابات مجلس سوم در زمان ناصرالملک پایان می‌یافت شاید اثری از حزب دموکرات در مجلس نمی‌ماند. به نوشتهٔ بهار، جنگ جهانی دموکرات‌ها را نجات داد. بهار از ناصرالملک با تندی یاد می‌کند، اما دربارهٔ خود احمد شاه قاجار در این بخش داوری منفی نمی‌آورد.\n\nعبدالله مستوفی تاجگذاری را رویدادی آرام و شادمانه وصف می‌کند و از جشن‌های همزمان در دربار، مجلس و سلطنت‌آباد یاد می‌کند. توجه او بیشتر به کشمکش با مرنار و خزانه‌داری است و تاجگذاری در گزارش او پس‌زمینهٔ این کشمکش است.\n\nسیروس غنی از احمد شاه قاجار داوری تندی دارد. به نوشتهٔ او، خاطرات تلخ کودکی و برکناری و تبعید پدر، احمد شاه قاجار را مردی بدبین و بی‌علاقه به کشور ساخت و دلمشغولی اصلی او گردآوری ثروت شد. غنی این داوری را بیشتر بر گزارش‌های دیپلمات‌های بریتانیایی بنا می‌کند. او خود یادآور می‌شود که جواد شیخ‌الاسلامی، تاریخ‌نگار، در «سیمای احمدشاه قاجار» بسیاری از نوشته‌های بدگویانه دربارهٔ احمد شاه قاجار را بررسیده و رد کرده است. از این رو، داوری غنی را باید در کنار این پژوهش سنجید.\n\nسر پرسی سایکس تاجگذاری را تنها در یک جمله و در فهرست رویدادهای سال‌های پیش از جنگ می‌آورد. به نوشتهٔ او، احمد شاه قاجار در خطابهٔ گشایش مجلس سوم بی‌طرفی ایران را اعلام کرد. داوری سایکس دیدگاه افسری بریتانیایی است که دوران پیش از جنگ را با تکیه بر کاستی‌های بزرگان ایران و فشار روسیه توصیف می‌کند."}],"aftermath":"تاجگذاری احمد شاه قاجار دوران نیابت سلطنت را به پایان برد و پادشاهی مشروطه را به پادشاهی بالغ سپرد. این نخستین بار بود که پادشاهی ایران پیش از به دست گرفتن کار سلطنت در مجلس به قانون اساسی سوگند می‌خورد. این آیین پیوند پادشاهی و مشروطه را دست‌کم در صورت قانونی استوار کرد.\n\nجنگ جهانی نخست چند روز پس از تاجگذاری آغاز شد و ایران با همهٔ اعلام بی‌طرفی به میدان جنگ روسیه، عثمانی و بریتانیا بدل شد. مجلس سوم در آذر ۱۲۹۳ گشایش یافت، اما یک سال بعد با مهاجرت گروهی از نمایندگان به قم و کرمانشاهان از هم پاشید. شرح این رویداد در مدخل «دولت موقت ملی در کرمانشاهان» آمده است.\n\nپادشاهی احمد شاه قاجار با جنگ، قحطی، دخالت بیگانگان و پیمان ۱۹۱۹ گره خورد. احمد شاه قاجار، به گواهی منابعی که در مدخل «قرارداد ۱۹۱۹ ایران و انگلیس» آمده است، از پشتیبانی آشکار از آن پیمان سر باز زد. سرانجام، پس از کودتای ۱۲۹۹ و برآمدن سردار سپه، پادشاهی قاجار برافتاد. غنی گفت‌وگوهای دیپلمات‌های بریتانیایی را دربارهٔ برکناری خاندان قاجار در آستانهٔ این دگرگونی بازمی‌گوید. تاجگذاری ۱۲۹۳ بدین سان واپسین تاجگذاری خاندان قاجار ماند. غنی می‌نویسد که برگزارکنندگان تاجگذاری رضاشاه پهلوی، به دلیل نبود سنتی روشن، آیین را بر پایهٔ گزارش‌هایی که از هیئت‌های سیاسی بیگانه دربارهٔ تاجگذاری کشورهایشان خواستند و تا جایی که با سنت ایرانی سازگار بود طراحی کردند."},{"id":"wwi-neutrality-1293","title":"اعلام بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول","date":{"solarYear":1293,"solarMonth":8,"gregorianYear":1914,"gregorianMonth":11,"circa":true},"tier":"primary","category":"international","summary":"در آبان ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی)، برابر با نوامبر ۱۹۱۴ میلادی، دولت ایران به ریاست میرزا حسن خان مستوفی‌الممالک، رئیس‌الوزرای سلطان احمد شاه قاجار، بی‌طرفی کشور را در جنگ جهانی اول اعلام کرد. سیروس غنی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ کتاب تاریخی «ایران و برآمدن رضاشاه»، می‌نویسد که این اعلام چند روز پس از آن آمد که دولت عثمانی به جنگ پیوست و سپاهیانش بخش‌هایی از شمال‌غرب ایران را گرفتند. سرلشکر حسن ارفع، افسر ارتش ایران و نویسندهٔ خاطرات «زیر فرمان پنج شاه»، روایت می‌کند که دولت در یادداشتی به دولت‌های درگیر بی‌طرفی خود را اعلام کرد و از آنان خواست سپاهیانشان را از خاک ایران بیرون ببرند. سر پرسی سایکس، افسر بریتانیایی و نویسندهٔ «تاریخ ایران»، می‌نویسد که احمد شاه در خطابهٔ گشایش مجلس سوم، در آذر ۱۲۹۳، بی‌طرفی ایران را اعلام کرد. نمایندگی ایران در واشینگتن نیز متن این اعلام را به وزارت خارجهٔ ایالات متحده رساند و از آن دولت یاری خواست.\n\nاین اعلام از همان آغاز پشتوانهٔ نظامی نداشت. سپاه روسیه از ۱۲۸۸ خورشیدی (۱۹۰۹ میلادی) در آذربایجان مانده بود، عثمانی پاسگاه‌های نظامی خود را در غرب دریاچهٔ ارومیه پیش برده بود و بریتانیا در خلیج فارس نیرو داشت. دولت مرکزی بیش از یک بریگاد قزاق زیر فرمان افسران روس و یک ژاندارمری زیر فرمان افسران سوئدی نیرویی نداشت. روسیه یادداشت ایران را پس فرستاد و عثمانی بیرون بردن سپاه خود را به بیرون رفتن روس‌ها از آذربایجان وابسته کرد. در زمستان ۱۲۹۳ سواران کرد همراه سپاه عثمانی تبریز را گرفتند و سپاه روسیه آن را بازپس گرفت. در جنوب، سپاه هند بریتانیا بصره را گرفت و برای پاسداری از تأسیسات شرکت نفت انگلیس و ایران در آبادان و اهواز وارد خاک ایران شد. کارگزاران آلمانی، از جمله واسموس، کنسول پیشین آلمان در بوشهر، ایلات جنوب را بر ضد بریتانیا برانگیختند و بریتانیا در تابستان ۱۲۹۴ بوشهر را گرفت.\n\nدر پاییز ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی)، با پیشروی سپاه روسیه به سوی تهران، گروهی از نمایندگان مجلس و دموکرات‌ها پایتخت را ترک کردند. احمد شاه تا آستانهٔ رفتن از تهران پیش رفت، اما ماند. دولت تازهٔ عبدالحسین میرزا فرمانفرما سیاستی را پیش گرفت که سایکس آن را «بی‌طرفی خیرخواهانه» در برابر متفقین می‌نامد. بی‌طرفی ایران تا پایان جنگ اعلام‌شده ماند، اما در عمل پایمال شد. غنی، با استناد به هرولد نیکلسون، می‌نویسد که ایران رنج‌هایی دید که هیچ کشور بی‌طرف دیگری ندید. بیشتر تاریخ‌نگاران ایرانی این رویداد را گواه آن دانسته‌اند که بی‌طرفی بدون ارتش و دولت توانا پایدار نمی‌ماند. غنی و ارفع این درس را زمینهٔ کار سال‌های بعد رضاخان سردار سپه برای ساختن ارتشی یکپارچه می‌شمارند.","citations":[{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۱۶ تا ۱۸، ۲۰، ۲۳، ۳۴، ۵۱، ۵۳ و ۸۷","text":"غنی دربارهٔ اعلام بی‌طرفی، پیام به واشینگتن، قرارداد قسطنطنیه، غرامت لوله‌های نفت، قحطی، سخن نیکلسون، مستوفی‌الممالک، دولت در تبعید، معنای «آلمان‌دوستی»، کنفرانس صلح، نامهٔ کاکس در قرارداد ۱۹۱۹ و کار هدایت در فارس."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۵۷، ۵۸، ۶۱ و ۶۲","text":"ارفع دربارهٔ غافلگیری ایرانیان، یادداشت بی‌طرفی و پاسخ روسیه و عثمانی، پادگان‌های روسیه، بسیج عثمانی و ورود عثمانی به جنگ."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۴۳۵ تا ۴۴۸، ۴۵۶، ۴۸۰ و ۵۰۰","text":"سایکس دربارهٔ خطابهٔ تخت، نیروی نظامی ایران، جنگ آذربایجان، بصره و لولهٔ نفت، نقشهٔ آلمان، واسموس، بوشهر، شیراز، کرمانشاه، اصفهان، یزد و کرمان، بحران آبان ۱۲۹۴، بی‌طرفی خیرخواهانه و یادداشت‌های ۱۹۱۸."},{"sourceId":"wilson-loyalties","locus":"ص ۲۶، ۳۰، ۳۶ و ۳۸","text":"ویلسون دربارهٔ رسیدن واسموس به شوشتر، اعلامیهٔ کاکس به ایل کعب، برداشتن لیستمان، تفنگداران جنوب ایران و دستور نیکسون."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۳، برگ ۲۷۴، ۲۸۳، ۲۸۴، ۲۸۶، ۲۸۷، ۲۹۰، ۲۹۱، ۲۹۴، ۲۹۵، ۳۰۲ و ۳۱۲","text":"دولت‌آبادی دربارهٔ لغو کاپیتولاسیون عثمانی، حکم جهاد، افکار عمومی، سیاست مستوفی‌الممالک، کابینهٔ مشیرالدوله، رویداد کنگاور، گفت‌وگوهای پنهان و بحران آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی)."},{"sourceId":"hedayat","locus":"برگ ۳۶۴ تا ۳۶۸ و ۳۷۰","text":"هدایت دربارهٔ بی‌طرفی در فارس، اشغال بوشهر، پاسداری از کنسولگری بریتانیا، نامه‌نگاری کاکس و شیخ محمدحسین برازجانی و رد پول بانک."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، برگ ۷۳ و ۸۱","text":"عبدالله مستوفی دربارهٔ قرارداد ۱۹۰۷ و دفاع از سیاست بی‌طرفی."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، برگ ۴۹، ۵۶ و ۷۱","text":"بهار دربارهٔ رفتن نمایندگان به قم، ماندن سپاه روسیه و ناکامی دعاوی ایران در کنفرانس صلح."},{"sourceId":"kasravi-hejdah","locus":"برگ ۳۹۰ تا ۳۹۲","text":"کسروی دربارهٔ گاه‌شمار آغاز جنگ، «بی‌یکسویی» ایران و دو کشش ناسازگار."}],"personIds":["ahmad-person"],"personDeeds":{"ahmad-person":"در آغاز پادشاهی مستقل او ایران بی‌طرفی اعلام کرد و این بی‌طرفی در عمل نماند."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["بی‌طرفی ایران","جنگ جهانی اول در ایران"],"context":"ایران در تابستان ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی) تازه از دورهٔ نیابت سلطنت بیرون آمده بود. سلطان احمد شاه قاجار در ۲۹ تیر ۱۲۹۳، برابر با ۲۱ ژوئیهٔ ۱۹۱۴ میلادی، تاج بر سر نهاد و ابوالقاسم خان ناصرالملک، نایب‌السلطنه، کمی پس از آن دوباره به اروپا رفت. شرح این آیین در مدخل «تاجگذاری احمد شاه» آمده است. غنی می‌نویسد که انتخابات مجلس سوم در خرداد ۱۲۹۳ (ژوئن ۱۹۱۴) برگزار شد و مجلس پس از سال‌ها تعطیل دوباره گرد آمد. او در همان صفحه می‌افزاید که در آغاز جنگ بزرگ، پرچم ایران تنها بر فراز چند شهر اصلی برافراشته بود. مقصود غنی این است که فرمان دولت مرکزی جز در چند شهر بزرگ روا نبود و ایلات و خان‌ها و کنسولگری‌های بیگانه در بیشتر کشور فرمان می‌راندند.\n\nسایکس در «تاریخ ایران» نیروی نظامی کشور را در آن هنگام برمی‌شمارد. به نوشتهٔ او، بریگاد قزاق زیر فرمان افسران روس نزدیک به هشت هزار تن نیرو داشت و ستادش در تهران بود و دسته‌هایی در تبریز، قزوین، همدان و جاهای دیگر داشت. ژاندارمری دولتی، که افسران سوئدی آن را سامان داده بودند، هفت هزار تن نیرو داشت و بیشتر در فارس راه اصلی را پاس می‌داشت. سایکس سپاه دولتی را که تنها افسران ایرانی داشت «بی‌ارزش» از نظر نظامی می‌خواند و سواران محلی را که نگهبانی راه‌ها را بر عهده داشتند نه تنها بی‌فایده، بلکه خطری برای همان راه‌ها می‌داند، زیرا به گفتهٔ او به فرمان سران راهزن خود راهزنی و باج‌گیری می‌کردند. ایران نیروی دریایی هم نداشت. سایکس نتیجه می‌گیرد که آغاز جنگ بزرگ ایران را «درمانده» یافت، بی هیچ نیروی قابل اعتماد، بی پول و بی روحیهٔ جنگی. شرح ژاندارمری در مدخل «ژاندارمری دولتی و افسران سوئدی» آمده است.\n\nعبدالله مستوفی، دیوانی دورهٔ قاجار و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، که کتابی است در شکل خاطرات و تاریخ اداری و اجتماعی دورهٔ قاجار، پیشینهٔ این ناتوانی را به قرارداد ۱۹۰۷ میلادی (۱۲۸۶ خورشیدی) میان روسیه و بریتانیا بازمی‌گرداند. به نوشتهٔ او، این قرارداد ایران را در ظاهر به دو منطقهٔ نفوذ در شمال و جنوب و یک منطقهٔ بی‌طرف در مرکز بخش کرد. مستوفی یادآوری می‌کند که این قرارداد میان دو دولت بیگانه بسته شده بود و دولت ایران آن را نپذیرفته بود، از این رو هیچ تعهدی برای ایران پدید نمی‌آورد. او می‌نویسد که ایران پس از آن نیز در کارهای درونی خود فرمانروا ماند و در روابط خارجی آزاد بود، از هر کس می‌خواست وام می‌گرفت و از هر ملتی می‌خواست مستشار به کار می‌گرفت. به گفتهٔ مستوفی، فشار روسیه در ماجرای مورگان شوستر، مستشار مالی آمریکایی، این آزادی را تنگ کرد. شرح این ماجرا در مدخل «مأموریت شوستر» آمده است.\n\nغنی می‌نویسد که بریتانیا و روسیه در نخستین ماه‌های جنگ گفت‌وگو دربارهٔ آیندهٔ همین منطقه‌ها را آغاز کرده بودند. به نوشتهٔ او، در قرارداد قسطنطنیه، که میان ۱۲ اسفند ۱۲۹۳ و ۲۰ فروردین ۱۲۹۴ خورشیدی (۴ مارس تا ۱۰ آوریل ۱۹۱۵ میلادی) فراهم آمد، بریتانیا منطقهٔ بی‌طرف ایران را در برابر واگذاری تنگه‌های داردانل به روسیه به دست آورد. ایران از این سازش آگاه نشد. در نگاه غنی، این قرارداد نشان می‌دهد که دو دولت بزرگ همسایه بی‌طرفی ایران را در حساب‌های خود جدی نمی‌گرفتند و آیندهٔ سرزمین آن را میان خود بخش می‌کردند.\n\nسایکس شرح می‌دهد که سپاه روسیه پیش از جنگ در شمال ایران جا گرفته بود. به نوشتهٔ او، هنگامی که در ۱۲۸۸ خورشیدی (۱۹۰۹ میلادی) آزادی‌خواهان تبریز در محاصره و گرسنگی بودند، روسیه با پشتیبانی بریتانیا، که از کشتار اروپاییان به دست مردم گرسنهٔ شهر بیم داشت، سپاه خود را به آذربایجان فرستاد و محاصره را شکست. از آن پس سپاهیان روس میان جلفا، شهر مرزی کنار رود ارس، و تبریز ماندند و نگهبانان نیرومندی نیز کنار کنسولگری‌های روسیه در خوی و ارومیه جای گرفتند. سایکس می‌افزاید که عثمانی در پاسخ دسته‌ای از سپاه خود را در ساوجبلاغ، در جنوب دریاچهٔ ارومیه، جای داد.\n\nبه گفتهٔ سایکس، عثمانی در دههٔ پیش از جنگ از ناتوانی ایران سود جست و پاسگاه‌های نظامی خود را چنان پیش برد که همهٔ نقطه‌های راهبردی غرب دریاچهٔ ارومیه را در دست گرفت. سایکس توضیح می‌دهد که این پیشروی به عثمانی امکان می‌داد که در جنگ با روسیه نه تنها از مرز غربی، بلکه از دشت‌های باز غرب و شمال دریاچه نیز حمله کند. او می‌نویسد که پرسش‌های دیرینهٔ مرز ایران و عثمانی در مهر ۱۲۹۳ خورشیدی (اکتبر ۱۹۱۴ میلادی)، در آستانهٔ جنگ روسیه و عثمانی، سرانجام حل شد، اما «روی کاغذ». ارفع نیز در خاطرات خود می‌نویسد که سپاهیان عثمانی از ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی) در ناحیه‌های مرزی ایران بودند. سایکس نتیجه می‌گیرد که جایگاه جغرافیایی ایران چنان بود که جنگ به ناچار به خاک آن کشیده می‌شد، مگر آنکه مردمش برای پاسداری از بی‌طرفی می‌جنگیدند.\n\nیحیی دولت‌آبادی، آزادی‌خواه، نمایندهٔ مجلس و نویسندهٔ «حیات یحیی»، که خاطرات سیاسی او از دورهٔ مشروطه است، می‌نویسد که دولت عثمانی در از ۳۱ مرداد ۱۲۹۳ تا ۲۸ شهریور ۱۲۹۳ (۲۴۷۳ شاهنشاهی) از جنگ اروپا بهره‌ای بزرگ برد. به نوشتهٔ او، عثمانی در سایهٔ پیوند با آلمان حق قضاوت کنسولی، یعنی کاپیتولاسیون، را که سال‌ها در بند آن بود لغو کرد. دولت‌آبادی می‌افزاید که آلمان و اتریش این لغو را به دلخواه و دولت‌های دیگر به ناچار پذیرفتند. او این کار عثمانی را با رفتار دولت ایران می‌سنجد که به گفتهٔ او خود را بی‌طرف معرفی کرد، در حالی که از هر سو، به‌ویژه از مرزهای روسیه و عثمانی، به بی‌طرفی‌اش آسیب می‌رسید و نمی‌خواست یا نمی‌توانست از آن دفاع کند. دولت‌آبادی می‌پرسد که آن مرد کیست که پا به میدان بگذارد.\n\nدولت‌آبادی می‌نویسد که پس از پیوستن عثمانی به جنگ، از مرکز خلافت عثمانی حکم جهاد مقدس بر ضد روسیه، بریتانیا و فرانسه صادر شد. به گفتهٔ او، روحانیان شیعه، به‌ویژه مجتهدان ساکن عتبات عراق، از این حکم پیروی کردند و حکم جهاد دادند. دولت‌آبادی تأکید می‌کند که این حکم در ایران به اجرا درنیامد، زیرا دولت سیاست بی‌طرفی را برگزیده بود و ابزار جنگ نیز فراهم نبود. با این همه، به نوشتهٔ او، این حکم گرایش مردم به آلمان و عثمانی و بیزاری از روسیه و بریتانیا را بیشتر کرد.\n\nارفع می‌نویسد که آغاز جنگ برای ایرانیان غافلگیرکننده بود. به روایت او، بیشتر ایرانیان هوادار آلمان بودند، اما نه به خاطر خود آلمان، بلکه به این امید که روسیه شکست بخورد. ارفع می‌افزاید که اقلیتی از ایرانیان با بریتانیا دوست ماندند. دولت‌آبادی همین گرایش را به ستوه آمدن ایرانیان از تجاوزهای روسیه و بریتانیا و از بودن سپاه روس در شمال کشور نسبت می‌دهد و آن را از «حس انتقام» می‌داند. او پیروزی‌های آغازین آلمان در اروپا و هم‌مذهب بودن عثمانی را نیز از انگیزه‌های این گرایش می‌شمارد.\n\nمهدیقلی خان هدایت، مخبرالسلطنه، که به نوشتهٔ غنی از ۱۲۹۲ تا ۱۲۹۴ خورشیدی (۱۹۱۳ تا ۱۹۱۵ میلادی) والی فارس بود و در آنجا کوشید بی‌طرفی را نگاه دارد، در «خاطرات و خطرات»، کتاب خاطرات خود، همین داوری را دارد. او می‌نویسد که مردم ایران پس از قرارداد ۱۹۰۷ به بریتانیا نیز نظر خوشی نداشتند و برای یاری به آلمان آماده بودند. به گفتهٔ هدایت، بیزاری از روسیه و بریتانیا و روی آوردن به آلمان همگانی بود.\n\nغنی در یادداشت‌های بخش نخست کتاب خود هشدار می‌دهد که خوانندهٔ غربی برچسب‌هایی مانند «آلمان‌دوست» را نادرست می‌فهمد. به نوشتهٔ او، در کشوری که از ۱۸۲۸ تا ۱۹۱۷ میلادی زیر سلطهٔ روسیه یا بریتانیا یا هر دو بود، هواداری از آلمان یا فرانسه تنها به معنای دشمنی با بریتانیا و روسیه و امید به این بود که دولتی سوم بار این سلطه را سبک‌تر کند.\n\nپس از تاجگذاری، میرزا حسن خان مستوفی‌الممالک رئیس‌الوزرا شد. غنی او را سیاستمداری محترم و از فراکسیون چیره بر مجلس، یعنی دموکرات‌ها، معرفی می‌کند. غنی در یادداشتی دربارهٔ زندگی او می‌نویسد که مستوفی‌الممالک در حدود ۱۲۵۰ خورشیدی (۱۸۷۱ میلادی) زاده شد و در ۱۳۱۱ خورشیدی (۱۹۳۲ میلادی) درگذشت، از ۱۲۷۹ تا ۱۲۸۶ خورشیدی (۱۹۰۰ تا ۱۹۰۷ میلادی) بیشتر در پاریس زیست و شش بار رئیس‌الوزرا شد. به نوشتهٔ غنی، او در مقام رئیس‌الوزرا در جنگ جهانی اول در برابر بریتانیا و روسیه هر دو ایستاد و این ایستادگی آوازهٔ او را به درستی و استواری تأیید کرد.\n\nدولت‌آبادی می‌نویسد که مستوفی‌الممالک پس از رسیدن به قدرت خواست «رشتهٔ بی‌طرفی» را به دست گیرد و جانب همه را نگاه دارد. به گفتهٔ او، مستوفی‌الممالک تا هنگامی که مجلس گشوده نشده بود با کمی پایداری کار را پیش برد و به نام پادشاه تازه و دولت جدید سامانی به کارها داد. دولت‌آبادی سستی روسیه و بریتانیا را در نخستین ماه‌های جنگ نیز یاری‌گر او می‌داند، زیرا به گفتهٔ او دو دولت فشار خود را بر ایران کم کرده بودند. در همین فرصت، مستوفی‌الممالک محمدحسن میرزا، ولیعهد، را به فرمانفرمایی آذربایجان فرستاد و به گفتهٔ دولت‌آبادی، اندکی از نفوذ کامل روسیه در آن ایالت کاست، زیرا حکومت پیشین آذربایجان دست‌نشاندهٔ روس‌ها بود. دولت‌آبادی به‌ویژه یادآوری می‌کند که این کار در میانهٔ کشمکش روسیه و عثمانی در آذربایجان انجام شد.\n\nاحمد کسروی در «تاریخ هجده‌سالهٔ آذربایجان» گاه‌شمار آغاز جنگ را به خورشیدی می‌آورد. به نوشتهٔ او، فرانتس فردیناند، ولیعهد اتریش، در ۶ تیر ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۸ ژوئن ۱۹۱۴ میلادی) در سارایوو کشته شد، اتریش در ۵ مرداد به صربستان اعلام جنگ داد، آلمان در ۹ مرداد به روسیه و در ۱۲ مرداد به فرانسه و بلژیک اعلام جنگ داد و بریتانیا در ۱۳ مرداد به آلمان. به گفتهٔ کسروی، عثمانی پس از همه، در ۵ آبان ۱۲۹۳، به روسیه و همدستانش اعلام جنگ داد. کسروی می‌نویسد که دولت ایران در این جنگ «بی‌یکسویی» یا بی‌طرفی اختیار کرد و تا پایان آن، که نزدیک به چهار سال کشید، کنار ماند.\n\nکسروی دو چیز را برمی‌شمارد که به گفتهٔ او با این کناره‌گیری نمی‌ساخت و کار را بسیار دشوار می‌کرد. نخست بودن سپاه روسیه در شهرهای شمالی ایران که بی‌طرفی را برهم می‌زد و بی‌گمان عثمانی را به ایران می‌کشید، به‌ویژه با نقشه‌ای که آلمان برای شوراندن افغانستان و هندوستان داشت و راه آن از ایران می‌گذشت. دوم بدرفتاری روس‌ها در هشت سال پیش از جنگ و همدستی بریتانیا با آنان که دل ایرانیان را پر از کینه کرده بود. کسروی آوازهٔ «اتحاد اسلام» را نیز از چیزهایی می‌شمارد که در آن هنگام مردم ایران را به جنبش می‌آورد.\n\nبه گفتهٔ کسروی، بدتر آنکه این دو کشش خود با یکدیگر ناسازگار بودند و هر کدام ایران را به سویی می‌کشیدند. بودن روس‌ها در شمال و چیرگی آنان و بریتانیا، و ناتوانی ایران از جنگ با آنان، چنین می‌خواست که ایران به سوی آنان بگراید و با بستن پیمانی، گرفتن پول و جنگ‌افزار، بیرون رفتن روس‌ها از ایران و برهم زدن قرارداد ۱۹۰۷ را شرط کند. دل‌آزردگی مردم از روس‌ها و همدستانشان و گرایش آنان به عثمانی، در برابر، چنین می‌خواست که ایران به سوی آلمان بگراید و با آن پیمان ببندد. کسروی نتیجه می‌گیرد که اگر دولت توانا بود می‌توانست بر هر دو کشش چیره شود و سیاست کناره‌گیری خود را پیش ببرد، اما چنین دولتی نبود. به نوشتهٔ او، در آن هنگام سخت هر کابینه‌ای که می‌آمد جز چند ماهی نمی‌ماند و بی آنکه کاری انجام دهد می‌افتاد و شگفت آنکه بار دیگر همان کسان بر سر کار می‌آمدند و تنها وزارتخانه‌های خود را جابه‌جا می‌کردند.\n\nکسروی داوری خود را به مردم نیز می‌گستراند. به گفتهٔ او، هنگامی که مردم به جنبش برخاستند، سردستگان و پیشروان در تهران و جاهای دیگر جز درماندگی و ناکاردانی از خود نشان ندادند و به اندازهٔ یک‌دهم جنبش آغاز مشروطه پیروزی نیافتند. کسروی می‌پذیرد که کار بسیار سخت بود و دشمنان ایران سال‌ها کوشیده بودند دولت را ناتوان کنند، اما نتیجه می‌گیرد که در چنین هنگامی تنها کسانی کاری از پیش می‌برند که از خود گذشته باشند. این تحلیل کسروی، که بی‌طرفی را بی دولتی توانا ناپایدار می‌داند، با داوری غنی و ارفع هم‌سو است.","whatHappened":[{"title":"خبر جنگ در تهران (مرداد ۱۲۹۳)","body":"جنگ اروپا چند روز پس از تاجگذاری احمد شاه آغاز شد. عبدالله مستوفی آغاز جنگ را ۱۴ مرداد ۱۲۹۳ (۲۴۷۳ شاهنشاهی، اوت ۱۹۱۴)، می‌نویسد. ارفع، که در آن هنگام افسری جوان بود، روایت می‌کند که اعلام جنگ برنامه‌های خانواده‌اش را دگرگون کرد. پدرش قرار بود برای اعلام تاجگذاری احمد شاه به دربارهای اروپا برود و این مأموریت لغو شد. به نوشتهٔ ارفع، جنگ ایرانیان را غافلگیر کرد و کسی در تهران گمان نمی‌کرد که آتش آن به این زودی به خاک ایران برسد.\n\nدر نخستین ماه‌های جنگ، عثمانی هنوز رسماً بی‌طرف بود. ارفع، که همراه پدرش در راه سفر به فرانسه از استانبول گذشت، می‌نویسد که عثمانی‌ها در آن هنگام بسیج همگانی کرده بودند و می‌گفتند این بسیج برای آن است که بتوانند بی‌طرفی خود را نگاه دارند. به روایت ارفع، در ۶ آبان ۱۲۹۳ خورشیدی، برابر با ۲۹ اکتبر ۱۹۱۴ میلادی، ناوگان عثمانی بندرهای روسیه را در دریای سیاه گلوله‌باران کرد و عثمانی بدین‌سان به جنگ پیوست. ارفع و پدرش در ۹ آبان ۱۲۹۳ (۱ نوامبر ۱۹۱۴) استانبول را ترک کردند.","quotes":[{"original":"It was obvious, however, that none of the belligerents would pay any heed to the declaration of neutrality and that Iran was to be a battlefield.","translation":"با این همه آشکار بود که هیچ‌یک از دولت‌های درگیر به اعلام بی‌طرفی اعتنا نخواهد کرد و ایران میدان جنگ خواهد شد.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و حقوق‌دان ایرانی","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"ص ۱۶","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)، دربارهٔ آبان ۱۲۹۳","context":"غنی پس از گزارش اعلام بی‌طرفی و پیام نمایندگی ایران به واشینگتن، سرنوشت این اعلام را پیش‌بینی‌پذیر می‌داند."},{"original":"The fact that Iran had declared its neutrality and that the damage had been caused by the very people with whom the British had an agreement was ignored.","translation":"این واقعیت که ایران بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود و آسیب را همان کسانی زده بودند که بریتانیایی‌ها با آنان قرارداد داشتند، نادیده گرفته شد.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و حقوق‌دان ایرانی","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"ص ۱۷","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)، دربارهٔ ۱۲۹۴ خورشیدی","context":"غنی دربارهٔ غرامت نزدیک به ۷۰۰ هزار لیره‌ای می‌نویسد که بریتانیا و شرکت نفت برای آسیب لوله‌ها از دولت ایران خواستند."},{"original":"Persia had been exposed to violations and suffering not endured by any other neutral country.","translation":"ایران در برابر تجاوزها و رنج‌هایی قرار گرفته بود که هیچ کشور بی‌طرف دیگری تحمل نکرد.","speaker":"هرولد نیکلسون، به نقل سیروس غنی","speakerTitle":"دیپلمات و نویسندهٔ بریتانیایی","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"پژوهش تاریخی (نقل از نوشتهٔ نیکلسون)","page":"ص ۱۷","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)، دربارهٔ سال‌های جنگ","context":"غنی پس از برشمردن قحطی و ویرانی غرب ایران، داوری نیکلسون را گواه پایمال شدن بی‌طرفی ایران می‌آورد."},{"original":"The terms pro-German or pro-French in the period when the influence of the two imperial powers was almost suffocating merely meant anti-British and anti-Russian and hopeful that a third country might ease the burden.","translation":"برچسب‌های آلمان‌دوست یا فرانسه‌دوست، در دوره‌ای که نفوذ دو قدرت امپراتوری کمابیش خفه‌کننده بود، تنها به معنای دشمنی با بریتانیا و روسیه و امید به این بود که کشوری سوم این بار را سبک کند.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و حقوق‌دان ایرانی","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"پژوهش تاریخی، یادداشت‌های فصل نخست","page":"ص ۲۰","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)، دربارهٔ سال‌های جنگ","context":"غنی خوانندهٔ غربی را از بدفهمی برچسب‌های سیاسی سیاستمداران ایرانی سال‌های جنگ برحذر می‌دارد."},{"original":"...operations were bound to be carried out on Persian soil, unless its inhabitants would fight to preserve neutrality.","translation":"...عملیات جنگی به ناچار در خاک ایران انجام می‌شد، مگر آنکه مردمش برای پاسداری از بی‌طرفی می‌جنگیدند.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"افسر و دیپلمات بریتانیایی، بنیان‌گذار تفنگداران جنوب ایران","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ عمومی","page":"ص ۴۳۶","date":"ویرایش سوم ۱۹۳۰ میلادی (۱۳۰۹ خورشیدی)، دربارهٔ آغاز جنگ","context":"سایکس پس از برشمردن نیروی نظامی ناچیز ایران، جایگاه جغرافیایی کشور را میان سپاهیان روسیه و عثمانی وصف می‌کند."},{"original":"In all operations you will respect the neutrality of Persia, so far as military and political exigencies permit.","translation":"در همهٔ عملیات، بی‌طرفی ایران را تا جایی که ضرورت‌های نظامی و سیاسی اجازه دهد محترم خواهید شمرد.","speaker":"فرماندهی ارتش هند بریتانیا، به نقل آرنولد ویلسون","speakerTitle":"دستور به سر جان نیکسون، فرماندهٔ سپاه بین‌النهرین","work":"وفاداری‌ها: بین‌النهرین ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۷","workType":"تاریخ و خاطرات","page":"ص ۳۸","date":"فروردین ۱۲۹۴ (آوریل ۱۹۱۵)؛ چاپ کتاب ۱۹۳۰ میلادی","context":"ویلسون متن دستوری را می‌آورد که نیکسون هنگام به دست گرفتن فرماندهی دریافت کرد و در آن پاسداری از تأسیسات شرکت نفت نیز آمده بود."},{"original":"متن فارسی است و ترجمه نمی‌خواهد.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"آزادی‌خواه، نمایندهٔ مجلس و خاطره‌نویس دورهٔ مشروطه","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات سیاسی","page":"برگ ۲۸۶","date":"دربارهٔ تابستان و پاییز ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی)","context":"دولت‌آبادی پس از ستودن کارهای نخستین مستوفی‌الممالک، شیوهٔ اعلام بی‌طرفی را خطای بزرگ او می‌شمارد."},{"original":"متن فارسی است و ترجمه نمی‌خواهد.","speaker":"مهدیقلی خان هدایت، مخبرالسلطنه","speakerTitle":"والی فارس در سال‌های آغاز جنگ","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"برگ ۳۶۴","date":"دربارهٔ ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی)","context":"هدایت پس از گزارش اشغال بوشهر و تلگراف‌های کنسول بریتانیا بر ضد خود، جایگاهش را در فارس وصف می‌کند."},{"original":"متن فارسی است و ترجمه نمی‌خواهد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و خاطره‌نویس دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد سوم","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"برگ ۸۱","date":"دربارهٔ سال‌های ۱۲۹۳ تا ۱۲۹۷ خورشیدی؛ در نقد قرارداد ۱۹۱۹","context":"مستوفی در پاسخ به هواداران قرارداد ۱۹۱۹ از بی‌طرفی ایران دفاع می‌کند و ایران را با کشورهای بی‌طرف اروپا می‌سنجد."},{"original":"متن فارسی است و ترجمه نمی‌خواهد.","speaker":"احمد کسروی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و حقوق‌دان","work":"تاریخ هجده‌سالهٔ آذربایجان","workType":"تاریخ","page":"برگ ۳۹۲","date":"دربارهٔ ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی)","context":"کسروی پس از برشمردن دو کشش ناسازگار، یعنی چیرگی روسیه و بریتانیا و گرایش مردم به عثمانی و آلمان، ناتوانی دولت را علت ناکامی بی‌طرفی می‌داند."}]},{"title":"ورود عثمانی به جنگ و اعلام بی‌طرفی (آبان ۱۲۹۳)","body":"غنی می‌نویسد که عثمانی در مهر ۱۲۹۳ (اکتبر ۱۹۱۴) به جنگ پیوست و در آبان همان سال (نوامبر ۱۹۱۴) بخش‌هایی از شمال‌غرب ایران را گرفت. به نوشتهٔ غنی، ایران چند روز پس از این اشغال بی‌طرفی خود را اعلام کرد. غنی روز دقیق اعلام را نمی‌آورد و منابع دیگری که در این مدخل به کار رفته‌اند نیز آن را روشن نمی‌کنند.\n\nارفع شکل این اعلام را روشن‌تر وصف می‌کند. به روایت او، دولت ایران یادداشتی به دولت‌های درگیر فرستاد، بی‌طرفی کشور را اعلام کرد و از آنان خواست سپاهیان خود را از خاک ایران بیرون ببرند. ارفع در آن هنگام سه نیروی بیگانه را در خاک ایران برمی‌شمارد. سپاه روسیه در آذربایجان، گیلان، استرآباد و خراسان بود. یگان‌های بریتانیا در خلیج فارس بودند و یک دستهٔ سوار هندی در شیراز داشتند. سپاهیان عثمانی نیز از ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی) در ناحیه‌های مرزی بودند.\n\nسایکس روایت دیگری از رسمیت یافتن بی‌طرفی دارد. به نوشتهٔ او، مجلس شورای ملی تا پس از آغاز جنگ فراخوانده نشد و هنگامی که گشوده شد، احمد شاه در خطابهٔ تخت بی‌طرفی ایران را اعلام کرد. مجلس سوم در آذر ۱۲۹۳ خورشیدی (دسامبر ۱۹۱۴ میلادی) گشایش یافت. بدین‌سان، به روایت این دو منبع، بی‌طرفی ایران یک بار در یادداشت دولت به دولت‌های درگیر و بار دیگر در خطابهٔ پادشاه در مجلس اعلام شد.\n\nدولت‌آبادی سیاست بی‌طرفی را تصمیم مستوفی‌الممالک می‌داند. او می‌نویسد که دولت «سیاست بی‌طرفی را اختیار نموده بود» و از همین رو حکم جهاد علمای عتبات در ایران به اجرا درنیامد. دولت‌آبادی در جای دیگری از همان کتاب، چنان که در بخش «دیدگاه‌ها» آمده است، شیوهٔ اعلام بی‌طرفی را سخت نکوهش می‌کند."},{"title":"دو بی‌طرف در کشتی متفقین","body":"ارفع گزارشی از سفر خود و پدرش در روزهای ورود عثمانی به جنگ دارد که جایگاه ایران بی‌طرف را در آن روزها نشان می‌دهد. به روایت او، پس از گلوله‌باران بندرهای روسیه، سفیران بریتانیا و فرانسه اعلام جنگ دولت‌های خود را به عثمانی رساندند و قطاری ویژه به آنان داده شد تا به دده‌آغاچ، بندری که آن هنگام از آن بلغارستان بود، بروند. پدر ارفع تصمیم گرفت با همان قطار از استانبول برود. ارفع می‌نویسد که در دده‌آغاچ بر کشتی‌ای نشستند که فرانسه برای بردن کارکنان سفارت‌های فرانسه و بریتانیا و اتباع آنان فرستاده بود و او و پدرش تنها مسافران بی‌طرف آن کشتی بودند. ارفع همچنین گزارش می‌دهد که در استانبول دشمنی سختی با بریتانیا دیده می‌شد، زیرا بریتانیا دو ناو جنگی را که عثمانی سفارش داده و بهایش را با اعانهٔ مردم پرداخته بود، در آغاز جنگ مصادره کرده بود. به نوشتهٔ او، هیئت نظامی آلمان به فرماندهی ژنرال لیمان فون زاندرس ارتش عثمانی را از نو سامان داده بود و روحیهٔ شهر را دگرگون کرده بود."},{"title":"پیام به واشینگتن","body":"دولت ایران تنها به دولت‌های درگیر بسنده نکرد. غنی می‌نویسد که نمایندگی ایران در واشینگتن در همان ماه آبان ۱۲۹۳ اعلام بی‌طرفی ایران را به وزارت خارجهٔ ایالات متحده رساند و از دولت آمریکا خواست هر چه در توان دارد بکند تا جنگ به خاک ایران کشیده نشود. به نوشتهٔ غنی، وزارت خارجهٔ آمریکا در ۱۹ آبان ۱۲۹۳ خورشیدی، برابر با ۱۱ نوامبر ۱۹۱۴ میلادی، «تعهدی کلی برای پشتیبانی از بی‌طرفی ایران» داد. دولت‌آبادی پیش از جنگ، هنگام آمدن شوستر، آمریکاییان را «بی‌طرف‌تر» از همهٔ مستشاران بیگانه می‌دانست. غنی از هیچ اقدام عملی آمریکا در پی این تعهد یاد نمی‌کند."},{"title":"پاسخ دولت‌های درگیر","body":"ارفع می‌نویسد که پاسخ دولت‌های درگیر به یادداشت ایران ناامیدکننده بود. به روایت او، سفارت روسیه یادداشت را با بی‌اعتنایی پس فرستاد و آن را به وزارت امور خارجهٔ ایران بازگرداند. عثمانی‌ها مؤدبانه پاسخ دادند، اما گفتند سپاه خود را بیرون نمی‌برند مگر آنکه روس‌ها آذربایجان را تخلیه کنند. ارفع نتیجه می‌گیرد که با ماندن سپاه روسیه در آذربایجان، اعلام بی‌طرفی بی‌معنا شد. او می‌افزاید که پادگان‌های روسیه در اردبیل، تبریز و ارومیه ماندند.\n\nغنی همین داوری را دارد. او می‌نویسد که آشکار بود هیچ‌یک از دولت‌های درگیر به اعلام بی‌طرفی ایران اعتنا نخواهد کرد و ایران میدان جنگ خواهد شد. به گفتهٔ غنی، بریتانیا و روسیه با چیرگی کامل بر سیاستمداران و نهادهای ایران می‌توانستند دولت ایران را وادارند که به آلمان اعلام جنگ دهد و به متفقین بپیوندد، اما چنین نخواستند. غنی انگیزهٔ آنان را این می‌داند که از چشم‌داشت‌های ایران پس از جنگ بیم داشتند و نمی‌خواستند دست خود را در ایران پس از جنگ ببندند.\n\nبهار، شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس و نویسندهٔ «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران»، علت را در رفتار روسیه می‌بیند. محمدتقی بهار، ملک‌الشعرا، می‌نویسد که روس‌ها مدتی بود قصد مداخله در منطقهٔ نفوذ خود را داشتند و از همین رو حاضر نشدند پس از آغاز جنگ سپاه خود را از ایران بیرون ببرند. به گفتهٔ بهار، همین کار بی‌طرفی ایران را لرزان کرد، فریاد مردم و روزنامه‌ها را برانگیخت، به مداخلهٔ عثمانی بهانه داد و سرانجام به مهاجرت و حملهٔ سپاه عثمانی به همدان کشید."},{"title":"جنگ در آذربایجان (زمستان ۱۲۹۳)","body":"آذربایجان نخستین میدان جنگ در خاک ایران شد. سایکس می‌نویسد که روس‌ها در آغاز جنگ در این بخش از جبهه نیرومندتر بودند و عثمانی‌ها را تا وان عقب راندند. به نوشتهٔ او، کردهای دو سوی مرز، که بیشتر به امید غارت گرد آمده بودند، در شمار بسیار به عثمانی‌ها پیوستند. سواران کرد تبریز را بی‌دفاع یافتند و در آغاز ژانویهٔ ۱۹۱۵ میلادی (دی ۱۲۹۳ خورشیدی) وارد شهر شدند. آنان سپس به سوی شمال، در راه جلفا، پیش رفتند، اما دسته‌ای از سپاه روسیه آنان را شکست داد و در ۹ بهمن ۱۲۹۳ خورشیدی، برابر با ۳۰ ژانویهٔ ۱۹۱۵ میلادی، تبریز را بازپس گرفت.\n\nبه روایت سایکس، جنگ در ارومیه سخت‌تر بود. کردهای مهاجم مسیحیان آشوری ترگور را پیشاپیش خود راندند و به شهر یورش بردند. مسیحیان ارومیه، که کنسول روسیه آنان را مسلح کرده بود، همراه دسته‌ای کوچک از روس‌ها و هم‌کیشانشان از ترگور، مهاجمان را راندند. اما روس‌ها، به سبب تهدید عثمانی در قفقاز و یورش عثمانی به ساری‌قمیش، دسته‌های دوردست خود را فراخواندند و عقب نشستند. به نوشتهٔ سایکس، نزدیک به ده هزار مسیحی به روسیه گریختند و بازماندگان به دست مجدالسلطنه، حاکم ایرانی ارومیه، افتادند که به گفتهٔ سایکس بیش از یک کشتار به راه انداخت. روسیه در بهار ۱۲۹۴ خورشیدی (۱۹۱۵ میلادی) ارومیه را دوباره گرفت و تا وان پیش رفت.\n\nسایکس جنگ آذربایجان را بخشی از نبرد بزرگ‌تر قفقاز می‌شمارد. به نوشتهٔ او، فرماندهان آلمانی عثمانی را به یورشی زمستانی در کوهستان‌های میان ارزروم و قارص واداشتند تا روسیه را ناچار کنند نیرو از جبههٔ لهستان به قفقاز بفرستد. این یورش در دی ۱۲۹۳ (دسامبر ۱۹۱۴ و ژانویهٔ ۱۹۱۵) در ساری‌قمیش با شکست سنگین عثمانی پایان یافت. سایکس می‌افزاید که روس‌ها راه‌آهن جلفا را در ۱۲۹۵ خورشیدی (۱۹۱۶ میلادی) تا تبریز کشیدند. احمد کسروی، تاریخ‌نگار آذربایجانی و نویسندهٔ «تاریخ هجده‌سالهٔ آذربایجان»، می‌نویسد که با اینکه ایران خود را کنار گرفت و «یکسویی» یا بی‌طرفی اختیار کرد، شمال و جنوب و شرق و غرب کشور میدان تاخت‌وتاز سپاهیان خودی و بیگانه شد. به گفتهٔ کسروی، در آذربایجان بیش از هر جا خون ریخته شد و بیدادگری‌های بسیار رخ داد."},{"title":"جنوب: بصره، آبادان و لوله‌های نفت","body":"در جنوب، بریتانیا پیش از آنکه عثمانی رسماً وارد جنگ شود آماده شده بود. سایکس می‌نویسد که دولت هند بریتانیا، با اینکه جنگ با عثمانی را ناگزیر می‌دید، پیش از اعلام جنگ بریگادی به جزایر بحرین فرستاد. به نوشتهٔ او، این نیرو در آغاز جنگ دژ عثمانی در فاو را گرفت و در شط‌العرب بالا رفت تا پالایشگاه شرکت نفت انگلیس و ایران را در جزیرهٔ آبادان پاس بدارد. سرتیپ دلامین در هفتهٔ دوم نوامبر ۱۹۱۴ (اواخر آبان ۱۲۹۳) نیروی خود را بر کرانهٔ عثمانی رود، کمی بالاتر از آبادان، پیاده کرد. این بریگاد به لشکری زیر فرمان سرلشکر سر آرتور برت گسترش یافت که پس از شکست دادن عثمانی‌ها در ساحل، در ۱ آذر ۱۲۹۳ خورشیدی، برابر با ۲۳ نوامبر ۱۹۱۴ میلادی، بصره را گرفت. قرنه، در محل پیوستن دجله و فرات، دو هفته بعد گرفته شد.\n\nآرنولد ویلسون، افسر سیاسی بریتانیا در بین‌النهرین و نویسندهٔ «وفاداری‌ها: بین‌النهرین ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۷»، که کتابی است در شکل تاریخ و خاطرات، دستور فرماندهی هند به سر جان نیکسون را می‌آورد که در فروردین ۱۲۹۴ (آوریل ۱۹۱۵) فرماندهی سپاه بین‌النهرین را به دست گرفت. به نوشتهٔ ویلسون، نیکسون مأمور بود امنیت چاه‌ها، لوله‌ها و پالایشگاه‌های شرکت نفت انگلیس و ایران را تأمین کند و در همهٔ عملیات بی‌طرفی ایران را «تا جایی که ضرورت‌های نظامی و سیاسی اجازه دهد» محترم بشمارد. این قید، که متن آن در بخش «نقل‌قول‌ها» آمده، چکیدهٔ نگاه بریتانیا به بی‌طرفی ایران در جنوب است.\n\nسایکس می‌نویسد که لولهٔ نفت از میدان نفتون تا اهواز و آبادان، به درازای ۱۵۰ مایل، بسیار آسیب‌پذیر بود و پیش از آنکه پاسداری از آن سامان یابد در چند جا شکسته و آتش زده شد. به گفتهٔ او، ایلات همسایه، بخشی از تعصب دینی و بخشی از تبلیغ آلمانی، دشمنی پیشه کردند. سایکس می‌افزاید که ایل بختیاری، که بریتانیا سال‌ها با آن روابط دوستانه داشت، در مجموع ناسازگار بود و گاه «پدران از بریتانیا هواداری نشان می‌دادند و پسران برای دشمن می‌جنگیدند». ویلسون نیز از شورش مردم رامهرمز، شهری با بیشتر مردم بختیاری، یاد می‌کند.\n\nسایکس شرح می‌دهد که نیرویی بزرگ از دشمن به سوی اهواز پیش آمد. شناسایی بریتانیا در غرب اهواز با نیرویی دوازده‌هزارنفری، از جمله سه هنگ عثمانی، روبه‌رو شد و با دشواری عقب نشست. به گفتهٔ سایکس، سرلشکر سر جرج گورینج سپس با لشکر دوازدهم عثمانی‌ها را تا عماره عقب راند، از رود کرخه گذشت و دژ عشایر بنی‌طرف را ویران کرد. سایکس می‌نویسد که در پایان این عملیات دشمن از خاک ایران رانده شد، ایلات محلی سر فرود آوردند، لوله تعمیر شد و تولید نفت از سر گرفته شد.\n\nغنی پیامد مالی این آسیب‌ها را بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، در ۱۹۱۵ میلادی بخش‌هایی از ایل بختیاری، با یاری کارگزاران عثمانی و آلمانی، چند لولهٔ نفت را آسیب زدند. دولت بریتانیا و شرکت نفت، که دولت ایران را نادیده گرفته و امنیت لوله را از ایل بختیاری خریده بودند، دولت ایران را مسئول آسیب شمردند و نزدیک به ۷۰۰ هزار لیره غرامت خواستند. غنی می‌نویسد که در این خواسته این واقعیت نادیده گرفته شد که ایران بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود و آسیب را همان کسانی زده بودند که بریتانیا با آنان قرارداد داشت.\n\nویلسون می‌نویسد که سر پرسی کاکس، نمایندهٔ سیاسی بریتانیا در خلیج فارس، اعلامیه‌ای خطاب به شیوخ و افراد ایل کعب صادر کرد و به آنان هشدار داد که بی‌طرف بمانند. به نوشتهٔ ویلسون، کاکس در این اعلامیه بی‌طرفی ایران را دستاویز ساخت و گفت اگر کعب «با وجود بی‌طرفی ایران» به دشمنان بریتانیا بپیوندند، بریتانیا دشمنی را با دشمنی پاسخ خواهد داد. ویلسون می‌افزاید که کعب فریب نخوردند، اما ایل باوی در شورش ماند."},{"title":"نقشهٔ آلمان و کارگزارانش","body":"سایکس هدف دولت‌های محور را در ایران چنین وصف می‌کند: آنان می‌خواستند با برانگیختن آشوب در ایران، افغانستان و مرزهای هند بریتانیا و روسیه را گرفتار کنند و ایران را به جنگ در کنار خود بکشانند. به نوشتهٔ او، اگر این نقشه کامیاب می‌شد، پیوستن دومین کشور مستقل مسلمان به جنگ بر ضد بریتانیا و روسیه ادعای آلمان را دربارهٔ جنبشی نیرومند از جهان اسلام در کنار دشمنان بریتانیا استوار می‌کرد. سایکس می‌گوید که مأموران آلمانی، با پول فراوان، مسلسل و تفنگ، می‌بایست سوار محلی گرد آورند، کوچ‌نشین‌های کوچک بریتانیایی و روسی را از شهرهای ایران برانند، نمایندگانشان را بکشند و صندوق‌های بانک شاهنشاهی را بگیرند. به گفتهٔ او، گروه‌هایی نیز با نامه‌هایی از وزیر خارجهٔ آلمان به امیر افغانستان و فرمانروایان هند راهی آن سرزمین‌ها شدند.\n\nسایکس می‌نویسد که تبلیغ آلمان در ایران رنگ دینی داشت. به گفتهٔ او، کارگزاران آلمانی شایع کردند که ملت آلمان و پادشاهش مسلمان شده‌اند و از قیصر با نام «حاجی ویلهلم» یاد می‌کردند. سایکس روایت می‌کند که در اردیبهشت ۱۲۹۴ (مه ۱۹۱۵) وزیرمختاران آلمان و اتریش با شماری از افسران به تهران بازگشتند و زندانیان آلمانی و اتریشی گریخته از روسیه را در پایتخت گرد آوردند. به نوشتهٔ او، سفارت‌خانه‌های این دو کشور به اردوگاه‌های مسلح پر از جنگجویان اروپایی و ایرانی بدل شدند و تهران «انبار باروت» شده بود. سایکس می‌افزاید که جای شگفتی نیست که ایرانیان از وضعی که توان چاره‌اش را نداشتند هراسان بودند.\n\nسایکس واسموس، کنسول پیشین آلمان در بوشهر، را کامیاب‌ترین کارگزار آلمان در ایران می‌خواند. به گفتهٔ او، واسموس پیش از جنگ با مهمانی‌های گشاده‌دستانه و هدیه به تنگستانی‌ها و دیگر ایلات همسایهٔ بوشهر حزبی نیرومند از هواداران آلمان ساخته بود. سایکس می‌نویسد که واسموس هنگام آغاز جنگ در مرخصی بود و در دی ۱۲۹۳ (ژانویهٔ ۱۹۱۵) با گروهی کوچک از آلمانی‌ها و هندیان شورشی در شوشتر پدیدار شد. ویلسون رسیدن واسموس و دیگر کارگزاران آلمانی را به شوشتر، در راه فارس، در ۳۰ بهمن ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۰ فوریهٔ ۱۹۱۵ میلادی) می‌نویسد. به روایت سایکس، خانی دوست بریتانیا واسموس را در راه گرفت، اما او گریخت. در همان هنگام لیستمان، کنسول آلمان در بوشهر، دستگیر و به هند تبعید شد. ویلسون می‌نویسد که رفتار آشکارا دشمنانهٔ لیستمان بریتانیا را ناچار به برداشتن او کرده بود و در کاغذهای او و واسموس گواه‌های فراوان از کارها و نقشه‌هایی یافت شد که به گفتهٔ ویلسون «با نگاهداری بی‌طرفی ایران به هیچ روی سازگار نبود».\n\nویلسون در یادداشتی بر همان صفحه دربارهٔ آوازهٔ واسموس هشدار می‌دهد. به گفتهٔ او، شرحی که نوشته‌های عامه‌پسند بریتانیایی از کارهای واسموس داده‌اند تقریباً یکسره افسانه است. ویلسون می‌افزاید که جزوه‌ها و برگه‌های تبلیغی واسموس به فارسی، پنجابی، هندی و اردو سست بودند و به‌خودی‌خود کاری از پیش نمی‌بردند، اما توان آتشین و پول او کارهای شگفت کرد."},{"title":"بوشهر و فارس: هدایت میان دو سنگ","body":"فارس در سال نخست جنگ زیر فرمان مهدیقلی خان هدایت بود. غنی می‌نویسد که هدایت در مقام والی فارس کوشید بی‌طرفی را نگاه دارد و با تفنگداران جنوب ایران، نیرویی که بریتانیا بعدها در جنوب ساخت، مخالف بود. هدایت خود در «خاطرات و خطرات» این دوره را با جزئیات روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، دولت بی‌طرفی اعلام کرده بود، اما پس از دستگیری کنسول آلمان، مردم تنگستان آشکارا با سیاست و رفتار بریتانیا دشمنی می‌کردند. هدایت می‌نویسد که با دلسوزی به کنسول بریتانیا گفت کنسول آلمان را بازگردانید تا این هیجان فروبنشیند، اما بریتانیایی‌ها نپذیرفتند. به گفتهٔ او، بیرون راندن واسموس از تنگستان بدون جنگ ممکن نبود و آلمان روزبه‌روز پیش می‌رفت و دشمنی مردم با بریتانیا بیشتر می‌شد.\n\nهدایت جایگاه خود را با این جمله وصف می‌کند که میان دو سنگ گرفتار است و بی‌طرفی را نگاه می‌دارد، در حالی که هر دو طرف از او طرفداری می‌خواهند. او می‌نویسد که کنسول بریتانیا در شیراز او را، چون در برلین درس خوانده بود، هوادار آلمان می‌شمرد و تلگراف‌های هراس‌انگیز به سفارت می‌فرستاد. سایکس نیز همین داوری را دارد و هدایت را والی‌ای «سخت هوادار آلمان» می‌خواند که در برلین آموزش دیده بود. هدایت در برابر، رفتار خود را بی‌طرفانه می‌داند. او روایت می‌کند که سید حسن حبل‌المتین نزد او آمد و گفت مردم می‌خواهند کنسول بریتانیا را به جای کنسول آلمان گرو بگیرند و به تنگستان ببرند. هدایت پاسخ داد که کنسول در امان دولت است و او وظیفه دارد از او پاسداری کند. به گفتهٔ هدایت، هنگامی که فرستادگان دیگر با همان خواسته آمدند و گفتند ژاندارمری نیز با مردم همراه است، او گفت که چنین کاری با زندگی او ناسازگار است و ناچار بر در کنسولگری خواهد ایستاد و برای رسیدن به کنسول باید او را بکشند.\n\nهدایت می‌نویسد که از بانک شاهنشاهی پولی نپذیرفت، زیرا می‌دانست اگر از بانک بریتانیایی وام بگیرد نمی‌تواند بی‌طرف بماند. به روایت او، غلامعلی خان، نایب کنسول بریتانیا، نزد او آمد و از سوی کنسول گفت دویست هزار تومان در بانک آماده است که به حوالهٔ شخصی هدایت پرداخت می‌شود و نیازی به گفت‌وگو با تهران نیست. هدایت این پیشنهاد را رد کرد. او می‌نویسد که اگر آن پول را می‌گرفت مردم به او بدگمان می‌شدند و «حفظ بی‌طرفی ممکن نبود».\n\nهدایت متن نامه‌نگاری سر پرسی کاکس، نمایندهٔ سیاسی بریتانیا در بوشهر، با شیخ محمدحسین برازجانی، روحانی تنگستان، را نیز در کتاب خود آورده است. کاکس در نامهٔ خود نوشته بود که بریتانیا از دیرباز دوست صادق ایران بوده، دولت ایران تاکنون کوشیده بی‌طرفی خود را نگاه دارد و آلمان و عثمانی می‌کوشند بی‌طرفی ایران را پایمال کنند. کاکس هشدار داده بود که دشمنی با بریتانیا نه تنها شیخ را دچار مصیبت می‌کند، بلکه دولت ایران را نیز به خطر می‌اندازد. شیخ محمدحسین در پاسخی به تاریخ از ۲۵ اسفند ۱۲۹۳ تا ۲۵ فروردین ۱۲۹۴ (۲۴۷۳ تا ۲۴۷۴ شاهنشاهی) نوشت که چون ایران بی‌طرفی برگزیده، او حق نامه‌نگاری مستقیم با نمایندهٔ بیگانه را ندارد و کاکس نیز باید از راه حکومت با او نامه‌نگاری کند. او افزود که دولت‌های بریتانیا و روسیه این بی‌طرفی را محترم نشمرده‌اند و مداخلهٔ آنان در خلیج فارس و شمال ایران گواه این سخن است. شیخ محمدحسین گرفتن بصره را با شکستن پیمان و بردن کنسول آلمان را «یکسره مخالف بی‌طرفی ایران» خواند و نوشت که اگر کارهای جنگجویانهٔ بریتانیا ادامه یابد، جلوگیری از مردم ناممکن می‌شود و مسئولیت بر گردن کسی است که از خط بی‌طرفی گذشته است.\n\nسایکس روایت می‌کند که تنگستانی‌ها در تیر ۱۲۹۴ (ژوئیهٔ ۱۹۱۵) به بوشهر یورش بردند و دو افسر بریتانیایی را کشتند. به گفتهٔ او، پس از این یورش و آنچه او رفتار «سخت ضدبریتانیایی» دولت ایران می‌نامد، بریتانیا بوشهر را موقتاً اشغال کرد. سایکس خود می‌پذیرد که این گام به تبلیغ آلمان فرصتی واقعی داد که به تمامی از آن بهره گرفته شد. هدایت متن اعلانی را که حاکم نظامی بریتانیا در بوشهر منتشر کرد در کتاب خود آورده است. به روایت هدایت، این اعلان می‌گفت بریتانیا شهر و جزیرهٔ بوشهر و گمرک آن را در دست می‌گیرد، زیرا یورش ایلات به بوشهر به کشته شدن دو افسر و سه سرباز انجامیده است، و این کار را تا هنگامی ادامه می‌دهد که دولت ایران گناهکاران را کیفر دهد و دیگر خواسته‌های بریتانیا را بپذیرد. هدایت می‌نویسد که بریتانیایی‌ها حتی بر تمبرهای پست ایران مُهر «بوشهر در تصرف بریتانیا» زدند. به روایت او، کنسول بریتانیا در شیراز به او گفت که نظامیان بریتانیا در این کار خطا کرده‌اند و دیر یا زود باید از بوشهر بروند. هدایت داوری خود را چنین می‌نویسد که همهٔ اقدام‌های بریتانیا در پیرامون بوشهر ضرورت نداشت و رفتار خود آنان مردم را به دشمنی کشاند.\n\nسایکس روایت می‌کند که در شهریور ۱۲۹۴ (سپتامبر ۱۹۱۵) یورش دوم به بوشهر با پایداری بریتانیایی‌ها شکست خورد. در پاییز همان سال، به نوشتهٔ سایکس، در شیراز ژاندارمری به رهبری افسران سوئدی و ایرانی با کنسول آلمان همراه شد، سرهنگ دوم اوکانر، کنسول بریتانیا، و همهٔ اعضای کوچ‌نشین بریتانیایی را گرفت و به تنگستان برد. سایکس این رویدادها را بخشی از آشوب جنوب می‌داند که سرانجام به ساختن تفنگداران جنوب ایران انجامید. شرح این ماجرا در مدخل‌های «ژاندارمری دولتی و افسران سوئدی» و «تفنگداران جنوب ایران» آمده است."},{"title":"مهاجران مسلح در شیراز و پرهیز هدایت از جنگ","body":"هدایت روایت می‌کند که فشار مردم شیراز برای پیوستن به جنگ تنگستان روزبه‌روز بیشتر می‌شد. به نوشتهٔ او، دستغیب نزد او آمد و گفت مردم برای ایران در کنفرانس صلح صندلی می‌خواهند و یادآوری کرد که در اصفهان و کرمان کنسول‌های روسیه و بریتانیا را بیرون کرده‌اند و شیراز کاری نکرده است. هدایت پاسخ داد که آنان بی‌قاعده رفتار کرده‌اند، راه به دست آوردن صندلی در کنفرانس صلح این نیست و کسی پایان کار را نمی‌داند. به روایت هدایت، در ۲۰ مرداد ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی) غلامعلی خان، نایب کنسول بریتانیا، به او نوشت که شنیده است مجاهدان برای رفتن به بوشهر از جلوی کنسولگری می‌گذرند. هدایت رئیس نظمیه را خواست و فرمان داد چند هزار تن همراه این گروه را از راه کنار شهر ببرد و خود نیز هنگام حرکت آنان به باغی بیرون شهر، مشرف بر کنسولگری، رفت تا از پیشامد بد جلوگیری کند.\n\nهدایت از شیخ جعفر محلاتی، روحانی شیراز، نیز یاد می‌کند که قصد رفتن به تنگستان داشت. به روایت او، هدایت پیام فرستاد که این کار صلاح نیست و رئیس کابینهٔ خود را نزد شیخ فرستاد، اما شیخ گوش نداد. هدایت در پاسخی به پیام‌آوری از سوی کنسولگری بریتانیا می‌نویسد که اگر فشار نظامی بریتانیا در تنگستان کم شود اثر بسیار دارد و در شهر، تا هنگامی که از سوی اتباع بیگانه کاری سر نزند، رویدادی نخواهد افتاد. به گفتهٔ هدایت، او جلوی کردار را گرفته بود، اما جلوی گفتار را نمی‌توانست بگیرد. هدایت همچنین دشواری دیگری را برمی‌شمارد: سوئدی‌های ژاندارمری، که با موافقت بریتانیا آمده و هزینه‌شان از کمک مالی بریتانیا پرداخته می‌شد، به گفتهٔ او هوادار آلمان بودند و این بر دشواری‌ها افزوده بود."},{"title":"آشوب در شهرهای مرکزی و جنوبی (۱۲۹۴)","body":"سایکس در «تاریخ ایران» شرح می‌دهد که در سال ۱۲۹۴ دسته‌های مسلح با هسته‌ای از آلمانی‌ها و اتریشی‌ها به شهرهای غرب، مرکز و جنوب ایران رسیدند. به نوشتهٔ او، راه اصلی ورود این گروه‌ها از کرمانشاه و همدان می‌گذشت. سایکس از بازرگانی آلمانی به نام پوگین در اصفهان یاد می‌کند که با جامهٔ ایرانی و ادعای مسلمانی بسیاری از مردم شهر، از جمله پیشوایان دینی، را باوراند که آلمانی‌ها به راستی مسلمان شده‌اند. به گفتهٔ سایکس، ترور سلاح برگزیدهٔ این گروه‌ها بود. نخست نایب کنسول روسیه در اصفهان کشته شد و سپس گراهام، سرکنسول بریتانیا، زخمی شد و گماشتهٔ هندی‌اش کشته شد. سایکس می‌افزاید که اصفهان چنان ناامن شد که اروپاییان در آغاز پاییز ۱۲۹۴ شهر را به سوی اهواز ترک کردند.\n\nسایکس می‌نویسد که در یزد این دسته‌ها خزانهٔ بانک را غارت کردند و کوچ‌نشین اروپایی را بیرون راندند. در کرمان، به روایت او، فرخ شاه، پسرعموی آقاخان، کشته شد و کمیته‌ای که رهبری جنبش را در دست داشت بیرون راندن اتباع بریتانیا و روسیه و سپردن بانک و تلگراف‌خانه را خواست. کوچ‌نشین‌های بریتانیایی و روسی کرمان به بندرعباس رفتند. سایکس دربارهٔ والی کرمان، که از سران بختیاری بود، می‌نویسد که گمان می‌رفت هوادار متفقین باشد، اما به گفتهٔ او تنها در پی پر کردن جیب خود و گریز از هر مسئولیتی بود.\n\nسایکس در شرح رویدادهای شیراز از کشته شدن نواب غلامعلی خان، نایب کنسول افتخاری بریتانیا، در روز روشن در مهر ۱۲۹۴ (اکتبر ۱۹۱۵) یاد می‌کند. این همان غلامعلی خانی است که هدایت در خاطرات خود از گفت‌وگوهایش با او سخن می‌گوید. به نوشتهٔ سایکس، یک ماه بعد هواداران آلمان در شیراز سیم‌های تلگراف را بریدند، توپ و سرباز در جاهای فرمان‌دهنده نهادند و نمایندگان «کمیتهٔ ملی پاسداری از استقلال ایران» کنسول بریتانیا را میان تسلیم و گلوله‌باران مخیر کردند. سایکس روایت می‌کند که به قوام‌الملک، کفیل ایالت فارس، گفتند ایران به بریتانیا اعلام جنگ داده است. به گفتهٔ سایکس، قوام‌الملک چون حقیقت را دریافت چندی در برابر ژاندارم‌ها پایداری کرد و سپس به لنگه رفت. این شایعه نشان می‌دهد که در فارس آن روز، مرز میان بی‌طرفی رسمی و جنگ در عمل تا چه اندازه از میان رفته بود. سایکس خود سرانجام در آبان ۱۲۹۵ (نوامبر ۱۹۱۶) به شیراز رسید."},{"title":"کشمکش بر سر کنسول‌ها و پاسخ دولت","body":"سایکس می‌نویسد که عثمانی در فروردین ۱۲۹۴ (آوریل ۱۹۱۵) با نیرویی از سواران محلی به سوی کرمانشاه پیش آمد و کوچ‌نشین بریتانیایی ناچار به همدان رفت. دولت‌آبادی گزارش می‌دهد که کنسول‌های روسیه و بریتانیا سپس با نگهبانان ایرانی به سوی کرمانشاه بازگشتند. شونمان، کنسول آلمان در کرمانشاه، به گفتهٔ دولت‌آبادی از ایلات پیرامون نیرویی گرد آورد و در کنگاور آنان را در میان گرفت. پس از درگیری کوتاهی که چند تن از همراهان کنسول‌ها در آن کشته شدند، آنان امان خواستند و به همدان بازگشتند. سایکس نیز همین رویداد را وصف می‌کند و می‌نویسد که کنسول آلمان در کرمانشاه کنسول‌های بریتانیا و روسیه را، هنگامی که می‌کوشیدند با نگهبانان ایرانی به کرمانشاه برگردند، با جنگ عقب راند.\n\nبه نوشتهٔ دولت‌آبادی، وزیرمختاران روسیه و بریتانیا در تهران از دولت خواستند نیروی کافی از قزاق و ژاندارم به همدان بفرستد و کنسول‌ها را به زور به کرمانشاه بازگرداند. مستوفی‌الممالک این کار را نکرد و آزادی‌خواهان نیز او را از پیامد بد آن ترساندند. دولت‌آبادی پاسخ دولت ایران را به پافشاری دو دولت چنین نقل می‌کند که نخستین نقض بی‌طرفی از سوی خود آنان بود که متعرض کنسول‌های آلمان و عثمانی در تبریز، گیلان و بوشهر شدند. به گفتهٔ دولت‌آبادی، دولت ایران افزود که اگر کنسول‌های روسیه و بریتانیا باید بازگردند، کنسول‌هایی را هم که آنان گرفته و تبعید کرده بودند باید به جای خود بازگرداند.\n\nدولت‌آبادی در فهرستی از علت‌های آشفتگی کشور در همین سال نیز به این ماجرا اشاره می‌کند. او می‌نویسد که روسیه و بریتانیا در شمال و جنوب متعرض مأموران سیاسی آلمان، اتریش و عثمانی شدند، آنان را گرفتند و تبعید کردند و اتباع این دولت‌ها را به بهانهٔ برانگیختن مردم به خطر انداختند، چنان که در تبریز و بوشهر رخ داد. به گفتهٔ دولت‌آبادی، روشن است که چنین کارهایی در یک کشور بی‌طرف تا چه اندازه حکومت را آشفته می‌کند، به‌ویژه هنگامی که طرف مقابل خود را پیروز جنگ می‌داند و این تجاوزها را برنمی‌تابد. دولت‌آبادی نتیجه می‌گیرد که این طرف مقابل ناچار ایرانیان را به هیجان می‌آورد و ابزار دفاع از تعدی دشمنان را به دست آنان می‌دهد. او در همین فهرست از دشمنی میان بریگاد قزاق و ژاندارمری یاد می‌کند که به گفتهٔ او کار به جایی رسید که قزاق و ژاندارم در رهگذر مانند دو جنگجو به یکدیگر می‌نگریستند."},{"title":"گفت‌وگوهای پنهان مستوفی‌الممالک","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که کابینهٔ مستوفی‌الممالک پس از گشایش مجلس دچار دشواری شد و جای خود را به کابینهٔ میرزا حسن خان مشیرالدوله داد. او مشیرالدوله را مردی کاردان، اما محتاط و محافظه‌کار وصف می‌کند. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، کابینهٔ مشیرالدوله در آغاز کار با فشار تازهٔ روسیه روبه‌رو شد که سپاه تازه‌ای به انزلی آورد، و با پیشروی عثمانی که سپاهی به قصر شیرین فرستاد. دولت‌آبادی تأکید می‌کند که این نخستین بار در سال‌های اخیر بود که عثمانی از راه خانقین سپاه به ایران می‌فرستاد. به گفتهٔ او، کابینهٔ مشیرالدوله کوشید عثمانی‌ها را بازگرداند، اما آنان بازگشت خود را به تخلیهٔ شمال و جنوب ایران از نیروی روسیه و بریتانیا وابسته کردند.\n\nدولت‌آبادی می‌نویسد که کابینه‌ها در این دوره پیاپی جای یکدیگر را گرفتند، زیرا فراکسیون‌های مجلس با یکدیگر یگانگی نداشتند و هر چند تن به دسته‌ای کارشکنی می‌کردند. به نوشتهٔ او، در یک سال پنج بار کابینه دگرگون شد و رشتهٔ کارها از هم گسست. این بی‌ثباتی، در کنار فشار دولت‌های درگیر، توان دولت را برای نگاهداری بی‌طرفی کمتر کرد.\n\nمستوفی‌الممالک پس از چندی بار دیگر به ریاست دولت بازگشت. دولت‌آبادی می‌نویسد که در این دوره پیروزی‌های آلمان در اروپا و آسیا، به‌ویژه شکست صربستان که راه رساندن سپاه و جنگ‌افزار آلمان را به ایران می‌گشود، فشار روسیه و بریتانیا را بیشتر کرد. به گفتهٔ او، کمیتهٔ دموکرات‌های ایرانی در برلین، به ریاست سید حسن تقی‌زاده، کسانی را به ایران فرستاده بود که بر ضد روسیه و بریتانیا تبلیغ می‌کردند. دولت‌آبادی می‌افزاید که مستوفی‌الممالک در همین هنگام با عثمانی، آلمان و اتریش گفت‌وگوهایی آغاز کرد و از روسیه و بریتانیا خواست که در دوران جنگ قسط وام‌های خود را نگیرند. به گفتهٔ او، مستوفی‌الممالک می‌خواست خطایی را که در هنگام اعلام بی‌طرفی کرده بود جبران کند و دولت را از تنگدستی سخت بیرون آورد.\n\nدولت‌آبادی در جای دیگری می‌نویسد که اوضاع داخلی و خارجی چنان شد که مستوفی‌الممالک در نهان به آلمان‌ها و عثمانی‌ها روی خوش نشان داد تا اگر نتوانست بی‌طرفی را به پایان برساند، راهی برای رهایی از چنگ روسیه و بریتانیا داشته باشد. به نوشتهٔ او، مستوفی‌الممالک احمد شاه و سه تن از وزیران را با خود همراه کرد و بی‌آگاهی وزیران دیگر، از جمله سپهدار، وزیر جنگ، و وثوق‌الدوله، وزیر مالیه، که به گفتهٔ دولت‌آبادی هر دو با روسیه پیوند استوار داشتند، با وزیرمختاران آلمان، عثمانی و اتریش دربارهٔ قراردادی برای ضمانت استقلال و یکپارچگی ایران گفت‌وگو کرد. دولت‌آبادی می‌نویسد که به احمد شاه نیز گفته بودند روسیه و بریتانیا می‌خواهند، اگر پادشاه با آنان همراهی نکند، شعاع‌السلطنه، پسر مظفرالدین شاه، را به جای او بر تخت بنشانند، و همین ترس احمد شاه را به سوی آلمان و عثمانی کشاند.\n\nبه روایت دولت‌آبادی، تلگراف‌های پیاپی از علما، اعیان و سران ایلات ولایت‌های غربی و جنوبی به تهران می‌رسید که از دولت می‌خواستند تکلیف را روشن کند و همه چشم داشتند که دولت بی‌طرفی را به هواداری از آلمان و متحدانش بدل کند. دولت‌آبادی می‌نویسد که این حال تا ۱۷ آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی)، دوام آورد."},{"title":"بحران آبان ۱۲۹۴ و پایان بی‌طرفی راستین","body":"سایکس می‌نویسد که سپاه روسیه در اردیبهشت ۱۲۹۴ (مه ۱۹۱۵) در انزلی پیاده شده بود و در پاییز تا رود کرج پیش آمد. دولت‌آبادی روایت می‌کند که در روزهای ۱۷ آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی) به بعد نمایندگان عثمانی، آلمان و اتریش سفارت‌خانه‌های خود را خالی کردند و با قراری پنهانی با احمد شاه و مستوفی‌الممالک بر آن شدند که تهران را ترک کنند و دولت نیز پایتخت را به اصفهان ببرد. به نوشتهٔ او، مستوفی‌الممالک، که بیم داشت سپاه روسیه با ورود به تهران به میهن‌پرستان یورش برد و رویداد خونین تبریز در تهران تکرار شود، در روز ۱۷ آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی، ۹ نوامبر ۱۹۱۵)، گروهی را در نهان واداشت که از تهران به قم بروند و به نام دفاع ملی نیرو گرد آورند. دولت‌آبادی خود ۱۸ آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی) به سوی قم رفت.\n\nمحمدتقی بهار، که در آن هنگام نمایندهٔ مجلس بود، روایت می‌کند که رئیس‌الوزرا به او و سلیمان میرزا، رهبر حزب دموکرات، گفت که «باید شاه را برداشت و رفت» و به آنان توصیه کرد که بروند. به نوشتهٔ بهار، فردای آن روز سلیمان میرزا و گروهی از نمایندگان دموکرات و بی‌طرف و میرزا سلیمان خان میکده، معاون وزارت داخله، به سوی قم رفتند. بهار خود در تهران ماند.\n\nدولت‌آبادی شرح می‌دهد که سفارت‌های روسیه و بریتانیا در پاسخ پرسش دولت دربارهٔ پیشروی سپاه روس گفتند که بیم شورش در روزهای عاشورا دارند و سپاه را تنها برای امنیت سفارت‌خانه‌ها نزدیک تهران نگاه می‌دارند و از ینگی‌امام، در نیمه‌راه قزوین و تهران، فراتر نمی‌آیند. به گفتهٔ او، این وعده بیش از چهار روز دوام نیاورد و سپاه روسیه به سوی کرج و شاه‌آباد، در چهار فرسخی تهران، پیش آمد. دولت‌آبادی ۲۳ آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی، ۱۵ نوامبر ۱۹۱۵)، را «یکی از روزهای بزرگ تاریخی ایران» و روز «مبارزهٔ سیاسی دولت جوان ایران» با روسیه و بریتانیا می‌خواند. به روایت او، اثاثیهٔ سلطنتی برای جابه‌جایی گرد آمد و احمد شاه به دربارهای لندن و پتروگراد تلگراف کرد که چون سپاه روسیه بی‌هیچ جهت به سوی پایتخت او می‌آید، ناچار پایتخت را دگرگون می‌کند و از این پس دولت ایران مسئول هیچ رویدادی نخواهد بود. دولت‌آبادی می‌نویسد که وزیرمختاران آلمان، اتریش و عثمانی از تهران بیرون رفتند، ژاندارمری به سوی قم روانه شد و کالسکهٔ احمد شاه آماده شد. به گفتهٔ او، بعدازظهر همان روز احمد شاه صمصام‌السلطنهٔ بختیاری و محمدولی خان سپهدار را به سفارت‌های روسیه و بریتانیا فرستاد تا رسماً آگاهشان کنند که پایتخت به اصفهان می‌رود.\n\nسایکس همین روز را از سوی دیگر روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، در ۱۵ نوامبر ۱۹۱۵ احمد شاه بر آن شد پایتخت را ترک کند و به حضرت عبدالعظیم برود، جایی که وزیرمختاران دولت‌های محور چشم به راهش بودند. وزیرمختاران بریتانیا و روسیه به او یادآوری کردند که با شکستن بی‌طرفی و پیوستن به نمایندگان دولت‌های محور تاج و تخت خود را به خطر می‌اندازد. سایکس می‌نویسد که عبدالحسین میرزا فرمانفرما، شاهزادهٔ قاجار، که مراقب بود، احمد شاه را از این کار بازداشت. به گفتهٔ سایکس، فرمانفرما کمی بعد کابینهٔ تازه‌ای ساخت و سیاست ایران چند ماه «بی‌طرفی خیرخواهانه» در برابر متفقین بود. سایکس می‌افزاید که در آذر ۱۲۹۴ (دسامبر ۱۹۱۵) سپاه روسیه مهاجران را در نزدیکی تهران و قم شکست داد و کاشان را گرفت.\n\nغنی ماندن احمد شاه را با تردید روایت می‌کند و می‌نویسد که احمد شاه «شاید برای مدتی کوتاه» به رفتن اندیشیده بود. به نوشتهٔ غنی، مهاجران از بیم دستگیری به دست متفقین به کرمانشاه رفتند و در آنجا دولتی در تبعید ساختند. مجلس از هم پاشید و تا ۱۳۰۰ خورشیدی (۱۹۲۱ میلادی) گرد نیامد. غنی می‌افزاید که بریتانیا برای رویارویی با دولت مهاجران فرمانفرما را رئیس‌الوزرا کرد و نتیجه می‌گیرد که دیگر هیچ وانمودی دربارهٔ اینکه چه کسی بر ایران فرمان می‌راند در کار نبود و «منطقه‌های نفوذ به منطقه‌های اشغال بدل شده بود». شرح مهاجرت و دولت کرمانشاهان در مدخل «دولت موقت ملی در کرمانشاهان» آمده است."},{"title":"بی‌طرفی بی‌پشتوانه: داوری غنی و ارفع","body":"غنی و ارفع شکست بی‌طرفی ایران را بیش از هر چیز پیامد ناتوانی دولت مرکزی و نبود ارتشی یکپارچه می‌دانند. غنی فصل نخست کتاب خود را با این تصویر آغاز می‌کند که در آغاز جنگ پرچم ایران تنها بر چند شهر برافراشته بود. در روایت او، دولتی که بر سرزمین خود فرمان نمی‌راند نمی‌توانست بی‌طرفی آن را نیز پاس بدارد. غنی همهٔ کتاب خود را بر این پایه می‌نهد که آشوب سال‌های جنگ و ویرانی پس از آن زمینهٔ برآمدن رضاخان و ساختن دولت و ارتشی توانا شد.\n\nارفع، که خود از افسران ارتش نوین رضاخان بود، اعلام بی‌طرفی را با واژهٔ «بی‌معنا» وصف می‌کند. در نگاه او، اعلامیه‌ای که سپاه بیگانه را از آذربایجان بیرون نمی‌برد ارزشی نداشت. ارفع در بخش‌های بعدی کتاب خود، که در مدخل «آغاز ناآرامی خزعل و سیمیتقو» بازخوانی شده است، ساختن ارتش یکپارچه را پاسخ رضاخان به همین ناتوانی می‌شمارد.\n\nسایکس، از سوی دیگر، به همین نتیجه می‌رسد. او می‌نویسد که جنگ به خاک ایران کشیده می‌شد مگر آنکه مردمش برای پاسداری از بی‌طرفی می‌جنگیدند، و ایران نه نیروی قابل اعتماد داشت، نه پول و نه روحیهٔ جنگی. داوری سایکس، افسری که خود در جنوب ایران فرماندهی نیروی بریتانیایی را بر عهده داشت، در عین حال توجیهی برای حضور نظامی بریتانیا است و باید با این ملاحظه خوانده شود."},{"title":"نکوهش دولت‌آبادی: بی‌طرفی بی‌عوض","body":"یحیی دولت‌آبادی خطای مستوفی‌الممالک را نه در خود بی‌طرفی، بلکه در شیوهٔ اعلام آن می‌بیند. به نوشتهٔ او، مستوفی‌الممالک «اعلان بی‌طرفی را بی‌عوض داد»، در حالی که می‌توانست از هر دو سوی جنگ بهایی برای آن بگیرد. دولت‌آبادی بر آن است که این خطا دولت و ملت را به رنج انداخت و ایران را از بهره بردن از جنگ اروپا دور کرد. او کار عثمانی را، که در همان ماه‌ها کاپیتولاسیون را لغو کرد، نمونهٔ دولتی می‌آورد که از جنگ بهره برد. در نگاه دولت‌آبادی، گفت‌وگوهای پنهان بعدی مستوفی‌الممالک با آلمان و عثمانی کوششی برای جبران همین خطا بود.\n\nداوری دولت‌آبادی دیدگاه آزادی‌خواهی است که خود به مهاجرت پیوست و امید داشت ایران با یاری آلمان و عثمانی از چنگ روسیه و بریتانیا رها شود. او با این همه از مستوفی‌الممالک با احترام یاد می‌کند و خطای او را خطای سیاسی می‌داند، نه خیانت."},{"title":"دفاع عبدالله مستوفی: بی‌طرفی تا پایان","body":"عبدالله مستوفی در «شرح زندگانی من» از سیاست بی‌طرفی دفاع می‌کند. او، در پاسخ به هواداران قرارداد ۱۹۱۹ که سیاست ایران را در دوران جنگ مایهٔ دشواری نمایندگان ایران در کنفرانس صلح می‌شمردند، می‌نویسد که سیاست ایران در جنگ جهانی بی‌طرفی بود و دولت آن را تا پایان نگاه داشت. مستوفی یادآوری می‌کند که یونان، هلند، دانمارک، سوئیس، اسپانیا و سوئد نیز در اروپا بی‌طرف ماندند، بی آنکه پس از جنگ گرفتار سرزنش و بهانه‌جویی پیروزمندان شوند یا ناچار به بستن چنین قراردادهایی گردند. به گفتهٔ او، پیوستن برخی ایرانیان به جنگ بر ضد متفقین کاری یکسره شخصی بود و پیوندی با دولت نداشت و در تاریخ جهانی نمونه‌های بسیار دارد.\n\nدیدگاه عبدالله مستوفی دیدگاه دیوانی‌ای است که بی‌طرفی را حق قانونی ایران می‌داند و مسئولیت شکستن آن را بر دوش دولت‌های درگیر می‌گذارد. او از این دیدگاه قرارداد ۱۹۱۹ را بهایی ناروا می‌شمارد که بریتانیا بر ایرانِ بی‌طرف تحمیل کرد. شرح این قرارداد در مدخل «قرارداد ۱۹۱۹» آمده است."},{"title":"هدایت: کارگزار میان دو سنگ","body":"مهدیقلی خان هدایت بی‌طرفی را از جایگاه کارگزاری روایت می‌کند که آن را در عمل اجرا می‌کرد. او خود را میان دو سنگ می‌بیند: بریتانیایی‌ها او را هوادار آلمان می‌شمرند و مردم شیراز و تنگستان از او می‌خواستند با کنسول بریتانیا همان کند که بریتانیا با کنسول آلمان کرده بود. روایت هدایت نشان می‌دهد که بی‌طرفی در فارس بیش از هر چیز به معنای پاسداری از جان کنسول‌های بیگانه و پرهیز از وام گرفتن از بانک بریتانیایی بود. هدایت در همان حال بریتانیا را سرزنش می‌کند که با گرفتن کنسول آلمان و اشغال بوشهر مردم را بی‌سبب به دشمنی کشاند."},{"title":"نگاه بریتانیا","body":"سایکس و ویلسون، دو افسر بریتانیایی که خود در جنگ ایران و بین‌النهرین حضور داشتند، بی‌طرفی ایران را از نگاه نظامی می‌سنجند. برای ویلسون، بی‌طرفی ایران قیدی بود که فرماندهی هند در دستور نیکسون گنجاند، اما آن را به «ضرورت‌های نظامی و سیاسی» وابسته کرد. ویلسون کارهای لیستمان و واسموس را ناسازگار با بی‌طرفی ایران می‌خواند و گرفتن آنان را دفاع از همین بی‌طرفی می‌نمایاند. کاکس نیز در اعلامیه به ایل کعب و نامه به شیخ محمدحسین برازجانی خود را پاسدار بی‌طرفی ایران و آلمان و عثمانی را پایمال‌کنندهٔ آن معرفی می‌کرد.\n\nسایکس هدایت و ژاندارمری را هوادار آلمان می‌خواند و دولت ایران را در تابستان ۱۲۹۴ «سخت ضدبریتانیایی» می‌داند. او در عین حال اشغال بوشهر را گامی می‌شمارد که به تبلیغ آلمان فرصت داد. سایکس روایت می‌کند که در اسفند ۱۲۹۶ (مارس ۱۹۱۸) بریتانیا در یادداشتی از دولت ایران رفتار دوستانه و شناختن تفنگداران جنوب ایران را خواست و در برابر یاری مالی و معلق کردن قرارداد ۱۹۰۷ را پیشنهاد کرد. به نوشتهٔ سایکس، پاسخ ایران در فروردین ۱۲۹۷ (آوریل ۱۹۱۸) این بود که فرستادن سپاه بریتانیا به ایران کوشش برای نگاهداری بی‌طرفی را «یکسره بیهوده» کرده است. دولت ایران در این پاسخ تفنگداران جنوب ایران را نیرویی بیگانه و تهدیدی برای استقلال و یکپارچگی ایران خواند."},{"title":"گرایش به آلمان: هواداری یا دشمنی با سلطه","body":"بیشتر منابع ایرانی گرایش مردم به آلمان را واکنشی به سلطهٔ روسیه و بریتانیا می‌دانند. ارفع می‌نویسد که این گرایش «نه به خاطر آلمان» بود. دولت‌آبادی آن را از حس انتقام می‌داند. هدایت آن را پیامد قرارداد ۱۹۰۷ می‌شمارد. غنی در یادداشتی هشدار می‌دهد که برچسب «آلمان‌دوست» در آن روزگار تنها به معنای دشمنی با سلطهٔ دو همسایه و امید به دولتی سوم بود. بدین‌سان، در نگاه این نویسندگان، گرایش به آلمان با بی‌طرفی ناسازگار نبود، بلکه چهرهٔ دیگری از همان آرزوی رهایی از سلطهٔ بیگانه بود که بی‌طرفی رسمی بیانگر آن بود."},{"title":"کسروی و بهار","body":"احمد کسروی در «تاریخ هجده‌سالهٔ آذربایجان» داوری کوتاه و تلخی دارد. او می‌نویسد که ایران با اینکه خود را کنار گرفت، در سایهٔ ناتوانی دولت زیان‌های بسیار دید و رشتهٔ کارها بیش از پیش از هم گسیخت. کسروی در همان حال یادآوری می‌کند که بیرون رفتن روس‌ها از ایران در میانهٔ جنگ نتیجه‌ای بسیار نیکو بود. بهار علت لرزیدن بی‌طرفی را در ماندن سپاه روسیه می‌بیند و آن را سرچشمهٔ مداخلهٔ عثمانی، مهاجرت و یورش عثمانی به همدان می‌شمارد."}],"aftermath":"غنی می‌نویسد که اعلام بی‌طرفی ایران همچنان نادیده گرفته شد و به‌زودی سپاهیان روسیه و بریتانیا در همهٔ نواحی ایران، جز مرکز و شرق، با عثمانی‌ها می‌جنگیدند. به نوشتهٔ او، قحطی و بیماری‌های همه‌گیر در غرب ایران گسترده شد، در همدان و کرمانشاه مردم ناچار در غارها زندگی می‌کردند، بیش از صد هزار تن از گرسنگی مردند و بیش از ده هزار روستا خالی شد. غنی می‌افزاید که کارگاه‌های قالی‌بافی غرب ایران از میان رفتند. شرح این فاجعه در مدخل «قحطی بزرگ» آمده است.\n\nپس از بحران آبان ۱۲۹۴، دولت‌های تهران سیاستی را دنبال کردند که سایکس «بی‌طرفی خیرخواهانه» در برابر متفقین می‌نامد. به نوشتهٔ او، کابینهٔ سپهدار پس از فرمانفرما همین سیاست را نگاه داشت و کابینهٔ وثوق‌الدوله نیز آن را تا سقوط خود در ژوئن ۱۹۱۷ میلادی (خرداد و تیر ۱۲۹۶ خورشیدی) دنبال کرد. سایکس می‌نویسد که کابینهٔ علاءالسلطنه، که پس از وثوق‌الدوله آمد، از شناختن تفنگداران جنوب ایران سر باز زد. ویلسون می‌نویسد که این نیرو، که برای جای گرفتن به جای ژاندارمری ساخته شد، به گفتهٔ او تنها برای برقراری نظم و «نگاهداری بی‌طرفی ایران در جنوب» بود. شرح این نیرو در مدخل «تفنگداران جنوب ایران» آمده است.\n\nغنی می‌نویسد که ایران، کشوری که در جنگ شرکت نداشت، شاید بیش از هر کشور بی‌طرف دیگر، حتی بلژیک، آسیب دید و می‌خواست هیئتی به کنفرانس صلح پاریس بفرستد تا دست‌کم زیان‌های مادی خود را جبران کند. به نوشتهٔ او، بریتانیا کوشید این کوشش را ناکام بگذارد. بهار می‌نویسد که در سفر احمد شاه به اروپا «یک کلمه از دعاوی ایران دربارهٔ خسارت‌های جنگ و برهم زدن بی‌طرفی این مملکت پیش نرفت و کسی اعتنایی نکرد». بهار این ناکامی را به اختلاف میان احمد شاه و رئیس‌الوزرا نسبت می‌دهد.\n\nغنی شرح می‌دهد که در گفت‌وگوهای قرارداد ۱۹۱۹، سر پرسی کاکس، نمایندهٔ بریتانیا در این گفت‌وگوها، بر نامه‌ای پافشاری کرد که بر پایهٔ آن بریتانیا هزینهٔ نگاهداری سپاهیانی را نمی‌خواست که به گفتهٔ نامه «به سبب ناتوانی ایران در دفاع از بی‌طرفی خود» به ایران فرستاده بود و ایران نیز از غرامت آسیب‌هایی که این سپاهیان زده بودند چشم می‌پوشید. به نوشتهٔ غنی، این نامه راه را برای اتباع و شرکت‌های بریتانیایی باز می‌گذاشت که زیان‌های جنگی خود را از ایران بخواهند. غنی نتیجه می‌گیرد که شرکت نفت انگلیس و ایران می‌توانست برای آسیب لوله‌ها به جای عثمانی یا آلمان از ایران، کشوری که در جنگ شرکت نداشت، غرامت بخواهد.\n\nغنی در ص ۵۱ کتاب خود این داوری را گسترش می‌دهد. به نوشتهٔ او، کاکس و لرد کرزن، وزیر خارجهٔ بریتانیا، وثوق‌الدوله و فیروز، دو گفت‌وگوکنندهٔ ایرانی قرارداد، را به حل مسئلهٔ مرزها و غرامت جنگ امیدوار کردند. هنگامی که وثوق‌الدوله اصلاحی کوچک در مرز، مانند وضع اَرَبلار نزدیک ماکو، خواست، کاکس و کرزن بررسی آن را به آینده واگذاشتند و پس از امضای قرارداد خواسته‌های او را نادیده گرفتند. غنی می‌نویسد که کرزن و کاکس قصد نداشتند زیان‌های جنگی ایران را جبران کنند، ولی وثوق‌الدوله را باوراندند که اگر ایران از کوشش برای شنیده شدن در کنفرانس صلح دست بکشد، بریتانیا به دعوی ایران رسیدگی خواهد کرد. به داوری غنی، بریتانیا در عوض ایران را به امضای چشم‌پوشی از هر دعوی وادار کرد و خود از دعوی‌هایی چشم پوشید که غنی آن‌ها را «بی‌پایه» می‌خواند و برای فرستادن سپاه به نام «دفاع از بی‌طرفی ایران» طرح شده بود. غنی نتیجه می‌گیرد که بریتانیا با بهره‌گیری از برتری خود در برابر کشوری ویران و ورشکسته، نفوذ اخلاقی‌اش را در چشم ایرانیان کاست و به مخالفان قرارداد دستاویز تازه داد.\n\nاعلام بی‌طرفی آبان ۱۲۹۳ در تاریخ‌نگاری ایران نماد ناتوانی دولت قاجار در پاسداری از مرزهای کشور شد. غنی سخن هرولد نیکلسون، دیپلمات و نویسندهٔ بریتانیایی، را می‌آورد که ایران «در برابر تجاوزها و رنج‌هایی قرار گرفت که هیچ کشور بی‌طرف دیگری تحمل نکرد». غنی و ارفع، و به پیروی از آنان بیشتر تاریخ‌نگاری هوادار دوران پهلوی، این تجربه را زمینهٔ ضرورت دولتی توانا با ارتشی یکپارچه شمرده‌اند. در این روایت، بی‌طرفی ۱۲۹۳ نشان داد که اعلام حقوقی بی پشتوانهٔ نظامی ارزشی ندارد. در برابر، عبدالله مستوفی بی‌طرفی را حقی قانونی می‌داند که ایران آن را نگاه داشت و دیگران پایمالش کردند، و دولت‌آبادی آن را فرصتی می‌بیند که از دست رفت."},{"id":"kermanshah-provisional-1294","title":"مهاجرت و دولت موقت کرمانشاه","date":{"solarYear":1294,"solarMonth":10,"gregorianYear":1916,"gregorianMonth":1,"circa":true},"tier":"secondary","category":"political","summary":"دولت موقت کرمانشاهان حکومتی بود که گروهی از نمایندگان مجلس سوم، رهبران حزب دموکرات و اعتدالی و هواداران دولت‌های محور در جنگ جهانی نخست پس از مهاجرت از تهران در پاییز ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی) برپا کردند. رضاقلی‌خان نظام‌السلطنهٔ مافی، والی لرستان و فرمانروای غرب ایران، ریاست قوهٔ مجریهٔ این حکومت را بر عهده گرفت. آلمان و عثمانی هزینه و جنگ‌افزار آن را می‌پرداختند. هدف آن بیرون راندن سپاه روسیه و بریتانیا از ایران بود. این حکومت ارتشی از ژاندارم‌ها، مجاهدان و سواران ایلی فراهم آورد، اما در برابر سپاه روسیه به فرماندهی ژنرال نیکلای باراتوف دو بار کرمانشاهان را از دست داد. با گرفتن بغداد به دست بریتانیا در اسفند ۱۲۹۵ و عقب‌نشینی سپاه عثمانی، حکومت موقت از هم پاشید و رهبرانش به استانبول رفتند. میرزا یحیی دولت‌آبادی، که خود در کمیتهٔ کرمانشاهان عضو بود، گزارشی از درون این حکومت به جا گذاشته است و گزارش او منبع اصلی شناخت این رویداد است.","citations":[{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۳، ص ۳۰۸ تا ۳۴۰؛ ج ۴، ص ۱۰ تا ۱۱، ۲۶، ۳۸ تا ۳۹","text":"یحیی دولت‌آبادی در حیات یحیی رهبری نظام‌السلطنه، پیمان با آلمان، اردوی صحنه، تشکیل دولت موقت و فروپاشی آن را از درون روایت می‌کند."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۷۲ تا ۷۳ و ۸۹","text":"حسن ارفع در زیر فرمان پنج پادشاه از دولت آزاد ایران، پیوستن ژاندارم‌ها به آن و انحلال هنگ‌های ژاندارمری پس از جنگ می‌نویسد."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۹۱ و ۹۳","text":"سیروس غنی زندگی نظام‌السلطنه و مخالفت جورج کرزن با بازگشت او و سلیمان میرزا را می‌آورد."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۴۴۶ تا ۴۵۴، ۴۸۵ تا ۴۸۶ و ۵۴۴","text":"سر پرسی سایکس در تاریخ ایران مهاجرت از تهران، جنگ‌های غرب ایران، پیمان آلمان با نظام‌السلطنه و گزارش فون در گولتس را می‌آورد."}],"personIds":["yahya-dowlatabadi","farmanfarma-person","tabatabai"],"personDeeds":{"yahya-dowlatabadi":"عضو کمیتهٔ کرمانشاهان بود و در حکومت موقت غرب کشور نشست.","farmanfarma-person":"شاه را از پیوستن به مهاجران بازداشت.","tabatabai":"با گروه دوم نمایندگان به کرمانشاهان آمد."},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["دولت موقت کرمانشاه","مهاجرت کرمانشاه"],"context":"ایران در آغاز جنگ جهانی نخست بی‌طرفی خود را اعلام کرد، اما سپاه روسیه شمال کشور را در اختیار داشت و عثمانی و بریتانیا در غرب و جنوب می‌جنگیدند. سر پرسی سایکس، افسر بریتانیایی و نویسندهٔ «تاریخ ایران»، می‌نویسد که سپاه روسیه در بهار ۱۲۹۴ (مه ۱۹۱۵) در انزلی پیاده شد و تا رود کرج، در بیست‌وپنج مایلی تهران، پیش آمد. وزیرمختاران آلمان و اتریش، به نوشتهٔ سایکس، پایتخت را ترک کردند و رهبر دموکرات‌ها و گروهی از کارگزاران را با خود بردند. آنان امید داشتند سلطان احمد شاه قاجار نیز به آنان بپیوندد. سایکس روایت می‌کند که در ۲۴ آبان ۱۲۹۴ (۱۵ نوامبر ۱۹۱۵) پادشاه آمادهٔ رفتن به حضرت عبدالعظیم بود، اما وزیرمختاران روسیه و بریتانیا به او هشدار دادند که پیوستن به آلمان تاجش را به خطر می‌اندازد. به گفتهٔ سایکس، عبدالحسین میرزا فرمانفرما، شاهزادهٔ قاجار، پادشاه را از این کار بازداشت. مهاجران نخست به قم رفتند و «کمیتهٔ دفاع ملی» را در آنجا ساختند.\n\nدولت‌آبادی در جلد سوم «حیات یحیی» نظام‌السلطنه را مردی «متمول و مقتدر» می‌خواند که حکومت‌های مهم داشته و «با عزم و پردل» است. به نوشتهٔ او، نظام‌السلطنه پیش‌تر با بریتانیا رابطه داشت و بریتانیایی‌ها او را از هواداران خود می‌شمردند. دولت‌آبادی می‌افزاید که برخی گمان می‌بردند نظام‌السلطنه رابطهٔ پنهان خود را با بریتانیا نبریده است و برای خنثی کردن کار دشمنان به جنبش پیوسته است. سیروس غنی، تاریخ‌نگار، در «ایران و برآمدن رضاشاه» او را از خاندانی کرد در غرب ایران معرفی می‌کند که لقب خود را پس از درگذشت عمویش، رئیس‌الوزرای پیشین، گرفته بود. غنی می‌نویسد که نظام‌السلطنه در ۱۲۹۴، هنگامی که والی لرستان و خوزستان بود، حکومتی در تبعید برای جنگیدن در کنار آلمان و عثمانی ساخت.\n\nدولت‌آبادی می‌نویسد که میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک، رئیس‌الوزرا، با پیشرفت آلمان در اروپا و نفوذ آن در غرب و جنوب ایران، در نهان به آلمان و عثمانی روی خوش نشان داد. به روایت او، مستوفی‌الممالک سلطان احمد شاه قاجار و سه تن از وزیران را با خود همراه کرد و با وزیرمختاران آلمان، عثمانی و اتریش پیش‌نویس قراردادی برای ضمانت استقلال ایران و لغو پیمان‌های پیشین با روسیه و بریتانیا فراهم آورد. دولت‌آبادی می‌افزاید که آنان از بیم روسیه و بریتانیا جرئت امضای آن را نیافتند و روس‌ها پیش‌دستی کردند. سایکس نیز از «پیمان پنهان» مستوفی‌الممالک با آلمان یاد می‌کند و آن را مهم‌تر از پیمان نظام‌السلطنه می‌شمارد.","whatHappened":[{"title":"پیمان با آلمان","body":"دولت‌آبادی، که برای برانگیختن مردم به بروجرد رفته بود، چند هفته در انتظار نظام‌السلطنه ماند. به نوشتهٔ او، نظام‌السلطنه شرط پیوستن خود به جنگ را گرفتن ضمانت‌نامه‌ای از آلمان برای استقلال آیندهٔ ایران، تمامیت خاک آن و کمک مالی و جنگ‌افزار قرار داد. کنت کانیتس، وابستهٔ نظامی آلمان، این ضمانت‌نامه را امضا کرد. دولت‌آبادی ارزش آن را تردیدآمیز می‌داند، زیرا به گفتهٔ او، امضای «یک مأمور جزء نظامی» در کشوری بیگانه، به‌ویژه در هنگام شکست، اعتبار چندانی نداشت. سایکس از سوی دیگر می‌نویسد که آلمان ماهانه چهار هزار لیره به نظام‌السلطنه می‌داد و او را «رئیس جنبش ملی برای رهایی ایران» خواند. به نوشتهٔ سایکس، نظام‌السلطنه پذیرفت که بی‌درنگ چهار هزار سپاهی فراهم کند.","quotes":[{"original":"نظام‌السلطنه یکی از رجال بزرگ ایران امروز بشمار میرود.","speaker":"میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"روزنامه‌نگار و از رهبران حزب اعتدالی","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۳۰۸","date":"۱۲۹۴ خورشیدی (نوشته در روزهای مهاجرت)","context":"دولت‌آبادی در بروجرد نظام‌السلطنه را معرفی می‌کند و همان‌جا ایراد او را «اصرار در جمع مال» می‌داند."},{"original":"نظام‌السلطنه یک نوشته ضمانت‌نامه از آلمانها توسط کنت کانیتز گرفت که تا مدت بیست سال استقلال سیاسی و اقتصادی ایران را ضمانت داشته باشند.","speaker":"میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"روزنامه‌نگار و از رهبران حزب اعتدالی","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۳۱۵","date":"دی ۱۲۹۴ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی شرط نظام‌السلطنه را برای پیوستن به جنگ شرح می‌دهد و در ارزش آن تردید می‌کند."},{"original":"Nizam-u-Saltana, Governor of Kermanshah, was bought by monthly payments of £4000 and was appointed 'Chief of the National Movement for the Deliverance of Persia.'","translation":"نظام‌السلطنه، والی کرمانشاهان، را با پرداخت ماهانهٔ چهار هزار لیره خریدند و «رئیس جنبش ملی برای رهایی ایران» کردند.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"افسر بریتانیایی و فرماندهٔ پلیس جنوب","work":"تاریخ ایران، جلد دوم، «جستار پایانی»","workType":"تاریخ عمومی","page":"ج ۲، ص ۵۴۴","date":"۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی، ویراست سوم)","context":"سایکس بر پایهٔ اسناد منتشرشدهٔ آلمانی دستورهای فون در گولتس و پیمان آلمان با نظام‌السلطنه را بازگو می‌کند."},{"original":"Anarchy in Persia. Nothing to be done. Dust, Cupidity, and Cowardice. Vast expenditure and no return.","translation":"هرج‌ومرج در ایران. کاری نمی‌توان کرد. خاک، آز و بزدلی. هزینه‌ای هنگفت و بی‌هیچ بازدهی.","speaker":"فیلدمارشال کولمار فون در گولتس","speakerTitle":"فرماندهٔ آلمانی نیروهای عثمانی در عراق و ایران","work":"گزارش به برلین (به نقل سر پرسی سایکس، تاریخ ایران)","workType":"گزارش نظامی","page":"ج ۲، ص ۵۴۴","date":"بهمن ۱۲۹۴ خورشیدی (فوریهٔ ۱۹۱۶)","context":"فون در گولتس پس از رسیدن به کرمانشاهان نیروی ایرانی را بسیار کمتر از وعده‌ها یافت."},{"original":"اگر نظام‌السلطنه شخص وطن‌پرست با جرئتی بود میتوانست از اغراض خصوصی اشخاص در مقابل مصالح وقت جلوگیری کند اما نبود و نکرد و وقت بسی پرقیمت بباطل گذشت.","speaker":"میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"عضو کمیتهٔ کرمانشاهان","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۳۳۵","date":"۱۲۹۴ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی تأخیر در تشکیل هیئت دولت موقت را بر اثر کشمکش دموکرات‌ها و اعتدالیون روایت می‌کند."},{"original":"از نظام‌السلطنه و عقیده باطنی او که بدفع‌الوقت کننده شبیه‌تر بود تا بیک مدافع جدی بیش از این کار ساخته نبود.","speaker":"میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"عضو کمیتهٔ کرمانشاهان","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۳۳۹","date":"بهمن ۱۲۹۴ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی پیش از نخستین سقوط کرمانشاهان دربارهٔ رهبری نظام‌السلطنه داوری می‌کند."},{"original":"In view of the impossibility of resisting the foreign forces occupying the country, the Iranian Government announced its readiness to enter the war on the side of the Allies, but the latter refused this offer, which fact was considered in Iran to mean that the Allies had already decided to divide the country.","translation":"دولت ایران، چون ایستادگی در برابر نیروهای بیگانهٔ اشغالگر را ناممکن می‌دید، آمادگی خود را برای ورود به جنگ در کنار متفقین اعلام کرد، اما متفقین این پیشنهاد را نپذیرفتند و ایرانیان این را به این معنا گرفتند که متفقین تقسیم کشور را از پیش تصمیم گرفته‌اند.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ژاندارمری","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۷۳","date":"۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی، سال نشر)","context":"ارفع زمینه‌ای را بازگو می‌کند که بسیاری از ایرانیان را به مهاجرت و همکاری با دولت‌های محور کشاند."}]},{"title":"از بروجرد تا صحنه","body":"سپاه روسیه در ۱۷ آذر ۱۲۹۴  به همدان رسید. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، ماژور دوماره، افسر سوئدی ژاندارمری، شهر را بی‌جنگ تخلیه کرد. روس‌ها پس از همدان ساوه و قم را گرفتند و مجاهدان در رباط‌کریم شکستی سنگین خوردند. کمیتهٔ دفاع ملی به کاشان رفت. در تهران، مستوفی‌الممالک ناچار استعفا داد و فرمانفرما رئیس‌الوزرا شد. نظام‌السلطنه در ۱۳ دی ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی) از بروجرد به سوی صحنه رفت تا آنجا را اردوگاه عمومی سازد. دولت‌آبادی، که همراه اردو بود، شمار آن را بیش از سه هزار تن نمی‌داند. به نوشتهٔ او، بخشی از اردو خانوادهٔ نظام‌السلطنه بود که به عراق عرب می‌رفت. او سواران لرستانی را، به‌ویژه سواران طایفهٔ حسنوند، «جمع غارتگر» می‌خواند. دولت‌آبادی سنگرهای گردنهٔ بیدسرخ را چنان استوار دید که گمان نمی‌کرد دشمن بتواند از آن بگذرد."},{"title":"فون در گولتس در کرمانشاهان","body":"به نوشتهٔ سایکس، فیلدمارشال کولمار فون در گولتس، فرماندهٔ آلمانی نیروهای عثمانی در عراق، در دی ۱۲۹۴ با ستادی بزرگ و نیرویی عثمانی به کرمانشاهان رسید. به او گفته بودند که سی‌وپنج هزار ایرانی برای آلمان می‌جنگند، اما تنها حدود ۲۵۰۰ ژاندارم و دو هزار سرباز تازه‌کار یافت. سایکس می‌افزاید که ایل‌ها، برخلاف تضمین نظام‌السلطنه، برنخاستند. در همین زمان، شاهزاده هاینریش رویس، وزیرمختار آلمان، کنار رفت و دکتر واسل جای او را گرفت. دولت‌آبادی می‌نویسد که واسل مأمور بود با ایرانیان مهاجر «دولت موقتی» بسازد که آلمان و متحدانش آن را به رسمیت بشناسند و پس از رهایی سلطان احمد شاه قاجار از محاصرهٔ روسیه و بریتانیا، قراردادهایش را به پیمان رسمی بدل کنند."},{"title":"برپایی دولت موقت","body":"بخشی از نمایندگان مجلس سوم، که بیشترشان دموکرات بودند، پیش‌تر به کرمانشاهان رسیده بودند. دولت‌آبادی به اصرار کمیتهٔ کرمانشاهان به عضویت آن درآمد و صندوق مالیه‌ای با حساب منظم برای آن ساخت. پس از آن، گروه دوم نمایندگان، که بیشترشان اعتدالی بودند، همراه سید محمد طباطبایی، از رهبران روحانی جنبش مشروطه، به کرمانشاهان آمدند. نمایندگان مجمعی ساختند، طباطبایی را به احترام به ریاست برگزیدند و ریاست قوهٔ مجریه را به نظام‌السلطنه سپردند. کشمکش دو حزب بر سر سهم هر یک تشکیل هیئت دولت را به تأخیر انداخت. سرانجام هیئتی ساخته شد که در آن شاهزاده سلیمان میرزا اسکندری، رهبر دموکرات‌ها و رئیس کمیتهٔ دفاع ملی، و میرزا محمدصادق طباطبایی، رهبر اعتدالیون، که هنوز در بروجرد بودند، وزیر داخله و عدلیه شدند. میرزا محمدعلی‌خان، معروف به «کلوپ»، وزیر مالیه شد و محمدعلی‌خان مافی، پسر نظام‌السلطنه، وزارت خارجه را گرفت.\n\nدولت‌آبادی خود نمایندگی چند نماینده را بیرون از محل قانونی مجلس «رسمی» نمی‌داند. او می‌پرسد که اگر اکثریت همهٔ نمایندگان نیز بیرون از مجلس رسمیت ندارد، اکثریت گروهی کوچک از آنان چه رسمیتی دارد."},{"title":"سستی دفاع و نخستین سقوط کرمانشاهان","body":"دولت‌آبادی شکست کرمانشاهان را حاصل چند عامل می‌داند. به نوشتهٔ او، نظام‌السلطنه از صحنه به کرمانشاهان رفت و سرگرم کارهای شهری و تشکیل دولت شد. وزیرمختار آلمان و سرهنگ بوپ، افسر آلمانی، نیز به کرمانشاهان رفتند. ژاندارم‌ها حقوق نمی‌گرفتند و گروهی از آنان گریختند. سواران ایلی برای گرفتن حقوق خود سنگرها را رها کردند و به کرمانشاهان آمدند. فشنگ نیز به سبب خلف وعدهٔ آلمان یا جلوگیری عثمانی از رسیدن مهمات کمیاب شد. ماژور دوماره، که نگهداری نهاوند را بر عهده داشت، به نوشتهٔ دولت‌آبادی، با میخوارگی و بی‌خبری سپاهیانش اردوی خود را پراکنده کرد. روس‌ها پس از گرفتن نهاوند راه دیگری به کرمانشاهان یافتند و سنگرهای بیدسرخ بی‌اثر شد. سایکس می‌نویسد که فون در گولتس در بهمن ۱۲۹۴ وضع را در گزارشی کوتاه چنین وصف کرد: «هرج‌ومرج در ایران. کاری نمی‌توان کرد». به نوشتهٔ سایکس، چند روز پس از این گزارش روس‌ها آلمانی‌ها را از کرمانشاهان بیرون راندند و کارگاه‌های جنگ‌افزارشان را ویران کردند."},{"title":"قصر شیرین و کوت‌العماره","body":"حکومت موقت به قصر شیرین رفت. دولت‌آبادی در جلد چهارم «حیات یحیی» از ناامیدی آن روزها سخن می‌گوید. به نوشتهٔ او، علی‌اکبرخان سردار مقتدر سنجابی، که یکی از سنگرهای مهم در برابر روس‌ها را در دست داشت، اعلامیه‌ای بر دیوارهای قصر شیرین زد که اگر تا ده روز پول و جنگ‌افزار نرسد، به کوه‌ها خواهد رفت. نظام‌السلطنه و همراهانش به خانقین و سپس به بغداد رفتند. کلنل محمدتقی‌خان آذربایجانی، افسر ژاندارمری، با دویست ژاندارم برگزیده و همراهی سلطان حبیب‌الله‌خان شیبانی روس‌ها را در نزدیکی خانقین عقب نشاند. دولت‌آبادی نامه‌ای با عنوان «یگانه امید ما» در ستایش او نوشت. در اردیبهشت ۱۲۹۵ (اواخر آوریل ۱۹۱۶)، به نوشتهٔ دولت‌آبادی، سیزده هزار سپاهی بریتانیا در کوت‌العماره به عثمانی تسلیم شدند و پیشروی روس‌ها به سوی خانقین هدف خود را از دست داد."},{"title":"بازگشت با سپاه عثمانی","body":"پس از کوت‌العماره، عثمانی نیروهای آزادشده را به ایران فرستاد. سایکس شمار آنان را دوازده هزار پیاده، چهار هزار سوار و ۵۴ توپ می‌نویسد و نیروی روسیه را شش هزار پیاده، شش هزار قزاق و ۱۹ توپ برمی‌شمارد. روس‌ها در تابستان ۱۲۹۵ کرمانشاهان و سپس همدان را تخلیه کردند و تا رشته‌کوه سلطان‌بلاغ عقب نشستند. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، آلمان دیگر در کار ایران مستقیم دخالت نمی‌کرد و هر اقدامی از راه عثمانی انجام می‌شد. وزارت جنگ عثمانی بر پایهٔ قراردادی که با نظام‌السلطنه در بغداد بسته بود، با روس‌ها می‌جنگید. دولت‌آبادی می‌افزاید که سپاه عثمانی در آغاز می‌خواست به سوی تهران برود، اما از این کار چشم پوشید و به سوی بیجار و کردستان رفت."},{"title":"فروپاشی","body":"سپاه بریتانیا در اسفند ۱۲۹۵ (مارس ۱۹۱۷) بغداد را گرفت. سایکس می‌نویسد که عثمانی‌ها در همان روز کرمانشاهان را تخلیه کردند و پس از ایستادگی در گردنهٔ پاتاق، در ۱۱ فروردین ۱۲۹۶ (۳۱ مارس ۱۹۱۷) خسته و گرسنه به قصر شیرین رسیدند. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، سپاه عثمانی و ایرانی از همدان عقب کشید و به سوی موصل رفت. مهاجران، از دموکرات و اعتدالی و نماینده و نظامی، در پی آن به خاک عثمانی رفتند و کم‌کم به استانبول رسیدند. دولت‌آبادی می‌نویسد که با پایان جنگ‌های غرب ایران «حکومت موقتی نظام‌السلطنه» برهم خورد. سلیمان میرزا و گروهی از دموکرات‌ها به ایل سنجابی پناه بردند و سردار مقتدر یک ماه از آنان پذیرایی کرد. نظام‌السلطنه با همراهانش به استانبول رفت."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"میرزا یحیی دولت‌آبادی، روزنامه‌نگار و از رهبران اعتدالی، به مهاجرت با امید پیوست و با سرخوردگی از آن کناره گرفت. او نظام‌السلطنه را «دفع‌الوقت‌کننده» می‌خواند و بر این باور است که مردی با کفایت‌تر می‌توانست کاستی‌ها را برطرف کند. دولت‌آبادی کشمکش‌های حزبی و «خیال وزارت موهوم» را نیز از عوامل شکست می‌شمارد. با این همه، او از دلیری افسران ایرانی ژاندارمری، به‌ویژه کلنل محمدتقی‌خان آذربایجانی، به نیکی یاد می‌کند.\n\nسر پرسی سایکس مهاجرت را حاصل پول و دسیسهٔ آلمان می‌داند. او می‌نویسد که نظام‌السلطنه را با مقرری ماهانه «خریدند» و افسران سوئدی ژاندارمری «شرف خود را به طلای آلمان فروخته بودند». داوری سایکس دیدگاه فرماندهٔ بریتانیایی پلیس جنوب است که خود در برابر همین نیروها می‌جنگید.\n\nحسن ارفع، که در آن سال‌ها افسر جوانی بود، در «زیر فرمان پنج پادشاه» این حکومت را «دولت آزاد ایران» می‌نامد. ارفع می‌نویسد که نیروهای ژاندارمری از اصفهان و بروجرد به آن پیوستند و پس از جنگ با روس‌ها به کرمانشاهان رسیدند. به نوشتهٔ او، ایرانیان رد پیشنهاد ایران برای پیوستن به متفقین را نشانهٔ آن دانستند که متفقین بر تقسیم ایران تصمیم گرفته‌اند. ارفع می‌افزاید که رویدادهای بعدی این گمان را درست درآورد."}],"aftermath":"فروپاشی دولت موقت پایان تلاش ایرانیان برای بیرون راندن روسیه و بریتانیا با تکیه بر دولت‌های محور بود. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، بریتانیا پس از آن در جنوب پلیس جنوب را ساخت و میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله را با کمک ماهانهٔ سیصد هزار تومان به ریاست وزرا رساند. شرح پلیس جنوب در مدخل «پلیس جنوب» آمده است. بیشتر ژاندارم‌های غرب ایران پس از جنگ منحل شدند. به نوشتهٔ ارفع، از شش هنگ ژاندارمری پنج هنگ به عثمانی پیوسته بودند و پس از جنگ منحل شدند. سلیمان میرزا و نظام‌السلطنه پس از جنگ به ایران بازگشتند. به نوشتهٔ غنی، جورج کرزن، وزیر خارجهٔ بریتانیا، با بازگشت آنان مخالف بود، اما سرانجام با بی‌میلی پذیرفت. سلیمان میرزا در ۱۲۹۹ وزیر عدلیهٔ کابینهٔ سپهدار رشتی شد. نظام‌السلطنه نیز بعدها والی خراسان شد. به نوشتهٔ غنی، محمدتقی‌خان پسیان، که در کرمانشاهان آوازه یافته بود، بعدها در خراسان با دولت مرکزی درافتاد و در درگیری با ایل‌های آن سامان کشته شد."},{"id":"swedish-gendarmerie","title":"ژاندارمری دولتی و افسران سوئدی","date":{"solarYear":1290,"gregorianYear":1911,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1299,"gregorianYear":1921,"circa":true},"tier":"secondary","category":"political","summary":"ژاندارمری دولتی نخستین نیروی نوین راه‌داری و امنیت روستایی ایران بود. دولت مشروطه این نیرو را در سال‌های مجلس دوم، با یاری هیئتی از افسران سوئدی، زیر نظر وزارت داخله بنیاد نهاد. هیئت سوئدی به سرکردگی سرگرد یالمار یالمارسون در امرداد ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی) به تهران رسید. پس از برکناری مورگان شوستر، خزانه‌دار کل آمریکایی، دولت افسران و افراد ژاندارمری خزانه را به این نیرو سپرد و ژاندارمری در دو سال به نزدیک شش هزار تن رسید. سرلشکر حسن ارفع، که خود در همان سال‌ها به خدمت نظام درآمد، ژاندارمری را «به‌مراتب کارآمدترین» نیروی کشور می‌خواند. در جنگ جهانی نخست بیشتر افسران سوئدی و ایرانی ژاندارمری به سوی آلمان و عثمانی گراییدند، در شیراز و چند شهر دیگر کنسولگری‌ها و بانک‌های متفقین را گرفتند و در کوچ ملیون به قم و کرمانشاه ستون نظامی «مهاجرت» شدند. پس از شکست مهاجرت، بریتانیا ژاندارمری فارس را در پلیس جنوب ادغام کرد و دولت ایران باقی‌ماندهٔ نیرو را در تهران با نام «قوای تأمینیه» یا «امنیه» از نو سامان داد. میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله، رئیس‌الوزرا، این نیرو را گسترش داد و در آستانهٔ رویداد سوم اسفند ۱۲۹۹ شمار آن به نزدیک ده هزار تن رسید. افسران ژاندارمری در آن رویداد با سید ضیاءالدین طباطبایی و رضاخان، فرمانده دیویزیون قزاق، همراه شدند و رضاخان سردار سپه در ۱۳۰۰ خورشیدی ژاندارمری را با دیویزیون قزاق در ارتش یکپارچهٔ ایران درآمیخت. بسیاری از افسران پرورش‌یافتهٔ ژاندارمری بعدها در ارتش شاهنشاهی به درجه‌های بلند رسیدند.","citations":[{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۴۷ و ۵۱ تا ۵۲ و ۷۲","text":"ارفع دربارهٔ سپاه دولتی، کارآمدی ژاندارمری، درگیری ژاندارم و بختیاری در تهران و رفتن ژاندارم‌ها به قم و همدان."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۴۳۱، ۴۳۷، ۴۴۵ تا ۴۴۷، ۴۵۱ و ۴۶۹ تا ۴۷۱","text":"سر پرسی سایکس در تاریخ ایران سامان ژاندارمری سوئدی، کار آن در فارس و پیوستن بخشی از آن به پلیس جنوب را روایت می‌کند."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۱۵، ۳۱، ۴۰، ۵۶ و ۱۵۲","text":"غنی دربارهٔ برپایی ژاندارمری، قوام‌السلطنه، وثوق‌الدوله، کمیسیون دیکسن و افسران رویداد سوم اسفند."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۵۸۱ و ۵۸۵ تا ۵۹۱","text":"فیروز کاظم‌زاده در روسیه و بریتانیا در ایران برپایی ژاندارمری و کشمکش آن با دو همسایه را بر پایهٔ اسناد دیپلماتیک بازمی‌سازد."},{"sourceId":"shuster-strangling","locus":"ص ۹۷ تا ۱۰۱","text":"شوستر، اختناق ایران، دربارهٔ ژاندارمری خزانه و ماجرای استوکس."},{"sourceId":"wilson-loyalties","locus":"ص ۳۶ و ۱۶۱ تا ۱۶۴","text":"آرنولد ویلسون در وفاداری‌ها ژاندارمری را در غرب ایران در سال‌های جنگ وصف می‌کند."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، برگ ۳۶۹، ۳۸۱ و ۵۲۴؛ ج ۳، برگ ۳۸، ۵۲ و ۱۲۹","text":"مستوفی دربارهٔ ژاندارمری خزانه، یالمارسون، قوای تأمینیه و آق‌اولی."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۳، برگ ۱۹۱، ۲۲۹، ۲۶۵ و ۲۸۴؛ ج ۴، برگ ۱۰ و ۱۱۵ تا ۱۱۸","text":"دولت‌آبادی دربارهٔ ژاندارمری، رقابت با قزاق و لشکرکشی کاشان."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، برگ ۴۸ تا ۵۰ و ۷۳","text":"بهار دربارهٔ ادوال، مهاجرت و اعتراض افسران ژاندارمری به گزارش کمیسیون."},{"sourceId":"hedayat","locus":"برگ ۳۳۵ تا ۳۳۹","text":"هدایت دربارهٔ ژاندارمری فارس در دوران حکومت خود."},{"sourceId":"iranica-gendarmerie","locus":"مقالهٔ کامل","text":"استفانی کرونین در دانشنامهٔ ایرانیکا برپایی ژاندارمری و رسیدن هیئت سوئدی را شرح می‌دهد. او سال برپایی را ۱۹۱۰ میلادی و غنی و ارفع آن را ۱۹۱۱ می‌نویسند."}],"personIds":["mohammad-ali-person","ahmad-qavam","salar-al-dowleh"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"در بازگشت ۱۲۹۰، ژاندارمری در دفع او به کار رفت.","ahmad-qavam":"در وزارت داخلهٔ او ژاندارمری سامان گرفت.","salar-al-dowleh":"ژاندارمری در دفع شورش او به کار رفت."},"personTitles":{"mohammad-ali-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["ژاندارمری سوئدی","افسران سوئدی"],"context":"ایران در آغاز دوران مشروطه نیروی نظامی کارآمدی نداشت. سرلشکر حسن ارفع، که بعدها افسر ارتش شد، در کتاب خاطرات خود، «زیر فرمان پنج پادشاه»، سپاه دولتی آن روزگار را از درون وصف می‌کند. ارفع می‌نویسد که فرماندهان فوج‌ها در روز سان، برای پر کردن صف‌ها، سربازان پراکنده را گرد می‌آوردند و برای چند شاهی کارگران و ولگردان را یک‌روزه اجیر می‌کردند و جامه و تفنگ انبار فوج را بر تنشان می‌کردند. به نوشتهٔ ارفع، توپخانه اسب نداشت و حتی در تهران برای مشق توپخانه اسب‌های کالسکهٔ اصطبل سلطنتی را به وام می‌گرفتند. او نتیجه می‌گیرد که این سپاه توان رویارویی با ایلات پرشمار و بهتر مسلح را نداشت و دولت ناچار بود ایل‌های سرکش را با گفت‌وگو یا با برانگیختن ایل‌های رقیب آرام کند.\n\nتنها نیروی نیمه‌کارآمد کشور بریگاد قزاق بود. سیروس غنی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «ایران و برآمدن رضاشاه»، می‌نویسد که افسران روس تا پایان ۱۲۹۹ همواره فرماندهی این بریگاد را در دست داشتند. میرزا یحیی دولت‌آبادی، روزنامه‌نگار، آموزگار و از رهبران حزب اعتدالی، در کتاب «حیات یحیی» بریگاد قزاق را نیرویی «کاملاً در دست روس» می‌خواند، هرچند یادآور می‌شود که در میان قزاقان ایرانیان میهن‌دوست نیز یافت می‌شدند.\n\nناامنی راه‌های بازرگانی جنوب انگیزهٔ مستقیم برپایی ژاندارمری بود. سر پرسی سایکس، افسر بریتانیایی و نویسندهٔ «تاریخ ایران»، می‌نویسد که در ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی) دسته‌های راهزن راه کاروان‌روی بوشهر، شیراز و اصفهان را یکسره بستند. به نوشتهٔ سایکس، اسماعیل‌خان صولت‌الدوله، ایلخان قشقایی، در شیراز آشوب‌هایی برانگیخت تا ابراهیم‌خان قوام‌الملک، کلانتر موروثی شیراز و رئیس ایلات خمسه، را بی‌اعتبار کند. سایکس می‌افزاید که دولت بریتانیا، به سبب زیان روزافزون بازرگانی خود، پافشاری کرد که نیروی کوچکی از سربازان بریتانیایی برای آرام کردن منطقه به ایران بیاید، و در پاییز ۱۲۹۰ سواران هنگ «سنترال ایندیا هورس» این مأموریت را بر عهده گرفتند. مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)، که بعدها والی فارس و سپس رئیس‌الوزرا شد، در کتاب «خاطرات و خطرات» گزارش می‌دهد که دولت بریتانیا دو سال پیش از آن پیشنهاد کرده بود که ژاندارمری جنوب به دست افسران انگلیسی سامان یابد.\n\nدولت ایران برای سامان دادن به نیروی تازه به دولتی بی‌طرف روی آورد. فیروز کاظم‌زاده، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «روس و انگلیس در ایران»، بر پایهٔ اسناد دیپلماتیک روسیه و بریتانیا می‌نویسد که سن‌پترزبورگ و لندن از چشم‌انداز اداره شدن وزارت مالیه به دست فرانسویان، آموزش ژاندارمری به دست ایتالیاییان و آموزش سپاه به دست اتریشیان خشنود نبودند. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، آناتولی نراتوف، معاون وزارت خارجهٔ روسیه، و هیو اوبرن، کاردار بریتانیا، توافق کردند که دولت ایران را از به کار گرفتن اتباع هر دولتی جز دولت‌های کوچک بازدارند. استفانی کرونین، تاریخ‌نگار ارتش ایران، در مقالهٔ «ژاندارمری» در «دانشنامهٔ ایرانیکا» می‌نویسد که روس و انگلیس هیئت ایتالیایی را، که نخستین انتخاب دولت ایران بود، به همین دلیل رد کردند و دولت ایران از سوئد افسر خواست.\n\nمنابع دربارهٔ موضع دو دولت بزرگ همداستان نیستند. غنی می‌نویسد که دولت ایران در ۱۲۸۹ از دولت سوئد برای سامان دادن به پلیس راه‌ها یاری خواست و اندیشهٔ این کار را روس‌ها پیش نهاده بودند. به نوشتهٔ غنی، بریتانیا با چنین نیرویی موافق نبود، اما مخالفتی هم نکرد. سایکس، به‌عکس، می‌نویسد که بریتانیا از خواست دولت ایران برای برپایی ژاندارمری با افسران سوئدی پشتیبانی کرد. سایکس این کار را خطا می‌شمارد و استدلال می‌کند که چون روس‌ها در شمال نزدیک به یک نسل بریگاد قزاق را اداره کرده بودند، سزاوار بود بریتانیا نیز این کار را به افسران بریتانیایی بسپارد. او می‌نویسد که این خطا برای بریتانیا «بسیار گران» تمام شد.","whatHappened":[{"title":"رسیدن هیئت سوئدی","body":"بیست افسر سوئدی در امرداد ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی) به تهران رسیدند. سایکس می‌نویسد که این افسران کشور، مردم و زبان ایران را نمی‌شناختند و با مسلمانان کار نکرده بودند. به نوشتهٔ سایکس، دولت روسیه، که نگران جایگاه بریگاد قزاق بود، با چشم دوستی به نیروی تازه نمی‌نگریست، و دولت ایران، هرچند کامیابی ژاندارمری را می‌خواست، مواجب را بسیار نامنظم می‌پرداخت. سایکس می‌افزاید که سفارت بریتانیا، به‌عکس، با پیش‌پرداخت پول و یاری‌های دیگر از ژاندارمری پشتیبانی کرد، زیرا می‌دانست که اگر این نیرو نظم را برنگرداند، ایران ممکن است به ولایت‌هایی پراکنده و راهزن‌زده بدل شود.\n\nکرونین در «ایرانیکا» می‌نویسد که سرگرد یالمار یالمارسون سرکردگی هیئت را بر عهده داشت و هیئت مأموریت یافت تا برای ژاندارمری، که وظیفهٔ نخستش پاسداری از شاهراه‌ها و راه‌ها بود، زیر نظر وزارت داخلهٔ ایران افسر و مربی فراهم کند. غنی یادآور می‌شود که احمد قوام (قوام‌السلطنه) در آن هنگام وزیر داخله بود، ژاندارمری در دوران وزارت او سامان یافت و قوام از همین راه نام مدیری کاردان را به دست آورد.","quotes":[{"original":"The Gendarmerie comprised at that time about 6000 men in all. It was by far the most efficient force. It had been organised in 1911 by a mission of Swedish officers engaged by the Constitutionalist Government.","translation":"ژاندارمری در آن هنگام روی هم رفته نزدیک به شش هزار تن بود. این نیرو به‌مراتب کارآمدترین نیرو بود. هیئتی از افسران سوئدی، که دولت مشروطه به خدمت گرفته بود، آن را در ۱۹۱۱ سامان داده بود.","speaker":"سرلشکر حسن ارفع","speakerTitle":"افسر گارد سلطنتی در ۱۲۹۳، بعدها افسر ارتش","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۱","date":"۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی، سال نشر)","context":"ارفع پس از ورود به خدمت نظام در ۱۲۹۳ نیروهای مسلح ایران را یک‌به‌یک برمی‌شمارد و ژاندارمری را با سپاه دولتی و قزاق‌خانه می‌سنجد."},{"original":"Meanwhile the British had supported the wish of the Persian Government to create a gendarmerie under Swedish officers, although, in view of the fact that in the north a Cossack brigade trained by Russian officers had been in existence for nearly a generation, it would have been fitting to entrust this task to British officers. The mistake then made cost us very dear.","translation":"در این میان بریتانیا از خواست دولت ایران برای برپایی ژاندارمری زیر فرمان افسران سوئدی پشتیبانی کرده بود، هرچند با توجه به اینکه در شمال بریگاد قزاقی که افسران روس آموزش داده بودند نزدیک به یک نسل وجود داشت، سزاوار بود این کار به افسران بریتانیایی سپرده شود. خطایی که آن روز کردیم برای ما بسیار گران تمام شد.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"سرتیپ بریتانیایی، فرمانده پلیس جنوب و تاریخ‌نگار","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ج ۲، ص ۴۶۹","date":"۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی، ویرایش سوم)","context":"سایکس در آغاز فصل «بازگرداندن نظم به جنوب ایران» ریشه‌های ژاندارمری سوئدی را بازمی‌گوید و تصمیم بریتانیا را نقد می‌کند."},{"original":"The fundamental error of the Swedes was that they built posts, large and small, along the route to be protected, and garrisoned them with large or small bodies of troops. The smallest posts, situated about four or five miles apart, being held by only eight men, offered a tempting bait to the tribesmen, who frequently captured them and seized the coveted rifles without loss.","translation":"خطای بنیادی سوئدیان این بود که در طول راهی که باید پاس داشته می‌شد پاسگاه‌های بزرگ و کوچک ساختند و دسته‌های بزرگ یا کوچک سرباز در آن‌ها گذاشتند. کوچک‌ترین پاسگاه‌ها، که هر چهار یا پنج میل یکی بود و تنها هشت تن آن را نگاه می‌داشتند، طعمه‌ای وسوسه‌انگیز برای ایلیاتی‌ها بود که بارها آن‌ها را می‌گرفتند و تفنگ‌های دلخواه خود را بی‌آنکه کسی از دست بدهند به چنگ می‌آوردند.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"سرتیپ بریتانیایی، فرمانده پلیس جنوب و تاریخ‌نگار","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ج ۲، ص ۴۷۰","date":"۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی، ویرایش سوم)","context":"سایکس روش سوئدیان را در پاسداری از راه بوشهر و شیراز می‌سنجد و آن را با روش ستون‌های سیار پلیس جنوب مقایسه می‌کند."},{"original":"کلنل یالمارسن سوئدی افسر منظم صحیح‌العمل وظیفه‌شناس، کار ژاندارمری را خیلی پیش برده و افراد کاری و افسران با انضباط تربیت کرده و در اکثر جاها عده‌ای از این قوه موجود و ممکن بود بجای بختیاریها از آنها استفاده کنند. ولی آقایان زیر بار نمی‌رفتند.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من، جلد دوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۲، برگ ۳۸۱","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ سال‌های ۱۲۹۰ تا ۱۲۹۲","context":"مستوفی از زورگویی سرداران بختیاری در حکومت ولایت‌ها گلایه می‌کند و ژاندارمری یالمارسون را جانشین شایستهٔ سواران بختیاری می‌شمارد."},{"original":"قوه نظامی دولت هم صفر شده دو قوه قزاق و ژاندارمری هم در واقع مستند است بروس و انگلیس و قوه اجنبی شمرده میشود گرچه ژاندارمری بایرانی بودن نزدیکتر است تا قزاق.","speaker":"میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"روزنامه‌نگار، آموزگار و از رهبران حزب اعتدالی","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، برگ ۲۶۵","date":"دربارهٔ تابستان ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی)","context":"دولت‌آبادی در آستانهٔ تاجگذاری احمد شاه قاجار نیروهای سیاسی و نظامی کشور را یک‌به‌یک می‌سنجد."},{"original":"اختلاف کلمه مابین این دو قوه بجائی کشید که یک قزاق و یک ژاندارم در یک رهگذر که بهم برمیخوردند مثل دو نفر جنگجو بیکدیگر نگاه میکردند و میگذشتند.","speaker":"میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"روزنامه‌نگار، آموزگار و از رهبران حزب اعتدالی","work":"حیات یحیی، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، برگ ۲۸۴","date":"دربارهٔ آغاز جنگ جهانی نخست، ۱۲۹۳ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی رقابت قزاق‌خانهٔ هوادار روسیه و ژاندارمری را از سرچشمه‌های بحران کشور در سال‌های جنگ می‌شمارد."},{"original":"دیدن این عقاب تق و لق مرا از دیدار قیافهٔ با جرأت کلنل ادوال، رئیس تشکیلات ژاندارمری که می‌گفت: روز انتقام فرا رسید! منصرف کرد.","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد اول","workType":"تاریخ‌نگاری و خاطرات","page":"ج ۱، برگ ۴۹","date":"شب [۲۲ آبان ۱۲۹۴ خورشیدی]","context":"بهار شب جلسهٔ هیئت وزرا در کاخ ابیض را، در آستانهٔ کوچ ملیون به قم، یاد می‌کند و از روحیهٔ فرمانده سوئدی ژاندارمری می‌گوید."},{"original":"فضل‌الله خان افسر رشید فهمیده‌ای از کار در آمده بود... درهرحال همه او را دوست میداشتند و آیندهٔ درخشانی برای او پیش‌بینی میکردند. در کابینهٔ وثوق‌الدوله اکثر نقشه‌های توسعهٔ امنیه بتوسط او انجام میشد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، برگ ۱۲۹","date":"دربارهٔ نوروز ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)","context":"مستوفی، که خود آق‌اولی را به ژاندارمری خزانه معرفی کرده بود، از خودکشی این افسر در اعتراض به طرح کمیسیون دیکسن یاد می‌کند."},{"original":"Public anger reached higher pitch with the suicide of Col. Fazlollah Aqevli, a respected Gendarme officer and the ranking Iranian military officer assigned to the Dickson Commission.","translation":"خشم مردم با خودکشی سرهنگ فضل‌الله آق‌اولی، افسر محترم ژاندارمری و ارشدترین افسر نظامی ایرانی کمیسیون دیکسن، به اوجی تازه رسید.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"ص ۵۶","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی، سال نشر)","context":"غنی واکنش مردم تهران را به کار کمیسیون نظامی قرارداد ۱۹۱۹ گزارش می‌کند."},{"original":"Notwithstanding its patronage by Britain and the suspicion which this engendered in certain nationalist circles, the Gendarmerie had, from its birth, always been clearly identified with Persian constitutionalism and the struggle for national unity and independence.","translation":"ژاندارمری، با وجود پشتیبانی بریتانیا و بدگمانی‌ای که این پشتیبانی در برخی محافل ملی برمی‌انگیخت، از روز زادن همواره آشکارا با مشروطه‌خواهی ایرانی و پیکار برای یگانگی و استقلال ملی شناخته می‌شد.","speaker":"استفانی کرونین","speakerTitle":"تاریخ‌نگار ارتش ایران","work":"مقالهٔ «ژاندارمری»، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"بخش «دوران سوئدی»","date":"۱۳۷۹ خورشیدی (۲۰۰۰ میلادی، نشر نخست)","context":"کرونین گرایش ژاندارمری به آلمان را در سال‌های جنگ جهانی با پیوند دیرینهٔ آن با ملیون توضیح می‌دهد."}]},{"title":"ژاندارمری خزانه و ماجرای استوکس","body":"هم‌زمان با کار هیئت سوئدی، مورگان شوستر، خزانه‌دار کل آمریکایی، نیروی جداگانه‌ای برای گردآوری مالیات طراحی کرد. شوستر در کتاب «اختناق ایران» می‌نویسد که از مدتی پیش طرح نیروی ژاندارمری ویژه‌ای را در سر داشت که زیر فرمان مستقیم او باشد و با مأموران کشوری خزانه در گردآوری مالیات‌ها همکاری کند. شوستر می‌افزاید که ژاندارمری موجود دولت بیرون از تهران و چند شهر بزرگ تقریباً به اندازهٔ سپاه دولتی «افسانه‌ای» بود. او امیدوار بود در یک سال چند هزار تن را برای «ژاندارمری خزانه» به خدمت بگیرد و در چند سال شمار آن را به ده یا دوازده هزار تن برساند. کاظم‌زاده می‌نویسد که مجلس شوستر را به برپایی ژاندارمری خزانه مجاز کرد.\n\nشوستر فرماندهی این نیرو را به سرگرد کلود استوکس، وابستهٔ نظامی سفارت بریتانیا و افسر ارتش هند، پیشنهاد کرد. کاظم‌زاده با تکیه بر اسناد روسی می‌نویسد که نراتوف در ۱۹ تیر ۱۲۹۰ (۱۰ ژوئیهٔ ۱۹۱۱) به سفیر بریتانیا گفت که با ژاندارمری خزانه مخالف نیست، اما ترجیح می‌دهد افسری از دولتی کوچک فرماندهی آن را داشته باشد. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، روزنامهٔ روسی «نووویه ورمیا» در ۱۲ امرداد به این انتصاب تاخت و آن را زیان‌بار برای قرارداد ۱۹۰۷ خواند. سر ادوارد گری، وزیر خارجهٔ بریتانیا، سرانجام در ۲۶ امرداد به سفیر روسیه گفت که بریتانیا استعفای استوکس را از ارتش هند نخواهد پذیرفت، و این تصمیم راه پذیرفتن فرماندهی ژاندارمری خزانه را بر استوکس بست. کاظم‌زاده رفتار گری را در این ماجرا «ناشایست» می‌خواند و می‌نویسد که گری «بی‌قید و شرط» تسلیم شد. پوکلفسکی، وزیر مختار روسیه، در ۲۸ امرداد در یادداشتی رسمی به دولت ایران به انتصاب استوکس اعتراض کرد و حق روسیه را برای پاسداری از منافعش در شمال ایران محفوظ دانست.\n\nعبدالله مستوفی، دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، که خود در دستگاه خزانه کار می‌کرد، از دیدگاه درونی گزارش می‌دهد. مستوفی می‌نویسد که سفارت بریتانیا نخست با شوستر همراهی کرد و به استوکس اجازه داد کار را آغاز کند، و استوکس در پارک اتابک دفتری گشود و به گرفتن افراد پرداخت. مستوفی می‌افزاید که خود فضل‌الله‌خان و فرج‌الله‌خان آق‌اولی و چند تن دیگر را برای افسری ژاندارمری خزانه به استوکس معرفی کرد و استوکس آنان را پذیرفت، اما سفارت روسیه همین که از کار آگاه شد به این بهانه که ریاست نیرویی که مالیات سراسر کشور را گرد می‌آورد نباید با یک انگلیسی باشد، به مخالفت برخاست."},{"title":"ادغام ژاندارمری خزانه در ژاندارمری دولتی","body":"اولتیماتوم روسیه در آذر ۱۲۹۰ و بسته شدن مجلس دوم به مأموریت شوستر پایان داد. مستوفی می‌نویسد که پس از رفتن شوستر، ژاندارمری مالیه سامان نگرفت و دولت افرادی را که استوکس گرد آورده بود به سرهنگ یالمارسون، رئیس ژاندارمری مملکتی، سپرد. کرونین در «ایرانیکا» شمار این افراد را بیش از هزار ژاندارم، از جمله سی و پنج افسر، می‌آورد. به نوشتهٔ کرونین، یالمارسون، که اکنون درجهٔ سرهنگی داشت، با این نیروی آماده توانست کار را به‌جد آغاز کند، و پیوستن ژاندارمری خزانه به ژاندارمری دولتی به این نیرو منشی میهن‌دوستانه، نزدیک به حزب دموکرات و مخالف روسیه بخشید."},{"title":"رشد سازمان در سال‌های ۱۲۹۱ تا ۱۲۹۳","body":"ژاندارمری در دو سال پس از ادغام به‌سرعت گسترش یافت. کرونین بر پایهٔ گزارش‌های سالانهٔ سفارت بریتانیا می‌نویسد که ژاندارمری در پایان ۱۹۱۲ میلادی (دی ۱۲۹۱) بیست و یک افسر سوئدی و نزدیک به سه هزار افسر و فرد ایرانی داشت، و در پایان سال بعد شمار سوئدیان به سی و شش تن و شمار ایرانیان به نزدیک شش هزار تن رسید. به نوشتهٔ کرونین، ژاندارمری تا ۱۲۹۳ هفت هنگ داشت: دو هنگ با ستاد در تهران و هنگ‌های دیگر در شیراز، کرمان، قزوین، اصفهان و بروجرد. کرونین می‌افزاید که دولت ایران هزینهٔ این گسترش را در آن سال‌ها بیشتر از وام‌های بریتانیا و روسیه می‌پرداخت.\n\nمنابع دیگر نیز شماری نزدیک به همین می‌آورند. غنی ژاندارمری ۱۲۹۳ را دویست افسر و هفت هزار فرد می‌شمارد. سایکس نیروی ژاندارمری را در آغاز جنگ جهانی هفت هزار تن می‌نویسد که در بخش‌های گوناگون ایران، به‌ویژه در فارس، دسته داشت و شاهراه اصلی را پاس می‌داشت. ارفع، که در ۱۲۹۳ به گارد سلطنتی پیوست، شمار ژاندارم‌ها را در آن هنگام نزدیک به شش هزار تن می‌آورد."},{"title":"نخستین سپاه افسری نوین","body":"ژاندارمری بیش از هر چیز در پرورش افسران ایرانی کامیاب شد. ارفع می‌نویسد که چون افسران سوئدی اختیار کامل داشتند، انضباط را سخت به کار می‌بستند، و افسران جوانی که پس از آموزش در آموزشگاه ویژهٔ ژاندارمری درجه می‌گرفتند به جایگاه خود آگاه و پرشور بودند. کرونین در «ایرانیکا» می‌افزاید که ژاندارمری افسران خود را از چند سرچشمه گرد آورد: از ژاندارمری خزانه، از افسرانی که از وزارت جنگ به آن پیوستند و از جوانانی که به ابتکار خود در آموزشگاه‌های نظامی اروپا و عثمانی درس خوانده بودند. به نوشتهٔ کرونین، افسران ژاندارمری از لایه‌های بالای جامعه برمی‌خاستند، بیشترشان زبانی بیگانه، معمولاً فرانسه، می‌دانستند، و آموزشگاه‌های ژاندارمری افسرانی پروردند که بعدها در ارتش دوران پهلوی به درجه‌های بلند رسیدند.\n\nغنی در یادداشت‌های کتاب خود چند نمونه از این افسران را معرفی می‌کند. به نوشتهٔ غنی، سرهنگ فضل‌الله‌خان آق‌اولی در فرانسه درس خوانده بود، در ۱۲۹۰ در ژاندارمری خزانهٔ شوستر به نام افسری میهن‌دوست شهرت یافت و در چند لشکرکشی برای فرونشاندن شورش ایلات غرب ایران شرکت کرد. غنی همچنین از سرگرد مسعودخان کیهان یاد می‌کند که در فرانسه درس خوانده بود و در ژاندارمری کارنامه‌ای درخشان داشت."},{"title":"ژاندارم و بختیاری در تهران","body":"نخستین آزمون بزرگ ژاندارمری در خود تهران پیش آمد. مستوفی می‌نویسد که سرداران بختیاری، که از فتح تهران در ۱۲۸۸ قدرت یافته بودند، هر یک با شصت تا سیصد سوار بختیاری به حکومت ولایت‌ها می‌رفتند و مواجب گزاف این سواران را به زور از کارگزاران مالیه می‌گرفتند. مستوفی در برابر، یالمارسون را چنین می‌ستاید: «کلنل یالمارسن سوئدی افسر منظم صحیح‌العمل وظیفه‌شناس، کار ژاندارمری را خیلی پیش برده و افراد کاری و افسران با انضباط تربیت کرده». به نوشتهٔ مستوفی، بختیاری‌ها نمی‌پذیرفتند که دولت به جای سواران آنان از ژاندارم‌ها بهره گیرد، و سرانجام برای گرفتن جنگ‌افزار از بختیاری‌ها در تهران روزی همانند روزهای انقلاب پیش آمد که ژاندارم‌ها و بختیاری‌ها از بامداد تا شامگاه با هم جنگیدند و هر دو سو کشته و زخمی دادند.\n\nارفع نیز صحنه‌ای از همین درگیری‌ها را به چشم دید. ارفع می‌نویسد که روزی در خیابان نادری صدای تیر شنید و چون به سر کوچه رسید ژاندارم‌هایی را دید که با مسلسل به سوی جنوب تیر می‌انداختند. به گفتهٔ ارفع، آنان به سواران بختیاری سردار اسعد تیر می‌انداختند که در بلوکی از خانه‌ها، در جایی که اکنون بانک ملی در خیابان فردوسی است، سنگر گرفته بودند و چون از ۱۲۸۸ مواجب خود را نگرفته بودند در برابر دولت به نمایش برخاسته بودند. سایکس نیز می‌نویسد که سوئدیان از پس بختیاری‌ها برآمدند، محلهٔ آنان را محاصره کردند و سران بختیاری را ناچار کردند که دسته‌های سوار خود را مرخص کنند. سایکس این پیروزی را مایهٔ افزایش چشمگیر اعتبار ژاندارمری می‌داند."},{"title":"کار در فارس","body":"ژاندارمری در فارس به دشواری‌های بزرگ‌تری برخورد. کرونین می‌نویسد که ژاندارمری در سال‌های نخست، زیر فشار بریتانیا، بیشترین کوشش ولایتی خود را بر شهرها و راه‌های فارس و کرمان گذاشت. سایکس، که بعدها همین نیرو را در فارس تحویل گرفت، کار سوئدیان را در فارس ناکام می‌داند. به نوشتهٔ سایکس، یالمارسون تنها هزار و پانصد تن برای پاسداری راه و هزار و هشتصد تن برای ستونی سیار خواست، حال آنکه دو برابر این نیرو لازم بود. سایکس می‌افزاید که افسران سوئدی افراد را پیش از پایان آموزش به میدان فرستادند و ژاندارم‌ها در برخوردی با قشقایی‌ها نزدیک شیراز بی‌جنگ تسلیم شدند و جنگ‌افزارشان را از دست دادند. سایکس «خطای بنیادی» سوئدیان را در این می‌بیند که در طول راه پاسگاه‌های بزرگ و کوچک ساختند و کوچک‌ترین آن‌ها را، که هر چهار یا پنج میل یکی بود، تنها با هشت تن نگاه داشتند، و این پاسگاه‌ها طعمه‌ای وسوسه‌انگیز برای ایل‌هایی بودند که تفنگ می‌خواستند.\n\nهدایت، که در آن سال‌ها والی فارس بود، تصویری از همین کار از نزدیک به دست می‌دهد. هدایت می‌نویسد که ژاندارم‌ها پیش از رسیدن او در برخورد با صولت‌الدوله شکست خورده و توپ و تفنگ از دست داده بودند و رئیس سوئدی ژاندارمری فارس زخمی از شکم برداشته بود. به نوشتهٔ هدایت، سیصد ژاندارمی که در شیراز بودند از شهر بیرون نمی‌رفتند، و هدایت آنان را میان شیراز و کازرون پخش کرد و در هر پاسگاه پانزده تفنگچی محلی را به ژاندارم‌ها افزود تا پشتیبانی مردم محل را داشته باشند. هدایت می‌افزاید که رئیس سوئدی نزد او آمد و گفت که اطمینان ندارد و می‌خواهد ژاندارم‌ها را از راه برچیند، و هدایت پاسخ داد که اجازه نمی‌دهد و مسئولیت را خود بر عهده می‌گیرد. به گفتهٔ هدایت، ژاندارمری با همین ترتیب بر راه شیراز و کازرون چیره شد. هدایت بعدها، در گفت‌وگو با کنسول بریتانیا، نیروی خود را با برآورد افسران بریتانیایی سنجید. به نوشتهٔ هدایت، یک افسر بریتانیایی گفته بود که بریتانیا کمتر از پانزده تا بیست هزار تن نمی‌تواند به جنوب بفرستد، و هدایت به کنسول پاسخ داد که او با سیصد ژاندارم و چهارصد سرباز بیش از آن کرده است که از چنین نیرویی انتظار می‌رود."},{"title":"ژاندارمری در چشم ناظران ایرانی","body":"ناظران ایرانی ژاندارمری را نشانهٔ امیدی تازه می‌دیدند. دولت‌آبادی در «حیات یحیی» سامان یافتن ژاندارمری به دست افسران سوئدی را «روشنائی دوم» ایران پس از سامان گرفتن مالیه می‌خواند. دولت‌آبادی می‌نویسد که دولت ناتوان ایران اگر توانست شر محمدعلی میرزا و سالارالدوله را دفع کند و ژاندارمری منظمی داشته باشد، این را از سامان مالیه داشت. دولت‌آبادی در جای دیگر از سال‌های نیابت ناصرالملک یاد می‌کند و می‌نویسد که در آن روزها رشتهٔ نظم در دست ادارهٔ ژاندارمری بود که افسران سوئدی آن را اداره می‌کردند و یالمارسون «نیکو» از عهدهٔ کار برآمده بود. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، افسران سوئدی هرچند در نهان به انگلیسیان تکیه داشتند، با روسیه نیز در ظاهر دشمنی نمی‌کردند و بهانه به دست آن نمی‌دادند، جنوب ایران به دست ژاندارمری امن شده بود و ژاندارمری در شمال نیز در برابر سپاه روس پیش می‌رفت.\n\nدولت‌آبادی رقابت ژاندارمری و قزاق‌خانه را از نگرانی‌های بزرگ آن روزگار می‌شمارد. به نوشتهٔ او، دو نیرو چنان با هم بیگانه شده بودند که اگر قزاقی و ژاندارمی در گذرگاهی به هم برمی‌خوردند، مانند دو جنگجو به یکدیگر می‌نگریستند و می‌گذشتند. ارفع نیز رابطهٔ ژاندارم‌ها، که پشتوانهٔ دولت مشروطه بودند، با قزاقان، که آنان را ابزار سفارت روسیه و هوادار ارتجاع می‌شمردند، بسیار تیره توصیف می‌کند. ارفع از سان نوروز در کاخ گلستان یاد می‌کند و می‌نویسد که ژاندارم‌ها، که آخر از همه رژه رفتند، بیش از همه کارآمد بودند و به‌حق به خود می‌بالیدند."},{"title":"جنگ جهانی و گرایش به آلمان","body":"جنگ جهانی نخست ژاندارمری را دگرگون کرد. کرونین در «ایرانیکا» می‌نویسد که دولت سوئد همهٔ افسرانی را که هنوز در فهرست خدمت ارتش سوئد بودند فراخواند. به نوشتهٔ کرونین، این فراخوان ساختار فرماندهی سوئدی را سست کرد، اما افسران ارشد ایرانی را به مسئولیت و اختیار بیشتر رساند. کرونین می‌افزاید که با قطع وام‌های بیگانه، دولت ورشکستهٔ ایران از پرداخت هزینهٔ ژاندارمری بازماند و ژاندارمری به پول آلمان روی آورد. کرونین گرایش افسران ایرانی را با همراهی آنان با دموکرات‌ها و ملیون توضیح می‌دهد، که امید داشتند آلمان همچون نیروی سوم روس و انگلیس را مهار کند، و دربارهٔ افسران سوئدی می‌نویسد که ستایش راستین آلمان در تصمیم آنان اثری مهم داشت.\n\nسایکس همین گرایش را از چشم بریتانیا گزارش می‌کند. به نوشتهٔ سایکس، افسران سوئدی و ایرانی ژاندارمری در فارس «کارگزاران آلمان» شدند. سایکس نمونه می‌آورد که لوندبرگ، افسر سوئدی ژاندارمری، به بوشهر رفت، محموله‌ای بزرگ از جنگ‌افزار را از کنسول آلمان تحویل گرفت و آن را تا شیراز همراهی کرد. سر آرنولد ویلسون، افسر سیاسی بریتانیا در خلیج فارس، در کتاب «وفاداری‌ها» می‌نویسد که واسموس، کنسول پیشین آلمان در بوشهر، با یاری فعال افسران سوئدی ژاندارمری و برخی کارگزاران ایرانی ایلات را به حمله بر کنسولگری‌های بریتانیا در شیراز و بوشهر برانگیخت."},{"title":"کودتای شیراز در آبان ۱۲۹۴","body":"ژاندارمری در آبان ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی) شیراز را گرفت. سایکس می‌نویسد که کنسول آلمان، ووسترو، در پاییز ۱۲۹۴ با یاری افسران سوئدی و بسیاری از افسران و افراد ایرانی ژاندارمری تبلیغ ضد بریتانیایی را در شیراز ادامه داد و قوام‌الملک، کفیل ایالت، نتوانست در برابر ژاندارم‌های مجهز به توپ‌های تندرو اشنایدر بایستد. به نوشتهٔ سایکس، کسانی در مهر ۱۲۹۴ نواب غلامعلی‌خان، نایب‌کنسول افتخاری بریتانیا، را در روز روشن کشتند و یک ماه بعد هواداران آلمان، به سرکردگی کنسول آلمان و ژاندارمری، سیم‌های تلگراف را بریدند و سرباز و توپ در جاهای حساس شهر گذاشتند.\n\nکرونین می‌نویسد که سرگرد علیقلی‌خان پسیان، فرمانده ژاندارمری شیراز، این کودتا را رهبری کرد. به نوشتهٔ کرونین، ژاندارم‌ها کنسولگری بریتانیا، بانک شاهنشاهی، تلگرافخانه و اداره‌های دولتی را گرفتند، باشندگان بریتانیایی شیراز را دستگیر کردند و همهٔ اسکناس و سکهٔ نقرهٔ شعبهٔ بانک را برداشتند. کرونین می‌افزاید که ژاندارم‌ها بریتانیاییان را به جنوب بردند و مردان را خانی از تنگستان زندانی کرد. سایکس از این بازداشت‌شدگان اوکانر، کنسول بریتانیا، را نام می‌برد.\n\nکودتای شیراز در شهرهای دیگر نیز تکرار شد. کرونین می‌نویسد که ژاندارم‌ها همدان، کرمانشاه، سلطان‌آباد، اصفهان، یزد و کرمان را گرفتند و اتباع متفقین را به ترک این شهرها واداشتند. به نوشتهٔ کرونین، در همدان سرگرد محمدتقی‌خان پسیان، پسرعموی علیقلی‌خان، پس از خلع سلاح دستهٔ قزاق محلی شهر را در دست گرفت. سایکس دربارهٔ اصفهان می‌نویسد که ژاندارمری آنجا نیز، زیر نفوذ افسران سوئدی، در عمل به نیرویی آلمانی بدل شد."},{"title":"ژاندارمری در مهاجرت","body":"ژاندارمری ستون نظامی کوچ ملیون از تهران در آبان ۱۲۹۴ بود. محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)، شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس، در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» شب جلسهٔ هیئت وزرا را در کاخ ابیض یاد می‌کند. بهار می‌نویسد که در آن شب چهرهٔ پرجرئت سرهنگ ادوال، رئیس تشکیلات ژاندارمری، را دید که می‌گفت: «روز انتقام فرا رسید!». بهار می‌افزاید که ژاندارمری با جنگ‌افزار و مهمات، همراه سفیر آلمان، شماری از نمایندگان مجلس و گروهی از مردم، به سوی قم رفت.\n\nکرونین می‌نویسد که ژاندارم‌های سوئدی و ایرانی در سازمان دادن به این کوچ نقش بزرگی داشتند. به نوشتهٔ کرونین، آنان وسیلهٔ بارکشی گرد آوردند، به آلمانیان در فرستادن جنگ‌افزار یاری دادند، نزدیک دویست اسیر جنگی اتریشی گریخته را روانهٔ راه کردند، دستگاه تلفن تهران را در دست گرفتند و همهٔ کالسکه‌ها، علوفه و چارپایان بارکش را به کار گرفتند. کرونین می‌افزاید که ملیون در قم «کمیتهٔ دفاع ملی» را بنیاد نهادند و ژاندارم‌ها همراه شماری از داوطلبان ملی هستهٔ نیروی مسلح آن را تشکیل دادند.\n\nسپاه روس ژاندارم‌ها را در چند نبرد عقب راند. ارفع می‌نویسد که ژاندارم‌ها و بیشتر نمایندگان ملیون پس از استعفای کابینهٔ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک به قم و از آنجا به همدان رفتند و یگان‌های دیگری از ژاندارمری، از اصفهان و بروجرد، به آنان پیوستند. مستوفی می‌نویسد که سپاه روس بخشی از ژاندارم‌های مهاجر را در رباط‌کریم، شش فرسخی تهران، شکست داد و پراکند. ویلسون شمار نیروی گردآمده در همدان را در پایان ۱۹۱۵ میلادی نزدیک هشت هزار چریک و سه هزار ژاندارم شورشی می‌آورد که افسران آلمانی آنان را با تفنگ و مسلسل و مهمات فراوان مجهز کرده بودند. به نوشتهٔ ویلسون، نیروی یازده‌هزارنفری روس به فرماندهی ژنرال باراتوف در ۲۴ آذر ۱۲۹۴ (۱۵ دسامبر ۱۹۱۵) همدان را گرفت.\n\nکرونین می‌نویسد که ژاندارمری ستون فقرات سپاه ملی دولت رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی در کرمانشاه شد، اما نتوانست جلوی رانده شدن ملیون به خاک عثمانی را بگیرد. شرح این دولت در مدخل «دولت موقت کرمانشاه» آمده است. دولت‌آبادی، که خود در کرمانشاه بود، از دلیری ژاندارم‌ها در جنگ با روس‌ها یاد می‌کند. دولت‌آبادی می‌نویسد که پس از پیروزی بر سپاه روس نامه‌ای به نام «یگانه امید ما» به فرمانده ژاندارم‌ها نوشت و دلیری او و جان‌فشانی افسران و سواران و پیادگان ژاندارمری را ستود، و در پایان نامه نوشت امیدوار است اختلاف دموکرات و اعتدالی، که دامن افسران را نیز گرفته بود، در میدان جنگ اثری نگذارد. به نوشتهٔ کرونین، دولت ملی تا آغاز ۱۲۹۶ در عمق عراق پناه گرفت و بسیاری از افسران ژاندارمری به تبعید رفتند. محمدتقی‌خان پسیان و حبیب‌الله‌خان شیبانی به آلمان رفتند و بیشتر افسران دیگر در استانبول به ارتش عثمانی پیوستند."},{"title":"پایان ژاندارمری فارس و پیوستن به پلیس جنوب","body":"ژاندارمری فارس پس از کودتای شیراز در جای خود ماند تا از کمیتهٔ دفاع ملی در شیراز پشتیبانی کند. کرونین می‌نویسد که تا بهار ۱۲۹۵ دشواری‌های مالی، کاهش پشتیبانی مردم و دلسردی ملیون از شکست‌های غرب، زمینه را برای ضدکودتایی هوادار متفقین در شیراز فراهم کرد. به نوشتهٔ کرونین، قوام‌الملک، رئیس ایل خمسه، با یاری سر پرسی کاکس، نمایندهٔ سیاسی بریتانیا در خلیج فارس، سپاهی ایلی گرد آورد و پسرش شیراز را بازپس گرفت. ویلسون می‌نویسد که قوام‌الملک با دو توپ ترکی به‌غنیمت‌گرفته و چند توپچی هندی از بصره و تفنگ و مهمات سایکس ژاندارم‌ها را شکست داد، اقتدار دولت را در لار بازگرداند و به سوی شیراز رفت، اما در راه از اسب افتاد و درگذشت، و پسرش چند روز بعد با شکوه وارد شیراز شد.\n\nسایکس می‌نویسد که چون در آبان ۱۲۹۵ به شیراز رسید، ژاندارمری فارس سه هزار تن بود که از مرز فارس تا شیراز و از شیراز تا کازرون، در درازای سیصد میل، پراکنده بودند و هیچ افسر سوئدی بر آنان فرمان نمی‌راند. به نوشتهٔ سایکس، دولت ایران هنوز با سپردن این نیرو به او موافقت نکرده بود و از این رو عبدالحسین میرزا فرمانفرما، والی فارس، نمی‌توانست به او اجازهٔ تحویل گرفتن آن را بدهد. سایکس می‌افزاید که بسیاری از افسران ایرانی هنوز هوادار آلمان بودند. بریتانیا سرانجام ژاندارمری فارس را در نیروی تازه‌ای که سایکس برای جنوب ایران گرد می‌آورد، یعنی تفنگداران جنوب ایران یا «پلیس جنوب»، ادغام کرد. کرونین می‌نویسد که بازماندگان ژاندارمری در این نیرو همچنان عنصری ناآرام ماندند. شرح این نیرو در مدخل «پلیس جنوب» آمده است."},{"title":"بازسازی در تهران: قوای تأمینیه","body":"بخش کوچکی از دو هنگ تهران در مهاجرت شرکت نکرد. کرونین می‌نویسد که چند صد تن و شماری اندک از افسران سوئدی بی‌طرفی را برگزیدند و در پایتخت به فرماندهان هوادار متفقین وفادار ماندند. به نوشتهٔ کرونین، همهٔ دولت‌های ایران در این سال‌ها به اصل داشتن ژاندارمری پایبند ماندند و همین هسته را بنیاد بازسازی نیرو کردند.\n\nمستوفی گزارش می‌دهد که سفارت‌های روس و انگلیس پس از مهاجرت مانع بازسازی ژاندارمری شدند. مستوفی در نقد گزارشی که وثوق‌الدوله دربارهٔ کارهای کابینهٔ خود منتشر کرده بود، می‌نویسد که سفارتین نافرمانی برخی از فرماندهان سوئدی را، که بی‌اجازهٔ دولت به سود دولت‌های مرکزی در جنگ دخالت کرده بودند، بهانه کردند و هرگز اجازه ندادند شمار ژاندارمری از سه هزار تن بیشتر شود، تا دولت ایران نیرویی برای یاری به آلمان و عثمانی نداشته باشد. به نوشتهٔ مستوفی، دولت در همین دوران نام نیرو را به «قوای تأمینیه» برگرداند. مستوفی، با لحنی انتقادی، می‌افزاید که سفارت بریتانیا تنها هنگامی به وثوق‌الدوله اجازهٔ افزودن قوای تأمینیه را داد که از هم‌پیمانی او مطمئن شد.\n\nغنی کارهای وثوق‌الدوله را از سوی دیگر می‌نگرد. غنی می‌نویسد که وثوق‌الدوله در نخستین ماه‌های رئیس‌الوزرایی خود، پس از امرداد ۱۲۹۷، ابتکار و توانایی نشان داد، ژاندارمری را نیرومند کرد، گروهی از تروریست‌ها را در تهران دستگیر و اعدام کرد و احتکارکنندگان غله را به فروش انبارهایشان به بهای عادلانه واداشت. کرونین نیز می‌نویسد که وثوق‌الدوله از آغاز رئیس‌الوزرایی بازسازی و مسلح کردن دوبارهٔ ژاندارمری را در برنامهٔ خود گذاشت و تا پاییز ۱۲۹۷ برای برگرداندن نظم به بخش‌های در دسترس کشور با همین نیرو نقشه می‌کشید. به نوشتهٔ کرونین، ژاندارمری در ۱۲۹۹ سه افسر سوئدی، از جمله فرمانده، دویست و چهل و دو افسر ایرانی و هشت هزار و صد و پنجاه و هشت فرد داشت و در آستانهٔ رویداد سوم اسفند به نزدیک ده هزار تن رسید. کرونین می‌افزاید که در نیروی بازسازی‌شده، چون تنها سه سوئدی مانده بودند، افسران ایرانی فرماندهی هنگ‌ها را در دست گرفتند.\n\nژاندارمری در این سال‌ها در لشکرکشی‌های دولت شرکت کرد. کرونین می‌نویسد که ژاندارمری، گاه همراه دیویزیون قزاق، با جنگلی‌ها و بلشویک‌ها در گیلان و مازندران، با شورش اسماعیل‌آقا سمیتقو در آذربایجان و با راهزنان جنگید. دولت‌آبادی از لشکرکشی ژاندارمری به کاشان برای پایان دادن به کار ماشاءالله‌خان کاشی و یاغیان نایب حسین کاشی یاد می‌کند. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، اردوی کاملی از ژاندارمری در قم گرد آمد و رئیس‌الوزرا به ادارهٔ ژاندارمری قم دستور داد که ماشاءالله‌خان را با دویست سوارش به سوی تهران رها کنند. مستوفی دربارهٔ همین کار می‌نویسد که وثوق‌الدوله شمار قوای تأمینیه را «از سه هزار اسماً به یازده هزار» رساند و دستگیری نایب حسین کاشی و یارانش را از کارهای کابینهٔ خود شمرد."},{"title":"کمیسیون دیکسن و خودکشی آق‌اولی","body":"قرارداد ۱۹۱۹ ژاندارمری را با آزمونی تازه روبه‌رو کرد. غنی می‌نویسد که بریتانیا در آبان ۱۲۹۸ سرتیپ ویلیام دیکسن را به سرکردگی هیئتی هفت‌نفره برگزید تا با یکپارچه کردن قزاق‌ها، ژاندارمری و یگان‌های کوچک ولایتی ارتشی برای ایران بسازد. کرونین می‌نویسد که چهار تن از نه عضو ایرانی کمیسیون نظامی مختلط از افسران ژاندارمری بودند: سرهنگ عزیزالله‌خان ضرغامی، سرهنگ دوم فضل‌الله‌خان آق‌اولی، سروان علی‌خان ریاضی و دکتر امیراعلم، پزشک ارشد ژاندارمری. به نوشتهٔ کرونین، کمیسیون در دی ۱۲۹۸ گرد آمد و در آغاز فروردین ۱۲۹۹ گزارشی داد که در آن یکپارچه شدن نیروها و ساختن سپاهی یکسان زیر فرمان افسران بریتانیایی را پیشنهاد می‌کرد.\n\nافسران ژاندارمری این طرح را زیان‌بار برای استقلال و آبروی ملی می‌دانستند. بهار می‌نویسد که دو تن از افسران ژاندارمری ایرانی عضو کمیسیون به این گزارش اعتراض کردند، آن را امضا نکردند و از کمیسیون بیرون رفتند. به نوشتهٔ بهار، یکی از آنان سرهنگ فضل‌الله‌خان بود که افسری درس‌خوانده و کارآزموده بود. کرونین می‌نویسد که از چهار عضو ژاندارمری تنها ضرغامی و ریاضی گزارش را امضا کردند.\n\nآق‌اولی اندکی پیش از امضای گزارش خودکشی کرد. مستوفی، که خود او را به ژاندارمری خزانه معرفی کرده بود، این مرگ را در شمار رویدادهای نوروز یاد می‌کند. مستوفی می‌نویسد که همه آق‌اولی را دوست داشتند و آیندهٔ درخشانی برایش پیش‌بینی می‌کردند و در کابینهٔ وثوق‌الدوله بیشتر نقشه‌های گسترش امنیه به دست او اجرا می‌شد. به نوشتهٔ مستوفی، بعدها روشن شد که آق‌اولی چون از سازمان آیندهٔ قشون آگاه شد و نتوانست خود را به آن راضی کند، پیش از تصویب و امضای نقشه خود را کشت. غنی می‌نویسد که خشم مردم با خودکشی این افسر محترم ژاندارمری و ارشدترین افسر ایرانی کمیسیون دیکسن به اوج رسید. کرونین می‌افزاید که مردم ایران این خودکشی را به‌گستردگی اعتراضی به قرارداد و به زیر فرمان بیگانه رفتن سپاه کشور دانستند. مستوفی می‌نویسد که مقامات دولتی و مردم در تشییع جنازهٔ آق‌اولی از او تجلیل فراوان کردند."},{"title":"ژاندارمری و رویداد سوم اسفند ۱۲۹۹","body":"رقابت دیرینهٔ ژاندارم و قزاق در سال‌های ۱۲۹۸ و ۱۲۹۹ جای خود را به همسویی داد. کرونین می‌نویسد که مخالفت مشترک دو نیرو با فرمانروایی بریتانیا بر سپاه، که در پیشنهادهای کمیسیون مختلط نهفته بود، نخستین پیوند سیاسی آنان را ساخت، و تا بهار ۱۲۹۹ میان قزاقان و ژاندارم‌ها ارتباط فعال برقرار شد.\n\nغنی و کرونین هر دو از دو افسر ژاندارمری یاد می‌کنند که در رویداد سوم اسفند نقش داشتند: سروان کاظم‌خان سیاح و سرگرد مسعودخان کیهان. غنی می‌نویسد که هر دو زیر فرمان سرهنگ اسمایث، افسر بریتانیایی، در ژاندارمری تبریز خدمت کرده بودند و اسمایث آنان را بسیار ارج می‌نهاد، و همین پیوند به سود سید ضیاءالدین طباطبایی تمام شد. به نوشتهٔ کرونین، این دو افسر در قزوین به اسمایث در بازسازی دیویزیون قزاق پس از برکناری افسران روس یاری می‌دادند و همراه قزاقان از قزوین به تهران آمدند، و حضورشان سبب شد ژاندارمری پایتخت در برابر رویداد سوم اسفند ایستادگی نکند. کرونین می‌افزاید که شواهدی نشان می‌دهد گروه‌هایی در ژاندارمری خود به کودتایی می‌اندیشیدند و حرکت قزاقان از قزوین بر آنان پیشی گرفت. پس از رویداد سوم اسفند، سید ضیاءالدین کاظم‌خان سیاح را فرماندار نظامی تهران و مسعودخان کیهان را وزیر جنگ کرد."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سایکس ژاندارمری سوئدی را با چشم افسری بریتانیایی می‌سنجد که خود نیروی جانشین آن را ساخت. سایکس سوئدیان را در شمال، به‌ویژه در رویارویی با بختیاری‌ها، کامیاب و در فارس ناکام می‌داند و از کار آنان سه خطای بزرگ برمی‌شمارد: کمبود نیرو، به میدان فرستادن افراد ناآزموده و پراکندن ژاندارم‌ها در پاسگاه‌های کوچک. سایکس همچنین می‌نویسد که سوئدیان افراد را در مشق خوب آموزش می‌دادند، اما بیرون از میدان مشق کمتر با آنان سر و کار داشتند و پرداخت مواجب را به افسران ایرانی سپردند و این کار به اختلاس فراوان انجامید. سایکس و ویلسون هر دو گرایش ژاندارمری به آلمان را خیانت به بی‌طرفی ایران و به سرمایه‌ای می‌دانند که بریتانیا در این نیرو گذاشته بود.\n\nملیون و نویسندگان ایرانی ژاندارمری را نیرویی ملی‌تر از قزاق‌خانه می‌دیدند. دولت‌آبادی دو نیروی قزاق و ژاندارمری را «در واقع» تکیه‌زده به روس و انگلیس می‌خواند، اما ژاندارمری را «به ایرانی بودن نزدیکتر» از قزاق می‌شمارد. مستوفی بر کاردانی یالمارسون و بر میهن‌دوستی افسرانی چون آق‌اولی پای می‌فشارد و فشار سفارتین را عامل اصلی ناتوانی ژاندارمری پس از مهاجرت می‌داند. کرونین در «ایرانیکا» ژاندارمری را از آغاز با مشروطه‌خواهی و پیکار برای یگانگی و استقلال ملی همراه می‌داند و می‌نویسد که افسران ژاندارمری با مهاجرت به جایگاه رهبری ملی رسیدند.\n\nارتش دوران پهلوی ژاندارمری را یکی از دو سرچشمهٔ خود می‌شمرد. ارفع، که خود در ارتش رضاشاه به درجه‌های بلند رسید، ژاندارمری را کارآمدترین نیروی دوران قاجار و افسران آن را پشتوانهٔ رژیم مشروطه می‌خواند. کرونین می‌نویسد که اهمیت سیاسی ژاندارمری از اهمیت نظامی آن بیشتر بود و این نیرو در هر دو راهی که برای بازسازی دولت ایران پیشنهاد شد جایی مرکزی داشت: نخست در طرح قرارداد ۱۹۱۹ و سپس در جنبشی که به رویداد سوم اسفند ۱۲۹۹ انجامید. از این دیدگاه، ژاندارمری آزمایشگاه نخستین سپاه افسری نوین ایران بود و رضاخان سردار سپه همین سپاه افسری را، در کنار افسران قزاق، به خدمت ارتش یکپارچه گرفت."}],"aftermath":"رضاخان سردار سپه، وزیر جنگ، در آذر ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی) ژاندارمری دولتی را با دیویزیون قزاق درآمیخت و ارتش یکپارچهٔ ایران را بنیاد نهاد. کرونین می‌نویسد که مجلس در اسفند ۱۳۰۰ برپایی نیروی تازه‌ای به نام «امنیهٔ کل مملکتی» را تصویب کرد تا کارهای ژاندارمری پیشین، به‌ویژه پاسداری از شاهراه‌ها، را بر عهده گیرد. به نوشتهٔ کرونین، نخستین فرمانده امنیه سرتیپ سردار رفعت نقدی، از افسران پیشین قزاق، بود و در ۱۳۰۴ سرتیپ احمدآقاخان امیراحمدی، او نیز از قزاقان پیشین، جای او را گرفت. کرونین می‌افزاید که بسیاری از افسران ارشد امنیه در دوران رضاشاه از افسران پیشین ژاندارمری بودند و عزیزالله ضرغامی در ۱۳۰۹ به فرماندهی امنیه رسید. غنی می‌نویسد که واپسین افسران سوئدی تا ۱۳۰۳ به کشور خود بازگشتند.\n\nکرونین می‌نویسد که ژاندارمری در ماه‌های پس از رویداد سوم اسفند به اوج نفوذ خود رسید و افسرانش در پایتخت و ولایت‌ها جایگاه‌های بلند یافتند. به نوشتهٔ کرونین، سرهنگ محمدتقی‌خان پسیان، که پس از بازگشت از آلمان فرمانده ژاندارمری خراسان شده بود، در مشهد حکومتی برپا کرد و در برابر دولت مرکزی ایستاد. کرونین می‌افزاید که تا پایان ۱۳۰۰ ژاندارمری در ساختار ارتش تازه زیر چیرگی دیویزیون قزاق رفت.\n\nمیراث ژاندارمری در ارتش و امنیهٔ دوران پهلوی ماندگار شد. افسرانی که در آموزشگاه‌های ژاندارمری پرورش یافتند، از ضرغامی تا ریاضی، در ارتش رضاشاه به درجه‌های بلند رسیدند. نام ژاندارمری نیز در دوران محمدرضا شاه پهلوی دوباره به کار رفت و ژاندارمری کل کشور تا ۱۳۵۷ نیروی اصلی امنیت روستاها و مرزها ماند."},{"id":"south-persia-rifles","title":"پلیس جنوب ایران","date":{"solarYear":1294,"solarMonth":12,"gregorianYear":1916,"gregorianMonth":3,"circa":true},"tier":"secondary","category":"international","summary":"پلیس جنوب، که بریتانیایی‌ها آن را «تفنگداران جنوب ایران» می‌نامیدند، نیرویی نظامی بود که بریتانیا در جنگ جهانی نخست با سربازان ایرانی و فرماندهی افسران بریتانیایی در جنوب ایران ساخت. ژنرال سر پرسی سایکس، کنسول پیشین بریتانیا در کرمان و مشهد و نویسندهٔ «تاریخ ایران»، این نیرو را از اسفند ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی) در بندرعباس بنیاد نهاد. پلیس جنوب پس از ورود سایکس به شیراز ژاندارمری فارس را در خود جذب کرد و شمارش به هشت هزار تن رسید. دولت وثوق‌الدوله آن را در فروردین ۱۲۹۶ به رسمیت شناخت، اما کابینه‌های بعدی این شناسایی را پس گرفتند و آن را «نیرویی بیگانه» خواندند. پلیس جنوب در جنگ ۱۲۹۷ با ایل قشقایی به سرکردگی صولت‌الدوله جنگید و در آن پیروز شد. این نیرو پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ منحل شد و بسیاری از افسران و سربازانش به ارتش نوبنیاد ایران پیوستند. داوری دربارهٔ پلیس جنوب از آغاز دوگانه بوده است. سایکس آن را مایهٔ آرامش جنوب می‌داند، اما بسیاری از دولتمردان ایرانی آن را نقض حاکمیت ملی شمرده‌اند.","citations":[{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۴۵۲ تا ۴۵۸، ۴۷۱ تا ۴۸۱، ۴۹۹ تا ۵۱۷، ۵۲۴، ۵۳۹ و ۵۴۷","text":"سر پرسی سایکس در تاریخ ایران بنیاد پلیس جنوب، جذب ژاندارمری فارس، جنگ با قشقایی‌ها و انحلال نیرو را روایت می‌کند."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۲۰ و یادداشت‌های فصل نخست","text":"غنی دربارهٔ پیشنهاد ۱۹۰۵ سایکس، نقش ناصرالملک و انحلال پلیس جنوب پس از کودتا."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۷۳ و ۱۱۲","text":"ارفع دربارهٔ سپردن کار به سایکس و انحلال پلیس جنوب و پیوستن سربازانش به ارتش."},{"sourceId":"hedayat","locus":"برگ ۳۸۹","text":"هدایت دربارهٔ پرداخت به فرمانفرما و تشکیل پلیس جنوب."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، برگ ۱۷۶ و ۲۶۳","text":"مستوفی دربارهٔ هزینه‌های پلیس جنوب و نقش فرمانفرما."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، برگ ۲۰۴ تا ۲۰۵","text":"بهار دربارهٔ طلب بریتانیا و نابودی جنگ‌افزار پلیس جنوب."}],"personIds":["farmanfarma-person","ahmad-person","reza-shah-person"],"personDeeds":{"farmanfarma-person":"والی فارس بود و هنگام استقرار این نیرو در شیراز در کار آن بود.","ahmad-person":"نیرو به نام دولت او ساخته شد و کابینه‌های بعدی شناسایی‌اش را پس گرفتند.","reza-shah-person":"پس از کودتای ۱۲۹۹ این نیرو را منحل کرد و افرادش به ارتش پیوستند."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران","reza-shah-person":"وزیر جنگ"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["پلیس جنوب","اس‌پی‌آر"],"context":"سیروس غنی، تاریخ‌نگار، در «ایران و برآمدن رضاشاه» می‌نویسد که سایکس از ۱۲۸۴ خورشیدی (۱۹۰۵ میلادی)، هنگامی که کنسول کرمان بود، پیشنهاد ساختن نیرویی سواره در جنوب ایران را داده بود. به گفتهٔ غنی، سایکس این نیرو را از سربازان ایرانی و افسران بریتانیایی می‌خواست تا «مسئلهٔ امنیت» را حل کند. غنی می‌افزاید که ابوالقاسم‌خان ناصرالملک، نایب‌السلطنهٔ پیشین، در ۱۲۹۵ و پس از ترک ایران، اندیشهٔ ساختن پلیس جنوب را به بریتانیایی‌ها داد. غنی این کار را «نقض آشکار حاکمیت ایران» می‌داند.\n\nژاندارمری دولتی، که افسران سوئدی آن را می‌گرداندند، در آغاز جنگ جهانی نخست امنیت راه‌های جنوب را بر عهده داشت. سایکس می‌نویسد که بخش بزرگی از این نیرو در ۱۲۹۴ زیر نفوذ افسران سوئدی به آلمان پیوست یا از نبود مواجب پراکنده شد. به روایت او، ژاندارم‌های فارس کنسول بریتانیا، فردریک اوکانر، و جامعهٔ بریتانیایی شیراز را گرفتار کردند و قوام‌الملک، رئیس ایل خمسه، را از شهر راندند. سایکس از پیمانی میان افسران ژاندارمری فارس و اسماعیل‌خان صولت‌الدوله، ایلخان قشقایی، یاد می‌کند که در آن هر دو سو پیمان بستند در جنگ با روسیه و بریتانیا یار یکدیگر باشند.\n\nسایکس می‌نویسد که دولت ایران و بریتانیا در آغاز ۱۹۱۶ دربارهٔ امنیت جنوب گفت‌وگو کردند و بر ساختن نیرویی یازده‌هزارنفری به جای ژاندارمری همداستان شدند. به گفتهٔ او، روسیه نیز می‌بایست بریگاد قزاق را در شمال به همین اندازه گسترش دهد. هزینهٔ هر دو نیرو تا پایان جنگ بر دوش بریتانیا و روسیه بود و دو دولت ماهانه دویست هزار تومان کمک به ایران را تضمین کردند. حسن ارفع، افسر ارتش ایران و نویسندهٔ «زیر فرمان پنج پادشاه»، می‌نویسد که دولت ایران پیش‌تر آمادگی خود را برای پیوستن به متفقین اعلام کرده بود، اما متفقین آن را نپذیرفتند. به نوشتهٔ ارفع، ایرانیان این امتناع را نشانهٔ تصمیم متفقین به تقسیم کشور دانستند. ارفع می‌افزاید که روس‌ها در شمال بریگاد قزاق را به لشکر بدل کردند و بریتانیایی‌ها در جنوب ناچار شدند نیرویی تازه بسازند و این کار را به سایکس سپردند.","whatHappened":[{"title":"بندرعباس و راه کرمان","body":"سایکس در دی ۱۲۹۴ (ژانویهٔ ۱۹۱۶) به دهلی رسید و فرماندهی هیئت را پذیرفت. به نوشتهٔ او، حکومت هند امید چندانی به کار او نداشت و تنها سه افسر بریتانیایی، سه افسر هندی، بیست درجه‌دار هندی و بیست‌وپنج سوار در اختیارش گذاشت. سایکس در اسفند ۱۲۹۴ (مارس ۱۹۱۶) به بندرعباس رسید. دریابیگی، حکمران بنادر خلیج فارس، و شجاع‌نظام، نایب‌الحکومهٔ بندرعباس، از او پذیرایی کردند. سایکس می‌نویسد که پنجاه‌وسه تن در بیست‌وچهار ساعت نخست نام‌نویسی کردند، اما فردای آن روز همگی خواستند پیش‌پرداخت مواجب را پس دهند، زیرا نمی‌خواستند با آلمانی‌ها بجنگند. سروان آر. سی. راک این دشواری را برطرف کرد و اردوگاهی در نای‌بند، در سه مایلی بندرعباس، برپا ساخت. دوازده روز پس از پیاده شدن هیئت، پرچم ایران بر فراز این اردوگاه برافراشته شد.\n\nسایکس سپس خواست با توپخانهٔ کوهستانی، یک اسکادران سواره و پانصد پیاده به کرمان برود. به گفتهٔ او، دوستان ایرانی‌اش در کرمان و سران ایل‌های آن ولایت از آمدنش استقبال کردند. سردار نصرت، فرمانده سپاه کرمان و نوهٔ وکیل‌الملک، از هواداران بریتانیا بود و دشمنان پیش از آن کوشیده بودند او را با بمب بکشند. ستون سایکس در ۲۷ اردیبهشت ۱۲۹۵ (۱۷ مه ۱۹۱۶) از بندرعباس به راه افتاد. سایکس می‌نویسد که این ستون در سه سال بعد نزدیک به پنج هزار مایل راه پیمود. در همین هنگام، به روایت او، قوام‌الملک به پیشنهاد سایکس نزدیک به شصت آلمانی و اتریشی را که از کرمان گریخته بودند در فارس گرفتار کرد و در ارگ شیراز زندانی ساخت.","quotes":[{"original":"I assembled the Persian officers and explained to them that they were being absorbed into the South Persia Rifles, a force that was being raised for the Shah's Government and was Persian in its allegiance.","translation":"افسران ایرانی را گرد آوردم و برایشان روشن کردم که در تفنگداران جنوب ایران جذب می‌شوند، نیرویی که برای دولت سلطان احمد شاه قاجار ساخته می‌شد و وفاداری‌اش ایرانی بود.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"ژنرال بریتانیایی و بنیادگذار پلیس جنوب","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ عمومی","page":"ص ۴۷۲","date":"آبان ۱۲۹۵ (نوامبر ۱۹۱۶)؛ ویرایش سوم کتاب ۱۹۳۰","context":"سایکس فردای ورود به شیراز این سخن را به افسران ژاندارمری فارس گفت."},{"original":"The South Persia Rifles were organized with the view of ultimately attaining to the strength of 11,000 men, but the highest figure actually reached was 8000.","translation":"تفنگداران جنوب ایران با این چشم‌انداز سازمان یافتند که سرانجام به یازده هزار تن برسند، اما بیشترین شماری که به آن رسیدند هشت هزار تن بود.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"ژنرال بریتانیایی و بنیادگذار پلیس جنوب","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ عمومی","page":"ص ۴۷۷","date":"۱۹۳۰ (ویرایش سوم)","context":"سایکس سازمان دو تیپ فارس و کرمان را شرح می‌دهد."},{"original":"It went on to denounce the South Persia Rifles as a foreign force and a menace to Persian independence and integrity.","translation":"یادداشت دولت ایران سپس تفنگداران جنوب ایران را نیرویی بیگانه و تهدیدی برای استقلال و تمامیت ایران خواند.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"ژنرال بریتانیایی و بنیادگذار پلیس جنوب","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ عمومی","page":"ص ۵۰۰","date":"فروردین ۱۲۹۷ (آوریل ۱۹۱۸)","context":"سایکس پاسخ دولت ایران به یادداشت بریتانیا را بازگو می‌کند."},{"original":"به فرمانفرما ماهی سی‌هزار تومان دادند، به فارس رفت و پلیس جنوب، آرزوی دیرینهٔ انگلیس، تشکیل شد.","speaker":"مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"دولتمرد، وزیر و رئیس‌الوزرای بعدی","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۸۹ (برگ )","date":"دربارهٔ ۱۲۹۵؛ نگارش در دوران پهلوی","context":"هدایت از رفتن فرمانفرما به فارس و بنیاد پلیس جنوب یاد می‌کند. سایکس همین هدایت را رهبر تبلیغات ضدبریتانیایی در جنوب می‌خواند."},{"original":"این شاهزاده با زرنگی خود، بدون اینکه سند رسمی به دست انگلیس‌ها بدهد، در پیشرفت کار پلیس جنوب بذل مساعی می‌کرد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دولتمرد و تاریخ‌نگار دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد سوم","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ص ۲۶۳ (برگ )","date":"دربارهٔ ۱۲۹۵ تا ۱۲۹۹","context":"مستوفی سیاست فرمانفرما در دوران حکومت فارس را می‌سنجد."},{"original":"In 1916, after he had left Iran, the ever-helpful Naser al Molk had given the British the idea of forming the South Persia Rifles, an army of Iranian recruits, called volunteers, under British command which was a direct violation of Iran's sovereignty.","translation":"در ۱۹۱۶، ناصرالملکِ همیشه یاری‌گر، پس از ترک ایران، اندیشهٔ ساختن تفنگداران جنوب ایران را به بریتانیایی‌ها داد؛ ارتشی از سربازان ایرانی که داوطلب خوانده می‌شدند و زیر فرمان بریتانیا بودند، و این نقض آشکار حاکمیت ایران بود.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پژوهشگر دورهٔ پهلوی","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ اسناد بریتانیایی","page":"ص ۲۰","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی، سال نشر)","context":"غنی چیرگی بریتانیا بر ایران در ۱۲۹۷ را شرح می‌دهد."},{"original":"نه آن‌ها را طبق پیشنهاد دولت انگلیس خریداری کرد و نه هم آن‌ها حاضر شدند به ما واگذار نمایند و همه چیز حتی چارپاهای مزبور را نابود کردند و یک قبضه تفنگ و یک قاطر به ایران ندادند.","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس چهارم","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد اول","workType":"تاریخ سیاسی و خاطرات","page":"برگ ۲۰۵","date":"دربارهٔ ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۱","context":"بهار سرنوشت جنگ‌افزار پلیس جنوب پس از انحلال آن را در دوران کابینهٔ قوام‌السلطنه بازگو می‌کند."},{"original":"Re-enlisting the officers and men of the South Persia Rifles and of the Cossack Division, he has organized a national army 40,000 strong.","translation":"او با به خدمت گرفتن دوبارهٔ افسران و سربازان تفنگداران جنوب ایران و لشکر قزاق، ارتشی ملی با چهل هزار سپاهی ساخته است.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"ژنرال بریتانیایی و بنیادگذار پلیس جنوب","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ عمومی","page":"ص ۵۴۷","date":"۱۹۳۰ (ویرایش سوم)","context":"سایکس کار رضا شاه پهلوی در ساختن ارتش ملی را می‌ستاید."}]},{"title":"ورود به شیراز و جذب ژاندارمری","body":"قوام‌الملک اندکی بعد درگذشت و پسرش جانشین او در شیراز شد. هدایت دو روایت از مرگ او آورده است: یکی آنکه به تحریک پسرش کشته شد و دیگری آنکه از اسب افتاد. ستون سایکس پس از کرمان و یزد در آبان ۱۲۹۵ (نوامبر ۱۹۱۶) به شیراز رسید. عبدالحسین میرزا فرمانفرما، شاهزادهٔ قاجار و والی فارس، پیش‌تر در مهر ۱۲۹۵ وارد شیراز شده بود. به نوشتهٔ سایکس، صولت‌الدوله در قمشه با فرمانفرما دیدار کرد، اما چون از پرداخت پیشکشی ده‌هزاری برای فرمان ایلخانی سر باز زد، با خشم به شیراز بازگشت و آشوب به پا کرد. سایکس سه هزار ژاندارم بی‌افسر سوئدی را در راهی سیصدمایلی از مرز فارس تا کازرون پراکنده یافت. او می‌نویسد که دولت ایران در آن زمان دشمنی نداشت، اما با سپردن ژاندارمری به او موافقت نکرده بود و از این رو فرمانفرما نیز نمی‌توانست چنین اجازه‌ای بدهد. سایکس فردای ورود افسران ایرانی را گرد آورد و به آنان گفت که در پلیس جنوب جذب می‌شوند. به گفتهٔ او، بیشتر افسران و سربازان از چشم‌انداز مواجب منظم خشنود شدند، اما اقلیتی بزرگ از کارآمدترین افراد با این دگرگونی مخالفت کردند. سایکس بازسازی ژاندارمری و تبدیل آن به «تیپ فارس» را به افسری کانادایی سپرد.\n\nعبدالله مستوفی، دولتمرد و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، نقش فرمانفرما را با ظرافت توصیف می‌کند. به نوشتهٔ او، فرمانفرما بی آنکه سندی رسمی به بریتانیایی‌ها بدهد، در پیشرفت کار پلیس جنوب کوشید. مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)، دولتمرد و نویسندهٔ «خاطرات و خطرات»، از همین دوره با تلخی یاد می‌کند. هدایت می‌نویسد که بریتانیا ماهانه سی هزار تومان به فرمانفرما داد و پلیس جنوب، «آرزوی دیرینهٔ انگلیس»، با رفتن او به فارس شکل گرفت."},{"title":"شورش کازرون","body":"ناصر دیوان، کلانتر کازرون، در زمستان ۱۲۹۵ به پادگان پلیس جنوب در کازرون یورش برد. به نوشتهٔ سایکس، ناصر دیوان سربازان را خلع سلاح کرد و حاکم شهر را به زندان انداخت. سایکس صولت‌الدوله را محرک این شورش می‌داند. ستونی که به سوی کازرون رفت، پس از زد و خوردی کوچک در گردنه‌های پوشیده از برف، به شیراز بازگشت. سایکس این را تنها ناکامی ستون خود در سه سال حضورش در ایران می‌شمارد. از آن پس پلیس جنوب راه شیراز را تنها تا چند مایلی آن سوی خانهٔ زنیان در دست داشت."},{"title":"شناسایی رسمی و سازمان نیرو","body":"سایکس می‌نویسد که حسن وثوق‌الدوله، رئیس‌الوزرا، در دی ۱۲۹۵ با تلگرافی از کوشش‌های او در برقراری نظم سپاسگزاری کرد. دولت ایران در ۱ فروردین ۱۲۹۶ (۲۱ مارس ۱۹۱۷) پلیس جنوب را به رسمیت شناخت. به روایت سایکس، فرمانفرما در مراسمی برای افسران ایرانی سخن گفت و بر همسویی منافع دو دولت و دوستی دیرین آنها تأکید کرد.\n\nسایکس سازمان پلیس جنوب را چنین شرح می‌دهد. این نیرو قرار بود به یازده هزار تن برسد، اما بیشترین شمار آن هشت هزار تن بود. پلیس جنوب دو تیپ در فارس و کرمان و یک هنگ در بندرعباس داشت. تیپ فارس دو هنگ سواره داشت، زیرا با قشقایی‌ها، ایل‌های عرب خمسه و ایل‌های کوچک‌تری چون لشنی‌ها و چهارراهی‌ها روبه‌رو بود. هر تیپ سه گردان پیاده، یک آتشبار کوهستانی چهارتوپی، یک دستهٔ توپخانهٔ صحرایی، یک دستهٔ مسلسل و یک گروهان مهندسی داشت. سایکس می‌نویسد که مواجب سربازان در حضور افسر بریتانیایی پرداخت می‌شد و میزان آن به اندازهٔ مواجبی بود که سوئدی‌ها برای ژاندارمری تعیین کرده بودند. به گفتهٔ او، هزینهٔ نیرو سنگین بود. ارزش قران در سال‌های پیش از جنگ چهار پنی بود و با سرازیر شدن روبل کاغذی به شمال ایران، بالا رفتن بهای نقره و کاستی ضرب سکه به هشت پنی رسید. با این دگرگونی هزینهٔ پلیس جنوب به پول هند دو برابر شد."},{"title":"چرخش سیاست تهران","body":"کابینهٔ وثوق‌الدوله، که به نوشتهٔ سایکس سیاست «بی‌طرفی خیرخواهانه» در برابر بریتانیا داشت، در خرداد ۱۲۹۶ (ژوئن ۱۹۱۷) کنار رفت. محمدعلی‌خان علاءالسلطنه کابینهٔ تازه را ساخت. سایکس علاءالسلطنه را دوستدار بریتانیا، اما کابینهٔ او را دشمن آن می‌داند. به نوشتهٔ او، کابینهٔ تازه شناسایی پلیس جنوب را پس گرفت. سایکس مخبرالسلطنه را، که اندکی بعد وزیر داخله شد، رهبر تبلیغات ضدبریتانیایی در جنوب می‌خواند. او فخرالسلطنه، دموکرات تندرو، را ابزار مخبرالسلطنه می‌شمارد و ادعا می‌کند که فخرالسلطنه از آلمان پول می‌گرفت. سایکس می‌افزاید که دولت ایران فروشندگان آذوقه به بریتانیایی‌ها را به کیفر تهدید کرد و به نمایندهٔ وزارت خارجه در شیراز دستور داد برای ایل‌هایی که پلیس جنوب گوشمالی داده بود، ادعای غرامت فراهم آورد."},{"title":"مبادلهٔ یادداشت‌ها در ۱۲۹۷","body":"دولت بریتانیا در اسفند ۱۲۹۶ (مارس ۱۹۱۸) یادداشتی به تهران فرستاد. سایکس می‌نویسد که این یادداشت استقلال ایران را سیاست پایدار بریتانیا خواند و شناسایی رسمی پلیس جنوب را تا پایان جنگ خواستار شد. به گفتهٔ او، بریتانیا پیشنهاد کرد دو دولت پس از جنگ دربارهٔ ساختن نیرویی یکپارچه برای سراسر ایران گفت‌وگو کنند. بریتانیا در برابر، کمک مالی و تعلیق قرارداد ۱۹۰۷ را وعده داد. دولت ایران در فروردین ۱۲۹۷ (آوریل ۱۹۱۸) پاسخ داد. به روایت سایکس، این پاسخ پلیس جنوب را «نیرویی بیگانه» و تهدیدی برای استقلال و تمامیت ارضی ایران خواند. سایکس به طعنه می‌نویسد که تنها پیشنهادی که دولت ایران رد نکرد، پیشنهاد کمک مالی بود. پاسخ دولت به دستور تهران در شیراز و دیگر شهرها منتشر شد و به گفتهٔ سایکس، دوستان بریتانیا را دلسرد و فرار از صفوف پلیس جنوب را آغاز کرد."},{"title":"جنگ با قشقایی‌ها","body":"صولت‌الدوله در ۲ خرداد ۱۲۹۷ (۲۳ مه ۱۹۱۸) رسماً اعلام جنگ کرد، همان روزی که ستون سرهنگ گرانت به شیراز رسید. سایکس می‌نویسد که پیام‌های صمصام‌السلطنهٔ بختیاری، رئیس‌الوزرای وقت، صولت را به ایستادگی دلگرم می‌کرد. صولت با چهار هزار و پانصد سوار در کنار رود قره‌آغاج اردو زد و هزار و پانصد کازرونی پاسگاه خانهٔ زنیان را در محاصره گرفتند. نبرد ده‌شیخ در ۴ خرداد ۱۲۹۷ روی داد. پس از آن، به روایت سایکس، پادگان پلیس جنوب در خانهٔ زنیان سر به شورش برداشت.\n\nدر ۲۷ خرداد ۱۲۹۷، شهر شیراز نیز بر بریتانیایی‌ها شورید. سایکس می‌نویسد که به سربازان هندی و افراد پلیس جنوب حمله شد، بازارها بسته شد و گروهی از ملایان کشتن همکاران بریتانیا را روا شمردند. سایکس نیمه‌شب دستور داد سه ساختمان کلیدی شهر را بگیرند و تا ساعت دو بامداد سربازان هندی و افراد پلیس جنوب آنها را در دست داشتند. در آباده، که پس از شیراز مرکز اصلی پلیس جنوب در فارس بود، پادگانی ششصدنفری سر به شورش برداشت. به نوشتهٔ سایکس، شورشیان کسانی را که هوادار بریتانیا می‌پنداشتند کشتند و افسران بریتانیایی به دستهٔ کوچک هندی پناه بردند. ستون امدادی به فرماندهی ویلیامز صدوهشتاد مایل را در گرمای تیر ماه پیمود و آباده را نجات داد.\n\nقوام‌الملک جوان و سردار احتشام، که بریتانیا او را به ایلخانی قشقایی برگزیده بود، با هشتصد سوار عرب، ششصدوپنجاه قشقایی و چهارصدوپنجاه کشکولی صولت را تا فیروزآباد دنبال کردند. پلیس جنوب توپ کوهستانی و مسلسل برای این ستون فرستاد. سایکس می‌نویسد که صولت با گروهی اندک «گریان چون کودکی» گریخت. صولت در پاییز ۱۲۹۷ دوباره هزار و پانصد تن گرد آورد و سردار احتشام را در فیروزآباد محاصره کرد. دستهٔ کوچکی از پلیس جنوب به فرماندهی افسری ایرانی به نام محمدتقی‌خان در این محاصره پایداری کرد و به گفتهٔ سایکس، ایلخان تازه سرانجام تنها به آن تکیه داشت. ستون سرهنگ اورتن در مهر ۱۲۹۷ (اکتبر ۱۹۱۸) قشقایی‌ها را در ده‌برم شکست داد و نیروی صولت را درهم شکست."},{"title":"آنفلوانزا و راه بوشهر","body":"همه‌گیری آنفلوانزای ۱۲۹۷ اندکی پس از پیروزی بر قشقایی‌ها به فارس رسید. سایکس می‌نویسد که این بیماری یک‌پنجم مردم فارس را کشت. پس از آن، ستون بوشهر راه بوشهر به شیراز را گشود و به نوشتهٔ سایکس، هنگام بستن قرارداد ۱۲۹۸ (۱۹۱۹)، فارس و کرمان آرام بود، راه‌ها باز بود و ایل‌ها از تهران فرمان می‌بردند."},{"title":"پلیس جنوب پس از جنگ","body":"کمیسیونی نظامی از افسران ایرانی و بریتانیایی پس از قرارداد ۱۲۹۸ نیروهای موجود ایران را بررسی کرد. به نوشتهٔ سایکس، شمار پلیس جنوب در آن هنگام شش هزار تن، لشکر قزاق هشت هزار تن و ژاندارمری هشت هزار و چهارصد تن بود. این کمیسیون ساختن ارتشی یکپارچه را پیشنهاد داد و سایکس امید داشت پلیس جنوب در آن «نقشی پیشرو» بیابد. با این همه، سایکس در فصل پایانی کتابش می‌پذیرد که مالیات‌دهندگان بریتانیایی نمی‌توانستند هزینهٔ یک تیپ بریتانیایی و پلیس جنوب را برای زمانی نامعلوم بپردازند."},{"title":"انحلال","body":"ارفع می‌نویسد که دولت ایران پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ کوشید بریتانیا را به واگذاری پلیس جنوب، که آن زمان دو تیپ با حدود شش هزار تن داشت، وادارد. به نوشتهٔ او، دولت ایران افسری بلندپایه برای فرماندهی این نیرو نداشت و پیشنهاد کرد مربیان سوئدی ژاندارمری فرماندهی آن را بر عهده گیرند. بریتانیایی‌ها پاسخ دادند که به این مربیان اعتماد ندارند. ارفع می‌افزاید که سرانجام پلیس جنوب منحل شد، جنگ‌افزار و ساز و برگش در شیراز و کرمان نابود شد و بیشتر افسران و درجه‌داران ایرانی آن به نیروهای محلی ارتش ایران پیوستند.\n\nمحمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)، شاعر و نمایندهٔ مجلس چهارم، در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی» از همین رویداد در دوران کابینهٔ احمد قوام (قوام‌السلطنه) یاد می‌کند. به نوشتهٔ بهار، بریتانیا در برابر هزینه‌هایی که برای امنیت جنوب پرداخته بود، بیش از دو میلیون لیره از ایران طلب کرد و دولت ایران این طلب را نپذیرفت. بهار می‌نویسد که دولت نه جنگ‌افزار پلیس جنوب را خرید و نه بریتانیایی‌ها آن را واگذار کردند. او بخشی از گناه را به گردن نورمن، وزیرمختار بریتانیا، و هاوارد، دیپلمات بریتانیایی، می‌اندازد و بخشی را به گردن رئیس‌الوزرا و نمایندگان اکثریت مجلس می‌گذارد که به گفتهٔ او از بدگمانی به بریتانیا رها نشده بودند. غنی نیز تأیید می‌کند که پلیس جنوب پس از کودتای ۱۲۹۹ منحل و در ارتش ادغام شد. سایکس در ویرایش ۱۹۳۰ کتابش می‌نویسد که سردار سپه، رضاخان، افسران و سربازان پلیس جنوب و لشکر قزاق را دوباره به خدمت گرفت و ارتشی ملی با چهل هزار سپاهی ساخت."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سایکس پلیس جنوب را دستاوردی برای ایران و بریتانیا می‌داند. به گفتهٔ او، ستونش راه هند را پاسداری کرد، به دسته‌های آلمانی پایان داد و دهقانان را به کشتزارهای رهاشده بازگرداند. سایکس بارها تأکید می‌کند که این نیرو «برای دولت ایران» ساخته شده بود و پرچم ایران را برمی‌افراشت. او دشمنی کابینه‌های تهران را «ناروا» می‌خواند و آن را به دموکرات‌ها و هواداران آلمان نسبت می‌دهد. سایکس پایداری محمدتقی‌خان و دسته‌اش در فیروزآباد را گواه «آینده‌دار» بودن این نیرو می‌شمارد.\n\nهدایت، مستوفی و بهار پلیس جنوب را از زاویهٔ حاکمیت ملی می‌نگرند. هدایت آن را «آرزوی دیرینهٔ انگلیس» می‌خواند و به پول‌هایی که به فرمانفرما داده شد اشاره می‌کند. مستوفی رفتار فرمانفرما را با ظرافت می‌سنجد و می‌گوید او بی‌سند رسمی به پیشرفت کار پلیس جنوب کمک کرد. دولت ایران در پاسخ رسمی ۱۲۹۷ پلیس جنوب را نیرویی بیگانه شمرد. این دیدگاه با سیاست بی‌طرفی ایران در جنگ و با بدگمانی به قرارداد ۱۹۰۷ پیوند داشت.\n\nغنی پلیس جنوب را نقض آشکار حاکمیت ایران می‌داند و آن را بخشی از چیرگی کامل بریتانیا بر ایران در ۱۲۹۷ می‌شمارد. ارفع، که خود افسر ایرانی بود، روایتی آرام‌تر دارد. او به ناتوانی دولت در یافتن فرمانده ایرانی و بدگمانی بریتانیا به سوئدی‌ها اشاره می‌کند و از پیوستن سربازان ایرانی پلیس جنوب به ارتش ملی سخن می‌گوید. در این روایت، میراث پلیس جنوب نه در وابستگی آن، بلکه در سربازانی بود که در ارتش یکپارچهٔ سردار سپه جای گرفتند."}],"aftermath":"پلیس جنوب برای نخستین بار پس از سال‌ها، راه‌های فارس و کرمان را امن کرد و قدرت ایل قشقایی را برای چند سال درهم شکست. این نیرو همزمان بدگمانی ایرانیان را به بریتانیا ژرف‌تر کرد و پرسش حاکمیت ملی را به میان سیاست تهران آورد. اختلاف بر سر پلیس جنوب بخشی از زمینهٔ قرارداد ۱۲۹۸ بود، زیرا بریتانیا امید داشت این نیرو را در ارتشی یکپارچه زیر رایزنی افسران بریتانیایی جای دهد. با شکست قرارداد و بیرون رفتن نیروهای بریتانیایی، پلیس جنوب منحل شد. جنگ‌افزارهایش نابود شد، اما سربازان و درجه‌داران ایرانی‌اش به ارتش ملی سردار سپه پیوستند. بدین سان، نیرویی که بیگانه ساخته بود، سرانجام به یکی از سرچشمه‌های ارتش یکپارچهٔ ایران بدل شد."},{"id":"famine-1296","title":"قحطی سال‌های ۱۲۹۶ و ۱۲۹۷","date":{"solarYear":1296,"gregorianYear":1917,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1297,"gregorianYear":1918,"circa":true},"tier":"primary","category":"economic","summary":"قحطی بزرگ ۱۲۹۶ تا ۱۲۹۸ خورشیدی (۲۴۷۶ تا ۲۴۷۸ شاهنشاهی) سخت‌ترین فاجعهٔ انسانی ایران در دوران پادشاهی سلطان احمد شاه قاجار بود. ایران در آغاز جنگ جهانی نخست بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود، اما سپاهیان روسیه، بریتانیا و عثمانی خاک کشور را میدان جنگ کردند. این سپاهیان غله و چارپایان روستاییان را گرفتند، راه‌ها را بستند و کشتزارها را ویران کردند. خشکسالی سال ۱۲۹۵، بی‌بارانی سال‌های بعد، احتکار مالکان و بازرگانان و ناتوانی دولت مرکزی این آسیب را به قحطی سراسری رساند. پس از قحطی، بیماری‌های همه‌گیر، از حصبه و تیفوس تا آنفلوانزای ۱۹۱۸ میلادی، جان شمار بیشتری را گرفتند.\n\nبرآورد شمار قربانیان از یکدیگر بسیار دور است. حسن ارفع شمار مردگان قحطی و بیماری‌های همراه آن را دو میلیون تن از جمعیت دوازده‌میلیونی ایران می‌آورد. سیروس غنی، تاریخ‌نگار، تنها از بیش از صد هزار مرده از گرسنگی و بیش از ده هزار روستای خالی‌شده در غرب ایران یاد می‌کند. محمدقلی مجد، پژوهشگر اقتصاد کشاورزی، در کتابی که در ۱۳۸۲ خورشیدی (۲۵۶۲ شاهنشاهی) منتشر کرد، شمار قربانیان را هشت تا ده میلیون تن برآورد کرد و فاجعه را «نسل‌کشی» نامید. بیشتر تاریخ‌نگاران دانشگاهی رقم مجد و داوری او را نپذیرفته‌اند.\n\nدر تهران، کابینه‌های پیاپی با خرید گران و فروش ارزان نان، پختن دم‌پخت برنج به جای نان و سپردن کار ارزاق به کارگزاری بلژیکی کوشیدند بحران را مهار کنند. عبدالله مستوفی، دیوانی وزارت مالیه، و محمدتقی بهار، شاعر و نمایندهٔ مجلس، این کوشش‌ها را سخت نکوهیده‌اند. قحطی در خرداد ۱۲۹۷ با رسیدن خرمن تازه در تهران فروکش کرد، اما آثار آن تا سال‌ها در اقتصاد و جمعیت کشور ماند. یاد این فاجعه بعدها یکی از انگیزه‌های رضاشاه پهلوی برای ساختن سیلوهای غله در تهران و شهرستان‌ها شد.","citations":[{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۱۷، ۲۶، ۳۱ و ۳۶۴، و یادداشت‌های فصل‌های ۱ و ۸","text":"غنی دربارهٔ قحطی غرب ایران، وثوق‌الدوله، اتهام احتکار به احمد شاه قاجار و بحران نان ۱۳۰۲."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۷۵، ۲۹۰ و ۳۰۷","text":"ارفع دربارهٔ شمار قربانیان، سیلوهای رضاشاه پهلوی و بیم قحطی در ۱۳۲۰."},{"sourceId":"wilson-loyalties","locus":"ص ۲۴، ۱۶۲، ۲۵۹ و ۲۶۶","text":"آرنولد ویلسون در وفاداری‌ها ویرانی آذربایجان، رفتار سپاه روس و قحطی راه قزوین تا قصر شیرین را وصف می‌کند."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۴۸۴، ۴۹۲ و ۵۱۴ تا ۵۱۶","text":"سر پرسی سایکس در تاریخ ایران سپاه عثمانی، راه‌سازی دانسترویل و آنفلوانزای فارس را می‌آورد."},{"sourceId":"millspaugh","locus":"ص ۷۷، ۱۱۴ و ۳۱۱","text":"آرتور میلسپو در وظیفهٔ آمریکایی در ایران قحطی سال‌های جنگ را از دید مستشار مالی می‌نویسد."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، برگ ۱۴، ۱۵، ۲۲ و ۴۲ تا ۴۵","text":"مستوفی دربارهٔ خشکسالی، نان و دم‌پخت، ادارهٔ ارزاق و بیانیهٔ وثوق‌الدوله."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، برگ ۶۱","text":"بهار دربارهٔ آغاز قحطی و کابینه‌های ۱۲۹۶ و ۱۲۹۷."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۴، برگ ۸ و ۹","text":"دولت‌آبادی دربارهٔ جنگ‌های غرب و ترک قصر شیرین."},{"sourceId":"iranica-famines","locus":"مقالهٔ کامل","text":"گزاویه دو پلانول در دانشنامهٔ ایرانیکا قحطی‌های ایران را در بستر تاریخ این سرزمین شرح می‌دهد."},{"sourceId":"majd-famine","locus":"مشخصات کتاب و فهرست","text":"محمدقلی مجد شمار قربانیان قحطی ۱۲۹۶ را بسیار بالاتر از برآورد ارفع و غنی می‌گذارد."}],"personIds":["ain-al-dowleh","farmanfarma-person","ahmad-person","samsam"],"personDeeds":{"ain-al-dowleh":"در سال‌های قحطی رئیس‌الوزرا بود و دولت از مهار گرسنگی ناتوان ماند.","farmanfarma-person":"والی فارس بود و در همان قحطی خود به سختی جان به در برد.","ahmad-person":"قحطی در سال‌های پادشاهی او رخ داد.","samsam":"در فاصلهٔ کابینه‌های همان سال‌ها رئیس‌الوزرا بود."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران","ain-al-dowleh":"رئیس‌الوزرا"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["قحطی ۱۲۹۶","قحطی جنگ جهانی"],"context":"ایران پیش از سدهٔ چهاردهم خورشیدی بارها گرفتار قحطی شده بود. گزاویه دو پلانول، جغرافی‌دان فرانسوی، در مقالهٔ «قحطی‌ها» در دانشنامهٔ ایرانیکا فهرستی از قحطی‌های ثبت‌شده را، از خراسان سدهٔ دوم هجری تا قحطی بزرگ ۱۲۴۹ تا ۱۲۵۱ خورشیدی، به دست می‌دهد. پلانول خشکسالی و زمستان‌های سخت فلات ایران را شایع‌ترین علت طبیعی قحطی می‌شمارد، اما بر نقش عوامل انسانی نیز تأکید می‌کند. به نوشتهٔ او، نبود راه و وسیلهٔ ترابری تا میانهٔ سدهٔ بیستم میلادی عامل تعیین‌کننده بود و بازرگانان، مالکان بزرگ و حتی کارگزاران دولت و برخی روحانیان با انبار کردن غله قحطی را سخت‌تر می‌کردند.\n\nپلانول می‌افزاید که با بهتر شدن راه‌ها در سدهٔ بیستم میلادی قحطی‌های سراسری رفته‌رفته از میان رفتند و تنها کمبودهای محلی ماندند. به نوشتهٔ او، قحطی‌های جدی در این سده تنها در دوران دو جنگ جهانی و به علت‌های سیاسی و اجتماعی رخ دادند. قحطی ۱۲۹۶ تا ۱۲۹۸ نمونهٔ آشکار این گونه قحطی است: آسمان کم‌باران بود، اما جنگ و اشغال آن را به فاجعه بدل کرد.\n\nآرتور میلسپو، رئیس کل مالیهٔ ایران در سال‌های ۱۳۰۱ تا ۱۳۰۶، در کتاب «وظیفهٔ آمریکایی در ایران» به همین ضعف بنیادی اشاره می‌کند. میلسپو می‌نویسد که در ایران گندم و جو ممکن است در یک گوشهٔ کشور در کشتزار بپوسد و در ششصد میل آن‌سوتر مردم از کمبود نان رنج ببرند. به نوشتهٔ او، نبود راه و وسیلهٔ ترابری، و نه کمبود فراوردهٔ کشاورزی، ریشهٔ اصلی قحطی‌های ایران بود.\n\nدولت ایران در آبان ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی) بی‌طرفی کشور را در جنگ جهانی اعلام کرد. سیروس غنی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «ایران و برآمدن رضاشاه»، می‌نویسد که دولت‌های درگیر این بی‌طرفی را از همان آغاز نادیده گرفتند و سپاهیان روس و بریتانیا در همهٔ نواحی کشور، جز مرکز و شرق، با سپاه عثمانی جنگیدند. غنی سخن هرولد نیکلسون، دیپلمات و نویسندهٔ بریتانیایی، را می‌آورد که ایران رنج‌ها و تجاوزهایی دید که هیچ کشور بی‌طرف دیگری ندید.\n\nسر آرنولد ویلسون، افسر سیاسی بریتانیا در بین‌النهرین، در کتاب «وفاداری‌ها: بین‌النهرین ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۷» پیامد جنگ روس و عثمانی را در آذربایجان از همان ۱۲۹۳ گزارش می‌کند. ویلسون می‌نویسد که موج جنگ میان روسیه و عثمانی به آذربایجان سرریز کرد، ولایت‌های کامل از محصول و دام تهی شدند، روستاها و حتی شهرها ویران شدند و قحطی «در هولناک‌ترین شکل خود» بر آن سرزمین فرمان راند.\n\nسپاهیان بیگانه آذوقهٔ خود را از روستاهای ایران می‌گرفتند. ویلسون دربارهٔ سپاه روس در غرب ایران می‌نویسد که روس‌ها «از سرزمین زندگی می‌کردند» و کمتر بهای چیزی را می‌پرداختند. به نوشتهٔ ویلسون، سربازان روس به‌ویژه در پایان ۱۹۱۶ میلادی (۱۲۹۵ خورشیدی) از فرمان بیرون رفته بودند و هر جا سپاه روس گذشته بود، بریتانیایی‌ها مردم را فقیر و دشمن‌خو می‌یافتند. ویلسون در جای دیگری می‌نویسد که هر جا متحدان روس بریتانیا گذشته بودند، قحطی و بیماری آماده بودند تا ضربه بزنند.\n\nویلسون سخت‌ترین آسیب را در راه قزوین تا قصر شیرین می‌بیند. به نوشتهٔ او، روستاییان ایرانی این راه هر تکه خوراکی را که داشتند از دست دادند و گاوهای شخم، گله‌ها و چارپایان باربر خود را باختند و «هزارهزار» از قحطی مردند. ویلسون می‌افزاید که بریتانیایی‌ها در ماه‌های بعد کوشیدند به آنان یاری برسانند.\n\nسپاه عثمانی نیز آذوقهٔ خود را از همین سرزمین می‌گرفت و سرانجام خود گرسنگی کشید. سر پرسی سایکس، سرتیپ بریتانیایی، فرمانده پلیس جنوب و نویسندهٔ «تاریخ ایران»، می‌نویسد که سپاه سیزدهم عثمانی پس از سقوط بغداد در اسفند ۱۲۹۵ کرمانشاه را تخلیه کرد و پس از ایستادگی در گردنهٔ پاتاق، «فرسوده و گرسنه» به قصر شیرین رسید. جنگ‌های پیاپی روس و عثمانی در کرمانشاه و همدان و کردستان، که دولت ایران در آن هیچ اختیاری نداشت، این ولایت‌ها را یکسره ویران کرد.\n\nمیرزا یحیی دولت‌آبادی، روزنامه‌نگار، آموزگار و از رهبران حزب اعتدالی، که خود در این سال‌ها همراه مهاجران به قصر شیرین و از آنجا به عثمانی رفت، از جنگ‌های سخت سپاه روس با ایل سنجابی و ژاندارم‌های مهاجر در همین راه یاد می‌کند. دولت‌آبادی در «حیات یحیی» حال مهاجران و ویرانی سرزمین را در روزهای ترک قصر شیرین با اندوه وصف می‌کند.\n\nآسمان نیز با ایران همراهی نکرد. عبدالله مستوفی، دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، می‌نویسد که در سال پیش از قحطی، یعنی سال ۱۲۹۵ خورشیدی (۲۴۷۵ شاهنشاهی)، چنان خشکی و کم‌بارانی در کشور بود که بیشتر کشاورزان حتی به اندازهٔ بذری که کاشته بودند برداشت نکردند. مستوفی سه عامل دیگر را نیز برمی‌شمارد: آشوب روسیه، گرسنگی خود مردم روسیه، و جنگ‌هایی که در همهٔ مرزهای ایران با شدت تمام جریان داشت. به نوشتهٔ مستوفی، این سه عامل دست ایران را از یاری گرفتن از هر همسایه‌ای کوتاه کرد.\n\nانقلاب ۱۲۹۶ روسیه بازار سنتی غلهٔ شمال ایران را نیز از میان برد. ولایت‌های شمالی ایران در سال‌های پیش از جنگ با قفقاز و ترکستان روسیه داد و ستد غله داشتند. فروپاشی روسیه و جنگ داخلی آن، هم این بازار را بست و هم سپاهیان سرگردان روس را در غرب و شمال ایران رها کرد.\n\nقحطی بیش از هر چیز از هم گسیختن ترابری برخاست. سپاهیان بیگانه برای بار کشیدن قاطر و شتر و اسب روستاییان را گرفتند، و در کشوری که غله را تنها با چارپا می‌شد جابه‌جا کرد، این کار رساندن غله را از ولایت‌های پرمحصول به شهرهای گرسنه ناممکن کرد. ویلسون از گرفته شدن «چارپایان باربر» روستاییان در کنار گاوهای شخم و گله‌ها یاد می‌کند. میلسپو نیز، چنانکه آمد، نبود ترابری را ریشهٔ همهٔ قحطی‌های ایران می‌داند.","whatHappened":[{"title":"گسترش قحطی در غرب و شمال","body":"قحطی نخست در ولایت‌های غربی، که میدان جنگ بودند، آغاز شد. غنی می‌نویسد که قحطی و بیماری‌های همه‌گیر در غرب ایران گسترده بود و مردم همدان و کرمانشاه ناچار در غارها زندگی می‌کردند. به نوشتهٔ غنی، بیش از صد هزار تن از گرسنگی مردند و بیش از ده هزار روستا خالی شد. غنی می‌افزاید که کارگاه‌های قالی‌بافی غرب ایران، که پیش از جنگ نان هزاران خانوار را می‌داد، از میان رفتند.\n\nغنی برای گزارش قحطی همدان به نوشته‌های سرلشکر لایونل دانسترویل، فرمانده نیروی بریتانیایی که در ۱۲۹۷ از همدان به سوی باکو می‌رفت، ارجاع می‌دهد. سایکس می‌نویسد که دانسترویل، که با نیروی اندکی در همدان مانده بود، با آغاز راه‌سازی برای یاری به مردم قحطی‌زده و با آشنایی با بزرگان محل توانست جای خود را نگاه دارد و حتی بر دشمنانش چیره شود. راه‌سازی به مزد غله، که بریتانیایی‌ها در همدان و قزوین به کار بستند، هم روستاییان گرسنه را سیر می‌کرد و هم راه سپاه بریتانیا را می‌ساخت.\n\nمیلسپو در کتاب خود دربارهٔ وضع غرب ایران در ۱۹۱۸ میلادی (۱۲۹۷ خورشیدی) کوتاه و روشن می‌نویسد: «غرب ایران در ۱۹۱۸ در قحطی بود». به نوشتهٔ میلسپو، بازرگانی ایران در این سال تقریباً از کار افتاد و دولت نتوانست مالیات‌های درونی را گرد آورد.","quotes":[{"original":"Famine and epidemics were widespread in western Iran. In Hamadan and Kermanshah people were forced to live in caves. Over 100,000 people died of starvation and more than 10,000 villages were deserted. Carpet-making centres in western Iran disappeared.","translation":"قحطی و بیماری‌های همه‌گیر در غرب ایران گسترده بود. مردم همدان و کرمانشاه ناچار در غارها زندگی می‌کردند. بیش از صد هزار تن از گرسنگی مردند و بیش از ده هزار روستا خالی شد. کارگاه‌های قالی‌بافی غرب ایران از میان رفتند.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۱۷","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)","context":"غنی پیامد پایمال شدن بی‌طرفی ایران را در جنگ جهانی نخست بازمی‌گوید."},{"original":"In Iran, the situation as a result of the war was appalling, for though not a belligerent, 2 million out of her population of 12 million had succumbed to the famine with its attendant epidemics, caused by the destruction of crops and foodstuffs by the opposing armies.","translation":"وضع ایران در نتیجهٔ جنگ هولناک بود، زیرا با آنکه ایران طرف جنگ نبود، دو میلیون تن از جمعیت دوازده‌میلیونی آن در قحطی و بیماری‌های همه‌گیر همراه آن از پا درآمدند؛ قحطی‌ای که از نابود شدن محصولات و خوراک به دست سپاهیان دو سوی جنگ برخاسته بود.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ارتش و نویسندهٔ خاطرات","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۷۵","date":"۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی)","context":"ارفع وضع ایران را پس از فروپاشی روسیه و پایان جنگ جهانی نخست وصف می‌کند."},{"original":"Plundered of every scrap of food they possessed, deprived of their plough cattle, flocks, and transport animals, they died of famine by thousands, in spite of the efforts we made to succour them in the months succeeding.","translation":"هر تکه خوراکی که داشتند به غارت رفت، از گاوهای شخم و گله‌ها و چارپایان باربر خود محروم شدند و با همهٔ کوششی که ما در ماه‌های بعد برای یاری به آنان کردیم، هزارهزار از قحطی مردند.","speaker":"سر آرنولد ویلسون","speakerTitle":"افسر سیاسی بریتانیا در بین‌النهرین","work":"وفاداری‌ها: بین‌النهرین ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۷","workType":"خاطرات و تاریخ‌نگاری","page":"ص ۱۶۲","date":"۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی)","context":"ویلسون حال روستاییان ایرانی را در راه قزوین تا قصر شیرین پس از گذر سپاه روس گزارش می‌کند."},{"original":"Shiraz lost 10,000 out of its 50,000 inhabitants. Hideous to relate, the Persian authorities made a \"corner\" in shrouds, and we were too busy looking after our own men to do anything for the townspeople, who, in despair, crawled by hundreds to die in the mosques.","translation":"شیراز ده هزار تن از پنجاه هزار باشندهٔ خود را از دست داد. گفتنش هولناک است که مقامات ایرانی کفن را احتکار کردند، و ما چنان سرگرم رسیدگی به سربازان خود بودیم که برای مردم شهر کاری نتوانستیم کرد؛ مردمی که از نومیدی صدصد به مسجدها می‌خزیدند تا در آنجا بمیرند.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"سرتیپ بریتانیایی، فرمانده پلیس جنوب و تاریخ‌نگار","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ج ۲، ص ۵۱۴ تا ۵۱۵","date":"۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی، ویرایش سوم)","context":"سایکس همه‌گیری آنفلوانزای پاییز ۱۲۹۷ را در فارس، پس از پایان جنگ پلیس جنوب با قشقایی‌ها، وصف می‌کند."},{"original":"سال قبل از مجاعه (لوی‌ئیل ۱۲۹۵) هم بقدری خشکی و کم‌بارانی در این مملکت وجود داشت که غالباً زارعین باندازهٔ بذر هم برداشت نکردند. اختلال روسیه و گرسنگی خود اهالی آن مملکت، و جنگ‌های بین‌المللی که در تمام حدود ایران بمنتهی درجهٔ شدت در کار بود، توسل بهر همسایه را غیرممکن میکرد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، برگ ۴۳","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ سال‌های ۱۲۹۵ تا ۱۲۹۷","context":"مستوفی در پاسخ به بیانیهٔ وثوق‌الدوله علت‌های قحطی را برمی‌شمارد تا کابینه‌های پیشین را از گناه مبرا کند."},{"original":"بقدری بر گندم‌دار و چاروادار و نانوا و نانخور تنگ گرفتید، و کار را از جریان طبیعی خود خارج کردید که واقعاً اگر کسی میخواست عمداً قحطی در مملکت ایجاد کند، تا کار را بدست بلژیکی بسپرد باین خوبی از عهده برنمی‌آمد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، برگ ۴۴","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ سال‌های ۱۲۹۷ و ۱۲۹۸","context":"مستوفی روش ادارهٔ ارزاق تهران را در کابینهٔ دوم وثوق‌الدوله و سپردن آن به موسیو مولیتور بلژیکی نقد می‌کند."},{"original":"سختی ارزاق عمومی در مرکز و ولایات با قیافهٔ فجیع خود حیات هیئت اجتماعیه را تهدید، و قحطی و استیلای امراض چرخ نظام اجتماعی و زندگانی افراد را متوقف.","speaker":"میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله","speakerTitle":"رئیس‌الوزرای ایران","work":"بیانیه دربارهٔ کارنامهٔ یک‌سالهٔ کابینه، به نقل مستوفی در «شرح زندگانی من»، جلد سوم","workType":"بیانیهٔ رسمی","page":"ج ۳، برگ ۲۲","date":"۱۲۹۸ خورشیدی (۲۴۷۸ شاهنشاهی)","context":"وثوق‌الدوله وضع کشور را در روز به دست گرفتن کار در ۱۲۹۷ وصف می‌کند تا کارنامهٔ کابینهٔ خود را روشن‌تر نشان دهد."},{"original":"قحطی بر اثر نقله شدن خواربار در جزر و مد سپاهیان اجانب و سهل‌انگاری‌های یکی از وزرای مالیه در ایران آغاز گردید. بدبختی از هر طرف روی آورد.","speaker":"محمدتقی بهار","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد نخست","workType":"تاریخ‌نگاری و خاطرات","page":"ج ۱، برگ ۶۱","date":"۱۳۲۱ خورشیدی (۲۵۰۱ شاهنشاهی)","context":"بهار پیشامدهای سال‌های ۱۲۹۶ و ۱۲۹۷ را که دولت مرکزی را ناتوان کرد برمی‌شمارد."},{"original":"Such a famine at the close of the war compelled the Government to establish throughout Teheran and adjacent provinces a monopoly of grain, fixing the price of its purchase from the landowners and of its sale to the bakers, as well as the price of bread, assuming at the same time the control of grain transport.","translation":"چنین قحطی‌ای در پایان جنگ دولت را ناچار کرد که در سراسر تهران و ولایت‌های پیرامون آن انحصار غله برقرار کند، بهای خرید غله از مالکان و بهای فروش آن به نانوایان و نیز بهای نان را تعیین کند و هم‌زمان ترابری غله را در دست گیرد.","speaker":"آرتور میلسپو","speakerTitle":"رئیس کل مالیهٔ ایران","work":"وظیفهٔ آمریکایی در ایران","workType":"گزارش و خاطرات","page":"ص ۷۷","date":"۱۳۰۴ خورشیدی (۱۹۲۵ میلادی)","context":"میلسپو در گزارش وضع مالیهٔ ایران در روز رسیدن خود از ریشهٔ انحصار غله سخن می‌گوید."},{"original":"He forced merchants who had hoarded grain and other commodities to open up and offer their hoarded stock to the people at fair prices.","translation":"او بازرگانانی را که غله و کالاهای دیگر انبار کرده بودند واداشت که انبارهای خود را بگشایند و کالای انباشته را به بهای عادلانه به مردم عرضه کنند.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۳۱","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)","context":"غنی کارهای وثوق‌الدوله را در نخستین ماه‌های کابینهٔ دوم او در ۱۲۹۷ برمی‌شمارد."}]},{"title":"تهران در سال ۱۲۹۶","body":"قحطی در سال ۱۲۹۶ به پایتخت نیز رسید. مستوفی قحطی تهران را «قحط و غلای سال ئیلان‌ئیل ۱۲۹۶ و دو ماههٔ بهار سال یونت‌ئیل ۱۲۹۷» می‌نامد، یعنی سال ۱۲۹۶ و فروردین و اردیبهشت ۱۲۹۷. در این سال کابینه‌ها پیاپی جای یکدیگر را گرفتند. بهار در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» می‌نویسد که در فاصلهٔ یک سال کابینه‌های میرزا محمدعلی‌خان علاءالسلطنه، سلطان عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک، نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنهٔ بختیاری و میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله از خرداد ۱۲۹۶ تا مرداد ۱۲۹۷ (شاهنشاهی ۲۴۷۶ تا ۲۴۷۷) بر سر کار آمدند.\n\nبهار علت قحطی را چنین خلاصه می‌کند: قحطی بر اثر جابه‌جا شدن خواربار در آمد و شد سپاهیان بیگانه و سهل‌انگاری یکی از وزیران مالیه در ایران آغاز شد. بهار پس از آن پیشامدهای دیگر را برمی‌شمارد: سقوط بغداد، برپایی پلیس جنوب، اشغال خراسان به دست سپاه بریتانیا، و برخاستن میرزا کوچک‌خان جنگلی در گیلان و شیخ محمد خیابانی در آذربایجان و ماشاءالله‌خان کاشی در کاشان. به نوشتهٔ بهار، این پیشامدها با هم دولت مرکزی را ناتوان کردند."},{"title":"خرید گران و فروش ارزان","body":"کابینه‌های سال ۱۲۹۶ برای رساندن نان به تهی‌دستان پایتخت راهی جز هزینه کردن از خزانه نیافتند. مستوفی می‌نویسد که حبوبات خوراکی چیزی نیست که بتوان با کوشش و جدیت آن را پدید آورد و تنها چاره‌ای که برای دولت وقت ماند «همان گران خریدن و ارزان فروختن» بود. به نوشتهٔ مستوفی، دولت بدین وسیله به تهی‌دستان یاری کرد، تا اندازه‌ای جلو بالا رفتن بها را گرفت و برنج را به جای گندم و جو خوراک همگانی کرد.\n\nمستوفی شمارهٔ این یارانه را نیز به دست می‌دهد. به نوشتهٔ او، در همهٔ دوران کابینهٔ علاءالسلطنه و بخشی از دوران عین‌الدوله، دولت نانی را که هر من آن چهار تا پنج قران برایش تمام می‌شد، منی دو قران و دو عباسی می‌فروخت. مستوفی می‌افزاید که چون گندم تمام شد و دولتیان یقین کردند که دیگر با نان نمی‌توان مردم را سیر کرد، بهای نان را به چهار قران و سه عباسی رساندند و به جای نان دم‌پخت برنج را منی سی و دو شاهی، یعنی نیمی از بهای واقعی آن، برای مردم فراهم کردند.\n\nمستوفی دم‌پخت را در دوران کابینهٔ مستوفی‌الممالک فراوان می‌خواند. به نوشتهٔ او، تنها یک ماه، در میانهٔ دوران صمصام‌السلطنه، این خوراک برنجی نیز کمیاب شد. مستوفی می‌افزاید که این کمیابی را به خرابکاری وزیر مالیهٔ آن کابینه، مشارالملک، نسبت می‌دادند و می‌گفتند او برای کارچاقی وثوق‌الدوله دم‌پخت‌پزی‌ها را بست و برنج‌های دولتی را به خانه‌داران فروخت تا مردم زودتر به جان آیند، صمصام‌السلطنه برود و وثوق‌الدوله بیاید. مستوفی این سخن را شایعه‌ای رایج می‌آورد و خود دربارهٔ درستی آن داوری نمی‌کند."},{"title":"مرگ از بیماری","body":"مستوفی بر آن است که بیشتر مردگان تهران نه از گرسنگی که از بیماری مردند. او می‌نویسد که اگر به تلفات مردم بنگریم، بیشتر آنان از حصبه مردند، زیرا مردم به خوردن برنج عادت نداشتند و با خوردن خوراک‌های کم‌مایه ناتوان شده و توان ایستادگی در برابر بیماری را از دست داده بودند. مستوفی بیماری واگیر دیگری را نیز می‌افزاید که به گفتهٔ او «داءالقحط» می‌نامیدند، و می‌نویسد که شمار زیادی از قربانیان آن مردمان مرفهی بودند که با گرانی و تنگی سر و کاری نداشتند.\n\nداوری مستوفی از دید یک پایتخت‌نشین است و با گزارش‌های غرب کشور، که از مرگ گستردهٔ گرسنگان خبر می‌دهند، تفاوت دارد. با این همه، همهٔ منابع هم‌روزگار در این نکته همداستان‌اند که گرسنگی و بیماری دست در دست هم کشتار کردند و مرز میان این دو را در آمار آن روزگار نمی‌توان کشید."},{"title":"فروکش قحطی در خرداد ۱۲۹۷","body":"خرمن ۱۲۹۷ قحطی تهران را پایان داد. مستوفی می‌نویسد که از آغاز خرداد فراوانی آغاز شد و در آغاز تیر بهای نان به سه قران رسید و قحطی به پایان آمد. مستوفی گفت‌وگویی را نیز بازمی‌گوید که در همین روزها با مشارالملک، وزیر مالیه، داشت. به نوشتهٔ او، مشارالملک دربارهٔ کار نان شهر با او رایزنی کرد و مستوفی پاسخ داد که غله‌ای که خدا امسال به این کشور ارزانی داشته، نیازی به هیچ اداره و مدیری ندارد و بهترین روش اداره آن، آزاد گذاشتن حمل و نقل غله است. مستوفی پیشنهاد کرد که دولت تنها بازرسی کوتاهی بر دکان‌های نانوایی بگمارد تا نانواها بر خریداران ستم نکنند. مستوفی می‌افزاید که با آنکه هنوز از بلوک‌های تهران غله‌ای به شهر نرسیده بود، بهای هر خروار از صد و پنجاه تومان به سی و پنج تومان فروافتاده بود.\n\nمستوفی همچنین یادآوری می‌کند که مردم با نزدیک شدن خرمن از کابینهٔ دوم صمصام‌السلطنه چندان ناخرسند نبودند، زیرا رفته‌رفته فهمیده بودند که وثوق‌الدوله نیز برای کار ارزاق و به‌ویژه نان چاره‌ای ندارد و به زودی خرمن می‌رسد و مردم آسوده می‌شوند."},{"title":"کابینهٔ وثوق‌الدوله و ادارهٔ ارزاق","body":"میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله در امرداد ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) برای بار دوم رئیس‌الوزرا شد. غنی می‌نویسد که وثوق‌الدوله در نخستین ماه‌های این دوره ابتکار و قاطعیت نشان داد. به نوشتهٔ غنی، وثوق‌الدوله ژاندارمری را نیرو بخشید، دسته‌ای از تروریست‌های تهران را گرفت و اعدام کرد و بازرگانانی را که غله و کالاهای دیگر انبار کرده بودند واداشت که انبارهای خود را بگشایند و کالا را به بهای عادلانه به مردم بفروشند. غنی دستگیری نایب حسین کاشی، راهزنی را که راه‌های جنوب تهران را در دست داشت، از دیگر کارهای همین دوره می‌شمارد.\n\nوثوق‌الدوله کار ارزاق پایتخت را به یک کارگزار بلژیکی سپرد. مستوفی می‌نویسد که موسیو مولیتور، از کارگزاران بلژیکی دولت ایران، در اواخر شهریور ۱۲۹۷ به کوشش وثوق‌الدوله و به رأی کمیسیونی که وثوق‌الدوله برای این کار برگزیده بود، با اختیارات کامل به ادارهٔ ارزاق آمد. محمود جم، مدیرالملک، که بعدها رئیس‌الوزرا شد، به نوشتهٔ غنی در ۱۲۹۸ ادارهٔ انبار و پخش خواربار و غله را بر عهده گرفت."},{"title":"نکوهش مستوفی","body":"مستوفی در «شرح زندگانی من» بیانیه‌ای را که وثوق‌الدوله در کارنامهٔ یک‌سالهٔ کابینهٔ خود منتشر کرد، بند به بند نقد می‌کند. وثوق‌الدوله در آن بیانیه وضع کشور را در روز به دست گرفتن کار چنین وصف کرده بود: «سختی ارزاق عمومی در مرکز و ولایات با قیافهٔ فجیع خود حیات هیئت اجتماعیه را تهدید، و قحطی و استیلای امراض چرخ نظام اجتماعی و زندگانی افراد را متوقف» کرده بود.\n\nمستوفی این وصف را نمی‌پذیرد. او می‌نویسد که وثوق‌الدوله و روزنامه‌های هوادارش کوشیدند «این بلای آسمانی» را به ناکارآمدی کسانی نسبت دهند که میان دو دورهٔ رئیس‌الوزرایی وثوق‌الدوله کار کشور را در دست داشتند. مستوفی پاسخ می‌دهد که قحطی زادهٔ خشکسالی و جنگ بود و کابینه‌های پیشین با خرید گران و فروش ارزان هر چه از دستشان برمی‌آمد کردند.\n\nمستوفی کار مولیتور را با شماره می‌سنجد. به نوشتهٔ او، بهای خرید هر خروار گندم از بلوک‌های تهران، بر پایهٔ اعلان‌های خود مولیتور، در شهریور چهل تومان، در مهر سی و پنج تومان، در آبان سی تومان و از آذر تا خرمن بیست و پنج تومان بود. مستوفی میانگین بهای خرید را خرواری سی تومان می‌گیرد و می‌نویسد که ادارهٔ ارزاق همین گندم را خرواری سی و نه تومان به نانوا فروخت. به حساب مستوفی، مردم قحطی‌زدهٔ تهران هر من نان را سه عباسی گران‌تر از بهای تمام‌شدهٔ آن برای دولت خریدند، و این تفاوت در پایان سال دست‌کم به سیصد هزار تومان می‌رسید که می‌بایست در صندوق ادارهٔ ارزاق می‌ماند.\n\nمستوفی می‌افزاید که این سیصد هزار تومان در صندوق نبود و مولیتور در شش ماه هفت کرور و سیصد هزار تومان از خزانه و بانک و خالصه و اربابی تهران گرفت و هزینه کرد. به نوشتهٔ مستوفی، چون از مولیتور حساب خواستند، او حساب نداد و رفت. مستوفی با حسابی ساده نشان می‌دهد که روزی دویست و پنجاه خروار گندم برای نان تهران بس بود و با همان پول می‌شد یک سال نان همهٔ مردم پایتخت را رایگان به خانه‌هایشان رساند.\n\nمستوفی تندترین داوری خود را دربارهٔ روش کار ادارهٔ ارزاق می‌آورد. به نوشتهٔ او، اگر سخت‌گیری‌های کارگزاران وثوق‌الدوله، از بستن دروازه‌ها بر ورود غله تا گرفتن آرد و گندمی که مالکان برای نان خانهٔ خود می‌آوردند، در کار نبود، کار نان شهر خودبه‌خود و بی‌هیچ هزینه‌ای سامان می‌گرفت. مستوفی می‌نویسد که وثوق‌الدوله چنان بر گندم‌دار و چاروادار و نانوا و نان‌خور سخت گرفت که اگر کسی می‌خواست عمداً در کشور قحطی پدید آورد، بهتر از این از عهده برنمی‌آمد."},{"title":"داوری غنی","body":"غنی، برخلاف مستوفی، وثوق‌الدوله را در نخستین ماه‌های کابینهٔ دوم کارآمد می‌داند و گشودن انبارهای محتکران را از کارهای سودمند او می‌شمارد. مستوفی بیانیهٔ وثوق‌الدوله را پس از امضای آن قرارداد نقد می‌کند و می‌نویسد که وثوق‌الدوله با ماهی سیصد و پنجاه هزار تومان «پیش‌قسط فروش ایران» که از انگلیسی‌ها گرفته بود، کارآمدی نشان داد."},{"title":"آنفلوانزای ۱۹۱۸ میلادی","body":"در پاییز ۱۲۹۷، همه‌گیری جهانی آنفلوانزا به ایرانِ گرسنه رسید. سایکس می‌نویسد که این بیماری در فارس سخت‌ترین شکل خود را داشت و یک پنجم جمعیت را کشت. به نوشتهٔ سایکس، شیراز ده هزار تن از پنجاه هزار باشندهٔ خود را از دست داد و مردم شهر از نومیدی صدصد به مسجدها می‌خزیدند تا در آنجا بمیرند. سایکس می‌افزاید که مقامات محلی کفن را احتکار کردند و پلیس جنوب بیش از ششصد سرباز بریتانیایی و هندی را در این بیماری از دست داد. به نوشتهٔ سایکس، عبدالحسین میرزا فرمانفرما، والی فارس، خود به سختی جان به در برد.\n\nسایکس در گزارش لشکرکشی برای گشودن راه بوشهر به شیراز می‌نویسد که آنفلوانزا در آغاز مهر ۱۲۹۷ در آنجا نیز پدید آمد. به نوشتهٔ او، مرگ و میر سربازان در آنجا تنها دو درصد بود، در برابر هجده درصد در شیراز، اما مرگ و میر در میان مردم بومی بسیار بیشتر بود."},{"title":"گسترش ناآرامی‌ها","body":"گرسنگی آشوب به بار آورد. در شهرهای بزرگ مردم گرسنه به نانوایی‌ها و انبارها یورش بردند و در کرمانشاه درگیری تهی‌دستان و پلیس کشته داد. این گزارش‌ها در منابع خوانده‌شدهٔ این مدخل نیامده و در بخش موارد تأییدنشده یاد شده است. آنچه منابع هم‌روزگار به روشنی گواهی می‌کنند، این است که دولت مرکزی در این سال‌ها بر بیشتر ولایت‌ها فرمانی نداشت. وثوق‌الدوله در بیانیهٔ خود می‌نویسد که امنیت در همهٔ نقاط کشور از میان رفته بود، بیشتر ولایت‌ها بی‌حاکم مانده و دستخوش غارتگران محلی شده بودند و قوای تأمینیه در «رقت‌ناک‌ترین احوال» بود."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"نویسندگان ایرانی هم‌روزگار قحطی را بیشتر زادهٔ جنگ بیگانگان و ناتوانی دولت می‌دانند و در سهم هر یک از این دو با یکدیگر اختلاف دارند. بهار جابه‌جا شدن خواربار با رفت و آمد سپاهیان بیگانه را در کنار سهل‌انگاری یکی از وزیران مالیه علت آغاز قحطی می‌شمارد. مستوفی خشکسالی، جنگ و آشوب روسیه را علت اصلی می‌داند و کابینه‌های پیش از وثوق‌الدوله را از گناه مبرا می‌کند، اما روش ادارهٔ ارزاق در دوران وثوق‌الدوله را مایهٔ گرانی می‌شمارد. وثوق‌الدوله خود قحطی را میراث کابینه‌های پیشین و نشانهٔ از هم پاشیدن کشور در جنگ می‌خواند.\n\nناظران بریتانیایی بیشتر بار گناه را بر دوش سپاه روس می‌گذارند. ویلسون رفتار روس‌ها را در غرب ایران سبب فقر و دشمن‌خویی مردم می‌داند و می‌نویسد که بریتانیا از رفتار متحدان روس خود در آبرو آسیب دید. سایکس و ویلسون هر دو از کوشش‌های بریتانیا برای یاری به قحطی‌زدگان، از راه‌سازی دانسترویل تا کمک به روستاییان راه قزوین، یاد می‌کنند. این گزارش‌ها از گرفتن غله و چارپا به دست خود سپاه بریتانیا کمتر سخن می‌گویند.\n\nغنی قحطی را بخشی از رنج بزرگ ایران بی‌طرف در جنگ می‌بیند و از بی‌اعتنایی دولت‌های بزرگ به بی‌طرفی ایران سخن می‌گوید. ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» شمار قربانیان را دو میلیون از دوازده میلیون می‌آورد و علت را ویران شدن محصولات و خوراک به دست سپاهیان دو سوی جنگ می‌داند. ارفع این فاجعه را زمینهٔ پیدایش خلأ قدرتی می‌شمارد که پس از فروپاشی روسیه، بریتانیا کوشید آن را پر کند.\n\nمحمدقلی مجد، دانش‌آموختهٔ دکتری اقتصاد کشاورزی از دانشگاه کرنل، در کتاب «قحطی بزرگ و نسل‌کشی در ایران، ۱۹۱۷ تا ۱۹۱۹» برآوردی بسیار بزرگ‌تر از دیگران به دست داد. مجد بر پایهٔ اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا و منابع ایرانی و بریتانیایی شمار قربانیان را هشت تا ده میلیون تن برآورد کرد و فاجعه را نتیجهٔ سیاست‌های اشغالگران، به‌ویژه خرید گستردهٔ خواربار به دست بریتانیا، دانست. مجد ایران را «بزرگ‌ترین قربانی جنگ جهانی نخست» نامید.\n\nویلم فلور، تاریخ‌نگار هلندی، در ۱۳۸۴ خورشیدی (۲۵۶۴ شاهنشاهی) در مجلهٔ «ایرانین استادیز» این کتاب را بررسی کرد. بیشتر تاریخ‌نگاران دانشگاهی رقم هشت تا ده میلیون را نپذیرفته‌اند، زیرا این رقم با برآوردهای جمعیت ایران در آن روزگار سازگار نیست، و واژهٔ «نسل‌کشی» را که قصد عمدی را می‌رساند، با شواهد موجود اثبات‌شده نمی‌دانند. با این همه، کتاب مجد توجه پژوهشگران را به فاجعه‌ای جلب کرد که تا آن هنگام کمتر کسی به آن پرداخته بود.\n\nبرخی منابع، سلطان احمد شاه قاجار را به احتکار غله در سال‌های قحطی متهم کرده‌اند. غنی می‌نویسد که احمد شاه قاجار از نوجوانی غله انبار می‌کرد. به نوشتهٔ غنی، فرانسیس فوربس لیث، افسر پیشین نیروی دانسترویل که بعدها ادارهٔ املاک سردار اکرم، داماد وثوق‌الدوله، را بر عهده گرفت، در کتاب «کیش و مات» از بدنامی احمد شاه قاجار در میان مردم به سبب احتکار غله در جنگ و از لقب «احمد علاف» یاد می‌کند. غنی در جای دیگری می‌نویسد که احمد شاه قاجار از سال آخر جنگ به احتکار و سودجویی متهم بود و این بدنامی تا سال‌ها با او ماند. این اتهام از منابع بیرونی آمده و سند دیوانی آن در منابع این مدخل دیده نشد."}],"aftermath":"قحطی و بیماری‌های همراه آن بخش بزرگی از جمعیت ایران را از میان برد. برآورد ارفع، دو میلیون از دوازده میلیون، بیش از یک ششم جمعیت کشور است. غنی از خالی شدن بیش از ده هزار روستا و از میان رفتن کارگاه‌های قالی‌بافی غرب ایران خبر می‌دهد. میلسپو می‌نویسد که بازرگانی ایران در ۱۲۹۷ تقریباً از کار افتاد و دولت نتوانست مالیات‌های درونی را گرد آورد و ناچار به یارانه‌ها و پیش‌پرداخت‌های بریتانیا تکیه کرد.\n\nقحطی دولت را به مداخله در بازار غله واداشت. میلسپو می‌نویسد که قحطی پایان جنگ دولت را ناچار کرد در تهران و ولایت‌های پیرامون آن انحصار غله برقرار کند، بهای خرید غله از مالکان و بهای فروش آن به نانوایان و بهای نان را خود تعیین کند و ترابری غله را در دست گیرد. این انحصار تا سال‌ها پس از قحطی ماند و ادارهٔ غلهٔ دولتی در سیاست پایتخت نقشی پایدار یافت.\n\nقحطی ناتوانی دولت قاجار را آشکار کرد. وثوق‌الدوله در بیانیهٔ خود قحطی و بیماری را در شمار عواملی می‌آورد که به گفتهٔ او «تمام موجبات بدبختی و انقراض» را فراهم کرده بود و به همین استناد، تکیه بر سرمایهٔ بیگانه و قرارداد با بریتانیا را تنها راه چاره شمرد. غنی می‌نویسد که از ایرانیان، که بی‌طرفی‌شان پایمال شده و کشورشان از جنگ و قحطی ویران شده بود، انتظار می‌رفت با رضایت غنیمت جنگ شوند و زیر فرمان بریتانیا روند. شکست قرارداد ۱۹۱۹ و آشوب‌های سال‌های بعد راه را برای رویداد سوم اسفند ۱۲۹۹ و برآمدن رضاخان سردار سپه گشود.\n\nیاد قحطی در سیاست سال‌های بعد زنده ماند. غنی می‌نویسد که در شهریور ۱۳۰۲ خورشیدی (۲۴۸۲ شاهنشاهی)، پس از خرمنی ناکام، نان تهران کمیاب و بدکیفیت شد و ادارهٔ غلهٔ دولتی گندم کمتری به نانوایان داد. غنی گمان می‌برد که این کار احتمالاً به فرمان رضاخان سردار سپه، رئیس‌الوزرا، انجام شد، و می‌نویسد که در ۳۱ شهریور ۱۳۰۲ هزاران تن در یکی از بزرگ‌ترین مسجدهای تهران گرد آمدند و برخی سخنرانان احمد شاه قاجار را مقصر خواندند. به نوشتهٔ غنی، بدنامی احمد شاه قاجار در احتکار سال‌های جنگ زمینهٔ این خشم بود، اما جمعیت سرانجام به مجلس رفت و نان خواست.\n\nرضاشاه پهلوی پس از رسیدن به پادشاهی برای پیشگیری از تکرار قحطی تدبیری ماندگار اندیشید. ارفع می‌نویسد که رضاشاه پهلوی برای نگاهداری غله در روزهای اضطرار فرمان داد سیلوی بزرگی در تهران و هفت سیلوی دیگر در شهرستان‌ها بسازند. به نوشتهٔ ارفع، سیلوی تهران در جنگ جهانی دوم پایتخت را از گرسنگی نگاه داشت. ارفع از همین رو باور به خودبسندگی کشور را از اصول سیاست اقتصادی رضاشاه پهلوی می‌شمارد.\n\nمیلسپو نیز در برنامهٔ اصلاحی خود پیشگیری از قحطی را از هدف‌های دولت می‌شمارد. او می‌نویسد که با درآمدهای تازه، از جمله انحصار قند و چای، باید مازادی فراهم کرد تا راه‌سازی، کارهای عمرانی و بازسازی کشاورزی ممکن شود و «از قحطی‌ها و همه‌گیری‌ها پیشگیری شود».\n\nترس از تکرار قحطی در جنگ جهانی دوم بار دیگر سربرآورد. ارفع می‌نویسد که در ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی) بیم آن می‌رفت که اگر سپاه بریتانیا ناچار به ترک ایران شود و سیاست زمین سوخته را به کار بندد، ملت ایران به قحطی‌ای سخت‌تر از قحطی پس از جنگ جهانی نخست گرفتار شود که در آن دو میلیون تن از دوازده میلیون از گرسنگی و بیماری‌های پس از آن مرده بودند. پلانول در ایرانیکا می‌نویسد که با پیشرفت اقتصادی کشور در دهه‌های بعد مشکل قحطی سرانجام از میان رفت."},{"id":"jangal-movement","title":"جنبش جنگل","date":{"solarYear":1294,"gregorianYear":1915,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1300,"gregorianYear":1921,"circa":true},"tier":"secondary","category":"political","summary":"نهضت جنگل جنبشی مسلحانه بود که میرزا کوچک‌خان جنگلی در تابستان ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی) در جنگل‌های گیلان به راه انداخت و تا برپایی جمهوری شوروی گیلان در خرداد ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) دوام آورد. این جنبش در سال‌هایی پا گرفت که ایران در جنگ جهانی نخست بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود، اما سپاهیان روسیه، بریتانیا و عثمانی خاک کشور را میدان جنگ خود کرده بودند و دولت مرکزی در پادشاهی سلطان احمد شاه قاجار نه سپاهی کارآمد داشت و نه خزانه‌ای پر. جنگلیان نخست با سپاه روس و مالکان بزرگ گیلان جنگیدند، سپس در ۱۲۹۶ خورشیدی (۲۴۷۶ شاهنشاهی) بیشتر گیلان را در دست گرفتند، در ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) راه قزوین به انزلی را بر سپاه بریتانیا بستند و پس از شکست در منجیل و رشت با بریتانیا قرارداد آشتی بستند.\n\nکابینهٔ دوم میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله در فروردین ۱۲۹۸ خورشیدی (۲۴۷۸ شاهنشاهی) با پشتیبانی سپاه و هواپیماهای بریتانیا بر جنگلیان یورش برد و آنان را به درون جنگل راند. یک سال بعد، ارتش سرخ شوروی در اردیبهشت ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) در انزلی پیاده شد و میرزا کوچک‌خان با یاری بلشویک‌ها و کمونیست‌های ایرانی و قفقازی جمهوری شوروی گیلان را اعلام کرد. سرگذشت آن جمهوری و فرجام آن در مدخل جداگانه‌ای آمده است.\n\nداوری دربارهٔ نهضت جنگل از همان روزگار دوگانه بوده است. سر پرسی سایکس، سرتیپ بریتانیایی و تاریخ‌نگار، میرزا کوچک‌خان را مردی «بی‌گمان برانگیخته از احساسات میهن‌دوستانه» می‌خواند، اما او را به گروگان‌گیری توانگران و همدستی با افسران آلمانی و اتریشی متهم می‌کند. یحیی دولت‌آبادی، سیاستمدار و خاطره‌نویس، او را مردی می‌ستاید که «بیگانه را بیگانه می‌دانسته است، هر که بوده باشد». سپهبد حسن ارفع، رئیس پیشین ستاد ارتش شاهنشاهی، جنبش را در سال‌های پایانی‌اش «جنبش کمونیستی گیلان» می‌نامد و شکست آن را نتیجهٔ سه عامل می‌داند: بیزاری مردم گیلان از اندیشه‌ای که با اسلام ناسازگار بود، نقشهٔ یکپارچهٔ نیروهای دولت مرکزی و کنار کشیدن شوروی از یاری به شورشیان. پژمان دیلمی، پژوهشگر تاریخ گیلان، در دانشنامهٔ ایرانیکا بر سرشت دهقانی و ضدمالکانهٔ جنبش انگشت می‌گذارد. همهٔ این داوری‌ها در یک نکته همسخن‌اند: ناتوانی دولت مرکزی در سال‌های جنگ جهانی نخست زمینه‌ای فراهم کرد که در آن یک گروه مسلح محلی توانست پنج سال بر یکی از ثروتمندترین ولایت‌های ایران فرمان براند.","citations":[{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۴۸۹ تا ۴۹۴","text":"سایکس دربارهٔ میرزا کوچک‌خان، اتحاد اسلام، گذر دانسترویل، بیچراخوف، نبرد منجیل و نبرد رشت."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۶۴ تا ۶۶ و ۱۰۱","text":"غنی دربارهٔ دانسترویل، زندگی میرزا کوچک‌خان، خواسته‌های جنگل، یورش ۱۲۹۸ و گزارش نورمن."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۷۴، ۸۷، ۹۷ و ۱۲۷ تا ۱۲۸","text":"ارفع دربارهٔ بیچراخوف، جنگ با ارتش سرخ در مازندران، فرجام میرزا کوچک‌خان و فرمان یکپارچگی ارتش."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، برگ ۳۶، ۳۷ و ۱۳۴","text":"مستوفی دربارهٔ سیاست کابینه‌ها در برابر جنگل، لشکرکشی ۱۲۹۸ و داوری دربارهٔ میرزا کوچک‌خان."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۴، برگ ۹۲، ۹۳، ۱۳۳ و ۱۳۷","text":"دولت‌آبادی دربارهٔ میرزا کوچک‌خان، قرارداد جنگل و بریتانیا و نقشهٔ بلشویک‌های باکو."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، برگ ۱۸، ۷۶، ۱۴۳، ۱۹۵ و ۱۹۶","text":"بهار دربارهٔ برتری دولت مرکزی، ورود میرزا به رشت، گفت‌وگوهای پیش از کودتا و داوری دربارهٔ میرزا و پسیان."},{"sourceId":"hedayat","locus":"برگ ۴۴۷","text":"هدایت دربارهٔ بریده شدن سر میرزا کوچک‌خان و واکنش روزنامه‌های شوروی."},{"sourceId":"iranica-jangali","locus":"مقالهٔ کامل","text":"پژمان دیلمی، «نهضت جنگل»، دانشنامهٔ ایرانیکا، ۲۰۰۸، بازبینی ۲۰۱۲."}],"personIds":["mirza-kuchak","sepehdar","ahmad-person"],"personDeeds":{"mirza-kuchak":"نهضت را در تابستان ۱۲۹۴ در گیلان به راه انداخت و تا خرداد ۱۲۹۹ آن را نگاه داشت.","sepehdar":"در تنکابن نیرو گرد آورد و کارگزاران جنگل را از طالش بیرون کرد.","ahmad-person":"جنبش در سال‌های پادشاهی او، وقتی دولت مرکزی سپاه کارآمد نداشت، پا گرفت."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["جنبش جنگل","میرزا کوچک‌خان"],"context":"سپاه روسیهٔ تزاری در آذر ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی) مجلس دوم را با اولتیماتوم خود از کار انداخت و پس از آن بیش از هفده هزار سرباز در شمال ایران نگه داشت. پژمان دیلمی در مقالهٔ «نهضت جنگل» در دانشنامهٔ ایرانیکا شمار این سربازان را ۱۷٬۵۰۰ تن می‌آورد. دیلمی می‌نویسد که روسیه در گیلان «دیپلماسی اندک و زور بسیار» به کار برد. روس‌ها زمین‌های گسترده‌ای از ایرانیان خریدند، کنسولگری روسیه از مردم مالیات گرفت و صادرات روسیه به ایران دو برابر شد. دیلمی در این داوری به فیروز کاظم‌زاده، تاریخ‌نگار روابط روس و انگلیس در ایران، استناد می‌کند. بازرگانان روس، از جمله خوشتاریا و لیانازوف، کارخانه‌ها و زمین‌های کشاورزی گیلان را به دست گرفتند و برخی مالکان گیلانی برای حفظ زمین خود تابعیت روسیه را پذیرفتند.\n\nسپاه روس در مرداد ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی)، با آغاز جنگ جهانی نخست، بخش بزرگی از سربازان خود را از گیلان به جبههٔ قفقاز برد. به گزارش دیلمی، دستگاه حکومت در گیلان پس از رفتن روس‌ها یکسره از هم پاشید و حتی حاکمان قاجاری بی پشتیبانی سپاه روس حاضر به نگه‌داشتن نظم نبودند. دولت ایران در ۱۰ آبان ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی) بی‌طرفی خود را در جنگ اعلام کرد، اما روسیه، بریتانیا و عثمانی این بی‌طرفی را پاس نداشتند. سرگذشت این بی‌طرفی در مدخل «بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی نخست» آمده است.\n\nمیرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک، رئیس‌الوزرای وقت، در پاییز ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی) با فشار حزب دموکرات و دیپلمات‌های آلمانی روبه‌رو بود. ژنرال نیکلای باراتوف، فرمانده سپاه روس در ایران، یکی از لشکرهای خود را تا کرج پیش آورد و پایتخت را تهدید کرد. گروهی از نمایندگان مجلس سوم، افسران ژاندارمری دولتی و دیپلمات‌های آلمانی، اتریشی و عثمانی از تهران به قم کوچیدند و این کوچ به «مهاجرت» نامبردار شد. سلطان احمد شاه قاجار و مستوفی‌الممالک در تهران ماندند. دیلمی می‌نویسد که با این کوچ رشت به پایگاه اصلی سپاه روس بدل شد و هزاران سرباز روس از باکو از راه رشت به قزوین رفتند تا با مهاجران بجنگند. سرگذشت ژاندارمری دولتی و نقش آن در مهاجرت در مدخل «ژاندارمری دولتی و افسران سوئدی» آمده است.\n\nمیرزا کوچک‌خان، که نام اصلی‌اش یونس بود، در رشت در خانوادهٔ مالکی خرده‌پا به دنیا آمد. سیروس غنی، تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران، در کتاب «ایران و برآمدن رضاشاه» سال تولد او را ۱۸۸۰ میلادی و سال مرگش را ۱۹۲۱ میلادی می‌آورد. به گفتهٔ غنی، کوچک‌خان در تهران علوم دینی خواند و می‌خواست روحانی شود، اما به جنبش مشروطه پیوست. دیلمی می‌نویسد که او در ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی) راه طلبگی را رها کرد، به سوسیال‌دموکرات‌های مشروطه‌خواه پیوست و در ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی) یکی از فرماندهان جوان سپاهی بود که تهران را گشود.\n\nسایکس روایت دیگری دارد. او در جلد دوم «تاریخ ایران» می‌نویسد که میرزا کوچک‌خان نخست خدمتکار و سپس کارگزار محمدولی‌خان تنکابنی، سپهدار اعظم، بود و در فتح تهران در ۱۲۸۸ خورشیدی سرکردگی صد تن را داشت. غنی می‌افزاید که کوچک‌خان در ۱۲۹۰ خورشیدی (۲۴۷۰ شاهنشاهی)، هنگامی که محمدعلی شاه قاجارِ برکنارشده برای بازپس‌گیری تاج و تخت به ایران بازگشت، داوطلبانه به جنگ با او رفت و در یکی از زدوخوردهای شمال زخمی شد. دیلمی می‌نویسد که دولت او را دو سال پس از فتح تهران به تبعید درون‌مرزی فرستاد. سرگذشت بازگشت محمدعلی شاه قاجار در مدخل «بازگشت محمدعلی میرزا برای بازپس‌گیری تاج‌وتخت» آمده است.\n\nیک افسر سیاسی بریتانیا در قزوین، که در بهمن ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) با میرزا کوچک‌خان گفت‌وگو کرد، گزارش داد که میرزا گذشتهٔ طلبگی خود را با خنده‌ای بلند بازگفته است. دیلمی این گزارش را از بایگانی وزارت خارجهٔ بریتانیا نقل می‌کند و آن را نشانهٔ فاصله گرفتن میرزا از گذشتهٔ دینی‌اش می‌داند. نویسندگان دیگر، از جمله دولت‌آبادی و عبدالله مستوفی، به وارونه بر پایبندی میرزا به اسلام تأکید می‌کنند. تاریخ‌نگاری نهضت جنگل در سراسر خود این ناهمخوانی در داوری دربارهٔ باورهای میرزا کوچک‌خان را بازتاب می‌دهد.\n\nسایکس می‌نویسد که میرزا کوچک‌خان انجمنی به نام «اتحاد اسلام» پدید آورد. به گفتهٔ او، اعضای این انجمن سوگند خوردند که همهٔ متجاوزان بیگانه را از «خاک مقدس ایران» بیرون کنند و تا انجام این کار سر نتراشند و ریش کوتاه نکنند. سایکس می‌افزاید که نام «جنگلی» را دشمنان این گروه از سر تحقیر بر آنان نهادند. غنی هدف «اتحاد اسلام» را بازگرداندن حکومت پارلمانی و بیرون راندن سربازان روس و انگلیس از ایران می‌داند و می‌نویسد که جنگلیان به‌زودی از افسران عثمانی آموزش نظامی گرفتند.\n\nدولت‌آبادی در جلد چهارم «حیات یحیی» می‌نویسد که میرزا کوچک‌خان بیش از همه از جمعیت اتحاد اسلام در باکو دلگرمی می‌گرفت، عثمانیان که هوادار اتحاد اسلام بودند به او توجه داشتند و آلمانیان نیز در تحریکات خود بر ضد روس و انگلیس از تشویق نیروی جنگل کوتاهی نکردند. دیلمی، به وارونه، می‌نویسد که میزان پیوند خود کوچک‌خان با کمیتهٔ اتحاد اسلام روشن نیست و او «دوستدار ترک‌ها نبود». به گزارش دیلمی، کمیتهٔ اتحاد اسلام پس از بیرون آمدن جنگلیان از جنگل در ۱۲۹۶ خورشیدی بازوی سیاسی جنبش شد و روزنامهٔ «جنگل» اندیشه‌های این کمیته را بازتاب می‌داد.","whatHappened":[{"title":"نخستین نبردها (۱۲۹۴)","body":"میرزا کوچک‌خان در اواخر تابستان ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی)، اندکی پیش از کوچ مهاجران به قم، به گیلان بازگشت. نخستین گروه جنگلیان به جنگل‌های گیلان رفت و اعلام کرد که می‌خواهد ولایت را از سپاه روس آزاد کند. دیلمی این خبر را از گزارش چارلز مکلارن، کفیل کنسولگری بریتانیا در رشت، نقل می‌کند. به گفتهٔ دیلمی، جنگلیان خود را از راهزنان دیگر جدا نشان دادند: تبهکاران را محاکمه و اعدام کردند و در داد و ستد با روستاییان بهای کالا را کامل پرداختند. با این همه، جنگلیان هزینهٔ خود را از راه ربودن توانگران، به‌ویژه مالکان، و گرفتن سربها به دست آوردند. سایکس همین کار را «پیشهٔ پرسود» گرفتن ایرانیان ثروتمند و نگه‌داشتن آنان برای سربها می‌نامد.\n\nحاکم رشت در مهر ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی) عبدالرزاق شفتی، از مالکان گیلان، را به سرپرستی بخش پسیخان گماشت تا جنگلیان را از رشت دور نگه دارد. جنگلیان مردان شفتی را شکست دادند و بازماندگان آنان پراکنده به رشت گریختند. پس از آن، شجاع‌الدیوان، برادر ضرغام‌السلطنه، با دویست مرد به جنگل‌های فومن رفت. جنگلیان او را دو بار شکست دادند و مردانش را خلع سلاح کردند. سپس سپاه روس نیرویی از ۵۵۰ سرباز روس و ۵۰ قزاق ایرانی را به جنگ جنگلیان فرستاد. این نیرو نیز شکست خورد.\n\nجنگلیان پس از این پیروزی شب‌نامه‌هایی در رشت پخش کردند و از یورش بر شهر خبر دادند. فرماندهان روس در رشت حکومت نظامی برقرار کردند و به گزارش دیلمی، در پاک‌سازی شهر از هواداران جنگل نزدیک به ۱۶۰ خانه را به آتش کشیدند. سپس سپاهی بزرگ از سربازان روس مستقر در رشت، انزلی، منجیل و زنجان بر جنگلیان تاخت و در دی ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی) آنان را سخت شکست داد. به روایت دیلمی، میرزا کوچک‌خان بعدها گفت که اگر سپاه روس چند روز دیگر در منطقه می‌ماند، جنگلیان ناچار تسلیم می‌شدند، زیرا بسیاری از یاران او از سرما مرده بودند و بازماندگان با علف و ریشهٔ گیاهان زنده می‌ماندند. سپاه باراتوف پیش از نابودی کامل جنگلیان بازگشت و جنگلیان در چند هفته دوباره گرد آمدند.","quotes":[{"original":"Kuchik Khan was undoubtedly inspired by patriotic feelings. He would frankly state that he could not lay claim to be the \"best of the good,\" but thought that he might be classed among the \"worst of the good.\" He had no hesitation in branding the Persian Government as being the worst of the bad.","translation":"کوچک‌خان بی‌گمان از احساسات میهن‌دوستانه برانگیخته بود. او بی‌پرده می‌گفت که نمی‌تواند خود را «بهترینِ نیکان» بخواند، اما گمان می‌کرد که شاید بتوان او را در شمار «بدترینِ نیکان» آورد. او در برچسب زدن «بدترینِ بدان» بر دولت ایران درنگی نداشت.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"سرتیپ بریتانیایی، فرمانده پلیس جنوب و تاریخ‌نگار","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ج ۲، ص ۴۹۰","date":"۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی، ویرایش سوم)","context":"سایکس در شرح گذر نیروی دانسترویل از ایران، میرزا کوچک‌خان و انجمن اتحاد اسلام را معرفی می‌کند."},{"original":"Kuchik Khan was regarded as the hero of Persia. He had the support of his countrymen, of the Germans, and of the Turks, and, had he marched on Teheran, the city would have fallen to him like a ripe apple; but he and his followers lacked the necessary qualities, and when, in the end, he decided to march, it was too late.","translation":"کوچک‌خان را قهرمان ایران می‌شمردند. او پشتیبانی هم‌میهنانش، آلمانی‌ها و ترک‌ها را داشت و اگر به سوی تهران پیش می‌رفت، شهر مانند سیبی رسیده به دامنش می‌افتاد. اما او و پیروانش ویژگی‌های بایسته را نداشتند و هنگامی که سرانجام به پیشروی تصمیم گرفت، دیر شده بود.","speaker":"سر پرسی سایکس","speakerTitle":"سرتیپ بریتانیایی، فرمانده پلیس جنوب و تاریخ‌نگار","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ج ۲، ص ۴۹۱","date":"۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰ میلادی، ویرایش سوم)","context":"سایکس وضع زمستان ۱۲۹۶ خورشیدی را پس از بازگشت دانسترویل از انزلی به همدان وصف می‌کند."},{"original":"The road between Qazvin and Anzali on the south-western shore of the Caspian Sea was controlled by the forces of Kouchek Khan, a nationalist guerilla leader of contradictory and confused ideals.","translation":"راه میان قزوین و انزلی، در کرانهٔ جنوب‌غربی دریای خزر، در دست نیروهای کوچک‌خان بود؛ رهبر چریکی ملی‌گرایی با آرمان‌هایی ناهمساز و آشفته.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۶۴","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)","context":"غنی دشواری‌های پیشروی دانسترویل از قزوین به سوی دریای خزر را در زمستان ۱۲۹۶ خورشیدی شرح می‌دهد."},{"original":"ولی میرزا کوچک‌خان با وجود استفادهٔ نظامی که از آن‌ها می‌نموده است ایرانیت و اسلامیت خود را از دست نمی‌داده، بیگانه را بیگانه می‌دانسته است، هر که بوده باشد.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"دولتمرد مشروطه‌خواه و نمایندهٔ مجلس","work":"حیات یحیی، جلد چهارم","workType":"خاطرات","page":"ج ۴، برگ ۹۲","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی، دربارهٔ سال‌های ۱۲۹۴ تا ۱۲۹۷","context":"دولت‌آبادی پس از برشمردن پیوند جنگل با اتحاد اسلام باکو، عثمانیان و آلمانیان، از استقلال رأی میرزا کوچک‌خان سخن می‌گوید."},{"original":"مأمورین انگلیس مانند دو دولت که با هم معاهده می‌بندند با نمایندهٔ رئیس قوهٔ جنگل قراردادی در ضمن چند ماده بسته آن‌ها را به حال خود گذاردند، چه دانستند که آن قوه آلت دست بلشویک‌ها نمی‌شود و خارجه را هر که باشد خارجه می‌داند.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"دولتمرد مشروطه‌خواه و نمایندهٔ مجلس","work":"حیات یحیی، جلد چهارم","workType":"خاطرات","page":"ج ۴، برگ ۹۳","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی، دربارهٔ سال ۱۲۹۷","context":"دولت‌آبادی قرارداد مرداد ۱۲۹۷ خورشیدی میان جنگلیان و فرماندهان بریتانیایی را وصف می‌کند."},{"original":"قشون شما به جای اینکه جنگلی‌ها را تحت فشار و محاصره بگذارد، دهات را چپو کرده، هستی مالک و رعیت را به باد یغما داد ... مردم که از جنگلی‌ها به تنگ آمده و داشتند از دور آن‌ها متفرق می‌شدند، حرکات قشون شما را سنگین‌تر از اقدامات جنگلی‌ها دیده، به آن‌ها گرویدند؛ و کاری که خودبه‌خود ختم می‌شد، ریشه پیدا کرد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، برگ ۳۶ و ۳۷","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ سال ۱۲۹۸","context":"مستوفی در نقدی خطاب به وثوق‌الدوله لشکرکشی ۱۲۹۸ خورشیدی به گیلان را نکوهش می‌کند. این نقد بخشی از کشمکش سیاسی بر سر کابینهٔ وثوق‌الدوله و قرارداد ۱۹۱۹ میلادی است."},{"original":"میرزا کوچک‌خان هم با قوای خود در جنگل و با افکار وطن‌پرستانه ولی سادهٔ خود بدش نمی‌آید که از قوای آزادی‌خواه روس که در آب‌های ساحلی ایران هستند بر ضد حکومت مرکزی عاقد قرارداد استفاده نماید، و اگر وارد عمل نشده است فقط از راه عقیده و ایمان مسلمانی شخص اوست.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، برگ ۱۳۴","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ سال ۱۲۹۹","context":"مستوفی اوضاع کشور را هنگام روی کار آمدن کابینهٔ مشیرالدوله در ۱۲۹۹ خورشیدی وصف می‌کند."},{"original":"حکومت مقتدر مرکزی از هر قیام و جنبشی که در ایالات برای اصلاحات بر پا شود، صالح‌تر است ... برحسب همین عقیده بود که من با تمام سرکشان و نهضت‌کنندگان اطراف ... نه به جنگلی‌ها عقیده داشته‌ام، نه با خیابانی همراه و هم‌سلیقه بوده‌ام.","speaker":"محمدتقی بهار","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد نخست","workType":"تاریخ‌نگاری و خاطرات","page":"ج ۱، برگ ۱۸","date":"۱۳۲۱ خورشیدی (۲۵۰۱ شاهنشاهی)","context":"بهار در دیباچهٔ کتاب، روش سیاسی خود را در سال‌های پس از جنگ جهانی نخست بازمی‌گوید."},{"original":"اگر مرحوم میرزا دراین سال به تهران حمله کرده بود، بدون هیچ شکی دولت ایران مانند موم در دست او و اتباعش نرم شده و به میل آن‌ها ساخته می‌شد.","speaker":"محمدتقی بهار","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد نخست","workType":"تاریخ‌نگاری و خاطرات","page":"ج ۱، برگ ۱۹۶","date":"۱۳۲۱ خورشیدی (۲۵۰۱ شاهنشاهی)","context":"بهار سال‌های بی‌ثباتی کابینه‌ها در را به یاد می‌آورد و میرزا کوچک‌خان و سرهنگ محمدتقی‌خان پسیان را برای خرسندی به ولایت خود نقد می‌کند."},{"original":"to all intents and purposes the masters of Gilān","translation":"در عمل فرمانروایان گیلان","speaker":"چارلز مکلارن","speakerTitle":"کفیل کنسولگری بریتانیا در رشت","work":"گزارش رمزی شمارهٔ ۳۲ به سفارت بریتانیا در تهران، به نقل پژمان دیلمی در مقالهٔ «نهضت جنگل»، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"بخش «انقلاب ۱۹۱۷ روسیه» در مقالهٔ دانشنامه","date":"۲۹ مرداد ۱۲۹۶ خورشیدی (۲۴۷۶ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ اوت ۱۹۱۷ میلادی","context":"مکلارن چیرگی جنگلیان بر دستگاه حکومت گیلان را در تابستان ۱۲۹۶ خورشیدی گزارش می‌کند."}]},{"title":"ستیز با مالکان (۱۲۹۵)","body":"دیلمی ترکیب نیروی جنگل را در این سال‌ها چنین برمی‌شمارد: پیشه‌وران و کاسبان شهری، ماهیگیران انزلی، کارگران فصلی کشاورزی، مالکان خرده‌پایی که زیر فشار مالکان بزرگ بودند، اسیران عثمانی گریخته از اردوگاه‌های روس، ایرانیان مهاجر از قفقاز و بیش از همه دهقانان تهی‌دست و میانه‌حال. دیلمی از حضور همیشگی مبلغان بلشویک قفقازی در گیلان نیز یاد می‌کند. داوری دیلمی دربارهٔ سرشت «طبقاتی» جنبش داوری پژوهشگری است که از چشم‌انداز تاریخ اجتماعی می‌نویسد. نویسندگان ایرانی هم‌روزگار جنبش، چون مستوفی و دولت‌آبادی، میرزا کوچک‌خان را بیشتر میهن‌دوستی مسلمان می‌دیدند تا رهبر جنبشی دهقانی.\n\nگیلان در این سال‌ها از بلاهای دیگری نیز رنج می‌برد. به گزارش کنسولگری بریتانیا در رشت، که دیلمی نقل می‌کند، وبا در فروردین ۱۲۹۵ خورشیدی (۲۴۷۵ شاهنشاهی) تنها در ناحیهٔ فومن روزانه پانزده تن را می‌کشت. مالکان بزرگ نیز از آشوب بهره بردند. دیلمی از ضرغام‌السلطنه نام می‌برد که در آبان ۱۲۹۴ خورشیدی سراسر بخش فومن را غارت کرد. دیلمی می‌نویسد که هر لشکرکشی روس و ایرانی بر ضد جنگلیان «غارت روستاها را نخستین کار خود» می‌کرد. این گزارش با داوری عبدالله مستوفی، دیوانی وزارت مالیه و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، دربارهٔ لشکرکشی سال ۱۲۹۸ خورشیدی همخوان است که در ادامه می‌آید.\n\nجنگلیان پس از گردآمدن دوباره به ارتشی چریکی بدل شدند. به گزارش دیلمی، نفوذ آنان تا آذر ۱۲۹۵ خورشیدی (۲۴۷۵ شاهنشاهی) به دروازه‌های رشت رسید و آنان حتی از زمین‌های پیرامون رشت مالیات گرفتند. جنگلیان مالکان را از پرداخت مالیات به کنسول روس و حاکم گیلان بازداشتند. مالکان بزرگ گیلان نیز اعلام کردند که تا سرکوب کامل جنگلیان مالیاتی به دولت نمی‌پردازند. کنسول روس، والی گیلان و چند مالک بزرگ برای چاره‌جویی گرد آمدند و حتی کوشش دوباره‌ای برای کشتن میرزا کوچک‌خان را سنجیدند، اما به نتیجه‌ای نرسیدند.\n\nمکلارن در گزارش دی ۱۲۹۶ خورشیدی (۲۴۷۶ شاهنشاهی) نوشت که جنگلیان در لاهیجان ۱۸۰ هزار تومان از مالکان گرفته‌اند. به گفتهٔ او، جنگلیان ابزار شکنجه آماده کرده و به گروگان‌ها گفته بودند که اگر پول را بی‌درنگ نپردازند، این ابزار را به کار خواهند برد. مکلارن افزود که «تهدید بس بود و به ابزار نیازی نیفتاد». مأموران دولت نیز با مالکان مدارا نکردند. دیلمی از سردار اقتدار، حاکمی که در تیر ۱۲۹۵ خورشیدی (۲۴۷۵ شاهنشاهی) از مازندران برای لشکرکشی بر ضد جنگلیان آمده بود، یاد می‌کند. سردار اقتدار به گزارش مکلارن سه مالک بزرگ لاهیجان را دشنام داد و فرمان چوب زدن آنان را صادر کرد و سپس کیفر را به ۱۵۰۰ تومان جریمه کاهش داد.\n\nژنرال باراتوف از تابستان ۱۲۹۵ خورشیدی بخش بزرگی از سپاه خود را برای جنگ با عثمانیان به غرب ایران برد. مهاجران در همان تابستان با یاری عثمانیان به کرمانشاه بازگشتند و همدان را گرفتند. به گفتهٔ دیلمی، این پیشروی سپاه روس را درگیر کرد و جنگلیان را برکشید. در پاییز ۱۲۹۵ خورشیدی کمتر از هزار مرد، که بیشترشان از قزاقان دیویزیون قزاق ایران بودند و تنها ۱۵۰ تن از سربازان روس، با جنگلیان می‌جنگیدند. آخرین لشکرکشی این دوره در آذر ۱۲۹۵ خورشیدی سخت شکست خورد. قزاقان بازمانده با موافقت رئیس‌الوزرای وقت در سربازخانه‌های رشت ماندند و شایعهٔ یورش جنگلیان بر شهر رشت را به هراس انداخت. سرگذشت دولت موقت ملی مهاجران در مدخل «دولت موقت ملی در کرمانشاهان (حکومت مهاجرین)» آمده است."},{"title":"چیرگی بر گیلان (۱۲۹۶)","body":"جنگلیان از دی ۱۲۹۵ خورشیدی (۲۴۷۵ شاهنشاهی) از جنگ دفاعی به جنگ تهاجمی روی آوردند. آنان مالکان بزرگ را خلع سلاح کردند و نمایندگان خود را در هر جا که نفوذشان می‌رسید به جای مأموران دولت گماشتند. انقلاب فوریهٔ ۱۹۱۷ میلادی در روسیه، برابر با اسفند ۱۲۹۵ خورشیدی، سپاه روس را از درون فرو پاشاند. به گزارش دیلمی، فرماندهان روس پس از این انقلاب با جنگلیان رابطهٔ دوستانه برقرار کردند و با آنان قراردادی بستند که بیرون رفتن سپاه روس از گیلان را نوید می‌داد. یک کمیتهٔ اجرایی روسی از روس‌ها، گرجی‌ها و آذربایجانی‌ها، در اردیبهشت ۱۲۹۶ خورشیدی (۲۴۷۶ شاهنشاهی)، هیئتی به فرماندهی افسری گرجی به نام جارجادزه به فومن فرستاد. این هیئت با میرزا کوچک‌خان دیدار کرد و کمیتهٔ اجرایی در رشت پیشنهاد کرد که میرزا والی گیلان شود.\n\nمیرزا کوچک‌خان این پیشنهاد را نپذیرفت و سپاه اصلی جنگل را در جنگل نگه داشت. دیلمی این خودداری را نشانهٔ بدگمانی میرزا به سپاه روس می‌داند، زیرا دولت موقت روسیه از بیرون بردن سربازانش سر باز می‌زد. با این همه، جنگلیان در سراسر ۱۲۹۶ خورشیدی همهٔ حاکمان و نایب‌الحکومه‌های گیلان را، جز آنان که پیشینهٔ همکاری با جنگل داشتند، برکنار کردند. مکلارن در مرداد ۱۲۹۶ خورشیدی (۲۴۷۶ شاهنشاهی) گزارش داد که جنگلیان «در عمل فرمانروایان گیلان» شده‌اند. به گفتهٔ او، والی گیلان و کارگزار وزارت امور خارجه تنها در ظاهر بر سر کار بودند و زیر نظر نمایندگان جنگل کار می‌کردند. پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ میلادی، برابر با آبان ۱۲۹۶ خورشیدی، جنگلیان این دو مقام را نیز از گیلان بیرون کردند.\n\nجنگلیان در بهار ۱۲۹۶ خورشیدی زمین‌های مالکانی را که با آنان می‌جنگیدند مصادره کردند. دیلمی از محسن‌خان امین‌الدوله و همسرش فخرالدوله نام می‌برد. جنگلیان امین‌الدوله را پس از شکایت دهقانانش بازداشت کردند، در دادگاهی که خود برپا کرده بودند ۷۵ هزار تومان جریمه کردند، به زندان انداختند و زمین‌هایش را میان دهقانان پخش کردند. فخرالدوله از بازداشت گریخت، اما دادگاه جنگل همهٔ زمین‌ها و دارایی او را غیابی مصادره کرد. سایکس نیز می‌نویسد که امین‌الدوله، «یکی از بزرگان برجسته»، در ۱۲۹۶ خورشیدی زندانی میرزا کوچک‌خان بود.\n\nدیلمی از کارهای دیگر جنگلیان در این سال نیز یاد می‌کند. جنگلیان دهقانان را برای مدتی از پرداخت مالیات و بهرهٔ مالکانه معاف کردند و پخش آب میان کشتزارها را خود به دست گرفتند. به گفتهٔ دیلمی، کشاورزی گیلان در این سال‌ها رونق یافت و جنگلیان در روزهای قحطی برای تهران قحطی‌زده برنج فرستادند. به گزارش مکلارن، جنگلیان تا پایان ۱۲۹۶ خورشیدی از مالکان و ادارات دولتی یک میلیون تومان درآمد به دست آوردند و ماهانه ۲۱ هزار تومان به کارکنان خود حقوق می‌دادند. سرگذشت قحطی در مدخل «قحطی بزرگ ۱۲۹۶ تا ۱۲۹۸» آمده است.\n\nدیلمی جنبش را در این سال دو جناح می‌بیند. جناح راست به رهبری حاج احمد کسمایی، بازرگانی ناخرسند از دولت، با دولت مرکزی دشمنی تمام نداشت. جناح چپ با دولت مرکزی سر سازش نداشت. به گفتهٔ دیلمی، کمیتهٔ اتحاد اسلام تا اواخر ۱۲۹۶ خورشیدی از سلطان احمد شاه قاجار پشتیبانی می‌کرد و خواستار گشایش دوبارهٔ مجلس بود. دیلمی تأکید می‌کند که هیچ جناحی از جنگلیان در پی حکومت دینی نبود و هیچ روحانی‌ای در رهبری جنبش جای نداشت. غنی خواسته‌های روزنامهٔ جنگل را چنین برمی‌شمارد: یاری اقتصادی به کشاورزان خرده‌پا، خودگردانی اداری گیلان، زنده کردن دوبارهٔ اسلام، لغو همهٔ قراردادهای نابرابر و بیرون رفتن سپاه بریتانیا از ایران."},{"title":"سپاه بریتانیا بر سر راه (۱۲۹۶ و ۱۲۹۷)","body":"بلشویک‌ها پس از انقلاب اکتبر قرارداد ۱۹۰۷ میلادی روس و انگلیس را باطل اعلام کردند و نوید دادند که سپاه روس را از ایران بیرون ببرند. به گزارش دیلمی، جنگلیان بلشویک‌ها را برای احترام به حاکمیت ایران ستودند، با بلشویک‌های گیلان پیمان بستند و در همین هنگام رسماً با پادشاهی قاجار مخالفت کردند. دیلمی شمار ارتش جنگل را در آغاز ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) میان سه هزار تا هشت هزار تن برآورد می‌کند. سایکس شمار پیروان میرزا را «شاید سه هزار تن» و غنی شمار چریکان او را در اوج قدرت نزدیک به دو هزار تن می‌آورد.\n\nدیلمی به نقل از میرزا اسماعیل جنگلی، از رهبران تندرو جنبش، می‌نویسد که جنگلیان قصد پیشروی به سوی تهران داشتند و در تهران گروه‌های پنهانی برای گرفتن قدرت پدید آوردند. اما به گفتهٔ دیلمی، میرزا کوچک‌خان در این کار درنگ کرد و فشار تندروهای جنگل و مأموران ترک در تهران او را به حرکت وانداشت. سایکس نیز می‌نویسد که اگر میرزا در زمستان ۱۲۹۶ خورشیدی بر تهران می‌تاخت، شهر «مانند سیبی رسیده» به دامن او می‌افتاد، اما او و یارانش «ویژگی‌های بایسته» را نداشتند. محمدتقی بهار، شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی، همین داوری را با سنجشی تاریخی بیان می‌کند. بهار می‌نویسد که اگر میرزا در سال به تهران حمله کرده بود، دولت ایران «مانند موم» در دست او نرم می‌شد و او همان کاری را می‌کرد که بنیتو موسولینی بعدها در ایتالیا کرد.\n\nسرلشکر لیونل دانسترویل، فرمانده نیرویی بریتانیایی که در دی ۱۲۹۶ خورشیدی (۲۴۷۶ شاهنشاهی) در بغداد سامان یافت، فرمان داشت از راه ایران به قفقاز برود. غنی می‌نویسد که هدف این نیرو پیوند با روس‌های سفید و گرفتن چاه‌های نفت باکو بود. به گزارش دیلمی، نیروی دانسترویل در ۲۶ بهمن ۱۲۹۶ خورشیدی (۲۴۷۶ شاهنشاهی) به قزوین رسید. دانسترویل در خاطرات خود نوشت که میرزا کوچک‌خان «سوگند خورده بود که نگذارد بریتانیایی‌ها بگذرند» و کمیتهٔ او در انزلی با کمیتهٔ بلشویک همکاری می‌کرد. سایکس می‌نویسد که دانسترویل با گروهی کوچک از رشت گذشت و به انزلی رسید، اما بلشویک‌های انزلی، که با میرزا کوچک‌خان همکاری داشتند، بندر، کشتی‌ها، تلگراف‌خانه و بنزین را در دست داشتند و راه را بر او بستند. دانسترویل ناچار به همدان بازگشت.\n\nسایکس بازگشت دانسترویل را «گریزی از سر بخت» می‌خواند و می‌افزاید که اگر جنگلیان و گاردهای سرخ ناتوانی واقعی این گروه را درمی‌یافتند، بی‌گمان با شمار بسیار بر آن می‌تاختند. سایکس از سرهنگ بیچراخوف، افسر قزاق روس که فرماندهی ۱۲۰۰ قزاق را حفظ کرده بود، یاد می‌کند. به گفتهٔ سایکس، دانسترویل بیچراخوف را قانع کرد که تا رسیدن سپاه بریتانیا در ایران بماند و هر گاه دانسترویل بخواهد، بر میرزا کوچک‌خان بتازد. سایکس می‌نویسد که اگر بیچراخوف در اسفند ۱۲۹۶ خورشیدی ایران را ترک کرده بود، جنگلیان «تقریباً بی‌گمان» قزوین را می‌گرفتند و عثمانیان برای پیشروی به سوی تهران به آنان می‌پیوستند.\n\nدر همین ماه‌ها جنگلیان، به گزارش سایکس، بانک رشت را گرفتند و مدیر بانک و کنسول بریتانیا را بازداشت کردند. دیلمی این بازداشت را پاسخ جنگلیان به ربوده شدن سلیمان میرزا اسکندری، رهبر حزب دموکرات و از نمایندگان مهاجر مجلس سوم، به دست بریتانیایی‌ها می‌داند. جنگلیان مکلارن، سرگرد نوئل اوکشات و سروان ادموند نوئل را بازداشت کردند و آزادی سلیمان میرزا را خواستار شدند. سایکس می‌نویسد که جنگلیان در اسفند ۱۲۹۶ خورشیدی آماده بودند قزوین را بگیرند، اما بیچراخوف ناگهان به سوی شمال حرکت کرد و پیش از آنان رسید. به گفتهٔ سایکس، دولت ایران، که در آن هنگام نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنهٔ بختیاری ریاست آن را داشت و به گفتهٔ او «آشکارا ضد متفقین» بود، کوشید بیچراخوف را به ترک ایران وادارد."},{"title":"منجیل و رشت (تابستان ۱۲۹۷)","body":"سپاه بریتانیا در خرداد ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) ستونی از سواره‌نظام، توپخانه و هزار تفنگدار انگلیسی و گورکه را با پانصد خودروی باری از بغداد به ایران فرستاد. سایکس می‌نویسد که پس از رسیدن این ستون، بیچراخوف اجازه یافت بر جنگلیان بتازد. جنگلیان در منجیل، کنار سفیدرود، جایگاهی طبیعی و استوار داشتند. به گفتهٔ سایکس، «چند گلولهٔ ترکش‌زا» جنگلیان را به هراس انداخت و آنان با تلفات سنگین به خانه‌های خود گریختند. حسن ارفع نیز در خاطراتش می‌نویسد که بیچراخوف، با نزدیک به هزار قزاقی که از یگان‌های گوناگون گرد آورده بود، راه قزوین به انزلی را گشود و میرزا کوچک‌خان را به جنگل‌های گیلان پس راند. ارفع میرزا را در این بخش «رهبر سیاسی چپ‌گرای ایرانی» می‌نامد. به گزارش دیلمی، داشناک‌های ارمنی در انزلی، که با دانسترویل پنهانی سازش کرده بودند، مکلارن و اوکشات را آزاد کردند.\n\nسایکس می‌نویسد که میرزا کوچک‌خان برای بازگرداندن روحیهٔ یارانش گفت که آنان از روس‌های جنگاور شکست خورده‌اند، نه از بریتانیایی‌هایی که به تعبیر او «حقیر» بودند. پس از رفتن بیچراخوف به قفقاز، دانسترویل با نیرویی کوچک نگهبانی راه را بر عهده گرفت. سایکس می‌نویسد که جنگلیان در ۲۹ تیر ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی)، «با رایزنی آلمانی‌ها»، با نیروی اصلی خود بر دستهٔ بریتانیایی ۴۵۰ نفره، با دو توپ و دو خودروی زرهی، که بیرون رشت اردو زده بود، تاختند و گروهی نیرومند کنسولگری بریتانیا را محاصره کرد و شهر را گرفت. به گفتهٔ سایکس، جنگلیان با تلفات سنگین شکست خوردند، سربازان بریتانیا کنسولگری را آزاد کردند و با بمباران جنگلیان را از بازارهای رشت بیرون راندند.\n\nغنی روایتی کوتاه‌تر دارد. او می‌نویسد که دانسترویل در بهار ۱۲۹۷ خورشیدی با نیرویی بزرگ‌تر و با بمباران هوایی راه قزوین به انزلی را گشود و جنگلیان را از رشت بیرون راند. به گفتهٔ غنی، دو طرف به سازشی ناگفته رسیدند: میرزا کوچک‌خان پذیرفت که راه باز بماند و دانسترویل پذیرفت که نیروهای جنگل در دیگر بخش‌های گیلان آزاد باشند. دیلمی تاریخ قرارداد جنگلیان با بریتانیا را ۲۱ مرداد ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) می‌آورد و آن را به گزارش ابراهیم فخرایی، نویسندهٔ «سردار جنگل»، مستند می‌کند. به گفتهٔ دیلمی، جنگلیان در پی این قرارداد دوازده افسر آلمانی و اتریشی را که یارانشان را آموزش می‌دادند از گیلان بیرون کردند، هرچند میرزا پس از آن نیز با هیئت نظامی آلمان در قفقاز پیوند داشت و از آن جنگ‌افزار گرفت.\n\nسایکس قرارداد آشتی را با لحنی تند وصف می‌کند. به نوشتهٔ او، میرزا کوچک‌خان پس از شکست رشت پیشنهاد آشتی داد و «پیمانکار بریتانیا برای فراهم کردن برنج» شد و «خرسند از پول درآوردن» ماند تا رویدادها فرصت دیگری برای «ماهی گرفتن از آب گل‌آلود» به او بدهند. دولت‌آبادی همین رویداد را از چشم دیگری می‌بیند. او می‌نویسد که سپاه بریتانیا نتوانست جمع جنگل را بپراکند و مأموران بریتانیا «مانند دو دولت که با هم معاهده می‌بندند» با نمایندهٔ رئیس جنگل قراردادی در چند ماده بستند. به گفتهٔ دولت‌آبادی، بریتانیایی‌ها از آن رو جنگل را به حال خود گذاشتند که دانستند «آن قوه آلت دست بلشویک‌ها نمی‌شود و خارجه را هر که باشد خارجه می‌داند».\n\nمیرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله در ۱۶ مرداد ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) کابینهٔ دوم خود را تشکیل داد. دیلمی این کابینه را «انگلیس‌دوست» می‌خواند. جنگ جهانی نخست در آبان ۱۲۹۷ خورشیدی پایان یافت و سرلشکر چمپین جانشین دانسترویل شد. به گزارش دیلمی، کمیتهٔ اتحاد اسلام در همین ماه‌ها در گیلان منحل شد. سرگذشت کابینهٔ وثوق‌الدوله و قرارداد ۱۹۱۹ میلادی در مدخل «قرارداد ۱۹۱۹ ایران و بریتانیا» آمده است."},{"title":"شکاف در جنگل و یورش دولت (۱۲۹۷ و ۱۲۹۸)","body":"دیلمی می‌نویسد که پس از قرارداد با بریتانیا و انحلال کمیتهٔ اتحاد اسلام، جنبش جنگل به دورهٔ افول رسید. جناح راست، که شکست قریب‌الوقوع دولت‌های محور را می‌دید، دیگر نمی‌خواست جنبش را دنبال کند. جناح چپ خود را در آتش‌بسی مسلحانه با بریتانیا می‌دید. در انتخابات تازهٔ رهبری جنبش، جناح راست شکست خورد. به گزارش دیلمی، حاج احمد کسمایی در آذر ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی)، هنگامی که میرزا کوچک‌خان برای لشکرکشی به طالش از گیلان دور بود، پنهانی از دولت تهران امان‌نامه گرفت و شرایط دولت را پذیرفت. یکی از این شرایط سپردن دو هزار چریک جنگل با جنگ‌افزارهایشان به دولت بود.\n\nمیرزا کوچک‌خان پس از بازگشت از طالش از جناح راست خشمگین شد و گفت‌وگوی تازه و گشایش پیشین مجلس را خواستار شد. به گزارش دیلمی، او پیشنهاد بریتانیا برای گرفتن حکومت گیلان را نیز رد کرد. در بهمن ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) جناح چپ جنگل کمیته‌ای به نام «کمیتهٔ بلشویک» پدید آورد. دیلمی از دکتر حشمت، اسکندرخان، میرزا اسماعیل جنگلی، میرزا محمد و احسان‌الله‌خان دوستدار به عنوان اعضای شناخته‌شدهٔ این کمیته نام می‌برد. میرزا کوچک‌خان به این کمیته نپیوست و به جای آن «کمیتهٔ سوسیالیست» را پیشنهاد کرد که زیر نفوذ دموکرات‌های «ضدتشکیلی» شکل گرفته بود.\n\nعبدالله مستوفی در جلد سوم «شرح زندگانی من» سیاست کابینه‌های پیش از وثوق‌الدوله را در برابر جنگلیان چنین شرح می‌دهد: آن کابینه‌ها از فرستادن حاکم بی‌سپاه به گیلان پرهیز می‌کردند و سازش با کسانی را که «چهار پنج سال در مقابل قوای وحشی روس» ایستاده بودند بر سرکوب آنان برتری می‌دادند. به گفتهٔ مستوفی، آن دولتمردان گمان می‌کردند که جنگلیان پس از پایان جنگ خود جنگ‌افزار را زمین خواهند گذاشت، یا دست‌کم مردم با رفتن سپاه بیگانه از گرد آنان پراکنده خواهند شد. مستوفی این سخن را در نقدی بر کارنامهٔ کابینهٔ وثوق‌الدوله می‌آورد و باید آن را در پرتو کشمکش سیاسی بر سر قرارداد ۱۹۱۹ میلادی خواند.\n\nغنی می‌نویسد که وثوق‌الدوله در اواخر بهمن ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) به دیویزیون قزاق فرمان داد که جنگلیان را از گیلان بیرون براند. فرماندهی نظامی بریتانیا در بغداد به چمپین فرمان داد که با سربازان و هواپیماهای بریتانیایی از این یورش پشتیبانی کند. به گزارش غنی، چمپین در آغاز نمی‌خواست چنین کند، زیرا با جنگلیان پیمان داشت و راه قزوین به انزلی باز بود. فرماندهی بغداد رأی چمپین را نپذیرفت و پیمان با میرزا کوچک‌خان، که به گفتهٔ غنی «برای وثوق‌الدوله دردسرساز» شده بود، در عمل از میان رفت. دولت به میرزا کوچک‌خان امان و پناهندگی در بین‌النهرین پیشنهاد کرد. میرزا نپذیرفت.\n\nدیلمی می‌نویسد که یک دستهٔ بریتانیایی در ۹ فروردین ۱۲۹۸ خورشیدی (۲۴۷۸ شاهنشاهی) وارد رشت شد. به گزارش او، مالکان و ملایان رشت با تمام توان به پشتیبانی بریتانیا برخاستند و ملایان در مسجدها بر ضد جنگلیان سخن گفتند. سپهدار تنکابنی در تنکابن نیرویی بزرگ گرد آورد و خان‌های طالش به سرکردگی ضرغام‌السلطنه کارگزاران جنگل را بیرون کردند. غنی می‌نویسد که قزاقان با پشتیبانی سنگین هوایی میرزا کوچک‌خان و یارانش را به ژرفای جنگل راندند و چند تن از رهبران جنبش را گرفتند و اعدام کردند. دیلمی می‌افزاید که ارتش چریکی جنگل از هم پاشید و در روستاها پراکنده شد.\n\nعبدالله مستوفی داوری تندی دربارهٔ این لشکرکشی دارد. او می‌نویسد که وثوق‌الدوله به گیلان حاکم، سپاه و «حتی ائروپلان انگلیسی» فرستاد، اما سپاه دولت «به جای اینکه جنگلیان را تحت فشار و محاصره بگذارد، دهات را چپو کرد». به گفتهٔ مستوفی، مردم که از جنگلیان به تنگ آمده بودند و از گرد آنان پراکنده می‌شدند، رفتار سپاه دولت را سنگین‌تر از کارهای جنگلیان دیدند و دوباره به جنگلیان گرویدند، و «کاری که خودبه‌خود ختم می‌شد، ریشه پیدا کرد». مستوفی در همین نقد از کفیل حکومت گیلان یاد می‌کند که به گفتهٔ او تلگراف تسلیمی از زبان میرزا کوچک‌خان «جعل و مخابره کرد». به روایت مستوفی، روزنامه‌های پایتخت با این خبر دروغ به ستایش وثوق‌الدوله پرداختند و چند روز بعد دروغ بودن خبر آشکار شد. این روایت را تنها مستوفی آورده است و در منابع دیگر تأیید نشد."},{"title":"بازگشت جنگلیان و پیاده شدن ارتش سرخ (۱۲۹۸ و ۱۲۹۹)","body":"وثوق‌الدوله در مرداد ۱۲۹۸ خورشیدی (۲۴۷۸ شاهنشاهی) قرارداد ۱۹۱۹ میلادی را با بریتانیا امضا کرد. دیلمی می‌نویسد که ناخرسندی سراسری ایرانیان از این قرارداد به جنبش جنگل جانی دوباره داد. به گفتهٔ او، مردم گیلان پس از چند ماه دوباره ستم مالکان و قزاقان را چشیدند و چریکان و دهقانان به رهبران بازمانده پیوستند. مبلغان بلشویک از خرداد ۱۲۹۸ خورشیدی از قفقاز به گیلان آمدند. به گزارش دیلمی، بلشویک‌ها و کمونیست‌های ایرانی در تیر ۱۲۹۸ خورشیدی (۲۴۷۸ شاهنشاهی) مردی به نام استپان آفونیان را به گیلان فرستادند تا با یاری جنگلیان شاخهٔ حزب کمونیست ایران را در گیلان سامان دهد. میرزا اسماعیل جنگلی در پایان تابستان ۱۲۹۸ خورشیدی به قفقاز رفت.\n\nعبدالله مستوفی در وصف اوضاع کشور هنگام روی کار آمدن کابینهٔ میرزا حسن‌خان پیرنیا، مشیرالدوله، در ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، داوری دیگری دربارهٔ میرزا کوچک‌خان دارد. به گفتهٔ مستوفی، میرزا با «افکار وطن‌پرستانه ولی سادهٔ خود» بدش نمی‌آمد که از نیروی بلشویک‌ها بر ضد دولت عاقد قرارداد بهره بگیرد، و اگر چنین نکرده بود تنها از سر «عقیده و ایمان مسلمانی» خود او بود. مستوفی می‌افزاید که اطرافیان میرزا آماده بودند «با آغوش باز» بلشویک‌ها را به ایران راه دهند و اگر گرد آمدن شورشیان نیرو می‌گرفت، بسیار محتمل بود که یاران میرزا از گرد او بپراکنند و به شورشیان بپیوندند.\n\nدولت‌آبادی نیز در شرح رویدادهای ۱۲۹۹ خورشیدی از گیلان «آمادهٔ انقلاب» سخن می‌گوید. به گفتهٔ او، در گیلان سپاه بریتانیا در بندر انزلی و «یک قوهٔ ملی در جنگل» به ریاست میرزا کوچک‌خان رویاروی هم بودند و میرزا با مرکزهای انقلابی قفقاز و داغستان پیوند داشت. دولت‌آبادی گزارش می‌دهد که در انجمنی که بلشویک‌ها در باکو برای کشیدن نقشهٔ انقلاب در ایران و دیگر کشورهای اسلامی برپا کردند، چند نمایندهٔ رئیس جنگل نیز به درخواست بلشویک‌ها حضور یافتند. به گفتهٔ دولت‌آبادی، نقشهٔ باکو چنین بود که گروهی از ارتش سرخ با مجاهدان ایرانی ساکن قفقاز به گیلان بیایند، زیر ریاست میرزا کوچک‌خان سپاه بریتانیا را از گیلان بیرون کنند و کشتی‌های جنگی بلشویک بر انزلی بتازند.\n\nارتش یازدهم سرخ شوروی در ۸ اردیبهشت ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) وارد باکو شد و در ۲۸ اردیبهشت ۱۲۹۹ خورشیدی در انزلی پیاده شد. سپاه بریتانیا و قزاقان ایرانی گیلان را تخلیه کردند و به منجیل و قزوین بازگشتند. بهار می‌نویسد که میرزا کوچک‌خان، که در دهکدهٔ پسیخان پناه گرفته بود، «فضا را خالی یافت»، وارد رشت شد و با حزبی که از بلشویک‌های ایرانی، قفقازی و روسی سامان یافته بود همپیمان شد. به گزارش دیلمی، کمیتهٔ سوسیالیست جنگل پس از پیاده شدن بلشویک‌ها به «حزب سوسیالیست» بدل شد و برنامه‌ای پذیرفت که بین‌الملل‌گرایی و جدایی دین از سیاست را در بر داشت. جنگلیان و یاران تازه‌شان در ۱۵ خرداد ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) جمهوری شوروی گیلان را اعلام کردند. سرگذشت این جمهوری در مدخل «جمهوری شوروی گیلان» آمده است."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"نویسندگان هم‌روزگار نهضت جنگل دربارهٔ میرزا کوچک‌خان دو داوری ناهمساز دارند. سایکس در یک بند هم او را «بی‌گمان برانگیخته از احساسات میهن‌دوستانه» و پایبند به پیمان خود با بریتانیا می‌خواند و هم او را گروگان‌گیری می‌نامد که با دشمنان بریتانیا همکاری داشت و از افسران آلمانی و اتریشی و مسلسل‌های آنان بهره می‌برد. سایکس می‌نویسد که دولت ایران در برابر این جنبش «تقریباً ناتوان» بود و اگر بریتانیا دست به کار نمی‌شد، جنبش جنگل «احتمالاً پادشاهی را سرنگون می‌کرد».\n\nدولت‌آبادی، که خود از مشروطه‌خواهان کهنه‌کار بود، میرزا کوچک‌خان را مردی «طرفدار استقلال و آزادی ایران و مخالف حکومت‌های استبدادی خودی و بیگانه» وصف می‌کند. به گفتهٔ دولت‌آبادی، روس‌ها بارها کوشیدند میرزا را با وعده بفریبند و او فریب نخورد، و شمار بسیاری از وطن‌خواهان، که «عاشق دیدار یک قوهٔ ایرانی خالص» بودند، به جنگل دل بستند. دولت‌آبادی در همان بند از حکومت گیلان در این سال‌ها با تندی یاد می‌کند و کارگزاران آن را مردانی عیاش و سودجو می‌خواند که میان دربار تهران و جنگل دودستگی می‌انداختند.\n\nغنی میرزا کوچک‌خان را «رهبر چریکی ملی‌گرا با آرمان‌هایی ناهمساز و آشفته» می‌خواند. به گفتهٔ غنی، میرزا با ربودن ثروت توانگران و سیر کردن تهی‌دستان در چشم برخی به «رابین هود کرانهٔ خزر» بدل شد. غنی می‌افزاید که نویسندگان ایرانی میرزا را یا قهرمانی ملی می‌نمایانند که از انقلاب روسیه برای پیشبرد آرمان خود بهره گرفت، یا ملی‌گرایی ساده‌دل و بی‌گناه که مأموران کمونیست و رخنه‌گران به او خیانت کردند. غنی همچنین گزارش هرمان نورمن، وزیرمختار بریتانیا در تهران، را در پاییز ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) نقل می‌کند. نورمن در این گزارش جدایی عملی آذربایجان، شورش مازندران و چیرگی میرزا کوچک‌خان بر گیلان را پیامد سیاست کابینهٔ وثوق‌الدوله می‌شمارد و می‌نویسد که پیروان میرزا «با بلشویک‌ها همپیمان‌اند».\n\nمحمدتقی بهار، که خود در سال‌های جنبش روزنامهٔ «نوبهار» را در تهران منتشر می‌کرد و خواستار دولت مرکزی نیرومند بود، با هیچ‌یک از جنبش‌های ولایتی همراه نشد. بهار در دیباچهٔ «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» می‌نویسد که از همان روزگار دریافت که «حکومت مقتدر مرکزی از هر قیام و جنبشی که در ایالات برای اصلاحات برپا شود، صالح‌تر است». به گفتهٔ بهار، او «نه به جنگلی‌ها عقیده» داشت و نه با شیخ محمد خیابانی همراه بود، اما با آنان دشمنی و کینه‌ای نیز نداشت. بهار در جای دیگری از همان کتاب می‌نویسد که میرزا کوچک‌خان و سرهنگ محمدتقی‌خان پسیان، فرمانده ژاندارمری خراسان، هیچ‌یک قصد گرفتن ایران و برپایی حکومت مرکزی را نداشتند و به همان ولایت‌هایی که در دست داشتند خرسند بودند.\n\nداوری بهار با سنت سیاسی‌ای همخوان است که بعدها رضاشاه پهلوی آن را به کار بست: ایران برای رهایی از چنگ بیگانه و آشوب داخلی نیازمند دولتی نیرومند و ارتشی یکپارچه بود. بهار خود از مخالفان سیاسی رضاشاه پهلوی بود، اما داوری او دربارهٔ برتری دولت مرکزی بر جنبش‌های ولایتی از همان سال‌های جنبش جنگل در نوشته‌هایش پیداست.\n\nحسن ارفع در خاطرات خود، «زیر فرمان پنج پادشاه»، شکست جنبش را در سال‌های پایانی آن نتیجهٔ سه عامل می‌داند. نخست، به گفتهٔ ارفع، مردم گیلان و ایران دریافتند که اندیشهٔ کمونیستی با روح اسلام ناسازگار است و دولت شوروی همان سیاست کهنهٔ روسیهٔ تزاری را در جامهٔ دیگری دنبال می‌کند. دوم، نیروهای دولت مرکزی با نقشه‌ای یکپارچه و فرماندهی یگانه جنگیدند، و این چیزی بود که شورشیان نداشتند. سوم، دولت شوروی پس از بستن قرارداد ۱۹۲۱ میلادی با ایران، دست‌کم برای مدتی، از یاری نظامی و مادی به شورشیان دست کشید. ارفع خود در ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، به عنوان افسر جوان ژاندارمری، در جنگل‌های مازندران با دسته‌های ارتش سرخ جنگید.\n\nدیلمی در دانشنامهٔ ایرانیکا تاریخ‌نگاری نهضت جنگل را بسیار پراکنده می‌داند و می‌نویسد که نوشته‌ها دربارهٔ این جنبش از نگاه اسلام‌گرایانه تا نگاه بلشویکی را در بر می‌گیرد. دیلمی خود جنبش را جنبشی «ضدامپریالیستی» با پایگاه دهقانی می‌خواند و بر پیوند دیرینهٔ آن با بلشویک‌های قفقاز تأکید می‌کند. این برچسب‌ها برچسب‌های تحلیلی خود دیلمی است. نویسندگان ایرانی هم‌روزگار جنبش، چون مستوفی و دولت‌آبادی، بیشتر بر میهن‌دوستی و مسلمانی میرزا و بر خطر بلشویک‌ها برای ایران تأکید می‌کنند، و ارتشیانی چون ارفع جنبش را در پایان آن بخشی از خطر کمونیسم برای یکپارچگی ایران می‌بینند."}],"aftermath":"نهضت جنگل پنج سال نشان داد که دولت مرکزی ایران در پادشاهی سلطان احمد شاه قاجار نمی‌توانست بر ولایتی نزدیک به پایتخت فرمان براند. حاکمان گیلان یا از رفتن به ولایت پرهیز کردند یا زیر نظر نمایندگان جنگل کار کردند. دولت تهران برای گشودن راه قزوین به انزلی به قزاقان بیچراخوف و سپاه دانسترویل، و برای یورش ۱۲۹۸ خورشیدی به هواپیماهای بریتانیا، نیاز داشت. مستوفی، دولت‌آبادی و بهار، هر یک از چشم‌انداز خود، این ناتوانی را گواه نیاز ایران به دولتی نیرومند می‌دیدند. سایکس نیز می‌نویسد که دولت ایران در برابر جنبش «تقریباً ناتوان» بود.\n\nپیاده شدن ارتش سرخ در انزلی و برپایی جمهوری شوروی گیلان در خرداد ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) این ناتوانی را به خطری برای یکپارچگی ایران بدل کرد. بهار می‌نویسد که در گفت‌وگوهای رجال سیاسی و نظامی بریتانیا در تهران در آن ماه‌ها «خطر هجوم قوای بلشویک به سواحل بحر خزر و فتنهٔ جنگلی‌ها و هرج و مرج مرکز و ضعف دولت» موضوع اصلی بود. به گفتهٔ بهار، همه بر این باور بودند که باید دولتی نیرومند بر سر کار آید. بهار این گفت‌وگوها را در شمار زمینه‌های کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) می‌آورد؛ کودتایی که رضاخان میرپنج، سردار سپه و بعدها رضاشاه پهلوی، فرماندهی نظامی آن را بر عهده داشت. سرگذشت برکناری افسران روس دیویزیون قزاق در مدخل «برکناری سرهنگ استاروسلسکی و افسران روس دیویزیون قزاق» آمده است.\n\nارفع در خاطرات خود فرجام جنبش را پس از کودتا چنین شرح می‌دهد: میان میرزا کوچک‌خان و احسان‌الله‌خان دوستدار شکاف افتاد و میرزا کمونیسم را «مخالف اسلام» اعلام کرد. نیروهای دولت احسان‌الله‌خان را، که تنها با گروهی اندک مانده بود، شکست دادند. خالو قربان، یکی از سرکردگان جنگل، با چند صد مرد از میرزا جدا شد و به نیروهای دولت پیوست، و دولت به او درجهٔ افتخاری سرهنگی داد. به گفتهٔ ارفع، میرزا کوچک‌خان به سوی خلخال رفت و هنگام گذشتن از گردنهٔ برف‌پوش ماسوله از سرما جان سپرد.\n\nمهدیقلی‌خان هدایت، مخبرالسلطنه، در «خاطرات و خطرات» در یادداشتی دربارهٔ بریده شدن سر میرزا کوچک‌خان می‌نویسد که روزنامه‌های «پراودا» و «ایزوستیا» در شوروی نیروهای دولتی ایران را برای این کار نکوهش کردند. به گفتهٔ هدایت، یکی از مقام‌های ایرانی به خبرنگاران توضیح داد که بریدن سر میرزا ربطی به نیروهای نظامی نداشت و مردمانی که پیکر او را شناخته بودند سرش را بریدند تا آن را بیاورند و پاداش بگیرند. غنی تنها سال ۱۹۲۱ میلادی، برابر با ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، را می‌آورد.\n\nارفع می‌نویسد که رضاخان سردار سپه پس از پایان کار جنبش گیلان، با «فرمان شمارهٔ ۱ ارتش»، قزاقان، ژاندارمری و دیگر نیروهای ولایتی را در ارتشی یکپارچه با پنج لشکر گرد آورد: لشکرهای تهران، تبریز، همدان، اصفهان و مشهد، و تیپ مستقل شمال در رشت. ارفع پیوند این دو رویداد را آشکار می‌داند: به گفتهٔ او، یکی از سه عامل شکست جنبش گیلان نقشهٔ یکپارچه و فرماندهی یگانهٔ نیروهای دولت مرکزی بود. از این پس دیگر هیچ گروه مسلح محلی نتوانست ولایتی را سال‌ها از دسترس دولت مرکزی بیرون نگه دارد. سرگذشت شورش‌های دیگر ولایتی، از جمله شورش شیخ محمد خیابانی، در مدخل «قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز» آمده است.\n\nمیرزا کوچک‌خان در یاد ایرانیان چهره‌ای دوگانه ماند. غنی می‌نویسد که نویسندگان ایرانی یا او را قهرمانی ملی می‌دانند یا ملی‌گرایی ساده‌دل که کمونیست‌ها به او خیانت کردند. دیلمی گوناگونی تاریخ‌نگاری جنبش را بازتاب گوناگونی خود جنبش می‌داند: جنبشی که بازرگانان محافظه‌کار، طلاب پیشین، دهقانان، افسران آلمانی و عثمانی و سرانجام بلشویک‌های قفقازی را در خود گرد آورد. داوری مستوفی، که میرزا را میهن‌دوستی با «افکار ساده» می‌دید، و داوری دولت‌آبادی، که او را پاسدار «ایرانیت و اسلامیت» می‌شمرد، هر دو بر یک نکته همسخن‌اند: میرزا کوچک‌خان خود را ایرانی می‌دانست، اما یاران و همپیمانانش همیشه چنین نبودند."},{"id":"anglo-persian-1919","title":"قرارداد ۱۹۱۹ ایران و انگلیس","date":{"solarYear":1298,"solarMonth":5,"solarDay":17,"gregorianYear":1919,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":9},"tier":"primary","category":"international","summary":"قرارداد ۱۹۱۹ پیمانی بود که کابینهٔ حسن وثوق‌الدوله در ۱۷ مرداد ۱۲۹۸ خورشیدی (۲۴۷۸ شاهنشاهی) با سر پرسی کاکس، وزیرمختار بریتانیا در تهران، امضا کرد. این قرارداد شش ماده داشت و بر پایهٔ آن بریتانیا استقلال و تمامیت ایران را بار دیگر به رسمیت می‌شناخت. در برابر، بریتانیا مستشاران مالی و اداری و افسران نظامی برای ایران فراهم می‌کرد و وامی دو میلیون لیره‌ای به ایران می‌داد. سرچشمهٔ اندیشهٔ قرارداد لرد کرزن، سیاستمدار بریتانیایی و نایب‌السلطنهٔ پیشین هند، بود که امنیت هند را در گرو ایرانی آرام و وابسته به بریتانیا می‌دید. دولت ایران قرارداد را بی‌آنکه به مجلس شورای ملی ببرد، امضا کرد و مخالفت گسترده‌ای در تهران و شهرستان‌ها برانگیخت. فرانسه و ایالات متحدهٔ آمریکا نیز با آن همراهی نکردند. در سال‌های بعد آشکار شد که سه وزیر اصلی کابینه، که به «هیئت سه‌گانه» شهرت یافتند، چهارصد هزار تومان از بریتانیا دریافت کرده بودند. کابینهٔ بعدی اجرای قرارداد را تا گشایش مجلس معلق کرد. سرانجام سید ضیاءالدین طباطبایی، رئیس‌الوزرای پس از کودتای اسفند ۱۲۹۹، در ۷ اسفند همان سال الغای قرارداد را اعلام کرد. داوری دربارهٔ این قرارداد هنوز دوگانه است. گروهی آن را کوششی واقع‌بینانه برای نجات کشوری ورشکسته و گروهی دیگر آن را گامی به سوی تحت‌الحمایگی ایران می‌دانند.","citations":[{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۲۷ تا ۳۶، ۴۰ تا ۵۹، ۸۶ و ۱۷۹ تا ۱۸۰","text":"غنی سرچشمهٔ قرارداد، هیئت سه‌گانه، پرداخت چهارصد هزار تومان، تعلیق و الغا را بر پایهٔ اسناد بریتانیایی بازمی‌سازد."},{"sourceId":"sykes-history","locus":"ج ۲، ص ۵۲۰ تا ۵۲۴ و ۵۴۸ تا ۵۴۹","text":"سایکس متن قرارداد، سفر احمد شاه قاجار به اروپا، کار آرمیتاژ اسمیت و داوری پایانی خود را می‌آورد."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۴، ص ۱۲۵ تا ۱۲۷","text":"دولت‌آبادی انتشار متن قرارداد در روزنامه‌های تهران و گفت‌وگوی خود با سر پرسی کاکس را روایت می‌کند."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، ص ۶۵ و ۷۰ تا ۷۳ و ۱۳۰؛ ج ۲، ص ۶۴۴ تا ۶۴۵","text":"بهار رفتار احمد شاه قاجار در لندن و سخن او در نیس را می‌آورد که امتناع از قرارداد را مایهٔ تیرگی با بریتانیا می‌دانست."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۱۰۹","text":"ارفع اندیشهٔ دیرینهٔ کرزن دربارهٔ ایران و مخالفت همگانی با قرارداد را روایت می‌کند."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۴۳۴","text":"هدایت در تبریز بیانیهٔ سید ضیاءالدین طباطبایی را دریافت می‌کند که الغای قرارداد و امضای عهدنامهٔ شوروی را اعلام کرده بود."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، ص ۱۴۱ و ۱۴۷","text":"مستوفی از کابینهٔ قرارداد و بهره‌برداری شوروی از ناخرسندی مردم یاد می‌کند."}],"personIds":["ahmad-person"],"personDeeds":{"ahmad-person":"وثوق‌الدوله قرارداد ۱۹۱۹ را در عهد پادشاهی او امضا کرد و مجلس آن را تصویب نکرد."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["قرارداد ۱۹۱۹","قرارداد وثوق‌الدوله"],"context":"ایران در جنگ جهانی نخست بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود، اما نیروهای روسیه، عثمانی و بریتانیا خاک آن را میدان جنگ کردند. سیروس غنی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «ایران و برآمدن رضاشاه»، می‌نویسد که دولت ایران در سال‌های جنگ ورشکسته شد و نتوانست اقساط وام‌های روسیه و بریتانیا را بپردازد. به گفتهٔ او، دو دولت بازپرداخت وام‌ها را به تعویق انداختند و ماهانه سی هزار لیره به ایران پیش‌پرداخت دادند و درآمد گمرکات را وثیقهٔ آن کردند. پس از انقلاب روسیه در ۱۲۹۶، نیروهای روسی از شمال ایران رفتند و بریتانیا تنها قدرت بیگانهٔ نیرومند در ایران شد. سر پرسی سایکس، فرماندهٔ پلیس جنوب و نویسندهٔ «تاریخ ایران»، یادآوری می‌کند که بریتانیا در پایان جنگ در جنوب، شمال و شمال‌خاوری ایران و نیز در قفقاز نیرو داشت.\n\nلرد جرج کرزن در ۱۲۶۸ و ۱۲۶۹ خورشیدی در ایران سفر کرده و کتاب «ایران و مسئلهٔ ایران» را نوشته بود. غنی او را «پدر اندیشهٔ» قرارداد و نیروی پیش‌برندهٔ آن می‌شمارد. به نوشتهٔ غنی، دل‌مشغولی همیشگی کرزن پاسداری از هند بود و او زنجیره‌ای از کشورهای حائل را از مرز باختری هند تا دریای مدیترانه در نظر داشت. کرزن از دی ۱۲۹۷ عملاً وزارت خارجهٔ بریتانیا را می‌گرداند، زیرا لرد بالفور، وزیر خارجه، در کنفرانس صلح پاریس بود. کرزن رسماً در ۱ آبان ۱۲۹۸ وزیر خارجه شد. غنی می‌افزاید که کرزن ریاست کمیتهٔ شرق را نیز داشت. این کمیته در اسفند ۱۲۹۶ برای سیاست‌گذاری دربارهٔ سرزمین‌های عربی، ایران، قفقاز، ترکستان و افغانستان پدید آمده بود.\n\nحسن ارفع، افسر ارتش ایران و نویسندهٔ «زیر فرمان پنج پادشاه»، دیدگاهی نزدیک به غنی دارد. او می‌نویسد که کرزن از روزگار سفرش به ایران می‌خواست ایران را به حائلی کارآمد بدل کند و دستگاه اداری، مالیه و نیروی نظامی آن را زیر رهنمود بریتانیا نیرومند سازد. به گفتهٔ ارفع، فروپاشی روسیه پس از جنگ به کرزن فرصت داد که این اندیشهٔ دیرینه را به کار بندد.\n\nسر چارلز مارلینگ، وزیرمختار بریتانیا، برای رسیدن حسن وثوق‌الدوله به ریاست وزرا پافشاری کرد. غنی می‌نویسد که احمد شاه قاجار با وثوق‌الدوله میانهٔ خوبی نداشت و ریاست او را تا جای ممکن به تأخیر انداخت. به گفتهٔ غنی، احمد شاه قاجار تنها پس از پذیرش کمک ماهانهٔ دولت بریتانیا رضایت داد. وثوق‌الدوله در ۱۳ مرداد ۱۲۹۷ (۵ اوت ۱۹۱۸) رئیس‌الوزرا شد. بریتانیا ماهانه سیصد و پنجاه هزار تومان به دولت او کمک کرد و مهلت بازپرداخت وام‌های پیشین را نیز تمدید کرد. غنی یادآوری می‌کند که بریتانیا برخی از شرط‌های وثوق‌الدوله را نپذیرفت یا به بعد واگذاشت. انحلال پلیس جنوب، ساختن نیرویی نظامی و یکپارچه و استخدام مستشارانی از کشورهای بی‌طرف برای وزارت عدلیه از این شرط‌ها بودند.\n\nمحمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)، شاعر، روزنامه‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران»، می‌نویسد که نخستین کار مهم وثوق‌الدوله دستگیری اعضای کمیتهٔ مجازات بود. این کمیته انجمنی پنهانی بود که چند تن را در تهران به گمان خیانت کشته بود. غنی نیز کارنامهٔ نخستین ماه‌های وثوق‌الدوله را می‌ستاید. به نوشتهٔ او، وثوق‌الدوله ژاندارمری را نیرومند کرد، احتکارکنندگان غله را به فروش کالای خود به بهای منصفانه واداشت و دستهٔ نایب حسین کاشی را، که راه‌های جنوب تهران را در دست داشت، از میان برد. نایب حسین و پسرش ماشاءالله‌خان در شهریور ۱۲۹۸ در تهران به دار آویخته شدند. غنی این دوره را اوج محبوبیت وثوق‌الدوله در میان مردم می‌داند.\n\nسر پرسی کاکس، که پیش‌تر نمایندهٔ سیاسی بریتانیا در خلیج فارس بود، در ۲۳ شهریور ۱۲۹۷ (۱۵ سپتامبر ۱۹۱۸) جانشین مارلینگ در تهران شد. غنی می‌نویسد که کاکس از کارگزاران وزارت امور هند بود و کرزن او را مناسب‌ترین فرستاده برای اجرای سیاست خود می‌دانست. وثوق‌الدوله دو وزیر نزدیک به سفارت بریتانیا را به کابینه آورد. اکبر میرزا صارم‌الدوله، پسر مسعود میرزا ظل‌السلطان، وزیر مالیه شد. فیروز میرزا نصرت‌الدوله، پسر عبدالحسین میرزا فرمانفرما، نخست وزیر عدلیه و سپس در مرداد ۱۲۹۸ وزیر امور خارجه شد. غنی این سه تن را «هیئت سه‌گانه» می‌خواند.","whatHappened":[{"title":"گفت‌وگوهای پنهانی","body":"غنی می‌نویسد که کاکس نخست اندیشهٔ قیمومت بر ایران را در سر داشت، اما بیم مخالفت آمریکا و فرانسه و تردید دولت هند او را از این راه بازداشت. به گفتهٔ غنی، کاکس دریافت که پیمانی دوجانبه میان دو کشور مستقل همان هدف را بی اعتراض کشورهای دیگر برآورده می‌کند. بر پایهٔ طرح کاکس، گروهی از مستشاران مالی بریتانیایی، از جمله یک خزانه‌دار کل، هزینه‌های دولت را زیر نظر می‌گرفتند و مستشاران نظامی بر نیروهای مسلح فرمان می‌راندند. غنی نتیجه می‌گیرد که این ترتیب «در عمل» همچون قیمومتی بی‌نام کار می‌کرد. نایب‌السلطنهٔ هند هشدار داد که هیئت سه‌گانه بیش از اندازه به منافع بریتانیا پیوسته‌اند و اعتماد مردم را ندارند. ادوین مونتاگو، وزیر امور هند، نیز گفت که بریتانیا تنها باید به دعوت کنفرانس صلح یا خود ایرانیان زمام امور ایران را به دست گیرد.\n\nسایکس گفت‌وگوها را نُه ماه می‌داند. غنی می‌نویسد که وثوق‌الدوله در این مدت کوشید شرط‌های بهتری به دست آورد. او در اواخر ۱۲۹۷ خواست دو مستشار فرانسوی برای امور حقوقی و مالی استخدام کند و در فروردین ۱۲۹۸ از استخدام چهارده استاد فرانسوی برای مدرسه‌ها سخن گفت. کرزن هر دو درخواست را رد کرد و کار دوم را نشانهٔ «بدعهدی» دولت ایران خواند. وثوق‌الدوله سپس خواستار بیانیه‌ای مشترک از بریتانیا و آمریکا دربارهٔ استقلال ایران و تضمینی بین‌المللی برای تمامیت آن شد. کرزن پاسخ داد که بریتانیا نمی‌خواهد در چنین تعهدی با کشورهای دیگر همراه شود. غنی می‌افزاید که کاکس دربارهٔ لغو امتیازهای کنسولی بیگانگان، یعنی کاپیتولاسیون، کوتاه نیامد و ایران تا روزگار رضاشاه پهلوی برای لغو آن چشم به راه ماند.\n\nوثوق‌الدوله در سال‌های بعد از کار خود دفاع کرد. غنی گزارش می‌دهد که او خود را میهن‌پرستی می‌دانست که تنها برای پاسداری از تمامیت ایران و یکپارچگی آن قرارداد را پذیرفت. به گفتهٔ وثوق‌الدوله، او از ۱۲۹۵ می‌دانست که ایران ورشکسته است. همهٔ درآمد گمرکات صرف بازپرداخت وام‌هایی می‌شد که پادشاهان پیشین قاجار گرفته بودند و خزانه درآمد دیگری نداشت. وثوق‌الدوله استدلال می‌کرد که در ۱۲۹۷ پیروزی بریتانیا در جنگ قطعی می‌نمود و بریتانیا بر همهٔ سرزمین‌های پیرامون ایران فرمان می‌راند. به گفتهٔ او، ایران ناچار بود با بریتانیا کنار بیاید.","quotes":[{"original":"The case will be settled by cash.","translation":"کار با پول نقد حل خواهد شد.","speaker":"لرد جرج کرزن، به نقل سیروس غنی","speakerTitle":"رئیس کمیتهٔ شرق و سرپرست وزارت خارجهٔ بریتانیا","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ اسناد بریتانیایی","page":"ص ۴۳","date":"۸ دی ۱۲۹۷ (۳۰ دسامبر ۱۹۱۸)","context":"کرزن در کمیتهٔ شرق به پرسشی دربارهٔ چیرگی بر مخالفان ایرانی قرارداد پاسخ می‌دهد."},{"original":"The British Government reiterate, in the most categorical manner, the undertakings which they have repeatedly given in the past to respect absolutely the independence and integrity of Persia.","translation":"دولت بریتانیا تعهداتی را که بارها در گذشته برای احترام مطلق به استقلال و تمامیت ایران داده است، به قاطع‌ترین شکل تکرار می‌کند.","speaker":"متن قرارداد، به نقل سر پرسی سایکس","speakerTitle":"سایکس فرماندهٔ پلیس جنوب و تاریخ‌نگار ایران بود","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ عمومی","page":"ص ۵۲۰","date":"۱۷ مرداد ۱۲۹۸ (۹ اوت ۱۹۱۹)","context":"مادهٔ نخست قرارداد که در تهران امضا شد."},{"original":"مردم سر از خواب برداشته در دو روزنامهٔ رعد و ایران... صورت این قرارداد... را می‌خوانند و مانند صاعقه‌ای که بر سر آنها خورده باشد به حال بهت و حیرت فرو می‌روند.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"دولتمرد مشروطه‌خواه و نمایندهٔ مجلس","work":"حیات یحیی، جلد چهارم","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۲۵","date":"۱۸ مرداد ۱۲۹۸","context":"بازتاب انتشار متن قرارداد در روزنامه‌های تهران."},{"original":"Here was a case of helping a weak country where the League of Nations ought to have been brought into the matter, and it was a great pity that the League was not brought in.","translation":"این نمونه‌ای از یاری به کشوری ناتوان بود که باید جامعهٔ ملل را در آن دخالت می‌دادند، و بسیار جای دریغ بود که جامعهٔ ملل را در آن دخالت ندادند.","speaker":"ادوارد گری (لرد گری فالودن)، به نقل سر پرسی سایکس","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ پیشین بریتانیا","work":"تاریخ ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ عمومی","page":"ص ۵۲۲","date":"پس از ۱۲۹۸","context":"سایکس کوتاهی در سپردن قرارداد به جامعهٔ ملل را یکی از اسباب بدگمانی جهانیان می‌شمارد."},{"original":"شاه از تصدیق قرارداد و حسن قبول آن سر باز زد و گفت: کسانی که پول گرفته‌اند...","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد اول","workType":"تاریخ سیاسی و خاطرات","page":"ص ۷۱","date":"آبان ۱۲۹۸","context":"بهار از زبان همراهان احمد شاه قاجار رفتار او را پیش از ضیافت جرج پنجم در لندن روایت می‌کند."},{"original":"ضربت را می‌دانی از کجا می‌خورم؟ از آن‌جا که زیر بار قرارداد ۱۹۱۹ نرفتم و آن را امضا نکردم.","speaker":"احمد شاه قاجار، به روایت محمدتقی بهار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد دوم","workType":"تاریخ سیاسی و خاطرات","page":"ص ۶۴۴ تا ۶۴۵","date":"فروردین ۱۳۰۴","context":"احمد شاه قاجار در نیس دربارهٔ تیرگی روابط خود با بریتانیا سخن می‌گوید."},{"original":"In Vossuq-ed-Dowleh and his group of Iranian statesmen he found people responsive to his ideas, and with certain timely pressures and inducements the treaty of 1919 was signed.","translation":"[کرزن] در وثوق‌الدوله و گروه دولتمردان ایرانی همراهش کسانی را یافت که به اندیشه‌هایش پاسخ مثبت دادند، و با فشارها و انگیزه‌هایی به‌هنگام، پیمان ۱۹۱۹ امضا شد.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ارتش ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۰۹","date":"نگارش در دوران پهلوی","context":"ارفع ریشه‌های قرارداد را در اندیشهٔ دیرینهٔ کرزن دربارهٔ ایران می‌جوید."},{"original":"در بیان‌نامه دو مطلب مهم بود: یکی الغای قرارداد ۱۹۱۹، دیگر امضای عهدنامهٔ شوروی.","speaker":"مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"والی آذربایجان و بعدها رئیس‌الوزرا","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۳۴","date":"اسفند ۱۲۹۹","context":"هدایت در تبریز بیانیهٔ سید ضیاءالدین طباطبایی را دریافت می‌کند."}]},{"title":"هیئت نمایندگی ایران در پاریس","body":"احمد شاه قاجار، بر خلاف خواست وثوق‌الدوله، هیئتی پنج‌نفره به کنفرانس صلح پاریس فرستاد. علیقلی‌خان مسعود انصاری (مشاورالممالک)، وزیر امور خارجه، ریاست هیئت را داشت و محمدعلی ذکاءالملک فروغی نیز از اعضای آن بود. بهار تأیید می‌کند که وثوق‌الدوله به فرستادن مشاورالممالک تمایلی نداشت، اما احمد شاه قاجار چنان پافشاری کرد که دولت ناچار پذیرفت. غنی خواسته‌های هیئت را «به‌جا و مشروع» می‌خواند. هیئت عضویت در کنفرانس، لغو پیمان‌هایی که استقلال ایران را زیر پا نهاده بودند، جبران خسارت‌های جنگ، لغو کاپیتولاسیون، آزادی در بستن پیمان‌های بازرگانی و بازنگری در مرزها را می‌خواست. به نوشتهٔ غنی، ادعای خسارت ایران فروتنانه بود: یک میلیون تومان از روسیه، پانصد هزار تومان از عثمانی و بیست هزار تومان از آلمان.\n\nکنفرانس هیئت ایران را نپذیرفت. غنی می‌نویسد که کرزن از دیدار با مشاورالممالک سر باز زد و مطمئن شد که هیئت ایران در کنفرانس پذیرفته نشود و سخنش شنیده نشود. به گفتهٔ غنی، روزنامهٔ «رعد»، که سید ضیاءالدین طباطبایی آن را می‌گرداند، اعضای هیئت را به سبب «خواسته‌های گزاف» ریشخند می‌کرد. بهار گناه این ناکامی را بیشتر به گردن اختلاف احمد شاه قاجار و رئیس‌الوزرا می‌اندازد. به نوشتهٔ او، از دعاوی ایران دربارهٔ خسارت‌های جنگ و نقض بی‌طرفی «یک کلمه» پیش نرفت."},{"title":"درخواست پول و تضمین","body":"غنی بر پایهٔ اسناد وزارت خارجهٔ بریتانیا روایت می‌کند که هیئت سه‌گانه در فروردین ۱۲۹۸ به کاکس گفتند که مخالفت با قرارداد جدی است و تنها با زور یا پول می‌توان بر آن چیره شد. آنان در ۲۱ فروردین ۱۲۹۸ (۱۱ آوریل ۱۹۱۹) پانصد هزار تومان خواستند و برای جان و دارایی خود تضمین و، در صورت نیاز، پناهندگی در قلمرو بریتانیا درخواست کردند. غنی یادآوری می‌کند که کرزن پیش‌تر، در ۸ دی ۱۲۹۷، در پاسخ به پرسشی دربارهٔ چیرگی بر مخالفان ایرانی گفته بود که «کار با پول نقد حل خواهد شد». به نوشتهٔ غنی، احمد شاه قاجار نیز برای امنیت خود و پایداری پادشاهی‌اش تضمین خواست.\n\nکرزن به هیئت سه‌گانه نامه‌ای «محرمانه» داد و پشتیبانی و پناه بریتانیا را به آنان وعده داد. به احمد شاه قاجار نیز نوشت که او و «جانشینانش» تا زمانی که با سیاست و رهنمود بریتانیا همراه باشند، از پشتیبانی دوستانهٔ دولت بریتانیا برخوردار خواهند بود. غنی نکتهٔ ظریفی را برجسته می‌کند. کاکس پیشنهاد کرده بود که نامه از «احمدشاه و وارثانش» سخن بگوید، اما کرزن این واژه را به «جانشینانش» دگرگون کرد. به گفتهٔ غنی، این دگرگونی تضمین را بی‌معنا کرد و دست بریتانیا را برای پذیرش دگرگونی دودمان در ۱۳۰۴ باز گذاشت.\n\nپس از چانه‌زنی، کاکس هیئت سه‌گانه را به چهارصد هزار تومان، برابر با صد و سی و یک هزار لیره، راضی کرد. غنی از گزارش کاکس به کرزن نقل می‌کند که وثوق‌الدوله «چندان پافشاری نکرد» و «آن دو تن دیگر» شکیبایی کاکس را آزمودند. به پیشنهاد کاکس، این پول پیش‌پرداختی از همان وام دو میلیون لیره‌ای شمرده شد تا در حساب‌ها بیاید. کاکس روز امضای قرارداد اعتباری به همین مبلغ به نام صارم‌الدوله در بانک شاهنشاهی گشود."},{"title":"امضا و متن قرارداد","body":"قرارداد در ۱۷ مرداد ۱۲۹۸ (۹ اوت ۱۹۱۹) در تهران امضا شد. سایکس متن کامل آن را در «تاریخ ایران» آورده است. بر پایهٔ این متن، مادهٔ نخست تعهد بریتانیا به احترام «مطلق» به استقلال و تمامیت ایران را «به قاطع‌ترین شکل» تکرار می‌کرد. بر پایهٔ مادهٔ دوم، بریتانیا هر شمار مستشاری را که دو دولت لازم بدانند، به هزینهٔ دولت ایران فراهم می‌کرد. مادهٔ سوم افسران، جنگ‌افزار و ساز و برگ نوین را برای نیرویی یکپارچه فراهم می‌کرد. یک کمیسیون مشترک از کارشناسان نظامی ایرانی و بریتانیایی نیاز این نیرو را می‌سنجید. مادهٔ چهارم وامی بزرگ برای هزینهٔ این اصلاحات پیش‌بینی می‌کرد و درآمد گمرکات یا منابع دیگر را وثیقهٔ آن قرار می‌داد. مادهٔ پنجم همکاری در ساختن راه‌آهن و راه‌های دیگر را وعده می‌داد و مادهٔ ششم کمیته‌ای مشترک برای بازنگری در تعرفهٔ گمرکی پدید می‌آورد.\n\nقرارداد دومی شرایط وام را روشن می‌کرد. به نوشتهٔ سایکس، وام دو میلیون لیره با بهرهٔ هفت درصد بود و در بیست سال بازپرداخت می‌شد. دو نامهٔ پیوست نیز در کار بود. بریتانیا در نامهٔ نخست وعده داد که در بازنگری پیمان‌های موجود، جبران خسارت‌های جنگ و اصلاح «منصفانهٔ» مرزها با ایران همکاری کند. در نامهٔ دوم، بریتانیا از دریافت هزینهٔ نگه‌داری نیروهایش در ایران چشم پوشید و ایران نیز پذیرفت که برای خسارت‌های این نیروها غرامت نخواهد. غنی این نامهٔ دوم را به سختی نکوهش می‌کند. به گفتهٔ او، نامه وانمود می‌کرد که بریتانیا برای پاسداری از بی‌طرفی ایران نیرو فرستاده است و راه هر ادعای غرامتی را بر ایران می‌بست. غنی می‌افزاید که همین نامه راه دعاوی اشخاص و شرکت‌های بریتانیایی، از جمله شرکت نفت ایران و انگلیس، را باز می‌گذاشت.\n\nیحیی دولت‌آبادی، دولتمرد مشروطه‌خواه و نویسندهٔ «حیات یحیی»، متن نامهٔ نخست را آورده است. او می‌نویسد که مردم تهران بامداد یکشنبه ۱۸ مرداد ۱۲۹۸ متن قرارداد را در دو روزنامهٔ «رعد» و «ایران» خواندند و «مانند صاعقه‌ای» که بر سرشان فرود آمده باشد، به بهت فرو رفتند. وثوق‌الدوله در همان روز بیانیه‌ای منتشر کرد و قرارداد را پیمانی برای یاری مالی و نظامی خواند."},{"title":"مخالفت در تهران","body":"دولت‌آبادی می‌نویسد که مردم عادی مرگ استقلال ایران را در این قرارداد درنمی‌یافتند، اما پس از دو سه روز خواص به هیجان آمدند و عوام نیز از آنان پیروی کردند. به گفتهٔ او، گروهی از رجال دولت انجمنی بر ضد قرارداد ساختند، گروهی از روحانیان در مجالس ناخرسندی خود را آشکار کردند و برخی واعظان گاه با کنایه و گاه آشکارا بر ضد قرارداد سخن گفتند. دولت‌آبادی گفت‌وگوی خود با کاکس را نیز گزارش می‌کند. کاکس از سکوت او پرسید و دولت‌آبادی پاسخ داد که چند وزیر نباید در غیاب مجلس و بر خلاف قانون اساسی با دولتی بیگانه چنین پیمانی ببندند. به روایت دولت‌آبادی، کاکس گفت که دولت بریتانیا خواسته است پنج تن از رجال، از جمله حسن مستوفی‌الممالک، مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه) و صادق مستشارالدوله، در هیچ کار دولتی دخالت نکنند. دولت‌آبادی پیشنهاد کرد که دولت انجمنی از بزرگان بسازد و رأی آنان را بسنجد و قرارداد را به تصویب مجلس شورای ملی برساند.\n\nغنی یادآوری می‌کند که اصل بیست و چهارم قانون اساسی بستن پیمان‌های بین‌المللی را به تصویب مجلس وابسته می‌کرد. به گفتهٔ او، مجلس از ۱۲۹۴ تشکیل نشده بود. تا مرداد ۱۲۹۸ وثوق‌الدوله و سفارت بریتانیا نزدیک به نیمی از نمایندگان را برگزیده بودند. غنی نتیجه می‌گیرد که کاکس و هیئت سه‌گانه از این اصل آگاه بودند، اما گمان می‌بردند که می‌توان آن را دور زد. وثوق‌الدوله برخی از مخالفان سرشناس را تبعید کرد. غنی از صادق مستشارالدوله، حسن محتشم‌السلطنه اسفندیاری و اسماعیل ممتازالدوله در شمار تبعیدشدگان نام می‌برد.\n\nبهار، که روزنامهٔ «ایران» را در این هنگام می‌گرداند، می‌نویسد که می‌خواست مردم در نوشتن عقاید موافق و مخالف آزاد باشند. از این رو در روزنامهٔ خود مقاله‌هایی هم به سود و هم به زیان قرارداد چاپ می‌کرد. به گفتهٔ بهار، گروهی از اعضای حزب دموکرات با این شیوه مخالفت کردند و در روزنامهٔ «رعد» بیانیه‌ای در پشتیبانی قطعی از قرارداد منتشر کردند. حزب از همین راه دوپاره شد. دولت‌آبادی داوری دیگری دارد. او می‌نویسد که روزنامهٔ «ایران» از قرارداد هواداری می‌کرد و ادعای بهار دربارهٔ باز بودن ستون‌ها برای موافق و مخالف را تنها لفظی می‌شمارد.\n\nعبدالله مستوفی، دولتمرد و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، دولت وثوق‌الدوله را «کابینهٔ قرارداد» می‌خواند. به نوشتهٔ او، وثوق‌الدوله با سانسور روزنامه‌ها «دولت ایران را یکسره به دامان انگلیس انداخته» بود. مستوفی می‌افزاید که دولت روسیهٔ شوروی از ناخرسندی مردم از قرارداد سود جست و در کرانه‌های دریای خزر به تحریک پرداخت."},{"title":"بازتاب در فرانسه و آمریکا","body":"غنی می‌نویسد که فرانسه هرگز از هدف‌های بریتانیا در ایران پشتیبانی کامل نکرد. کاکس در ۲۲ مرداد ۱۲۹۸ از کرزن خواست که دولت فرانسه را به خاموشی وادارد و حتی خواستار فراخواندن بونن، وزیرمختار فرانسه در تهران، شد. ایالات متحدهٔ آمریکا آشکارتر مخالفت کرد. جان کالدول، وزیرمختار آمریکا در تهران، در نامه‌ای در یکی از روزنامه‌های تهران نوشت که آمریکا هرگز از قرارداد پشتیبانی نکرده است. رابرت لنسینگ، وزیر خارجهٔ آمریکا، به کرزن پیام داد که آمریکا تا روشن نشدن پشتیبانی دولت و مردم ایران نمی‌تواند قرارداد را تأیید کند. بهار نیز می‌نویسد که خود شنیده بود که وزیرمختار آمریکا به گروهی از ناراضیان پیشنهاد داد قرارداد را بر هم بزنند و برای پول و مستشار به آمریکا روی آورند.\n\nسایکس، که خود از هواداران قرارداد بود، از کوتاهی دیگری یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، بهتر بود قرارداد بی‌درنگ به جامعهٔ ملل سپرده شود. سایکس از ادوارد گری، وزیر خارجهٔ پیشین بریتانیا، نقل می‌کند که این نمونه‌ای از یاری به کشوری ناتوان بود که جامعهٔ ملل باید در آن دخالت می‌داشت. به گفتهٔ سایکس، این کوتاهی این گمان نادرست را در آمریکا و فرانسه پدید آورد که بریتانیا ایران را به «شکارگاه خصوصی» خود بدل کرده است."},{"title":"سفر احمد شاه قاجار به اروپا","body":"احمد شاه قاجار اندکی پس از امضای قرارداد از راه تبریز و روسیه به اروپا رفت. او پس از چند هفته اقامت در پاریس، در ۸ آبان ۱۲۹۸ (۳۱ اکتبر ۱۹۱۹) به لندن رسید و هشت روز مهمان کاخ باکینگهام بود. سایکس می‌نویسد که احمد شاه قاجار در انگلستان گرم پذیرفته شد و «بیش از یک بار» از قرارداد به نیکی یاد کرد. غنی نیز سخنان احمد شاه قاجار را در دو ضیافت لندن پشتیبانی پرشور از قرارداد می‌شمارد. به گفتهٔ غنی، روایتی که احمد شاه قاجار را از آغاز مخالف قرارداد نشان می‌دهد، تنها به گفتهٔ حسین‌قلی میرزا نصرت‌السلطنه، عموی احمد شاه قاجار، تکیه دارد و گواه دیگری ندارد.\n\nبهار روایتی دیگر از همراهان احمد شاه قاجار آورده است. به نوشتهٔ بهار، هنگامی که متن سخنرانی جرج پنجم، پادشاه بریتانیا، را برای احمد شاه قاجار آوردند، احمد شاه قاجار از تأیید قرارداد سر باز زد. به این روایت، ابوالقاسم ناصرالملک، نایب‌السلطنهٔ پیشین، کوشید او را قانع کند، اما کاری از پیش نبرد. سرانجام پاسخی ساده آماده شد که بر پایهٔ آن قرارداد باید به مجلس شورای ملی سپرده شود و به تصویب برسد. بهار گزارش دیگری نیز از گفت‌وگوی سال‌های پسین احمد شاه قاجار در نیس آورده است. احمد شاه قاجار در این گفت‌وگو تیرگی روابط خود با بریتانیا را به آن نسبت داد که «زیر بار قرارداد ۱۹۱۹» نرفته و آن را امضا نکرده بود. این دو روایت با داوری غنی ناسازگارند و منابع موجود برای داوری قطعی میان آنها بسنده نیستند."},{"title":"آغاز اجرا بی‌تصویب مجلس","body":"بریتانیا چنان رفتار کرد که گویی قرارداد به اجرا درآمده است. غنی می‌نویسد که سرتیپ ویلیام دیکسن در آذر ۱۲۹۸ با هیئتی هفت‌نفره برای ساختن ارتشی یکپارچه از قزاق‌ها، ژاندارم‌ها و نیروهای ولایتی به تهران رسید. به نوشتهٔ سایکس، کمیسیون نظامی مشترک پیشنهاد کرد که پلیس جنوب، بریگاد قزاق و ژاندارمری در یک نیرو به هم بپیوندند. بهار می‌نویسد که افسران بریتانیایی می‌خواستند درجه‌های بالاتر از سلطانی ویژهٔ بریتانیایی‌ها باشد و ایرانیان از نایب اولی بالاتر نروند. به گفتهٔ بهار، دو افسر ژاندارم ایرانی از امضای گزارش کمیسیون سر باز زدند. یکی از آنان، سرهنگ فضل‌الله‌خان آق‌اولی، پس از سرزنش وزیر جنگ در نخستین روز فروردین ۱۲۹۹ در خانه‌اش خودکشی کرد. غنی می‌افزاید که بیشتر ایرانیان این خودکشی را اعتراضی به چیرگی بریتانیا بر نیروهای مسلح دانستند، اما وابستهٔ نظامی بریتانیا آن را نتیجهٔ «کار زیاد و عشقی ناکام» خواند.\n\nسیدنی آرمیتاژ اسمیت، کارمند خزانه‌داری بریتانیا، در بهار ۱۲۹۹ مستشار مالی دولت ایران شد. بهار او را «یکی از رجال بزرگ و دانشمند انگلیس» می‌خواند و می‌نویسد که طرح‌های سودمند او بعدها پسند آرتور میلسپو، مستشار مالی آمریکایی، را نیز به دست آورد. سایکس اما یادآوری می‌کند که آرمیتاژ اسمیت تا تصویب قرارداد در مجلس نمی‌توانست همهٔ وظایف خود را انجام دهد."},{"title":"فروپاشی کابینهٔ وثوق‌الدوله","body":"احمد شاه قاجار در ۱۲ خرداد ۱۲۹۹ به ایران بازگشت. غنی می‌نویسد که چند تن از علمای عتبات در سفر عراق مخالفت خود را با قرارداد به احمد شاه قاجار گفته بودند. به گفتهٔ غنی، احمد شاه قاجار چند روز پس از بازگشت دریافت که وثوق‌الدوله دیری نخواهد ماند. همزمان، نیروهای روسیهٔ شوروی در خرداد ۱۲۹۹ در انزلی پیاده شدند و جنبش شیخ محمد خیابانی در تبریز با شعار مخالفت با قرارداد سر برآورد. وثوق‌الدوله در تیر ۱۲۹۹ کناره گرفت و حسن پیرنیا (مشیرالدوله) کابینهٔ تازه را ساخت.\n\nغنی می‌نویسد که مشیرالدوله به هرمن نورمن، وزیرمختار تازهٔ بریتانیا، گفت که انتخابات کابینهٔ پیشین زیر فشار برگزار شده و نمایندگان برگزیده بی‌اعتبارند. به گفتهٔ غنی، مشیرالدوله می‌خواست انتخابات تازه برگزار کند و قرارداد را به مجلس ببرد، و تا آن هنگام قرارداد را معلق نگه دارد. نورمن اعتراض کرد، اما مشیرالدوله بر سخن خود ماند. سایکس همین تصمیم را گزارش می‌کند و کابینهٔ مشیرالدوله را دارای وزیرانی می‌داند که در جنگ به آلمان گرایش داشتند."},{"title":"آشکار شدن پرداخت","body":"غنی می‌نویسد که از اواخر ۱۲۹۸ شایعهٔ دریافت پول از سوی وثوق‌الدوله و وزیرانش بر سر زبان‌ها افتاد. فتح‌الله اکبر (سپهدار)، رئیس‌الوزرای بعدی، در آذر ۱۲۹۹ به وثوق‌الدوله، که در لندن بود، تلگراف زد و از دریافت صد و پنجاه هزار لیره پرسید. غنی روایت وثوق‌الدوله را از یادداشت لنسلوت الیفانت، از کارگزاران وزارت خارجهٔ بریتانیا، نقل می‌کند. به این روایت، نصرت‌الدوله پیشنهاد «شیرینی» داده بود و وثوق‌الدوله از بیم آنکه دو وزیر دیگر از امضا سر باز زنند، به آن تن داد. صارم‌الدوله همهٔ چهارصد هزار تومان را گرفت، صد هزار تومان برای خود نگه داشت و صد هزار تومان به نصرت‌الدوله داد. به گفتهٔ وثوق‌الدوله، او دویست هزار تومان باقی‌مانده را نپذیرفت و سپس آن را در برابر سند املاک به تجارتخانهٔ تومانیانس، که در آستانهٔ ورشکستگی بود، وام داد. غنی می‌افزاید که بر پایهٔ اسناد وزارت خارجهٔ بریتانیا، سی هزار لیره به صارم‌الدوله و سی هزار لیره به نصرت‌الدوله رسید و باقی مبلغ به نام وثوق‌الدوله ثبت شد. الیفانت به گفتهٔ غنی روایت وثوق‌الدوله را «احتمالاً تا اندازه‌ای راست» دانست.\n\nارفع نیز از این پرداخت آگاه بود. او می‌نویسد که از صد و سی و دو هزار لیره‌ای سخن می‌رفت که به دولت ایران داده شد و در دفترهای وزارت مالیه نشانی از چگونگی هزینهٔ آن نماند. غنی از آرمیتاژ اسمیت نقل می‌کند که برخی نمایندگان تازه‌برگزیده و چند روحانی نیز برای پشتیبانی از قرارداد پول خواستند و پول این پرداخت‌ها از خزانهٔ ایران رفت، نه از جیب هیئت سه‌گانه."},{"title":"الغای قرارداد","body":"سایکس می‌نویسد که سپهدار برای پایان دادن به بلاتکلیفی، روزی در اسفند ۱۲۹۹ را برای گشایش مجلس چهارم تعیین کرد. پیش از آن، نیروی قزاق به فرماندهی رضاخان میرپنج، که بعدها رضاشاه پهلوی شد، در شب ۲ به ۳ اسفند ۱۲۹۹ (۲۱ فوریهٔ ۱۹۲۱) به تهران درآمد و کابینهٔ سپهدار را برانداخت. سید ضیاءالدین طباطبایی رئیس‌الوزرا شد. مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)، والی آذربایجان و نویسندهٔ «خاطرات و خطرات»، می‌نویسد که بیانیهٔ سید ضیاءالدین دو نکتهٔ مهم داشت: الغای قرارداد ۱۹۱۹ و امضای عهدنامهٔ شوروی. سایکس روز اعلام الغا را ۷ اسفند ۱۲۹۹ (۲۶ فوریهٔ ۱۹۲۱) می‌داند و یادآوری می‌کند که عهدنامهٔ ایران و شوروی در همان روز در مسکو امضا شد. به نوشتهٔ سایکس، مجلس بعدها تصمیم دولت را تأیید کرد.\n\nغنی از گزارش کالدول، وزیرمختار آمریکا، نقل می‌کند که سید ضیاءالدین خود از پیشگامان قرارداد بود. به گفتهٔ کالدول، اعلام الغای پیمانی که مجلس هرگز تصویبش نکرده بود، «در بهترین حالت» نامی نابه‌جا بود. ارفع توضیح دیگری دارد. به نوشتهٔ او، کرزن پس از ناکامی قرارداد به دولتی نیرومند در ایران چشم دوخت که با بریتانیا دوست باشد، اما گفت‌وگوهای قرارداد آن را بدنام نکرده باشد. به گفتهٔ ارفع، چنین دولتی می‌توانست بخش‌هایی کاسته‌شده از قرارداد را آرام‌آرام به کار بندد. بهار می‌نویسد که پس از لغو قرارداد از سوی هر دو دولت، قرار شد ایران مستشارانی از کشورهای گوناگون بیاورد، بریتانیا پلیس جنوب را به دولت ایران بسپارد و نیروهایش را از قزوین بیرون ببرد."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سایکس قرارداد را، در فضای اعتماد دوجانبه، «ستودنی» می‌خواند. به گفتهٔ او، ایران به دستی یاری‌گر و نیرومند نیاز داشت و بریتانیا تنها همسایه‌ای بود که می‌توانست این یاری را با شرایطی «سخاوتمندانه» فراهم کند. سایکس امید داشت که ایرانیان سودهای قرارداد را دریابند و یادآوری می‌کرد که «رستگاری ایران در دست خود ایرانیان است». او در جمع‌بندی پایانی کتابش نیز بر «کوشش‌های بی‌غرضانهٔ» بریتانیا برای نگه داشتن ایران از هرج‌ومرج پای می‌فشارد. وثوق‌الدوله نیز، به گزارش غنی، قرارداد را تنها راه واقع‌بینانه برای نجات کشوری ورشکسته و آسیب‌دیده از جنگ می‌دانست.\n\nغنی قرارداد را در عمل قیمومتی بی‌نام می‌داند و بر کاستی‌های آن انگشت می‌گذارد. به گفتهٔ او، قرارداد دربارهٔ دفاع از ایران در برابر تجاوز کشوری سوم خاموش بود و بریتانیا هرگز قصد جدی برای جبران خسارت‌های جنگ یا اصلاح مرزها نداشت. غنی کاکس را نیز سرزنش می‌کند. به گفتهٔ او، کاکس به معاملهٔ وفاداری قبیله‌ای در کرانه‌های عربی خلیج فارس خو گرفته بود و حس ملی ایرانیان را با آن یکی می‌گرفت. دولت‌آبادی بستن قرارداد را به دست چند وزیر و در غیاب مجلس خلاف قانون اساسی و سیاست ایران می‌دانست. مستوفی نیز با تعبیر «قرارداد کذائی» داوری خود را آشکار می‌کند.\n\nغنی وثوق‌الدوله را مردی با اعتماد به نفس می‌خواند که نیاکانش به چند پادشاه قاجار خدمت کرده بودند و می‌پذیرد که او شاید باورهای میهن‌پرستانه داشت. با این همه، به گفتهٔ غنی، ترکیب هیئت سه‌گانه و سودی که هر یک از قرارداد برد، تردید جدی دربارهٔ انگیزهٔ او پدید آورده است. دربارهٔ احمد شاه قاجار نیز داوری‌ها ناهمسان‌اند. غنی او را پادشاهی بی‌باور و سودجو می‌نامد که با هر دو سو بازی می‌کرد. بهار، بر پایهٔ همراهان احمد شاه قاجار، از امتناع او از تأیید قرارداد در لندن یاد می‌کند و سخن خود احمد شاه قاجار را نیز می‌آورد که ناخرسندی بریتانیا از خود را به همین امتناع نسبت می‌داد. ارفع مخالفت «تقریباً همگانی» ملت ایران را عامل اصلی شکست قرارداد می‌داند و یادآوری می‌کند که همین مخالفت تصویب آن را در هر مجلسی ناممکن کرده بود."}],"aftermath":"شکست قرارداد ۱۹۱۹ نشان داد که هیچ دولتی در ایران نمی‌تواند بی‌تکیه بر افکار عمومی و بی‌تصویب مجلس پیمانی سرنوشت‌ساز با قدرتی بیگانه ببندد. سایکس می‌نویسد که کرزن، نویسندهٔ قرارداد، ناکامی سیاست خود را به تلخی دریافت و به گفتهٔ زندگی‌نامه‌نویسش «سوگنامه‌ای بر امیدهای بربادرفته‌اش» سرود. به نوشتهٔ سایکس، ایران و ترکیه، که بریتانیا را دشمن خود می‌دیدند، به روسیهٔ شوروی روی آوردند. عهدنامهٔ ۱۲۹۹ با شوروی وام‌های دوران تزاری را بخشید و بانک استقراضی، راه‌ها، راه‌آهن جلفا به تبریز و جزیرهٔ آشوراده را به ایران بازگرداند.\n\nقرارداد پیامدهای درازمدتی نیز در سیاست داخلی داشت. مخالفت با آن به جنبش‌های گیلان و آذربایجان انگیزه داد و پراکندگی نیروهای نظامی ایران را آشکارتر کرد. گزارش کمیسیون نظامی، که پیوستن قزاق‌ها، ژاندارم‌ها و پلیس جنوب را در یک ارتش پیشنهاد کرده بود، اجرا نشد، اما اندیشهٔ ارتشی یکپارچه پس از کودتای اسفند ۱۲۹۹ به دست رضاخان سردار سپه جامهٔ عمل پوشید. بهار یادآوری می‌کند که بسیاری از طرح‌های مالی آرمیتاژ اسمیت بعدها در کار میلسپو به کار آمد. هیئت سه‌گانه نیز سرنوشتی ناهمسان یافتند. غنی می‌نویسد که نصرت‌الدوله در ۱۹۳۰ میلادی به اتهام فساد محکوم شد و در ژانویهٔ ۱۹۳۸ میلادی در زندان سمنان جان باخت. صارم‌الدوله در ۱۹۲۹ میلادی به اتهام تحریک ایلات بازداشت شد و سپس به املاک خود در اصفهان بازگشت."},{"id":"khiabani-rising-1299","title":"قیام شیخ محمد خیابانی","date":{"solarYear":1299,"gregorianYear":1920,"circa":true},"tier":"secondary","category":"political","summary":"قیام شیخ محمد خیابانی جنبشی سیاسی در تبریز بود که در فروردین ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) با چیرگی هواداران او بر شهر آغاز شد و در ۲۲ شهریور همان سال با کشته شدن خیابانی پایان یافت. خیابانی، روحانی و سخنور تبریزی و نمایندهٔ پیشین مجلس دوم، رهبری شاخهٔ آذربایجانی حزب دموکرات را بر عهده داشت. هواداران او فرستادگان دولت تهران را از تبریز بیرون راندند و آذربایجان را «آزادیستان» نامیدند. انگیزهٔ نخستین جنبش مخالفت با کابینهٔ حسن وثوق‌الدوله و قرارداد ۱۲۹۸ با بریتانیا بود. با این همه، پس از کناره‌گیری وثوق‌الدوله نیز خیابانی از گفت‌وگو با دولت تازه سر باز زد. حسن پیرنیا (مشیرالدوله)، رئیس‌الوزرای تازه، مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه) را به حکومت آذربایجان فرستاد. هدایت پس از چند هفته گفت‌وگوی بی‌ثمر، با یاری قزاق‌های تبریز ساختمان‌های دولتی را بازپس گرفت. خیابانی در زیرزمین خانه‌ای پنهان شد و در درگیری کشته شد. داوری دربارهٔ او از آغاز دوگانه بوده است. گروهی او را آزادی‌خواهی میهن‌پرست و گروهی دیگر او را تهدیدی برای یکپارچگی ایران دانسته‌اند.","citations":[{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۴۱۵ تا ۴۲۴ و ۴۴۹","text":"هدایت در خاطرات و خطرات سفر به تبریز، گفت‌وگو با یاران خیابانی، بازپس‌گیری عالی‌قاپو و خاکسپاری او را روایت می‌کند."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۹۶ و ۱۰۳ تا ۱۰۴","text":"غنی زندگی شیخ محمد خیابانی، گزارش سرگرد ادموندز و کار مشیرالدوله و هدایت را می‌آورد."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، ص ۱۳۹ تا ۱۴۰ و ص ۳۸۱","text":"مستوفی قیام خیابانی را بی‌مورد و سرکوب آن را به‌موقع می‌داند و او را از اتکا به بیگانه برکنار می‌شمارد."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، ص ۲۰۳","text":"بهار از نقشهٔ میرزا کوچک‌خان برای پیوستن به تبریز و به‌هم خوردن آن با کشته شدن خیابانی می‌نویسد."},{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"گفتار دهم، ص ۶۰۴ تا ۶۰۶","text":"احمد کسروی در تاریخ هیجده‌سالهٔ آذربایجان رفتن خیابانی به عالی‌قاپو و فرمان‌هایش به شهرهای آذربایجان را می‌آورد."}],"personIds":["ain-al-dowleh","sepehdar","sheikh-mohammad-khiabani","ahmad-person","hassan-pirnia"],"personDeeds":{"ain-al-dowleh":"از تبریز بیرون رانده شد.","sepehdar":"به‌عنوان رئیس‌الوزرا نتوانست کار تبریز را به دست بگیرد.","sheikh-mohammad-khiabani":"در فروردین ۱۲۹۹ تبریز را گرفت، آذربایجان را آزادیستان نامید و در ۲۲ شهریور کشته شد.","ahmad-person":"نشان قدس را برای مهدیقلی هدایت فرستاد.","hassan-pirnia":"مهدیقلی هدایت را به حکومت آذربایجان فرستاد."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران","ain-al-dowleh":"حاکم آذربایجان"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["قیام خیابانی","شیخ محمد خیابانی"],"context":"سیروس غنی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «ایران و برآمدن رضاشاه»، زندگی خیابانی را چنین خلاصه می‌کند. خیابانی در حدود ۱۲۵۸ خورشیدی (۱۸۷۹ میلادی) در تبریز زاده شد و درس دینی خواند. او واعظی اثرگذار شد و به فارسی و ترکی آذربایجانی سخن می‌گفت. خیابانی به مشروطه‌خواهان پیوست و در ۱۲۸۸ به نمایندگی مجلس دوم برگزیده شد. به نوشتهٔ غنی، خیابانی در ۱۲۹۰، در بحث برکناری مورگان شوستر و اولتیماتوم روسیه، با سخنرانی شیوایی نام‌آور شد. او پس از بسته شدن مجلس به تبریز بازگشت و روزنامهٔ «تجدد» را بنیاد نهاد. غنی می‌افزاید که خیابانی نخست به انجمن‌های ایالتی و ولایتی، که متمم قانون اساسی پیش‌بینی کرده بود، و به خودگردانی محلی دل بست. به گفتهٔ غنی، او سپس این خواسته را تا خودمختاری کامل آذربایجان و پس از آن تا جدایی ایالت پیش برد.\n\nکابینهٔ وثوق‌الدوله در ۱۲۹۸ قراردادی با بریتانیا بست که مخالفت گسترده‌ای در ایران برانگیخت. غنی می‌نویسد که ناخرسندی آذربایجان از این قرارداد، از دولت تهران و از نفوذ بریتانیا روزبه‌روز بیشتر شد. به گفتهٔ او، وثوق‌الدوله دو رئیس‌الوزرای پیشین و ناخوشایند را به حکومت آذربایجان فرستاد. محمدولی‌خان تنکابنی (سپهسالار) هرگز نتوانست به کار خود بپردازد و سلطان عبدالمجید میرزا عین‌الدوله به گفتهٔ غنی، عملاً از تبریز بیرون رانده شد. هدایت در «خاطرات و خطرات» تأیید می‌کند که هواداران خیابانی محمدحسن میرزا، ولیعهد، را «به افتضاح» از تبریز بیرون کرده بودند و از عین‌الدوله و سپهسالار نیز عذر خواسته بودند.","whatHappened":[{"title":"چیرگی بر تبریز","body":"غنی می‌نویسد که خیابانی در اوایل فروردین ۱۲۹۹ (آوریل ۱۹۲۰) تبریز را عملاً در دست گرفت و نام ایالت را «آزادیستان» گذاشت. احمد کسروی، تاریخ‌نگار تبریزی، در «تاریخ هیجده‌سالهٔ آذربایجان» می‌نویسد که خیابانی نمایندگان دولت را از شهر بیرون کرد و خود به عالی‌قاپو، کاخ حکومتی تبریز، رفت. به گفتهٔ کسروی، خیابانی برای شهرهای آذربایجان فرمان فرستاد و کارگزاران خود را به آنها گماشت. هدایت از تلگرافی یاد می‌کند که خیابانی به وثوق‌السلطنه فرستاد. خیابانی در این تلگراف آذربایجان را «آزادیستان» خواند و از تشکیل «قشون ملی» خبر داد.","quotes":[{"original":"اگر مقدرات مملکت به اختیار هر دم بی‌اراده بیفتد، نه سر خواهد ماند و نه دستار.","speaker":"شیخ محمد خیابانی","speakerTitle":"رهبر شاخهٔ آذربایجانی حزب دموکرات و نمایندهٔ پیشین مجلس دوم","work":"نامه به مهدی‌قلی‌خان هدایت، بازنشرشده در «خاطرات و خطرات»","workType":"نامه","page":"ص ۴۱۷","date":"پیش از تابستان ۱۲۹۹","context":"خیابانی در این نامه از تأخیر در برگزاری انتخابات و بدگمانی مردم به دربار گله می‌کند."},{"original":"این است احوال آزادیستان که آزادی‌خواهان برای نجات آن دامن به کمر زده قیام فرموده‌اند. به قعود هم معتقد نیستند و از طهران وجوه متوقع‌اند.","speaker":"مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"والی آذربایجان و بعدها رئیس‌الوزرا","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۱۸","date":"شهریور ۱۲۹۹","context":"هدایت در راه تبریز روستاهایی را می‌بیند که دهقانانش از بیم شاهسون‌ها در برج‌ها نشسته‌اند."},{"original":"گفتم قیام بر علیه قرارداد ۱۹۱۹ بود و وثوق‌الدوله که آن قرارداد را امضا کرد از بین رفت... جنگ خانگی مایهٔ خانه‌خرابی است.","speaker":"مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"والی آذربایجان و بعدها رئیس‌الوزرا","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۱۹","date":"شهریور ۱۲۹۹","context":"هدایت در خانهٔ سیدالمحققین می‌کوشد یاران خیابانی را به همکاری با دولت تازه قانع کند."},{"original":"Edmonds had concluded that there was nothing 'separatist or Bolshevik [about Khiabani's agitation]. It is of course impossible to foresee the result of mishandling by the Government'.","translation":"ادموندز نتیجه گرفته بود که در جنبش خیابانی چیزی «جدایی‌خواهانه یا بلشویکی» نیست. «البته پیامد رفتار نادرست دولت را نمی‌توان پیش‌بینی کرد».","speaker":"سیروس غنی، به نقل از گزارش سرگرد سی. جی. ادموندز","speakerTitle":"تاریخ‌نگار؛ ادموندز افسر سیاسی نیروی بریتانیایی شمال ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ اسناد بریتانیایی","page":"ص ۱۰۳","date":"اردیبهشت ۱۲۹۹ (آوریل ۱۹۲۰)","context":"ادموندز پس از دیدار با خیابانی در تبریز این گزارش را فرستاد."},{"original":"تا دو روز قبل پای نطق او دست می‌زدند و مردی را شیفته کردند، امروز پای نعش او دست می‌زنند.","speaker":"مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"والی آذربایجان و بعدها رئیس‌الوزرا","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۲۲","date":"۲۳ شهریور ۱۲۹۹","context":"جمعیتی بر جنازهٔ خیابانی کف می‌زنند و هدایت دستور می‌دهد او را با احترام به خاک بسپارند."},{"original":"اگر تجزیهٔ مملکت آزادی‌خواهی است، بنده آزادی‌خواه نیستم.","speaker":"مهدی‌قلی‌خان هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"والی آذربایجان و بعدها رئیس‌الوزرا","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۲۳","date":"پس از شهریور ۱۲۹۹","context":"هدایت به یادداشت پایانی خیابانی پاسخ می‌دهد که در آن از «آزادی‌خواهی مخبرالسلطنه» به طعنه یاد شده بود."},{"original":"نغمهٔ قیام شیخ محمد خیابانی با همهٔ نطق‌های وطن‌پرستانهٔ او بسیار بی‌مورد، و قلع و قمع او از لوازم، و خیلی به‌موقع و بجا بوده است.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دولتمرد و تاریخ‌نگار دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد سوم","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ص ۱۳۹","date":"نگارش در دوران پهلوی","context":"مستوفی از هدایت در برابر سرزنش هواداران خیابانی دفاع می‌کند."},{"original":"[میرزا کوچک‌خان] در صدد بود که از گیلان تا خلخال و از آن‌جا تا تبریز رشتهٔ اتحادی متصل سازند و کشته شدن شیخ محمد خیابانی این خیال را بر هم زده بود.","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد اول","workType":"تاریخ سیاسی و خاطرات","page":"ص ۲۰۳","date":"دربارهٔ ۱۳۰۰","context":"بهار از واپسین ماه‌های جنبش جنگل و پیوند آن با آذربایجان سخن می‌گوید."}]},{"title":"گزارش ادموندز","body":"سرگرد سی. جی. ادموندز، افسر سیاسی نیروی بریتانیایی شمال ایران، در ۶ اردیبهشت ۱۲۹۹ (۲۶ آوریل ۱۹۲۰) به تبریز رفت و با خیابانی گفت‌وگویی طولانی کرد. غنی می‌نویسد که ادموندز جنبش را کوششی سیاسی و راستین برای برانداختن کابینهٔ وثوق‌الدوله و بازگرداندن حکومت مشروطه دانست. به گزارش او، در جنبش خیابانی چیزی «جدایی‌خواهانه یا بلشویکی» نبود. ادموندز هشدار داد که رفتار نادرست دولت ممکن است پیامدهایی پیش‌بینی‌ناپذیر داشته باشد."},{"title":"کابینهٔ مشیرالدوله","body":"وثوق‌الدوله در تابستان ۱۲۹۹ کنار رفت و مشیرالدوله کابینهٔ تازه را ساخت. کسروی می‌نویسد که خیابانی کناره‌گیری وثوق‌الدوله را پیروزی خود شمرد و چند بار در سخنرانی‌هایش از آن یاد کرد. هدایت، که در این کابینه وزیر مالیه بود، روایت می‌کند که مسئلهٔ آذربایجان و گیلان کار اصلی هیئت دولت بود. به نوشتهٔ او، خیابانی با چند تن از یارانش مردم را مرعوب کرده بود، از تهران پول می‌خواست و آمدن والی را نمی‌پذیرفت. دولت بیست هزار تومان برای تبریز فرستاد. هدایت می‌نویسد که این پول خیابانی را گستاخ‌تر کرد. به روایت او، شاهزاده سلیمان میرزا و سید کمره‌ای هر روز به هیئت دولت می‌آمدند و دو ساعت در دفاع از خیابانی سخن می‌گفتند.\n\nغنی فرستادن هدایت به آذربایجان را یکی از دو کار «زیرکانهٔ» مشیرالدوله می‌شمارد. به گفتهٔ او، هدایت از رهبران حزب دموکرات بود و در آذربایجان آوازه‌ای نیک داشت، و بیشتر یاران خیابانی نیز دموکرات بودند. غنی می‌افزاید که این گزینش ناگزیر در صفوف خیابانی شکاف می‌انداخت. خیابانی پیش از آن در نامه‌ای هدایت را «هم‌مسلک محترم» خوانده بود و در نامه‌ای دیگر به او از تأخیر در برگزاری انتخابات و بدگمانی مردم به دربار گله کرده بود."},{"title":"سفر هدایت","body":"هیئت دولت در ۳۰ مرداد ۱۲۹۹ فرستادن هدایت را به آذربایجان پذیرفت. هدایت می‌نویسد که در هیئت دولت گفته بود آذربایجان را نمی‌توان «به مفت» از دست داد، حتی اگر کار به جنگ در قافلان‌کوه بکشد. خیابانی پیش‌تر پیام داده بود که هدایت باید «تنها» بیاید. هدایت در ۲ شهریور ۱۲۹۹ بی سوار و همراه نظامی از تهران به راه افتاد. او در زنجان و میانه درنگ نکرد. در صومعه، حشمت‌الدوله از تهران تلگراف زد که در میانه بماند، اما هدایت پاسخ داد که بازگشت به میانه با بازگشت به تهران یکی است.\n\nهدایت در راه، خرمن‌های نکوفته و دهقانانی را دید که از بیم شاهسون‌ها تفنگ به دست در برج‌ها نشسته بودند. او در تیکمه‌داش با دسته‌ای از سواران شاهسون درگیر شد و گلوله‌ای از کنارش گذشت. ساعدالسلطنه، نایب‌الایالهٔ آذربایجان، در باسمنج از او پذیرایی کرد. هدایت از ساعدالسلطنه پرسید که تکلیف چیست. ساعدالسلطنه گفت که باید با شیخ محمد گفت‌وگو کرد. خیابانی دیدار در عالی‌قاپو یا در ساختمان بلدیه را نپذیرفت و پاسخ داد که «تصمیم ما غیر از این است»."},{"title":"گفت‌وگوهای بی‌ثمر","body":"هدایت ده روز در خانهٔ ساعدالسلطنه ماند. خیابانی کسی را برای گفت‌وگو نزد او نفرستاد. روز سوم، بادامچی و سیدالمحققین، از یاران خیابانی، نزد هدایت آمدند و گفتند که قیام «نقشه‌ای» دارد که گفتنی نیست و هدایت باید به تهران بازگردد. هدایت شب به خانهٔ سیدالمحققین رفت و استدلال کرد که قیام بر ضد قرارداد ۱۲۹۸ بود و وثوق‌الدوله، که قرارداد را امضا کرده بود، کنار رفته است. او افزود که جنگ خانگی مایهٔ خانه‌خرابی است و همهٔ اعضای کابینه میهن‌پرست‌اند. به نوشتهٔ هدایت، پاسخ همه این بود که «مرام نگفتنی است».\n\nهدایت با علما و کنسول‌های بیگانه دیدار کرد. به روایت او، کنسول بریتانیا پرسید که از دستش چه برمی‌آید و هدایت پاسخ داد: «نصیحت». هدایت می‌نویسد که خیابانی به کنسول‌گری بریتانیا رفته و گفته بود که اگر ده هزار تن هم از تهران بیایند، پاسخشان را می‌دهد. کنسول آمریکا نیز به هدایت پیام داد که خیابانی بر تهران یاغی است. هدایت هدف خود از این دیدارها را چنین توضیح می‌دهد: او می‌خواست گواهانی در میان باشند تا اگر کار به جنگ کشید، کسی نگوید که او شتاب‌زده رفتار کرده یا حجت را تمام نکرده است. مجاهدان پیشین ستارخان آمادگی خود را برای جنگ با خیابانی اعلام کردند، اما هدایت نپذیرفت."},{"title":"بازپس‌گیری عالی‌قاپو","body":"رئیس روسی قزاق‌خانهٔ تبریز به هدایت گفت که قیام «پر و پایی» ندارد. به نوشتهٔ هدایت، این افسر گفت که اگر ژاندارم‌ها با قیام همراهی نکنند، کار در چهل دقیقه پایان می‌یابد. هدایت نخست نپذیرفت و گفت برای جنگ نیامده است. در شب ۲۱ شهریور ۱۲۹۹، هدایت به دعوت رئیس قزاق به قزاق‌خانه رفت. ژاندارم‌ها به بهانهٔ آوردن کالای بازرگانی از باسمنج از شهر بیرون رفته بودند. هدایت دستور قزاق‌ها برای آوردن خیابانی به قزاق‌خانه را رد کرد تا آسیبی پیش نیاید. با این همه، فرمانی هم برای سواران مراغه داد.\n\nغنی می‌نویسد که هدایت در ۲۲ شهریور ۱۲۹۹ (۱۳ سپتامبر ۱۹۲۰) به قزاق‌ها و ژاندارم‌های تبریز دستور داد ساختمان‌های دولتی را بازپس گیرند. به گفتهٔ غنی، پس از نزدیک به چهار ساعت جنگ، هواداران خیابانی تسلیم شدند. هدایت در بامداد همان روز خبر یافت که نظمیه، عالی‌قاپو و مرکز تلفن در دست قزاق‌هاست. او با دوازده سوار نیزه‌دار به عالی‌قاپو رفت و آنجا را تهی و فرش‌ها را پوشیده از خاک یافت. هدایت می‌نویسد که خود نیز گمان نمی‌کرد کار «به این خفت» پایان یابد."},{"title":"کشته شدن خیابانی","body":"خیابانی گریخت و در زیرزمین خانه‌ای پنهان شد. به روایت هدایت، دختربچه‌ای جای او را به سه قزاق نشان داد. قزاق‌ها بی کسب تکلیف وارد خانه شدند و میان حیاط و زیرزمین چند تیر رد و بدل شد. تیری به دست یک قزاق، تیری به پای خیابانی و تیری به سر او خورد. هدایت می‌نویسد که گفتند خیابانی تیر سر را خود زده است و یادداشتی از او را گواه این سخن می‌آورد. در این یادداشت، که هدایت آن را «عین نوشته» می‌خواند، خیابانی نوشته بود که چون تنها مانده و تصمیم گرفته بود دستگیر نشود، خود را کشته است. غنی به گزارشی اشاره می‌کند که بر پایهٔ آن خیابانی هنگام گریز کشته شد. عبدالله مستوفی، دولتمرد و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، هر دو روایت را می‌آورد و می‌نویسد که خیابانی «در ضمن جنگ» کشته شد «یا به قولی انتحار کرده است».\n\nروز بعد، هنگام ظهر، جنازهٔ خیابانی را به نظمیه آوردند. گروهی گرد آمدند، کف زدند و خواستند جنازه را در بازار بگردانند. هدایت می‌نویسد که «فوق‌العاده متأسف» شد و دستور داد خیابانی را با احترام در امامزاده سید حمزه به خاک بسپارند. او این جمع را «کوفی» خواند و گفت تا دو روز پیش پای سخنرانی خیابانی کف می‌زدند و امروز پای جنازه‌اش کف می‌زنند."},{"title":"پس از قیام","body":"هدایت دستور داد اثاثیهٔ خانهٔ خیابانی را به خانواده‌اش بازگردانند. او شش هزار تومانی را که نزد ناظم‌الدوله گرد آمده بود به فرزندان خیابانی داد و برای آنان مستمری خواست. هدایت می‌نویسد که هشت هزار تومان به نام خیابانی از عوارض گمرک گرد آمده بود و او آن را به مدرسهٔ دارالتربیه داد. او در مراسم هفته و سال خیابانی نیز یاری کرد. هدایت به درخواست بازرگانان و اعیان شهر از چند تن از سران قیام خواست چندی از تبریز دور شوند. بادامچی و امیرخیزی به قراچه‌داغ رفتند.\n\nمشیرالدوله در ۲۳ شهریور ۱۲۹۹ به هدایت تلگراف زد و خبر داد که سلطان احمد شاه قاجار نشان قدس با حمایل به او بخشیده است. هدایت این نشان را نپذیرفت و پاسخ داد که بگذارند «یک نفر هم در دولت بی‌نشان باشد». در تهران، سید کمره‌ای برای خیابانی مجلس ختم برپا کرد. هدایت می‌نویسد که صمصام‌السلطنهٔ بختیاری، رئیس‌الوزرای پیشین، و مستشارالدولهٔ آذربایجانی نیز در این مجلس حاضر شدند. هدایت حضور آنان را «تظاهر» می‌خواند."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"هدایت خیابانی را آزادی‌خواهی گمراه می‌داند که مرام خود را از همگان پنهان می‌کرد. او می‌پرسد چرا باید «پهلوان آزادی» بگریزد و در زیرزمین خانه‌ای پنهان شود. هدایت آزادی‌خواهی خود را در حفظ یکپارچگی ایران می‌بیند و می‌نویسد که اگر تجزیهٔ کشور آزادی‌خواهی است، او آزادی‌خواه نیست. هدایت تأکید می‌کند که خواستار خون‌ریزی نبود و کار را چنان پایان داد که «تلفاتی نشد». او خیابانی، میرزا کوچک‌خان جنگلی و سید عبدالحسین لاری را در یک ردیف می‌نهد، زیرا به گفتهٔ او، هر سه خودسرانه بخشی از کشور را جدا می‌خواستند.\n\nمستوفی سخت‌گیرتر از هدایت داوری می‌کند. او می‌نویسد که قیام خیابانی، با همهٔ سخنرانی‌های میهن‌پرستانه‌اش، «بسیار بی‌مورد» بود و سرکوب آن «خیلی به‌موقع و بجا» بود. مستوفی کسانی را که خیابانی را «شهید راه وطن» شمرده‌اند و هدایت را سرزنش کرده‌اند، نکوهش می‌کند. به گفتهٔ او، اگر هدایت خیابانی را دستگیر و اعدام کرده بود، می‌شد بر او خرده گرفت. اما خیابانی در جنگ کشته شد یا خود را کشت و از این رو ایرادی بر هدایت وارد نیست.\n\nسلیمان میرزا، سید کمره‌ای و گروهی از نمایندگان، به روایت هدایت، از خیابانی پشتیبانی می‌کردند. محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)، شاعر و نمایندهٔ مجلس، در ترجیع‌بندی وثوق‌الدوله و مشیرالدوله را، که هر دو حسن نام داشتند، با هم سنجید. بهار در این شعر گفت که یکی به خاطر وطن دو سه کاشی را کشت و دیگری آزادگان وطن را «چون مواشی» کشت. هدایت این شعر را ناشی از بی‌خبری بهار از چگونگی رویداد می‌داند. هدایت همچنین می‌نویسد که در مجلس، شش نماینده، از جمله سلیمان میرزا و بهار، به او رأی مخالف دادند.\n\nغنی، با تکیه بر اسناد بریتانیایی، دو روایت را کنار هم می‌گذارد. او از یک سو گزارش ادموندز را می‌آورد که جنبش را جدایی‌خواه نمی‌دانست، و از سوی دیگر می‌نویسد که خیابانی خواسته‌اش را تا جدایی آذربایجان پیش برد. غنی کار هدایت را بخشی از سیاست موفق مشیرالدوله می‌داند. به گفتهٔ او، هرمن نورمن، وزیرمختار بریتانیا، خبر را به لرد کرزن، وزیر خارجهٔ بریتانیا، داد، اما کرزن هرگز آرام کردن آذربایجان را به حساب مشیرالدوله نگذاشت. کسروی، که خود از دموکرات‌های تبریز بود، روایتی انتقادی از خیابانی دارد و از سستی کار او در ماه‌های پایانی سخن می‌گوید."}],"aftermath":"پایان قیام خیابانی آذربایجان را بی‌جنگی گسترده به دولت مرکزی بازگرداند. غنی می‌نویسد که این رویداد همراه با گشایش گفت‌وگو با مسکو، آغاز پایان شورش‌های شمال بود. بهار می‌نویسد که میرزا کوچک‌خان امید داشت رشته‌ای از اتحاد از گیلان تا خلخال و از آنجا تا تبریز پدید آورد و کشته شدن خیابانی این امید را بر باد داد. مستوفی می‌افزاید که دموکرات‌های آذربایجان پس از «دفع قیام خیابانی» از اوضاع خشنود نبودند و اندکی بعد به افسران ژاندارمری شورشی تبریز دل بستند. بدین سان، قیام خیابانی نشان داد که دولت مرکزی می‌تواند با تدبیر و بی‌خون‌ریزی گسترده، یکپارچگی کشور را پاس دارد. این تجربه زمینهٔ سیاست تمرکزی را فراهم کرد که پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ دنبال شد."},{"id":"gilan-soviet-1299","title":"جمهوری شوروی گیلان","date":{"solarYear":1299,"solarMonth":3,"gregorianYear":1920,"gregorianMonth":6,"circa":true},"tier":"primary","category":"international","summary":"جمهوری شوروی گیلان حکومتی بود که میرزا کوچک‌خان جنگلی، رهبر نهضت جنگل، با پشتیبانی ناوگان و سپاه روسیهٔ شوروی و همراهی کمونیست‌های ایرانی و قفقازی در خرداد ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) در رشت برپا کرد. این حکومت در کمتر از یک سال و نیم بارها دگرگون شد. نخست میرزا کوچک‌خان و جنگلیانش در رأس آن بودند. سپس کمونیست‌های تندرو به رهبری احسان‌الله‌خان دوستدار رشت را در دست گرفتند و میرزا به جنگل بازگشت. در بهار ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی) حیدرخان عمواوغلی، کمونیست باسابقهٔ ایرانی، دو گروه را دوباره آشتی داد و جمهوری را از نو اعلام کرد. سرانجام دولت مرکزی، که پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی سردار سپه رضاخان پهلوی وزارت جنگ آن را بر عهده داشت، در پاییز ۱۳۰۰ خورشیدی با سپاهی یکپارچه به گیلان رفت و به این حکومت پایان داد.\n\nاین رویداد را باید در پیوند با سه جریان بزرگ آن روزگار دید. جریان نخست ناتوانی دولت مرکزی در سال‌های پس از جنگ جهانی نخست بود؛ دولتی که نه سپاه یکپارچه داشت و نه خزانهٔ کافی، و برای نگهداری خود به یارانهٔ بریتانیا و لشکر قزاق با افسران روسی چشم دوخته بود. جریان دوم سیاست روسیهٔ شوروی بود که از یک سو در پی بیرون راندن بریتانیا از شمال ایران و گسترش انقلاب در «خاور» بود و از سوی دیگر می‌خواست با دولت تهران پیمان دوستی ببندد و راه بازرگانی را بگشاید. جریان سوم ستیز بر سر قرارداد ۱۹۱۹ ایران و بریتانیا بود که پیاده شدن ارتش سرخ در انزلی بسیاری از ایرانیان را به بیهودگی آن قرارداد قانع کرد.\n\nداوری‌ها دربارهٔ جمهوری گیلان یکسان نیست. سیروس غنی، تاریخ‌نگار معاصر و نویسندهٔ کتاب «ایران و برآمدن رضاشاه»، بر پایهٔ اسناد بریتانیا می‌نویسد که مسکو و کمونیست‌های قفقاز پشتیبان همهٔ این عملیات بودند و میرزا کوچک‌خان دیرزمانی نفهمید که چهره‌ای نمادین بیش نیست. عبدالله مستوفی، دولتمرد و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، میرزا را مردی مسلمان و پرهیزگار می‌داند که به خدمت مردم گیلان کوشید، اما او را در سرانجام کار گرفتار نیروهایی می‌بیند که از مهارشان ناتوان بود. خسرو شاکری، پژوهشگر تاریخ جنبش کمونیستی ایران، در دانشنامهٔ ایرانیکا شکاف میان گروه ملی و گروه کمونیست تندرو را عامل اصلی ناکامی می‌شمارد. ارتشیانی چون سرلشکر حسن ارفع، افسر ژاندارمری، این رویداد را نشانهٔ پراکندگی نیروهای نظامی کشور و انگیزهٔ یکپارچه‌سازی ارتش به فرمان سردار سپه می‌دانند.","citations":[{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۶۶ تا ۶۸، ۸۸، ۹۱، ۹۹، ۱۰۱، ۱۰۳ و ۱۳۱","text":"غنی دربارهٔ پیاده شدن ارتش سرخ، واکنش لندن، اعلام جمهوری، اسناد گرفته‌شده، شکست غازیان، گزارش‌های نورمن و هشدار آیرونساید."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۹۸ تا ۱۰۴، ۱۰۶ و ۱۲۷ تا ۱۲۸","text":"ارفع دربارهٔ نبرد رستم‌کلا، شکست غازیان، برکناری افسران روس، کنگرهٔ باکو و فرجام جنگل."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، برگ ۷۶، ۷۷، ۹۰ و ۱۱۳ تا ۱۱۵","text":"بهار دربارهٔ بمباران انزلی، ورود میرزا به رشت، شکایت به جامعهٔ ملل و یادداشت‌های افسر قزاق."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، برگ ۱۳۶ و ۳۷۰ تا ۳۷۳","text":"مستوفی دربارهٔ لشکرکشی مشیرالدوله، میانجی‌گری روتشتین، شورش مازندران غربی و لشکرکشی سردار سپه."},{"sourceId":"hedayat","locus":"برگ ۴۴۷","text":"هدایت دربارهٔ سر میرزا کوچک‌خان."},{"sourceId":"iranica-communism","locus":"مقالهٔ کامل","text":"خسرو شاکری، «کمونیسم در ایران، بخش یکم»، دانشنامهٔ ایرانیکا."}],"personIds":["haydar-khan","mirza-kuchak","seyyed-jafar-pishevari","ahmad-qavam","reza-shah-person"],"personDeeds":{"haydar-khan":"در بهار ۱۳۰۰ دو گروه را آشتی داد و جمهوری را از نو اعلام کرد.","mirza-kuchak":"با پشتیبانی سپاه شوروی در خرداد ۱۲۹۹ جمهوری را در رشت برپا کرد و سپس به جنگل بازگشت.","seyyed-jafar-pishevari":"در میان کمونیست‌های همراه این حکومت بود.","ahmad-qavam":"در دوران ریاست‌وزرایی او وزارت جنگ سپاه را به گیلان برد.","reza-shah-person":"به‌عنوان وزیر جنگ، در پاییز ۱۳۰۰ به این حکومت پایان داد."},"personTitles":{"reza-shah-person":"وزیر جنگ"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["جمهوری گیلان","پیاده شدن در انزلی"],"context":"نهضت جنگل، که میرزا کوچک‌خان در تابستان ۱۲۹۴ خورشیدی (۲۴۷۴ شاهنشاهی) در جنگل‌های گیلان آغاز کرده بود، در سال ۱۲۹۸ خورشیدی (۲۴۷۸ شاهنشاهی) سخت‌ترین ضربهٔ خود را خورد. کابینهٔ دوم میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله، نخست‌وزیری که قرارداد ۱۹۱۹ را با بریتانیا بسته بود، در بهار آن سال لشکری از قزاقان و ژاندارم‌ها را با پشتیبانی سپاه بریتانیا به گیلان فرستاد. این لشکر جنگلیان را از شهرها بیرون راند و بسیاری از یاران میرزا را به تسلیم واداشت. میرزا کوچک‌خان با گروهی اندک به درون جنگل پناه برد. شرح این سال‌ها در مدخل «نهضت جنگل در گیلان» آمده است.\n\nدر زمستان ۱۲۹۸ خورشیدی، ارتش سرخ روسیهٔ شوروی سپاهیان سفید ژنرال آنتون دنیکین را در قفقاز و کرانهٔ خزر شکست داد. سیروس غنی در «ایران و برآمدن رضاشاه» (ص ۶۶) می‌نویسد که ناوگانی ضدبلشویکی با نزدیک به هجده کشتی به بندر انزلی پناه برد و نیروهای شوروی پس از گرفتن باکو ناوگان خزر را نیرومند کردند. به نوشتهٔ غنی، شوروی در ۶ مه ۱۹۲۰ (۱۶ اردیبهشت ۱۲۹۹ خورشیدی) به یکی از کارگزاران ایرانی گفته بود که قصدی بر ایران ندارد، اما «می‌خواهد از راه خشکی و دریا به سوی نیروهای انگلیس پیش برود». غنی می‌افزاید که این پیام به سفارت بریتانیا رسید، اما لرد جرج کرزن، وزیر خارجهٔ بریتانیا، و سر پرسی کاکس، وزیر مختار بریتانیا در تهران، سپاه بریتانیا را در شمال ایران نگه داشتند تا آن را اهرمی برای اجرای قرارداد ۱۹۱۹ کنند.\n\nدولت تهران در آستانهٔ این رویداد بار سنگینی از ناتوانی را بر دوش داشت. سلطان احمد شاه قاجار، پادشاه وقت، بیشتر ماه‌های ۱۲۹۸ خورشیدی را در اروپا گذرانده بود. خزانه تهی بود و دولت برای پرداخت حقوق کارمندان و لشکر قزاق به یارانهٔ ماهانهٔ بریتانیا نیاز داشت. سیروس غنی (ص ۶۶) هزینهٔ بریتانیا در ایران را تا پایان ۱۹۱۸ میلادی نزدیک به سی میلیون لیرهٔ انگلیسی در سال، همراه با یارانهٔ دولت ایران، لشکر قزاق و پرداخت‌ها به دربار، برآورد می‌کند.\n\nنیروی نظامی کشور نیز پراکنده بود. لشکر قزاق زیر فرمان سرهنگ استاروسلسکی، افسر روس، و دیگر افسران روس قرار داشت؛ افسرانی که دیگر دولتی در روسیه پشتیبانشان نبود. دولت ژاندارمری را، که افسران سوئدی رهبری‌اش می‌کردند، بیشتر در راه‌ها و شهرهای مرکزی و جنوبی به کار می‌گرفت. پلیس جنوب زیر فرمان افسران بریتانیایی در فارس و کرمان بود. در آذربایجان نیز شیخ محمد خیابانی، رهبر دموکرات‌های تبریز، در فروردین ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) قیام کرده بود. شرح این پراکندگی در مدخل‌های «ژاندارمری دولتی و افسران سوئدی» و «قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز» آمده است.\n\nریشهٔ گروه کمونیستی که در جمهوری گیلان نقش بزرگی یافت در قفقاز بود. خسرو شاکری در مقالهٔ «کمونیسم در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که حزب «عدالت» میان کارگران ایرانی باکو پدید آمد. ده‌ها هزار کارگر ایرانی در آن سال‌ها در چاه‌های نفت و کارخانه‌های باکو کار می‌کردند و بسیاری از آنان با اندیشه‌های سوسیالیستی و انقلابی آشنا شده بودند. با پیروزی بلشویک‌ها در قفقاز و برپایی جمهوری شوروی آذربایجان در بهار ۱۲۹۹ خورشیدی، رهبران حزب عدالت امید بستند که انقلاب را به ایران ببرند.\n\nسیروس غنی (ص ۶۸) از دو چهره در میان این گروه نام می‌برد: حیدرخان عمواوغلی، انقلابی کهنه‌کار دوران مشروطه، و جعفر پیشه‌وری که بعدها در تاریخ آذربایجان نامی پرآوازه یافت. به نوشتهٔ غنی، این دو و یارانشان از باکو فرمان می‌گرفتند. شاکری اما می‌نویسد که حیدرخان در نخستین ماه‌های جمهوری در گیلان نبود و تنها در بهار ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی) به رهبری کمیتهٔ مرکزی دوم حزب کمونیست ایران رسید.","whatHappened":[{"title":"پیاده شدن ارتش سرخ در انزلی (اردیبهشت ۱۲۹۹)","body":"در بامداد ۱۸ مه ۱۹۲۰ میلادی (۲۸ اردیبهشت ۱۲۹۹ خورشیدی، ۲۴۷۹ شاهنشاهی) ناوگان شوروی در برابر انزلی پدیدار شد. سیروس غنی (ص ۶۶) می‌نویسد که ژنرال چمپین، فرماندهٔ بریتانیایی نیروهای انزلی، آن روز برای بازدید از سپاهیانش و دیدن آزمایش توپخانهٔ تازهٔ ساحلی به بندر آمده بود؛ اما به جای آن، سیزده کشتی جنگی شوروی که از باکو آمده بودند بندر را به توپ بستند و اندکی بعد نزدیک به دو هزار سرباز شوروی در کرانه پیاده شدند.\n\nمحمدتقی بهار، ملک‌الشعرا و نمایندهٔ مجلس، در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» (ج ۱، برگ ۷۶) همین رویداد را از چشم کارگزاران ایرانی روایت می‌کند. به نوشتهٔ بهار، ناوگان مهاجم استحکامات بریتانیا را بمباران کرد و پس از دو ساعت کارگزاران بندری ایران با پرچم سفید به سوی ناوگان رفتند و علت را پرسیدند. دریاسالار شوروی پاسخ داد که برای گرفتن کشتی‌ها و مهمات دنیکین و یارانش آمده است و می‌خواهد سپاه انگلیس خاک ایران را تخلیه کند. کارگزاران ایرانی مهلت خواستند تا با تهران گفت‌وگو کنند، اما بهار می‌نویسد که اندکی بعد گروهی از نیروهای سرخ در دو فرسنگی خاور غازیان پیاده شدند و به سوی غازیان پیش رفتند.\n\nغنی (ص ۶۷) می‌افزاید که ژنرال چمپین دانست توپخانهٔ دشمن بر او برتری دارد و بی‌درنگ با فرماندهٔ روس، فئودور راسکولنیکوف، به گفت‌وگو نشست. راسکولنیکوف پذیرفت که سپاه بریتانیا از انزلی بیرون برود، به این شرط که بریتانیا کشتی‌های روس سفید را در بندر به او بسپارد. چمپین سپاهیانش را به رشت برد و چند روز بعد همهٔ نیروهای بریتانیا از گیلان بیرون رفتند. او پادگان کوچکی در گردنهٔ منجیل گذاشت و بیشتر سپاهیانش را به قزوین برد. بهار (ج ۱، برگ ۷۶) نیز می‌نویسد که سپاه بریتانیا و قزاقان ایرانی سرانجام گیلان را تخلیه کردند و به منجیل و قزوین بازگشتند.","quotes":[{"original":"However, after the declaration of the Soviet Republic in Gilan it became apparent that Moscow, with the co-operation of the Caucasian and Soviet Azarbaijani Communists, must have backed the entire operation and probably hand-picked Kouchek Khan's lieutenants to govern Gilan.","translation":"اما پس از اعلام جمهوری شوروی در گیلان آشکار شد که مسکو، با همکاری کمونیست‌های قفقاز و آذربایجان شوروی، بی‌گمان پشتیبان همهٔ عملیات بوده و احتمالاً دستیاران کوچک‌خان را برای ادارهٔ گیلان خود برگزیده بود.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۶۸","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)","context":"غنی پس از شرح پیاده شدن ارتش سرخ در انزلی و اعلام جمهوری در رشت، ادعای راسکولنیکوف دربارهٔ خودسرانه بودن عملیات را می‌سنجد."},{"original":"میرزا کوچک خان، زعیم جنگلیان که در قریهٔ پسیخان پسخو کرده بود، فضا را خالی یافته، وارد رشت گردید و با حزبی که از بلشویک‌های ایرانی و قفقازی و روسی سرانجام یافته بود اتحاد کرده، ادارات را از مأمورین دولت خالی کرده، خود متصرف گشت.","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد اول","workType":"تاریخ‌نگاری و خاطرات","page":"ج ۱، برگ ۷۶","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ خرداد ۱۲۹۹","context":"بهار پس از وصف بمباران انزلی و عقب‌نشینی سپاه بریتانیا، ورود میرزا کوچک‌خان به رشت را روایت می‌کند."},{"original":"The blame for this defeat fell on the Russian officers of the Cossack Division and the British Legation demanded their dismissal, the Shah being obliged, against his will, to agree to this, as the British were threatening to cut their subsidies.","translation":"گناه این شکست به گردن افسران روس لشکر قزاق افتاد و سفارت بریتانیا خواستار برکناری آنان شد. پادشاه به ناخواست خود ناچار به پآن شد، زیرا بریتانیایی‌ها تهدید می‌کردند یارانه را قطع خواهند کرد.","speaker":"سرلشکر حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ژاندارمری شاهنشاهی","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۰۳","date":"۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی)","context":"ارفع پس از وصف شکست قزاقان در غازیان در شهریور ۱۲۹۹، پیامد آن را برای افسران روس لشکر قزاق بازگو می‌کند."},{"original":"Fate of Persia and of all British interests there depends upon North Persian Force doing this.","translation":"سرنوشت ایران و همهٔ منافع بریتانیا در آنجا به این بسته است که نیروی شمال ایران این کار را انجام دهد.","speaker":"هرمن نورمن","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"تلگراف به لرد کرزن، به نقل سیروس غنی در «ایران و برآمدن رضاشاه»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۹۹","date":"شهریور ۱۲۹۹ خورشیدی (اوت ۱۹۲۰ میلادی)","context":"نورمن پس از شکست استاروسلسکی در برابر انزلی از کرزن می‌خواهد که سپاه بریتانیا راه منجیل را ببندد تا قزاقان ایرانی بازسازی شوند."},{"original":"Had Bolsheviks responded in time they could have marched into Tehran and received a welcome from a large section of population.","translation":"اگر بلشویک‌ها به‌هنگام دست به کار می‌شدند، می‌توانستند به تهران بروند و بخش بزرگی از مردم به پیشوازشان می‌آمدند.","speaker":"هرمن نورمن","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"گزارش به لرد کرزن، به نقل سیروس غنی در «ایران و برآمدن رضاشاه»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۱۰۱","date":"پاییز ۱۲۹۹ خورشیدی (۱۹۲۰ میلادی)","context":"نورمن در پاسخ به سرزنش کرزن، اوضاع تهران و گیلان را در هنگام رسیدنش به ایران وصف می‌کند."},{"original":"کابینهٔ مرحوم حسن پیرنیا به لشکر قزاق دستور داد نخست مازندران و سپس گیلان را از عناصر نامطلوب پاک کنند... همین اندازه یادآوری می‌شود که در این موقع سرتیپ رضاخان فرماندهی پیادهٔ اتریاد تهران را داشت.","speaker":"افسری از لشکر قزاق (نام او در برگ‌های خوانده‌شده نیامده است)","speakerTitle":"افسر هنگ سوار قزاق","work":"یادداشت‌ها، به نقل محمدتقی بهار در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران»، جلد اول","workType":"خاطرات","page":"ج ۱، برگ ۱۱۳","date":"دربارهٔ تابستان ۱۲۹۹ خورشیدی","context":"این افسر لشکرکشی قزاقان به مازندران و گیلان در کابینهٔ مشیرالدوله و نبرد آقابابا را بازگو می‌کند."},{"original":"تا کار جنگل را خاتمه ندهم، از این سفر مراجعت نمی‌کنم.","speaker":"سردار سپه رضاخان پهلوی","speakerTitle":"وزیر جنگ و فرماندهٔ کل قوا","work":"به نقل عبدالله مستوفی در «شرح زندگانی من»، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، برگ ۳۷۳","date":"مهر ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)","context":"سردار سپه پس از رسیدن خبر پایان کار خراسان، هنگام رفتن به گیلان این سخن را می‌گوید."},{"original":"میرزا کوچک‌خان، چنانکه در جاهای دیگر این کتاب اشاره کرده‌ام، مرد مسلمان متنسک بی‌آزاری بوده و در انقلابات چندسالهٔ گیلان، در ضمن جلوگیری از تطاول قشون روس و انگلیس، خدمت‌های ذی‌قیمتی به اهل ولایت خود کرده است.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دولتمرد و تاریخ‌نگار دوران قاجار و پهلوی","work":"شرح زندگانی من (تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه)، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، برگ ۳۷۳","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ ۱۳۰۰","context":"مستوفی پس از روایت مرگ میرزا کوچک‌خان در کوه‌های طالش، داوری خود را دربارهٔ او می‌آورد."}]},{"title":"واکنش لندن و تهران","body":"به نوشتهٔ غنی (ص ۶۷ و ۶۸)، پیاده شدن ارتش سرخ و عقب‌نشینی ناگزیر بریتانیا در همهٔ دستگاه‌های دولت بریتانیا تکانی سخت پدید آورد. فیلدمارشال سر هنری ویلسون، رئیس ستاد کل ارتش بریتانیا، و وینستون چرچیل، وزیر جنگ، خواستار بیرون بردن همهٔ سپاه از شمال ایران شدند. لرد میلنر، وزیر مستعمرات، تهدید کرد که اگر دولت سپاه را بیرون ببرد استعفا می‌دهد. هیئت دولت بریتانیا به تصمیمی نرسید و سپاه را موقتاً در قزوین نگه داشت. غنی می‌نویسد که اندرو بونار لا، مهردار سلطنتی، در ۲۰ مه ۱۹۲۰ (۳۰ اردیبهشت ۱۲۹۹ خورشیدی) در پارلمان گفت که دولت بریتانیا «هیچ تعهدی» برای دفاع از ایران در برابر یورش شوروی ندارد، و دیوید لوید جرج، نخست‌وزیر بریتانیا، در ۲۸ مه همین سخن را تکرار کرد.\n\nغنی (ص ۶۸) پیامد این سخنان را در ایران چنین می‌سنجد: یکی از استدلال‌های اصلی وثوق‌الدوله این بود که ایران ناتوان‌تر از آن است که از خود دفاع کند و به بریتانیا برای نگهداری مرزهایش نیاز دارد. با عقب‌نشینی بریتانیا و سخنان بونار لا، به گمان بیشتر ایرانیان آشکار شد که بریتانیا تنها در پی نگهداری چاه‌های نفت جنوب و منافع خود در هند است. بهار (ج ۱، برگ ۷۷) می‌نویسد که دولت ایران به دست فیروز میرزا نصرت‌الدوله، وزیر خارجه که در آن هنگام همراه پادشاه در پاریس بود، اعتراضی سخت و شکایتی مفصل به جامعهٔ ملل فرستاد و فرمان داد که با دولت شوروی نیز گفت‌وگو شود. بهار می‌افزاید که چیچرین، کمیسر خارجهٔ شوروی، در تلگرافی پاسخ داد که شوروی، همان‌گونه که در ۱۹۱۸ به وزیر مختار ایران گفته بود، آمادهٔ گشودن باب دوستی با دولت ایران است."},{"title":"برپایی جمهوری در رشت (خرداد ۱۲۹۹)","body":"با بیرون رفتن بریتانیا و قزاقان، رشت بی‌دفاع ماند. بهار (ج ۱، برگ ۷۶) می‌نویسد که میرزا کوچک‌خان، که در دهکدهٔ پسیخان پناه گرفته بود، «فضا را خالی یافته» وارد رشت شد، با حزبی که از بلشویک‌های ایرانی، قفقازی و روس فراهم آمده بود هم‌پیمان شد، کارگزاران دولت را از اداره‌ها بیرون کرد و خود سرپرستی آن‌ها را به دست گرفت. به نوشتهٔ بهار، میرزا اعلام حکومت جمهوری کرد و بخشنامه‌ای به همهٔ سفارتخانه‌ها جز سفارت بریتانیا فرستاد.\n\nدربارهٔ روز دقیق برپایی جمهوری منابع اندکی ناهمخوانند. سیروس غنی (ص ۶۸) می‌نویسد که نیروهای شوروی در ۳ ژوئن ۱۹۲۰ (۱۳ خرداد ۱۲۹۹ خورشیدی) رشت را گرفتند و میرزا کوچک‌خان در ۴ ژوئن (۱۴ خرداد) «جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران» را در گیلان اعلام کرد و خود «کمیسر اول» آن شد. خسرو شاکری در ایرانیکا روز اعلام را ۵ ژوئن ۱۹۲۰ (۱۵ خرداد ۱۲۹۹ خورشیدی) می‌نویسد و میرزا را رئیس آن می‌خواند. هر دو روایت بر این هم‌داستانند که میرزا کوچک‌خان در نخستین روزهای جمهوری در رأس آن جای داشت.\n\nغنی (ص ۶۸) از همین جا نتیجه می‌گیرد که برخی از رهبران شوروی هدفی بلندپروازانه‌تر از بیرون راندن بریتانیا داشتند. به نوشتهٔ او، راسکولنیکوف ادعا کرده بود که مسکو از عملیات انزلی خبر نداشت و او تنها برای پس گرفتن کشتی‌ها خودسرانه دست به کار شده بود؛ اما پس از اعلام جمهوری آشکار شد که مسکو با همکاری کمونیست‌های قفقاز و آذربایجان شوروی پشتیبان همهٔ عملیات بوده است. غنی (ص ۹۱) می‌افزاید که قزاقان در پیشروی مرداد ۱۲۹۹ خورشیدی اسنادی از افسران بلشویک به دست آوردند که نشان می‌داد دولت شوروی آذربایجان یورش به گیلان را طراحی کرده بود و سربازان روس در گیلان بخشی از نیروهای شوروی بودند."},{"title":"کنگرهٔ انزلی و حزب کمونیست ایران (تیر ۱۲۹۹)","body":"چند هفته پس از اعلام جمهوری، حزب عدالت کنگره‌ای در انزلی برپا کرد. خسرو شاکری در ایرانیکا می‌نویسد که این کنگره از ۲۳ تا ۲۵ ژوئن ۱۹۲۰ (۲ تا ۴ تیر ۱۲۹۹ خورشیدی) با ۵۱ نماینده برگزار شد، نام حزب را به «حزب کمونیست ایران» برگرداند و ولادیمیر لنین و نریمان نریمانوف، رهبر آذربایجان شوروی، را رئیسان افتخاری خود خواند. به نوشتهٔ شاکری، برنامهٔ حزب بر برپایی ارتش سرخ، ملی کردن و برانداختن مالکیت زمین‌های بزرگ تکیه داشت.\n\nشاکری می‌نویسد که حزب از همان آغاز به دو دسته بخش شد. دستهٔ «ملی‌انقلابی»، که برخی از رایزنان شوروی چون آبوکوف و نانیشویلی در آن بودند، بر این باور بود که ایران برای کمونیسم آماده نیست و باید نخست با نیروهای ملی چون میرزا کوچک‌خان در نبردی رهایی‌بخش هم‌پیمان شد. دستهٔ «کمونیست ناب» خواهان انقلاب اجتماعی بی‌درنگ بود. شاکری می‌افزاید که کنشگران دستهٔ دوم، با همکاری احسان‌الله‌خان دوستدار، یکپارچگی جنبش را سست کردند."},{"title":"جدایی میرزا کوچک‌خان از کمونیست‌ها (تیر ۱۲۹۹)","body":"هم‌پیمانی میرزا کوچک‌خان و کمونیست‌ها دیری نپایید. سیروس غنی (ص ۶۸) می‌نویسد که میرزا پس از چندی دریافت که چهره‌ای نمادین بیش نیست؛ از این رو در ژوئیهٔ ۱۹۲۰ (تیر ۱۲۹۹ خورشیدی) کناره گرفت و به جنگل بازگشت. محمدتقی بهار (ج ۱، برگ ۹۰) نیز از جدایی میرزا از احسان‌الله‌خان و خالو قربان، دو تن از فرماندهان جنگل، یاد می‌کند. خسرو شاکری در ایرانیکا این جدایی را پیامد کار کنشگران دستهٔ «کمونیست ناب» می‌داند که با همکاری احسان‌الله‌خان یکپارچگی جنبش را سست کردند. عبدالله مستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۳) میرزا کوچک‌خان را «مرد مسلمان متنسک بی‌آزاری» می‌خواند؛ داوری‌ای که دوری او از برنامه‌های کمونیست‌های تندرو را روشن‌تر می‌کند.\n\nپس از رفتن میرزا، احسان‌الله‌خان دوستدار، یکی از یاران پیشین او که اکنون با کمونیست‌های تندرو هم‌داستان بود، رشت را در دست گرفت. به نوشتهٔ غنی (ص ۶۸)، چند زد و خورد میان نیروهای کمونیست و نیروهای میرزا کوچک‌خان درگرفت. از آن پس گیلان دو کانون قدرت داشت: رشت در دست کمونیست‌ها و جنگل‌های پیرامون فومن در دست جنگلیان میرزا."},{"title":"کابینهٔ مشیرالدوله و لشکرکشی قزاق (تیر تا مرداد ۱۲۹۹)","body":"پیاده شدن ارتش سرخ و ناکامی سیاست قرارداد، کابینهٔ وثوق‌الدوله را از پا انداخت. وثوق‌الدوله در تیر ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) استعفا داد و میرزا حسن‌خان پیرنیا، مشیرالدوله، کابینهٔ تازه را تشکیل داد. عبدالله مستوفی در «شرح زندگانی من» (ج ۳، برگ ۱۳۶) می‌نویسد که سرکوب «آشوب‌طلبان» گیلان و مازندران، که شمارشان افزایش یافته بود و از «بلشویک‌های ساحلی» هم یاری می‌گرفتند، از کارهای بایستهٔ دولت بود. به نوشتهٔ مستوفی، مشیرالدوله، که در بیانیهٔ خود آنان را «متجاسرین» خواند، گروهی از قزاقان را به سرکوب آنان گماشت.\n\nمستوفی (ج ۳، برگ ۱۳۶) نتیجهٔ کار را دوگانه می‌داند. به نوشتهٔ او، قزاقان در مازندران «نتیجهٔ خوبی» گرفتند و شورشیان آنجا را شکست دادند. در گیلان نیز نیروی قزاق شورشیان را تا منجیل و رشت عقب راند و تا انزلی دنبال کرد؛ اما در آنجا، به سبب یاری «بالشویک‌های آب‌های ساحلی»، نتوانست آنان را خلع سلاح کند و خود گرفتار شد.\n\nیکی از افسران قزاق که خاطراتش را محمدتقی بهار در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی» (ج ۱، برگ ۱۱۳) آورده است، از همین لشکرکشی جزئیاتی به دست می‌دهد. به نوشتهٔ او، کابینهٔ مشیرالدوله به لشکر قزاق فرمان داد نخست مازندران و سپس گیلان را پاک کند. لشکر قزاق، با آتریادهای تهران، مازندران و همدان و گردان عراق، به مازندران رفت و پس از چند روز نبرد جنگلیان را از آنجا بیرون راند و از راه تهران به سوی گیلان رفت. دولت اعلام کرد که گروهی «متجاسر» به خاک گیلان آمده‌اند و آنان را سرکوب خواهد کرد. شورشیان تا آقابابا، نزدیک قزوین، پیش آمده بودند که لشکر قزاق رسید و نخستین نبرد در آقابابا روی داد. شورشیان شکستی سخت خوردند و هنگ سوار قزاق آنان را تا رشت و سپس تا حسن‌رود دنبال کرد. این افسر می‌افزاید که در این هنگام سرتیپ رضاخان فرماندهی پیادهٔ آتریاد تهران را بر عهده داشت."},{"title":"نبرد مازندران و زخمی شدن ارفع (تیر ۱۲۹۹)","body":"حسن ارفع، که در آن هنگام افسری جوان در ژاندارمری بود، در کتاب خاطرات خود، «زیر فرمان پنج پادشاه»، نبرد مازندران را از نزدیک وصف می‌کند. به نوشتهٔ ارفع (ص ۹۸ و ۹۹)، فرماندهی به او دستور داد راه بارفروش به دریا را ببندد تا بلشویک‌های عقب‌نشین نتوانند به کشتی‌هایشان برسند. او این فرمان را در شب ۲۱ ژوئیه (۳۰ تیر ۱۲۹۹ خورشیدی) دریافت کرد و ساعت سه بامداد با چهل ژاندارم به راه افتاد. ارفع می‌نویسد که در دهکدهٔ رستم‌کلا، کنار راه بارفروش به مشهدسر، به گروهی از سربازان ارتش سرخ برخورد. به گفتهٔ او، اینان سربازان پیشین جمهوری آذربایجان بودند که پس از اشغال آن سرزمین به دست شوروی به ارتش سرخ پیوسته بودند و ترکی‌زبان و مسلمان بودند.\n\nارفع (ص ۹۹ تا ۱۰۲) وصف می‌کند که چگونه چند سرباز را غافلگیر و اسیر کرد، اما گلوله‌ای گروهبانش محمدعلی بیگ را کشت و خود او را زخمی کرد. گماشته‌اش رستم او را بر دوش گرفت و از زیر آتش بیرون برد. ارفع می‌افزاید که نیروی دشمن نزدیک به پانصد تن بود و در راه مشهدسر از رستم‌کلا گذشت. او را به ساری بردند و نزدیک بیست روز در بیمارستان ماند. ارفع (ص ۱۰۴) می‌نویسد که پس از بهبود به تهران رفت، به حضور سلطان احمد شاه قاجار رسید و از دست وزیر جنگ مدال طلای فرمان پادشاهی گرفت. او بی‌پرده می‌نویسد که پادشاه به گزارش او از نبردها هیچ توجهی نشان نداد و این دیدار او را دلسرد کرد."},{"title":"گرفتن رشت و شکست قزاقان در غازیان (مرداد و شهریور ۱۲۹۹)","body":"به نوشتهٔ سیروس غنی (ص ۹۹)، قزاقان ایرانی، با آنکه ژنرال چمپین از نبرد با شورشیان سر باز زده بود، در آغاز اوت ۱۹۲۰ (مرداد ۱۲۹۹ خورشیدی) پیشروی به سوی گیلان را آغاز کردند و منجیل را دوباره گرفتند. پس از چند زد و خورد کوتاه، قزاقان در نیمهٔ اوت (اواخر مرداد) رشت را گرفتند. غنی می‌نویسد که استاروسلسکی، که این پیروزی را بیش از اندازه جدی گرفته بود، تصمیم گرفت انزلی را نیز بگیرد. در ۲۵ اوت ۱۹۲۰ (۳ شهریور ۱۲۹۹ خورشیدی) قزاقان در نزدیک به هشت مایلی انزلی شکست خوردند و تلفات سنگینی دادند.\n\nحسن ارفع (ص ۱۰۳) همین نبرد را با جزئیات بیشتری روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، قزاقان بلشویک‌ها را تا نزدیک غازیان، بخش خاوری انزلی، عقب راندند. در آنجا آتش متقاطع ناوگان شوروی از دریا و نیروهای سرخ بر قایق‌های کوچکی که به مرداب انزلی راه یافته بودند، از پهلو و پشت بر قزاقان فرود آمد. این نیرو تلفات سنگین داد و بازماندگانش به دشواری از شبه‌جزیرهٔ باریک خاور انزلی بیرون آمدند. ارفع می‌افزاید که نیروهای سرخ دوباره رشت و همهٔ گیلان را گرفتند و قزاقان تا امامزاده هاشم، بر سر راه قزوین، عقب نشستند. سپاه بریتانیا، که در قزوین گرد آمده بود، به سر درهٔ سفیدرود پیش رفت تا راه پیشروی بلشویک‌ها را ببندد و قزاقان ایرانی بتوانند خود را بازسازی کنند.\n\nغنی (ص ۹۹) می‌نویسد که هرمن نورمن، وزیر مختار تازهٔ بریتانیا در تهران، پس از این شکست به کرزن تلگراف کرد که بایسته است سپاه بریتانیا در شمال ایران راه بلشویک‌ها را از منجیل به جنوب ببندد و پرده‌ای بسازد که نیروهای ایرانی در پس آن بازسازی شوند و دوباره برای پاک کردن گیلان بکوشند. به نوشتهٔ غنی، این شکست از یک سو امیدهای سیاست دوگانهٔ مشیرالدوله، یعنی فرستادن هیئتی به مسکو در کنار فشار نظامی بر گیلان، را برباد داد و از سوی دیگر جایگاه استاروسلسکی را سست کرد."},{"title":"برکناری افسران روس و بازسازی لشکر قزاق (پاییز ۱۲۹۹)","body":"شکست غازیان پیامدی ماندگار برای لشکر قزاق داشت. حسن ارفع (ص ۱۰۳) می‌نویسد که گناه این شکست به گردن افسران روس لشکر قزاق افتاد و سفارت بریتانیا خواستار برکناری آنان شد. به نوشتهٔ ارفع، سلطان احمد شاه قاجار به ناخواست خود ناچار به پذیرش آن شد، زیرا بریتانیا تهدید کرده بود یارانه را قطع خواهد کرد. یکی از سرداران ایرانی قزاق، سردار همایون، به فرماندهی لشکر رسید و چند افسر بریتانیایی برای رایزنی در بازسازی آن نیرو به ستادش پیوستند. ارفع (ص ۱۰۶) می‌افزاید که مشیرالدوله برکناری افسران روس زیر فشار بریتانیا را «دخالتی تحمل‌ناپذیر» در کارهای ایران دانست و استعفا داد، و فتح‌الله اکبر، سپهدار اعظم رشتی و از بزرگ‌ترین زمین‌داران گیلان، جای او را گرفت. شرح این رویداد در مدخل «برکناری سرهنگ استاروسلسکی و افسران روس دیویزیون قزاق» آمده است.\n\nسیروس غنی (ص ۹۹) می‌نویسد که شکست استاروسلسکی برای وزارت خارجهٔ بریتانیا «موهبتی دوپهلو» بود: تا یک ماه پیش کسی نمی‌توانست اقتدار او را به چالش بکشد، اما شکست انزلی و عقب‌نشینی شتاب‌زده از رشت و منجیل لشکر قزاق را آشفته و نام او را لکه‌دار کرد. افسری که خاطراتش در کتاب بهار (ج ۱، برگ ۱۱۴ و ۱۱۵) آمده است، از روزهای پس از این شکست تصویری زنده به دست می‌دهد. به نوشتهٔ او، در قزوین «هیچ کس تکلیف خود را نمی‌دانست»، بریتانیایی‌ها همهٔ دروازه‌های شهر را گرفته بودند و قزاقان بی‌اجازه نمی‌توانستند به سوی تهران بروند. او می‌نویسد که روس‌ها به دستور هیئت دولت کار را واگذار کردند و رفتند، امیرتومان امیرموثق (سرلشکر محمد نخجوان) فرماندهی اردوی قزوین را یافت و بریتانیایی‌ها به منجیل رفتند تا جلوی شورشیان را بگیرند."},{"title":"کنگرهٔ باکو و هراس از یورش به تهران (شهریور تا بهمن ۱۲۹۹)","body":"در شهریور ۱۲۹۹ خورشیدی (سپتامبر ۱۹۲۰) کنگرهٔ ملل خاور در باکو برگزار شد. حسن ارفع (ص ۱۰۶) می‌نویسد که این کنگره زیر سرپرستی دولت شوروی و با حضور نمایندگان غیررسمی چپ‌گرا و ملی‌گرا از ایران، ترکیه، هند، افغانستان، کشورهای عرب و جمهوری‌های قفقاز و آسیای میانه برپا شد و بر آغاز تبلیغاتی نیرومند در خاورمیانه، به‌ویژه در ایران، پای فشرد. به نوشتهٔ ارفع، در تهران گرچه آرامشی ظاهری برقرار بود، همه حس می‌کردند که توفانی از شمال در راه است. او می‌افزاید که نیروهای به اصطلاح کمونیست ایران، که ارتش سرخ آنان را نیرومند کرده بود، نمی‌خواستند با بریتانیا آشکارا بجنگند و می‌کوشیدند از کوه‌های البرز به دشت قزوین رخنه کنند. خسرو شاکری در ایرانیکا می‌نویسد که پس از کنگرهٔ باکو کمیتهٔ مرکزی دوم حزب کمونیست ایران به رهبری حیدرخان عمواوغلی تشکیل شد و این کمیته سلطان‌زاده و پیشه‌وری، رهبران پیشین، را کنار گذاشت.\n\nهراس از یورش به پایتخت در زمستان ۱۲۹۹ به اوج رسید. سیروس غنی (ص ۱۳۱) می‌نویسد که در ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۲۱ (۲۹ دی ۱۲۹۹ خورشیدی) نورمن و ژنرال ادموند آیرونساید، فرماندهٔ سپاه بریتانیا در شمال ایران، با نمایندگان ایالات متحده، بلژیک، فرانسه و روسیهٔ پیشین دیدار کردند. به نوشتهٔ غنی، آیرونساید گفت که بنا بر آگاهی‌های او، با بیرون رفتن سپاه بریتانیا نیروهای بلشویک گیلان، که خود را «ارتش ملی ایران» می‌خواندند و نزدیک به چهارصد سرباز شوروی در میانشان بود، بی‌درنگ به سوی قزوین و تهران پیش خواهند رفت. نورمن افزود که سی هزار سرباز بلشویک دیگر نیز در باکو گرد آمده‌اند.\n\nهرمن نورمن خود در گزارشی به کرزن، که غنی (ص ۱۰۱) آن را آورده است، اوضاع را در هنگام رسیدنش به تهران چنین وصف کرد: گیلان در دست کوچک‌خان بود و پیروانش با بلشویک‌ها هم‌پیمان بودند، و اگر بلشویک‌ها به‌هنگام دست به کار می‌شدند می‌توانستند به تهران بروند و بخش بزرگی از مردم به پیشوازشان می‌آمدند. این داوری نورمن است و غنی آن را برای نشان دادن نگرانی سفارت بریتانیا آورده است."},{"title":"کودتای سوم اسفند و پیمان ایران و شوروی (اسفند ۱۲۹۹)","body":"در سوم اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، نیروی قزاق قزوین به فرماندهی میرپنج رضاخان و با همراهی سید ضیاءالدین طباطبایی، مدیر روزنامهٔ «رعد»، به تهران درآمد و دولت سپهدار را برانداخت. افسری که خاطراتش در کتاب بهار (ج ۱، برگ ۱۱۵) آمده است، حرکت آتریاد تهران از قزوین را در ۲۸ بهمن ۱۲۹۹ خورشیدی ثبت کرده است. یکی از انگیزه‌هایی که هواداران کودتا برای آن برمی‌شمردند، همین ناتوانی دولت در برابر خطر شمال بود.\n\nچند روز پس از کودتا، در ۲۶ فوریهٔ ۱۹۲۱ (۷ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی)، پیمان دوستی ایران و روسیهٔ شوروی در مسکو امضا شد. خسرو شاکری در ایرانیکا می‌نویسد که در همان روزها بریتانیا و شوروی قرارداد بازرگانی نیز بستند و مسکو، که اکنون به دوستی با تهران و لندن نیاز داشت، از پشتیبانی جمهوری گیلان دست کشید. سیروس غنی (ص ۹۱ و ۱۰۳) این گشایش را به سیاست مشیرالدوله برمی‌گرداند که مشاورالممالک را به فرستادگی ویژه به مسکو فرستاده بود. به نوشتهٔ غنی، دستور مشاورالممالک این بود که از دولت شوروی بخواهد از دخالت در کارهای داخلی ایران دست بکشد، سپاهیانش را از همهٔ خاک ایران بیرون ببرد و هرگونه پشتیبانی از شورشیان را پایان دهد. غنی (ص ۱۰۳) می‌نویسد که گشایش راه مسکو «نه تنها آغاز پایان» شورش‌های گیلان بود، بلکه پایان قرارداد ۱۹۱۹ را نیز رقم زد."},{"title":"آشتی دوباره و جمهوری دوم (بهار ۱۳۰۰)","body":"با کنار رفتن پشتیبانی آشکار مسکو، کمونیست‌های گیلان دریافتند که بی‌یاری میرزا کوچک‌خان کاری از پیش نمی‌برند. خسرو شاکری در ایرانیکا می‌نویسد که حیدرخان عمواوغلی در آوریل ۱۹۲۱ (فروردین و اردیبهشت ۱۳۰۰ خورشیدی، ۲۴۸۰ شاهنشاهی) با میرزا کوچک‌خان به توافق رسید و جمهوری شوروی ایران از نو اعلام شد. به نوشتهٔ عبدالله مستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۱)، میرزا کوچک‌خان در این هنگام سپاهی نزدیک به شش هزار تن داشت و آن را به سه بخش میان خود، احسان‌الله‌خان و خالو قربان بخش کرد و خود در رشت نشست.\n\nمستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۰) انگیزهٔ ایستادگی میرزا در برابر دولت تازه را در بدگمانی او به کودتا می‌جوید. به نوشتهٔ مستوفی، آنچه او «پیدا بودن دست انگلیس‌ها در کودتا» می‌خواند چیزی نبود که میرزا کوچک‌خان به آن رضا دهد و در برابر کابینهٔ کودتا سر تسلیم فرود آورد؛ از این رو ستیز میان جنگل و دولتی که در پی «مقتدر شدن» بود ناگزیر می‌نمود. این برداشت مستوفی است و متن آن را داوری خود نمی‌کند. هواداران کودتا، به‌وارونه، برپایی دولتی نیرومند را تنها راه نگهداری یکپارچگی کشور در برابر همین آشوب‌ها می‌دانستند."},{"title":"میانجی‌گری روتشتین (تابستان ۱۳۰۰)","body":"دولت احمد قوام، قوام‌السلطنه، که پس از سقوط سید ضیاءالدین در خرداد ۱۳۰۰ خورشیدی به کار آمد، با چند گرفتاری هم‌زمان روبه‌رو بود. مستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۱) می‌نویسد که دولت قوام‌السلطنه و به‌ویژه سردار سپه، که سرگرم کار امیر مؤید سوادکوهی در مازندران، شورش کردها در آذربایجان و قیام کلنل محمدتقی‌خان پسیان در خراسان بودند، در آغاز بسیار میل داشتند با میرزا کوچک‌خان به آشتی رفتار کنند. از این رو گروهی را که با میرزا آشنایی داشتند به گفت‌وگو با او فرستادند، اما میان آنان و میرزا توافقی پدید نیامد.\n\nبه نوشتهٔ مستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۱)، روتشتین، سفیر تازهٔ شوروی در تهران، نیز می‌خواست نخستین گام او در روابط تازهٔ ایران و شوروی میانجی‌گری میان میرزا کوچک‌خان و دولت ایران باشد تا راه بازرگانی تهران و مسکو هم گشوده شود. روتشتین در نامه‌ای مفصل به میرزا شرط‌های آشتی را چنین پیشنهاد کرد: سپاه دولت از گیلان بیرون برود؛ نیروی میرزا کوچک‌خان محدود شود، رشت را تخلیه کند و به جنگل برود؛ هزینهٔ این نیروی محدود را دولت ایران بپردازد؛ حاکمی از تهران با گروهی امنیه در رشت بنشیند و راه بازرگانی روسیه و تهران را باز کند؛ و اگر میان این حاکم و میرزا اختلافی پیش آید، حاکم، نمایندهٔ میرزا و کنسول شوروی آن را حل کنند.\n\nمستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۱) دربارهٔ این پیشنهاد داوری روشنی دارد. به گفتهٔ او، این آشتی اگر هم بسته می‌شد جز سازشی موقت نبود که کنسول بیگانه را در کار حکومت دخالت می‌داد و راهی بازرگانی برای روسیه می‌گشود. مستوفی گمان می‌برد که دولت قوام‌السلطنه، تا روشن شدن کار خراسان، از امضای این آشتی‌نامه خودداری کرده باشد، و پاسخ میرزا شاید پس از رسیدن خبر کشته شدن کلنل محمدتقی‌خان و پایان کار خراسان و رفتن سردار سپه به سوی گیلان به تهران رسیده باشد، زمانی که دیگر جایی برای «ریش‌سفیدی» روتشتین نمانده بود."},{"title":"شورش مازندران غربی و کشته شدن حیدرخان (تابستان ۱۳۰۰)","body":"گیلان در این ماه‌ها تنها کانون آشوب در شمال نبود. مستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۲) می‌نویسد که یکی از پسران محمدولی‌خان سپهسالار تنکابنی، که لقب ساعدالدوله داشت، گروهی از خان‌های مازندران غربی را گرد آورد و بر ضد دولت قوام‌السلطنه، یا به گفتهٔ مستوفی «بهتر بگوییم بر ضد سردار سپه»، قیام کرد. به نوشتهٔ مستوفی، تکیه‌گاه این خان‌ها بیشتر نیروی جنگل و به‌ویژه نیروی احسان‌الله‌خان بود که بخش لاهیجان، همسایهٔ مازندران، را در دست داشت. مستوفی می‌افزاید که سردار سپه، با آنکه گرفتار خراسان و آذربایجان بود، ناگزیر شد این دشمن نزدیک را، که بیم پیوستنش به جنگل می‌رفت، از میان بردارد و گروهی بسنده برای رویارویی با آنان فرستاد.\n\nدر درون جمهوری نیز شکاف دوباره سر باز کرد. خسرو شاکری در ایرانیکا می‌نویسد که حیدرخان عمواوغلی در زد و خوردی کشته شد. سیروس غنی (ص ۶۸) نیز می‌نویسد که پس از چند زد و خورد میان نیروهای حیدرخان و میرزا کوچک‌خان، نیروهای کمونیست شکست خوردند و حیدرخان کشته شد، اما میرزا در جنگل ماند و گاه‌به‌گاه به رشت یورش می‌برد. شاکری می‌افزاید که روتشتین جنگلیان را به سازش با دولت فشار می‌داد. با کشته شدن حیدرخان، آخرین پیوند میان جنگلیان و کمونیست‌ها گسسته شد."},{"title":"لشکرکشی سردار سپه و پایان جمهوری (مهر تا آبان ۱۳۰۰)","body":"پایان کار خراسان راه را برای فرجام گیلان گشود. عبدالله مستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۳) می‌نویسد که خبر پایان غائلهٔ خراسان در ۱۲ مهر ۱۳۰۰ (۲۴۸۰ شاهنشاهی) به تهران رسید و سردار سپه را به پایان دادن کار جنگل مصمم کرد. به نوشتهٔ مستوفی، سردار سپه پیش‌تر گروهی از نیروی ذخیرهٔ مرکزی را برای تقویت پادگان‌های گیلان فرستاده بود و این نیرو رشت را نیز گرفته بود. اکنون نیرویی بسنده به گیلان فرستاد و خود از پی آن به رشت رفت. مستوفی سخن سردار سپه را در هنگام رفتن چنین آورده است: «تا کار جنگل را خاتمه ندهم، از این سفر مراجعت نمی‌کنم.»\n\nبه نوشتهٔ مستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۳)، ورود فرماندهٔ کل قوا و وزیر جنگ به رشت در ۲۳ مهر ۱۳۰۰ (۲۴۸۰ شاهنشاهی) کار را رنگ و رویی دیگر داد و نیروهای دولتی از هر سو بر نیروی جنگل فشار آوردند. خالو قربان با سپاهیان و جنگ‌افزارش تسلیم شد و با درجهٔ سرهنگی به خدمت ارتش درآمد. احسان‌الله‌خان، که از سوی مازندران نیز زیر یورش بود، میان دو آتش گرفتار شد، نیرویش را از دست داد و به خاک روسیه گریخت. خسرو شاکری در ایرانیکا می‌نویسد که جنگلیان سرانجام در پایان اکتبر ۱۹۲۱ (آبان ۱۳۰۰ خورشیدی) از نیرویی برتر شکست خوردند. حسن ارفع (ص ۱۲۷ و ۱۲۸) نیز از پیوستن خالو قربان به ارتش با درجهٔ سرهنگی یاد می‌کند."},{"title":"فرجام میرزا کوچک‌خان","body":"میرزا کوچک‌خان تا واپسین روزها از تسلیم سر باز زد. مستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۳) می‌نویسد که میرزا، «معلوم نیست به چه امیدواری»، ایستادگی کرد و سپاه دولت او را در جنگل دنبال کرد و در هر زد و خورد از شمار یارانش کاست، تا آنکه دیگر نیرویی برایش نماند و با یک آلمانی به کوه‌های طالش پناه برد. به نوشتهٔ مستوفی، سوارانی که او را دنبال می‌کردند پیکر او و همان آلمانی را، که شب پیش از سرما جان باخته بودند، در یکی از کوه‌ها یافتند. حسن ارفع (ص ۱۲۷ و ۱۲۸) نیز می‌نویسد که میرزا کوچک‌خان در گردنه‌های کوهستانی از سرما جان باخت. مهدیقلی هدایت، مخبرالسلطنه، در «خاطرات و خطرات» (برگ ۴۴۷) از بریده شدن سر میرزا پس از مرگش یاد می‌کند.\n\nمستوفی روز یافتن پیکر را ۱۱ بهمن ۱۳۰۰ (۲۴۸۰ شاهنشاهی) آورده است، حال آنکه روایت‌های دیگر مرگ میرزا را در آذر ۱۳۰۰ خورشیدی می‌دانند."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سیروس غنی (ص ۶۸) بر این باور است که جمهوری گیلان بیش از آنکه زادهٔ نهضت جنگل باشد، طرحی از سوی مسکو و کمونیست‌های قفقاز بود. به نوشتهٔ او، پس از اعلام جمهوری آشکار شد که مسکو با همکاری کمونیست‌های قفقاز و آذربایجان شوروی پشتیبان همهٔ عملیات بوده و احتمالاً دستیاران میرزا کوچک‌خان را خود برگزیده بود. غنی (ص ۹۱) برای این داوری به اسنادی تکیه می‌کند که قزاقان در پیشروی به رشت از افسران بلشویک به دست آوردند.\n\nخسرو شاکری در ایرانیکا تاریخ جمهوری را داستان ستیز دو راه می‌داند: راه ملی که میرزا کوچک‌خان و دستهٔ «ملی‌انقلابی» حزب کمونیست نماینده‌اش بودند، و راه کمونیستی تندرو که احسان‌الله‌خان و دستهٔ «کمونیست ناب» پی می‌گرفتند. به روایت شاکری، دستهٔ نخست بر این باور بود که «ایران برای کمونیسم آماده نیست». شاکری می‌افزاید که شوروی‌ها بعدها رضاخان را «نمایندهٔ بورژوازی ملی» خواندند؛ برچسبی که نشان می‌دهد مسکو پس از پیمان ۱۹۲۱ دولت مرکزی ایران را شریکی پذیرفتنی می‌دانست.\n\nعبدالله مستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۳) میان شخص میرزا کوچک‌خان و سرانجام کار او جدایی می‌گذارد. به نوشتهٔ او، میرزا «مرد مسلمان متنسک بی‌آزاری» بود که در انقلاب‌های چندسالهٔ گیلان، با جلوگیری از دست‌اندازی سپاه روس و انگلیس، خدمت‌های ارزنده‌ای به مردم ولایتش کرد. اما مستوفی دربارهٔ ایستادگی پایانی او می‌نویسد که «معلوم نیست به چه امیدواری» در برابر سپاه دولت پایداری کرد.\n\nحسن ارفع، که خود در نبرد با ارتش سرخ در مازندران زخمی شد، جمهوری گیلان را بخشی از خطر بزرگ‌تری می‌بیند که از شمال کشور را تهدید می‌کرد. او (ص ۱۰۳) گناه شکست غازیان را از زبان دیگران بر گردن افسران روس می‌گذارد و (ص ۱۲۷ و ۱۲۸) پایان کار جنگل را با یکپارچه شدن نیروهای نظامی کشور در یک ارتش پیوند می‌دهد. افسری که خاطراتش در کتاب بهار آمده است نیز بر این نکته انگشت می‌گذارد که سرتیپ رضاخان در نخستین لشکرکشی ۱۲۹۹ فرماندهی پیادهٔ آتریاد تهران را داشت؛ یعنی کسی که یک سال بعد کار جنگل را به پایان رساند، در نخستین نبردهای این ماجرا نیز حاضر بود.\n\nسفارت بریتانیا در تهران جمهوری گیلان را از دریچهٔ قرارداد ۱۹۱۹ و هراس از بلشویسم می‌نگریست. سیروس غنی (ص ۱۰۱ و ۱۰۳) نشان می‌دهد که هرمن نورمن، برخلاف کرزن، خطر درونی را جدی‌تر از خطر بیرونی می‌دید و دریافته بود که جنبش‌های آذربایجان و گیلان بیش از هر چیز شورشی بر ضد طبقهٔ زمین‌دار بودند که وثوق‌الدوله و بریتانیا پشتیبانشان بودند. این داوری نورمن است و غنی آن را برای نشان دادن دگرگونی نگاه سفارت آورده است."}],"aftermath":"مهم‌ترین پیامد سیاسی ماجرای گیلان پیمان دوستی ایران و شوروی در اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی بود. به روایت خسرو شاکری، مسکو پس از این پیمان و قرارداد بازرگانی با بریتانیا پشتیبانی از جمهوری گیلان را کنار گذاشت و فرستاده‌اش روتشتین جنگلیان را به سازش با دولت تهران فشار داد. سیروس غنی (ص ۱۰۳) گشایش راه مسکو را «آغاز پایان» شورش‌های گیلان و پایان قرارداد ۱۹۱۹ می‌داند.\n\nشکست غازیان در شهریور ۱۲۹۹ به برکناری افسران روس و سپرده شدن لشکر قزاق به فرماندهان ایرانی انجامید. حسن ارفع (ص ۱۰۳) این زنجیره را به روشنی وصف می‌کند. همین لشکر بازسازی‌شده چند ماه بعد، به فرماندهی میرپنج رضاخان، کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی را انجام داد. محمدتقی بهار، به روایتی که در مدخل «نهضت جنگل در گیلان» آمده است، گفت‌وگوهای بریتانیا با گروهی از ایرانیان دربارهٔ خطر شمال را از زمینه‌های کودتا می‌شمارد؛ این برداشت از آنِ بهار است.\n\nپایان جمهوری گیلان نخستین آزمون بزرگ ارتشی بود که سردار سپه از یکپارچه کردن قزاقان، ژاندارم‌ها و دیگر نیروها پدید می‌آورد. حسن ارفع (ص ۱۲۷ و ۱۲۸) فرمان یکپارچگی ارتش و پایان کار جنگل را در کنار هم می‌آورد. عبدالله مستوفی (ج ۳، برگ ۳۷۳) نیز نشان می‌دهد که سردار سپه، پس از پایان کار خراسان، خود به رشت رفت و تا پایان کار جنگل بازنگشت. در سال‌های پس از آن، دولت مرکزی با همین ارتش شورش‌های دیگر کرانه‌های کشور را نیز فرونشاند.\n\nخالو قربان با درجهٔ سرهنگی به ارتش پیوست. احسان‌الله‌خان دوستدار به روسیه گریخت. حیدرخان عمواوغلی در زد و خوردهای درونی جمهوری کشته شد. میرزا کوچک‌خان در کوه‌های طالش از سرما جان باخت. سرنوشت این چهار تن، که هر یک راهی جدا برگزیدند، خود نشانهٔ پراکندگی جنبشی است که با یک نام آغاز شد و با چند نام پایان یافت.\n\nجمهوری گیلان در تاریخ‌نگاری ایران همواره جایگاهی بحث‌برانگیز داشته است. نویسندگان هوادار دولت مرکزی آن را نمونهٔ خطر جدایی‌خواهی و دخالت بیگانه دانسته‌اند. نویسندگان چپ آن را نخستین آزمون انقلاب اجتماعی در ایران خوانده‌اند. پژوهشگرانی چون خسرو شاکری کوشیده‌اند میان نقش میرزا کوچک‌خان، نقش کمونیست‌های ایرانی و نقش سیاست شوروی جدایی بگذارند. این مدخل هر داوری را به نام گوینده‌اش آورده است."},{"id":"staroselsky-dismissal-1299","title":"برکناری سرهنگ استاروسلسکی و افسران روس دیویزیون قزاق","date":{"solarYear":1299,"solarMonth":8,"solarDay":4,"gregorianYear":1920,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":26},"endDate":{"solarYear":1299,"solarMonth":8,"solarDay":15,"gregorianYear":1920,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":6},"tier":"secondary","category":"political","summary":"سرهنگ وسوولود استاروسلسکی، افسر روس و آخرین فرماندهٔ روس دیویزیون قزاق ایران، در ۴ آبان ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) به فرمان سلطان احمد شاه قاجار برکنار شد. همهٔ افسران روس دیویزیون نیز با او کنار رفتند. این برکناری را هرمن نورمن، وزیرمختار بریتانیا، و ژنرال ادموند آیرونساید، فرماندهٔ نیروی بریتانیا در شمال ایران، پس از شکست قزاق‌ها در گیلان از سلطان احمد شاه قاجار خواستند. میرزا حسن‌خان مشیرالدوله پیرنیا، رئیس‌الوزرا، با پذیرفتن فرماندهی افسران انگلیسی بر قزاق‌ها مخالف بود و استعفا داد و فتح‌الله‌خان اکبر سپهدار رشتی جای او را گرفت. سلطان احمد شاه قاجار سردار همایون را به فرماندهی دیویزیون گماشت و سرهنگ دوم هنری اسمایت، افسر بریتانیایی، اختیار واقعی آن را در دست گرفت. برکناری استاروسلسکی نفوذ روسیه را در تنها نیروی منظم ایران پس از نیم قرن پایان داد و راه را برای برآمدن میرپنج رضاخان، فرماندهٔ آتریاد همدان، در کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ گشود.","citations":[{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۱۳، ۴۱، ۴۸، ۷۵ تا ۷۶، ۹۷ تا ۹۹، ۱۰۹ تا ۱۱۴، ۱۲۰ تا ۱۲۲، ۱۴۰ و ۱۴۶","text":"غنی بر پایهٔ اسناد بریتانیایی برآمدن استاروسلسکی، ایستادگی او در برابر قرارداد ۱۹۱۹، شکست گیلان، برکناری او، خروجش از ایران و جانشینی سردار همایون را روایت می‌کند."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۷۳، ۸۹ تا ۹۱ و ۱۰۲","text":"ارفع گسترش بریگاد قزاق به لشکر، نقش استاروسلسکی و برکناری افسران روس پس از شکست گیلان را روایت می‌کند."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، برگ ۱۰۷ تا ۱۱۰","text":"بهار یادداشت‌های سرهنگ قهرمانی را دربارهٔ کودتای قزاقخانه در بهمن ۱۲۹۶ نقل می‌کند."}],"personIds":["hassan-pirnia","ahmad-person","sepehdar"],"personDeeds":{"hassan-pirnia":"فرماندهی افسران انگلیسی بر قزاق‌ها را نپذیرفت و از ریاست‌وزرایی استعفا داد.","ahmad-person":"در ۴ آبان ۱۲۹۹ استاروسلسکی و افسران روس را برکنار کرد.","sepehdar":"پس از استعفای مشیرالدوله رئیس‌الوزرا شد."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["برکناری استاروسلسکی","افسران روس قزاق"],"context":"به نوشتهٔ غنی، ناصرالدین شاه قاجار در سفر دوم خود به اروپا در ۱۲۵۷ خورشیدی رژهٔ قزاق‌ها را در روسیه دید و از تزار خواست که نیرویی همانند آن در ایران پدید آید. روس‌ها در ۱۲۵۸ خورشیدی (۲۴۳۸ شاهنشاهی) بر پایهٔ موافقت‌نامه‌ای چهل‌ساله بریگاد قزاق را با سربازان ایرانی و فرماندهان روس بنیاد نهادند. غنی شمار افراد دیویزیون را در ۱۲۹۵ خورشیدی ۷۸۶۶ تن می‌نویسد. سرلشکر حسن ارفع در خاطرات خود، «زیر فرمان پنج پادشاه»، می‌نویسد که روس‌ها در جنگ جهانی نخست بریگاد را به دیویزیون گسترش دادند و شمار افسران و درجه‌داران روس و توپ‌ها و مسلسل‌های آن را افزودند.\n\nپس از انقلاب فوریهٔ ۱۹۱۷ روسیه، دولت موقت آلکساندر کرنسکی بارون مایدل، فرماندهٔ تزاری دیویزیون، را فراخواند و سرهنگ کلرژه را به جای او فرستاد. سیروس غنی، تاریخ‌نگار، در «ایران و برآمدن رضاشاه» می‌نویسد که کلرژه در تفلیس با استاروسلسکی، همکار پیشین خود، دیدار کرد. استاروسلسکی پیش‌تر در یک هنگ تاتار خدمت کرده بود و آن هنگ تازه منحل شده بود. کلرژه معاونت دیویزیون را به او پیشنهاد کرد و او را با خود به تهران برد. به نوشتهٔ غنی، استاروسلسکی، به انگیزهٔ شخصی یا مسلکی، کلرژه را به هواداری از بلشویک‌ها متهم کرد و از سلطان احمد شاه قاجار برکناری او را خواست. پادشاه دخالت نکرد و استاروسلسکی به افسران ارشد ایرانی روی آورد. ارفع می‌نویسد که کلرژه به افسران ایرانی می‌گفت که در کشور خود هستند و دیویزیون از آنِ ایران است و کار مربیان روس تنها آموزش دادن و بازگشتن به روسیه است. به نوشتهٔ ارفع، همین سخنان افسران روس را ناخشنود کرد.\n\nملک‌الشعرای بهار در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی» یادداشت‌های سرهنگ قهرمانی، از افسران قزاق، را آورده است. به روایت قهرمانی، سرهنگ فیلارتوف، فرماندهٔ روس آتریاد همدان و دوست نزدیک استاروسلسکی، رضاخان را که فرماندهٔ گردان پیادهٔ آتریاد بود، به همکاری خواند. گردان پیادهٔ آتریاد همدان در ۲۸ بهمن ۱۲۹۶ (۲۸ دلو؛ ) قزاقخانه را گرفت و کلرژه ناچار استعفای خود را نوشت و استاروسلسکی را جانشین خود کرد. قهرمانی می‌نویسد که فیلارتوف موضوع را به سفارت بریتانیا خبر داده بود و نمایندگانی از سفارت به قزاقخانه آمده بودند. روایت قهرمانی دربارهٔ تردید رضاخان در آن روز داوری شخصی خود او و فیلارتوف است و با گزارش ارفع، که رضاخان را اجراکنندهٔ مؤدب این کار می‌داند، ناسازگار است. ارفع می‌نویسد که رضاخان پس از این کار به سرتیپی رسید و فرماندهی هنگ پیادهٔ گارد قزاق را گرفت. به نوشتهٔ ارفع، استاروسلسکی بعدها رضاخان را، که افسران ایرانی را گرد خود آورده بود و از وضع کشور با آنان سخن می‌گفت، از فرماندهی هنگ برداشت.\n\nغنی می‌نویسد که استاروسلسکی تنها از سلطان احمد شاه قاجار فرمان می‌برد و به نیرومندترین چهرهٔ نظامی پایتخت بدل شد. سر پرسی کاکس، وزیرمختار بریتانیا، در دی ۱۲۹۷ گزارش داد که استاروسلسکی، که بر پادشاه نفوذ فراوان دارد، «بر ضد ما و وثوق‌الدوله» تحریک می‌کند. به نوشتهٔ غنی، سلطان احمد شاه قاجار پیش از سفر اروپا در ۱۲۹۸ به استاروسلسکی دستور داده بود که در غیاب او از هیچ فرمان دولت پیروی نکند. استاروسلسکی نیز از فرمان میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله، رئیس‌الوزرا، سر باز زد. بریتانیا در آذر ۱۲۹۸ ژنرال ویلیام دیکسن را با هیئتی هفت‌نفره به تهران فرستاد تا قزاق‌ها، ژاندارمری، پلیس جنوب و دیگر واحدها را در ارتشی یکپارچه ادغام کند. استاروسلسکی ادغام دیویزیون را نپذیرفت و گفت که بی تأیید دولت روسیهٔ سفید در تبعید، به ریاست سرگئی سازانوف در پاریس، نمی‌تواند منافع روسیه را به خطر اندازد. غنی می‌افزاید که همین ایستادگی آشکار در برابر دیکسن برای استاروسلسکی در میان مخالفان وثوق‌الدوله و قرارداد ۱۹۱۹ محبوبیتی پدید آورد. وثوق‌الدوله در آغاز ۱۲۹۹ کوشید او را برکنار کند، اما سلطان احمد شاه قاجار، که قزاق‌ها را پاسدار جان خود می‌دانست، نپذیرفت.","whatHappened":[{"title":"شکست گیلان","body":"نورمن در ۲۷ خرداد ۱۲۹۹ (۱۷ ژوئن ۱۹۲۰) گزارش داد که استاروسلسکی با افسران بلشویک ارتش شوروی «در ارتباط» است و به افسران روس خود می‌گوید: «سرانجام همهٔ ما روسیم». سلطان احمد شاه قاجار به نورمن گفت که اگر یکی از افسران روس به بلشویک‌ها بپیوندد، همه را برکنار می‌کند، اما تا وفادار بمانند، کاری نخواهد کرد. پس از روی کار آمدن مشیرالدوله در تیر ۱۲۹۹، قزاق‌ها به فرماندهی استاروسلسکی به سوی گیلان پیش رفتند، منجیل را بازپس گرفتند و در نیمهٔ مرداد رشت را گرفتند. غنی می‌نویسد که استاروسلسکی پیروزی خود را بیش از اندازه جدی گرفت و به انزلی تاخت. قزاق‌ها در ۳ شهریور ۱۲۹۹ (۲۵ اوت ۱۹۲۰) در هشت مایلی انزلی با تلفات سنگین عقب رانده شدند و استاروسلسکی ناچار رشت را تخلیه کرد. نورمن در مرداد به جورج کرزن، وزیر خارجهٔ بریتانیا، نوشته بود که دولت ایران قزاق‌ها را تنها نیروی منظم و یگانه سد در برابر شورشیان می‌داند و برکناری افسران روس ممکن است دیویزیون را از هم بپاشد.","quotes":[{"original":"سرهنگ کلرژه ناچار استعفای خود را نوشت و سرهنگ ستاروسلسکی را به جای خود معین کرد.","speaker":"سرهنگ قهرمانی","speakerTitle":"افسر دیویزیون قزاق، به نقل ملک‌الشعرای بهار","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد اول","workType":"یادداشت‌های شاهد عینی در کتاب تاریخ","page":"ج ۱، ص ۱۰۹","date":"رویداد ۲۸ بهمن ۱۲۹۶ خورشیدی","context":"قهرمانی کودتای درون قزاقخانه را روایت می‌کند که استاروسلسکی را به فرماندهی دیویزیون رساند."},{"original":"In reality, Clergé was telling the Iranians that they were in their own country, that the Cossack division belonged to Iran, and that the duty of the Russian instructors was only to train them and afterwards to return to Russia.","translation":"در واقع، کلرژه به ایرانیان می‌گفت که در کشور خودشان هستند، دیویزیون قزاق از آنِ ایران است و وظیفهٔ مربیان روس تنها آموزش دادن آنان و سپس بازگشتن به روسیه است.","speaker":"سرلشکر حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ژاندارمری","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۹۰","date":"۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی، سال نشر)","context":"ارفع اتهام بلشویک بودن را که استاروسلسکی به کلرژه زده بود، نادرست می‌داند."},{"original":"Before leaving for Europe the Shah had instructed Starosselsky 'to refuse obedience to any order given to him by the Persian Government during the Shah's absence... and if the Persian Government tried to compel him to obey he was to resist by force'.","translation":"احمد شاه قاجار پیش از رفتن به اروپا به استاروسلسکی دستور داده بود که \"در غیاب احمد شاه قاجار از هر فرمانی که دولت ایران به او بدهد، سر باز زند... و اگر دولت ایران بکوشد او را به فرمانبرداری وادارد، با زور ایستادگی کند\".","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پژوهشگر دورهٔ پهلوی","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ اسناد بریتانیایی","page":"ص ۷۵","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی، سال نشر)","context":"غنی بر پایهٔ گزارش‌های بریتانیایی توضیح می‌دهد که چرا استاروسلسکی از وثوق‌الدوله فرمان نمی‌برد. واژهٔ «شاه» از متن غنی است و به سلطان احمد شاه قاجار اشاره دارد."},{"original":"The wretched man was up against it. He wriggled in his chair like an eel at the end of a line... he said that his head would be chopped off if he went to the Shah and asked for his dismissal.","translation":"مرد بیچاره در تنگنا بود. مانند مارماهی‌ای بر سر قلاب روی صندلی‌اش به خود می‌پیچید... گفت که اگر نزد احمد شاه قاجار برود و برکناری او را بخواهد، سرش را خواهند برید.","speaker":"ژنرال ادموند آیرونساید","speakerTitle":"فرماندهٔ نیروی بریتانیا در شمال ایران","work":"یادداشت‌های روزانهٔ آیرونساید (به نقل سیروس غنی، ایران و برآمدن رضاشاه)","workType":"یادداشت روزانه","page":"ص ۱۱۲ تا ۱۱۳","date":"۳ آبان ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۵ اکتبر ۱۹۲۰)","context":"آیرونساید دیدار خود و نورمن را با مشیرالدوله وصف می‌کند. غنی داوری تحقیرآمیز آیرونساید را دربارهٔ دیگران «ناروا» می‌خواند و از مشیرالدوله به عنوان سیاستمداری اصولی دفاع می‌کند."},{"original":"It would have a bad effect on public opinion. Everyone would believe Great Britain was putting the Anglo-Persian Agreement in force without consent of Medjliss and trying to possess Persia...","translation":"این کار بر افکار عمومی اثری بد می‌گذارد. همه باور خواهند کرد که بریتانیای کبیر قرارداد ایران و انگلیس را بی‌رضایت مجلس به اجرا گذاشته و می‌کوشد ایران را تصاحب کند...","speaker":"میرزا حسن‌خان مشیرالدوله پیرنیا","speakerTitle":"رئیس‌الوزرای ایران","work":"گزارش نورمن به کرزن (به نقل سیروس غنی، ایران و برآمدن رضاشاه)","workType":"سخن نقل‌شده در تلگراف دیپلماتیک","page":"ص ۱۱۳","date":"آبان ۱۲۹۹ خورشیدی (اکتبر ۱۹۲۰)","context":"سلطان احمد شاه قاجار نگرانی مشیرالدوله را دربارهٔ برکناری یکبارهٔ افسران روس برای نورمن بازگو کرد."},{"original":"It must be remembered that Starosselsky is before all else a Russian and considers himself the guardian of Russian interests in Northern Persia although he has been fighting against the Bolsheviks.","translation":"باید به یاد داشت که استاروسلسکی پیش از هر چیز روس است و خود را پاسدار منافع روسیه در شمال ایران می‌داند، هرچند با بلشویک‌ها جنگیده است.","speaker":"وزارت جنگ بریتانیا","speakerTitle":"یادداشت رسمی به ژنرال هالدین، فرماندهٔ نیروهای بریتانیا در بین‌النهرین","work":"یادداشت وزارت جنگ (به نقل سیروس غنی، ایران و برآمدن رضاشاه)","workType":"دستورالعمل نظامی","page":"برگ ۱۰۹ تا ۱۱۰","date":"مهر ۱۲۹۹ خورشیدی (پاییز ۱۹۲۰)","context":"وزارت جنگ دست آیرونساید را در کار با استاروسلسکی باز گذاشت، اما به او دربارهٔ وفاداری‌های استاروسلسکی هشدار داد."},{"original":"I find some difficulty in forming or expressing an opinion on a situation in which there appears to have been a complete volte face in Persian policy, and in which I am again presented in this case without the slightest warning with a fait accompli.","translation":"در شکل دادن یا بیان نظری دربارهٔ وضعی دشواری دارم که در آن گویا سیاست ایران یکسره چرخیده است و باز بی‌کمترین هشداری با کاری انجام‌شده روبه‌رو شده‌ام.","speaker":"جورج کرزن","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ بریتانیا","work":"تلگراف به نورمن (به نقل سیروس غنی، ایران و برآمدن رضاشاه)","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"ص ۱۲۲","date":"۷ آبان ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۹ اکتبر ۱۹۲۰)","context":"کرزن به خبر برکناری استاروسلسکی و استعفای مشیرالدوله واکنش نشان داد."}]},{"title":"ورود آیرونساید","body":"آیرونساید در ۹ مهر ۱۲۹۹ (۱ اکتبر ۱۹۲۰) فرماندهی نیروی بریتانیا در شمال ایران را بر عهده گرفت. به نوشتهٔ غنی، نورمن به او گفت که بیشتر پول‌هایی که به قزاق‌ها داده شده بود، به جیب استاروسلسکی و پادشاه رفته است. آیرونساید زمینهٔ برکناری استاروسلسکی را فراهم کرد. او به افسران بریتانیایی در منجیل دستور داد که در عقب‌نشینی به استاروسلسکی کمک نکنند، زیرا به نوشتهٔ خود او، اگر استاروسلسکی کار را خراب کند، برکنار کردنش آسان‌تر می‌شود. قزاق‌ها اندکی بعد رشت را برای بار دوم تخلیه کردند. نورمن در ۳ آبان ۱۲۹۹ (۲۵ اکتبر) به کرزن گزارش داد که این عقب‌نشینی بی‌دلیل نظامی بوده است. او استاروسلسکی را «افسری ناشایست و با دلیری‌ای مشکوک» خواند که بخش بزرگی از پول‌ها را برداشته بود."},{"title":"اولتیماتوم به مشیرالدوله","body":"نورمن و آیرونساید در همان روز از مشیرالدوله خواستند که استاروسلسکی را برکنار کند و افسری ایرانی را با دستیاران بریتانیایی به فرماندهی دیویزیون بگمارد. به گزارش نورمن، مشیرالدوله پذیرفت که زمان برکناری فرارسیده است، اما با گماشتن افسران بریتانیایی مخالفت کرد، زیرا آن را مایهٔ تضعیف دولت می‌دانست. مشیرالدوله پیشنهاد کرد که افسری روس از درون دیویزیون یا افسری از کشوری بی‌طرف فرمانده شود. نورمن هر دو پیشنهاد را رد کرد و مشیرالدوله گفت که اگر نورمن پافشاری کند، استعفا می‌دهد. غنی توضیح می‌دهد که پذیرفتن افسران بریتانیایی بر رأس قزاق‌ها به معنای پذیرفتن ضمنی بند نظامی قرارداد ۱۹۱۹ بود. مشیرالدوله نمی‌خواست پیش از رأی مجلس هیچ بخشی از آن قرارداد را اجرا کند. به گزارش نورمن، مشیرالدوله بیم داشت که مردم گمان کنند بریتانیا قرارداد را بی‌رضایت مجلس به اجرا گذاشته است و هواداری از بلشویسم دوباره بالا بگیرد."},{"title":"تصمیم سلطان احمد شاه قاجار","body":"نورمن روز بعد به دیدار سلطان احمد شاه قاجار رفت و افسران روس را به «بی‌کفایتی، فساد و تبلیغ ضدانگلیسی» متهم کرد. به نوشتهٔ غنی، نورمن تهدید کرد که اگر استاروسلسکی بماند، کمک مالی بریتانیا قطع می‌شود و سپاه بریتانیا از ایران بیرون می‌رود. این دو تهدید پادشاه را به پذیرش واداشت. سلطان احمد شاه قاجار پرسید که اگر مشیرالدوله استعفا دهد، چه کسی را برای ریاست وزرا پیشنهاد می‌کند و نورمن نام سپهدار رشتی را برد. پادشاه در ۴ آبان ۱۲۹۹ (۲۶ اکتبر) به مشیرالدوله گفت که برکناری استاروسلسکی را مصمم است. مشیرالدوله پاسخ داد که در این صورت چاره‌ای جز استعفا ندارد. پادشاه سپهدار را به تشکیل دولت فراخواند. ارفع نیز می‌نویسد که سلطان احمد شاه قاجار «برخلاف میل خود» برکناری را پذیرفت، زیرا بریتانیا به قطع کمک مالی تهدید کرده بود.\n\nغنی بر پایهٔ گزارش‌های نورمن می‌نویسد که سلطان احمد شاه قاجار پس از این تصمیم خواست مقرری ماهانهٔ پانزده هزار تومانی او از سر گرفته شود و اجازهٔ سفر به اروپا یابد. پادشاه همچنین با خواست نورمن برای پس گرفتن پول‌ها از استاروسلسکی مخالفت کرد. به گفتهٔ او، چنین درخواستی از کسی که خدمات ارزنده‌ای به ایران کرده بود، «ناسپاسی» شمرده می‌شد. نورمن در گزارش خود ادعا کرد که پادشاه از پول‌های استاروسلسکی سهم برده است. این ادعا از آنِ نورمن است و غنی آن را از گزارش او نقل می‌کند."},{"title":"خروج استاروسلسکی","body":"استاروسلسکی، برخلاف خواست سفارت بریتانیا، در ۷ آبان ۱۲۹۹ (۲۹ اکتبر) به تهران آمد تا با سلطان احمد شاه قاجار خداحافظی کند. غنی گمان می‌برد که او امید داشت پادشاه را به بازگرداندن خود قانع کند. نورمن بیم داشت که او قزاق‌های تهران را به شورش وادارد و از پادشاه خواست که او را به قزوین بازگرداند. با میانجی‌گری وزیرمختار پیشین روسیهٔ تزاری، که پس از انقلاب در تهران مانده بود، استاروسلسکی همان شب به قزوین بازگشت. سفارت بریتانیا نیز ضمانت‌نامه‌ای کتبی به او داد که او و خانواده‌اش آزادانه از راه بین‌النهرین به پاریس بروند. به گفتهٔ وزیرمختار تزاری، استاروسلسکی بیم داشت که نورمن او را به قتل برساند. استاروسلسکی در ۱۵ آبان ۱۲۹۹ (۶ نوامبر ۱۹۲۰) ایران را ترک کرد. به نوشتهٔ غنی، او پس از مدتی کوتاه در پاریس به ایالات متحده رفت و هیچ یادداشت یا خاطره‌ای از خود به جا نگذاشت."},{"title":"جانشینی سردار همایون","body":"نورمن به سلطان احمد شاه قاجار پیشنهاد کرده بود که عموی خود، نصرت‌السلطنه، را به فرماندهی قزاق‌ها بگمارد. پادشاه، به نوشتهٔ غنی، سردار همایون (قاسم‌خان والی) را برگزید که درباری کم‌شناخته و بی‌تجربهٔ جنگی بود و تنها همراهان تشریفاتی پادشاه را فرماندهی کرده بود. سردار همایون در نخستین دیدار به آیرونساید گفت که «سرباز نیست». آیرونساید و نورمن اختیار فرماندهی را با رضایت ضمنی پادشاه و رئیس‌الوزرا به سرهنگ دوم اسمایت سپردند. غنی می‌افزاید که آیرونساید در این کار ژنرال دیکسن را یکسره نادیده گرفت."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سیروس غنی برکناری استاروسلسکی را حلقه‌ای از نقشهٔ آیرونساید می‌داند. به داوری او، نورمن مشیرالدوله را، که سیاستمداری «اصولی» بود و «به کشورش خوب خدمت کرد»، قربانی کرد. غنی دربارهٔ اتهام اختلاس داوری قطعی نمی‌کند. او از یک سو گزارش اسمایت را می‌آورد که شمار قزاق‌های اردوی قزوین را سه هزار تن و شمار ثبت‌شده در دفتر استاروسلسکی را ۴۵۰۰ تن یافته بود. از سوی دیگر، گزارش جان کالدول، وزیرمختار آمریکا، را نقل می‌کند که می‌نوشت باور نمی‌کند مردی با منش مشیرالدوله در کاری نادرست همراهی کند و افزود که اتهام هرگز ثابت نشده است.\n\nسرلشکر حسن ارفع، که خود در ژاندارمری خدمت می‌کرد، استاروسلسکی را دسیسه‌گر می‌داند. به روایت او، استاروسلسکی به ارفع پیشنهاد کرده بود که به قزاق‌ها بپیوندد، اما ارفع ژاندارمری را به عنوان «نیرویی ملی» برگزید. ارفع شکست گیلان را مایهٔ برکناری افسران روس می‌شمارد.\n\nهرمن نورمن و آیرونساید استاروسلسکی را افسری ناشایست، فاسد و دشمن بریتانیا می‌دانستند. وزارت جنگ بریتانیا در دستورالعمل خود به آیرونساید یادآوری کرد که استاروسلسکی «پیش از هر چیز روس است» و خود را پاسدار منافع روسیه در شمال ایران می‌داند.\n\nجورج کرزن با برکناری استاروسلسکی و استعفای مشیرالدوله غافلگیر شد و از «چرخش کامل» سیاست ایران شکایت کرد. او مسئولیت پیامدها را بر دوش نورمن و آیرونساید گذاشت."}],"aftermath":"برکناری استاروسلسکی پایان سلطهٔ روسیه بر دیویزیون قزاق بود که از دورهٔ ناصرالدین شاه قاجار برقرار مانده بود. به نوشتهٔ غنی، آیرونساید به زودی دریافت که دیویزیون به فرماندهی ایرانی توانا نیاز دارد. او در ۱۷ آذر ۱۲۹۹ (۸ دسامبر ۱۹۲۰) به وزارت جنگ نوشت که افسری ایرانی و کاردان باید فرماندهی قزاق‌ها را بر عهده گیرد. جست‌وجوی او برای چنین افسری به میرپنج رضاخان رسید که در ۳ اسفند ۱۲۹۹ با قزاق‌های همدان و قزوین به تهران آمد. سپهدار رشتی نیز نتوانست مجلس را برای تصویب قرارداد ۱۹۱۹ گرد آورد. نورمن می‌پنداشت که برکناری استاروسلسکی اجرای قرارداد را آسان‌تر می‌کند، اما به نوشتهٔ غنی، این امید «به‌سختی» بر باد رفت."},{"id":"khazal-and-simko","title":"آغاز ناآرامی خزعل و سیمیتقو","date":{"solarYear":1297,"gregorianYear":1918,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1299,"gregorianYear":1921,"circa":true},"tier":"secondary","category":"tribal","summary":"در سال‌های پایانی جنگ جهانی نخست و سال‌های پس از آن، دو کانون نیرومند در دو سوی مرزهای غربی ایران از فرمان دولت مرکزی بیرون ماندند. در شمال‌غرب، اسماعیل آقا سیمیتقو، رئیس طایفهٔ شکاک کرد، از حدود ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) بخش بزرگی از غرب دریاچهٔ ارومیه را در دست گرفت، سپاهیان دولتی را چند بار شکست داد و در قلعهٔ چهریق دستگاهی فرمانروایانه برپا کرد. در جنوب‌غرب، شیخ خزعل بن جابر، شیخ محمره (خرمشهر امروز) با لقب سردار اقدس، از ۱۲۷۶ خورشیدی بر عشایر عرب خوزستان فرمان می‌راند. او با پشتوانهٔ تعهدهای نوشتهٔ بریتانیا، درآمد گمرک محمره و پیوند با شرکت نفت انگلیس و ایران، سرزمینی را که نامش را «عربستان» گذاشته بودند کمابیش جدا از تهران اداره می‌کرد و از ۱۲۹۲ خورشیدی مالیاتی به خزانهٔ دولت نپرداخته بود.\n\nاین دو کانون، در کنار ایلات بختیاری، قشقایی و لر، از سخت‌ترین مانع‌های یکپارچگی کشور در دورهٔ احمد شاه قاجار بودند. پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، سردار سپه رضاخان، وزیر جنگ و سپس رئیس‌الوزرا، ارتش یکپارچه‌ای را که از ادغام قزاقان و ژاندارم‌ها پدید آورده بود به سوی این دو کانون فرستاد. لشکرکشی آذربایجان در تیر و مرداد ۱۳۰۱ خورشیدی (۲۴۸۱ شاهنشاهی) با نبرد شکریازی و گرفتن چهریق به فرار سیمیتقو به خاک ترکیه انجامید. کار خزعل در پاییز ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی) به اوج رسید. شیخ با «کمیتهٔ قیام سعادت» و به نام دفاع از قانون اساسی و بازگشت احمد شاه به ایستادگی برخاست، اما در برابر پیشروی سه‌سویهٔ ارتش و سفر سردار سپه به جنوب، پیش از هر نبرد بزرگی تسلیم شد. سردار سپه در ۱۵ آذر ۱۳۰۳ در اهواز او را به حضور پذیرفت و بخشید، و نیروهای دولتی در فروردین ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی) شیخ را از کشتی‌اش برگرفتند و به تهران فرستادند.\n\nتاریخ‌نگاران پهلوی‌گرا و بسیاری از تاریخ‌نگاران پسین، از جمله سیروس غنی و سرلشکر حسن ارفع، این دو لشکرکشی را گام‌های بنیادین در بازگرداندن یکپارچگی ارضی ایران و پایان دادن به نفوذ بیگانه در مرزها دانسته‌اند. نویسندگانی چون محمدتقی بهار و عبدالله مستوفی، با آنکه نتیجهٔ کار را می‌ستودند، در اندازهٔ دشواری این پیروزی‌ها و در بهره‌برداری سیاسی سردار سپه از آن‌ها تردید روا داشته‌اند.","citations":[{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۲۴۲، ۲۵۷ تا ۲۶۰، ۲۶۷، ۲۶۸ و ۳۳۳ تا ۳۴۷","text":"غنی دربارهٔ نقشهٔ قدرت‌های ایلی، پیشینهٔ خزعل و تعهدهای بریتانیا، لشکرکشی آذربایجان، کمین شلیل، کمیتهٔ قیام سعادت، اختلاف درونی سیاست بریتانیا، دیدار اهواز و سرنوشت خزعل."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۱۱۹ تا ۱۴۱ و ۱۶۸","text":"ارفع دربارهٔ شکست‌های ژاندارمری، شورش لاهوتی، لشکرکشی جهانبانی، نبرد شکریازی، چهریق و پشتیبانی شرکت نفت از خزعل."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، برگ ۲۱۰، ۲۱۱ و ۳۱۱ تا ۳۱۴","text":"بهار دربارهٔ ستون لوندبرگ، کشته شدن سردار عشایر، استعفای مصدق، گرفتن چهریق، گزارش جهانبانی و خطابهٔ وزیر جنگ."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، برگ ۳۷۴، ۴۷۹، ۴۸۹، ۵۲۴ تا ۵۳۲، ۶۴۴ تا ۶۴۹، ۶۵۱ و ۶۵۲","text":"مستوفی دربارهٔ ایلات مکری، کار مصدق در آذربایجان، مالیات‌های پرداخت‌نشده، یادداشت‌های جهانبانی، پیشینهٔ خزعل، کمیتهٔ قیام سعادت و ورود سردار سپه به تهران."},{"sourceId":"hedayat","locus":"برگ ۴۲۸ و ۵۰۷","text":"هدایت دربارهٔ پدر سیمیتقو و تابعیت عربستان از وزارت داخله."},{"sourceId":"safarnameh-khuzestan","locus":"ص ۳۴، ۳۵، ۵۰، ۱۱۵ و ۱۱۶","text":"سفرنامهٔ خوزستان در این اثر از سفرنامهٔ خوزستان، نسبت‌داده‌شده به رضاشاه پهلوی، تجدید چاپ نشر تلاش، ۱۳۸۳ خورشیدی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"iranica-khazal","locus":"مقالهٔ کامل","text":"شهباز شهنواز در این اثر از شهباز شهنواز، «خزعل خان»، دانشنامهٔ ایرانیکا، جلد ۱۶، دفتر ۲، ص ۱۸۸ تا ۱۹۷ سخن می‌گوید."}],"personIds":["fazlollah-zahedi","mohammad-mosaddegh","ahmad-person","reza-shah-person"],"personDeeds":{"fazlollah-zahedi":"تیپ گارد را در لشکرکشی به سوی این دو کانون فرماندهی کرد.","mohammad-mosaddegh":"در تیر ۱۳۰۱ والی آذربایجان بود و به دخالت قشون در کار ایالت اعتراض کرد.","ahmad-person":"این دو کانون در سال‌های پادشاهی او از فرمان تهران بیرون ماندند.","reza-shah-person":"به‌عنوان وزیر جنگ و سپس رئیس‌الوزرا، سپاه را به آذربایجان و خوزستان برد."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران","reza-shah-person":"وزیر جنگ","fazlollah-zahedi":"فرماندهٔ تیپ گارد","mohammad-mosaddegh":"والی آذربایجان"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["آغاز ناآرامی خزعل","آغاز ناآرامی سیمیتقو"],"context":"غنی، پژوهشگر تاریخ معاصر ایران، در کتاب «ایران و برآمدن رضاشاه» نقشه‌ای از قدرت‌های ایلی در زمانی که رضاخان وزیر جنگ شد به دست می‌دهد. به روایت او، سیمیتقو همهٔ سرزمین‌های غرب ارومیه تا مرز ترکیه را در دست داشت و خوزستان، که «عربستان» خوانده می‌شد، زیر فرمان «سر شیخ خزعل بن جابر سردار اقدس» بود (غنی، ص ۳۳۳). غنی می‌نویسد که در نگاه رضاخان بیشتر ایلیاتی‌ها فرهنگی بیگانه داشتند و ایل‌ها «نابهنگامی شرم‌آوری» بودند که با ایران نوینی که او در سر داشت سازگار نبود. به گفتهٔ غنی، فرمانروایی خزعل بزرگ‌ترین مانع یکپارچه کردن کشور بود (غنی، ص ۳۳۳ و ۳۳۴).\n\nدولت مرکزی تا پیش از کودتای ۱۲۹۹ سپاه یکپارچه‌ای نداشت. نیروی آن به دو دستهٔ جدا، یعنی ژاندارمری دولتی با افسران سوئدی و لشکر قزاق، و به سواران چریک ایلات وابسته تقسیم شده بود. عبدالله مستوفی، دیوان‌سالار و نویسندهٔ کتاب خاطرات «شرح زندگانی من»، می‌نویسد که در پانزده سال پس از مشروطه، دگرگونی پیاپی کابینه‌ها مجالی برای طرح نقشه و ریشه‌کن کردن آشوب در کردستان نمی‌داد و ایلات مکری در این میان، به رهبری اسماعیل آقا، ساوجبلاغ مکری (مهاباد امروز) را پایگاه خود کرده بودند و ارومیه، سلماس، خوی و میاندوآب را غارت می‌کردند (مستوفی، ج ۳، برگ ۳۷۴). مستوفی همچنین یادآوری می‌کند که مالیات‌دهندگان بزرگی چون خزعل و سپهسالار خلعتبری از آغاز مشروطه «هیچ مالیات نداده بودند و هیچ‌کس هم در بند آن نبود» (مستوفی، ج ۳، برگ ۴۸۹).\n\nاسماعیل آقا، که در منابع فارسی با نام‌های سمیتقو، سمیتکو و سیمیتقو آمده است، پسر جعفر آقا، رئیس طایفهٔ شکاک بود. مخبرالسلطنه مهدیقلی هدایت، والی آذربایجان در سال‌های پس از جنگ و نویسندهٔ کتاب خاطرات «خاطرات و خطرات»، او را پسر همان جعفر آقایی می‌شناساند که نظام‌السلطنه قرآنی برایش فرستاد و او را امان داد (هدایت، برگ ۴۲۸). غنی در یادداشتی دربارهٔ او می‌نویسد که سیمیتقو در حدود ۱۲۶۹ خورشیدی (۱۸۹۰ میلادی) زاده شد، در پی برپا کردن کشوری مستقل بود، از ترکیه و از برخی عناصر در آذربایجان شوروی جنگ‌افزار می‌گرفت و در ۱۳۰۹ خورشیدی (۲۴۸۹ شاهنشاهی، ۱۹۳۰ میلادی) کشته شد (غنی، ص ۲۵۷).\n\nسپهبد امان‌الله میرزا جهانبانی، فرماندهٔ لشکرکشی ۱۳۰۱، در یادداشت‌هایی که مستوفی از راه نوشته‌های حسین مکی نقل می‌کند، سیمیتقو را مردی می‌خواند که «بتحریک اجانب آرزوی استقلال کردستان را در سر می‌پخت». به گفتهٔ همین یادداشت‌ها، او در چهریق قلعه و کاخی برای خود ساخته بود و آرزو داشت که روزی جهان او را «سلطان مقتدر کردستان مستقل» بشناسد (مستوفی، ج ۳، برگ ۵۲۴ تا ۵۳۲).\n\nسرلشکر حسن ارفع، افسر ژاندارمری در آذربایجان و بعدها رئیس ستاد ارتش، در کتاب خاطرات «زیر فرمان پنج شاه» می‌نویسد که ولایت غربی آذربایجان تا ۱۳۰۱ «چهار سال» زیر سلطهٔ سیمیتقو بود. به گفتهٔ او، ارومیه در این چهار سال در اشغال سیمیتقو ماند و جمعیت شهر از حدود ۲۵ هزار تن به چهار تا پنج هزار تن کاهش یافت (ارفع، ص ۱۳۶ و ۱۳۷). بر پایهٔ این روایت، آغاز تسلط سیمیتقو بر این ناحیه به حدود ۱۲۹۷ خورشیدی، سال پایان جنگ جهانی نخست، بازمی‌گردد. مستوفی نیز می‌نویسد که «معروف است» شهر ارومیه بیست و چند بار به دست ایلات شورشی تاراج شد. او از ویرانه‌هایی یاد می‌کند که خود، پانزده سال پس از برقراری امنیت در دورهٔ پهلوی و در زمان استانداری‌اش در آذربایجان، در آن شهر دیده بود (مستوفی، ج ۳، برگ ۳۷۴).\n\nشیخ خزعل بن جابر، که لقب‌های معزالسلطنه و سپس سردار اقدس را داشت، به روایت شهباز شهنواز در مقالهٔ «خزعل خان» در دانشنامهٔ ایرانیکا، در ۱۲۴۰ خورشیدی (۱۸۶۱ میلادی) در محمره زاده شد. غنی برآمدن او را به گشایش رود کارون به روی کشتیرانی بازرگانی در ۱۲۶۷ خورشیدی (۱۸۸۸ میلادی) پیوند می‌دهد که خوزستان را به کانون سود بازرگانی بریتانیا بدل کرد. در آن زمان برادرش، شیخ مزعل، رئیس طایفهٔ محیسن، شیخ محمره بود. غنی می‌نویسد که مزعل در ۱۲۷۶ خورشیدی (۱۸۹۷ میلادی) به تحریک خزعل کشته شد (غنی، ص ۳۳۴). شهنواز تاریخ این رویداد را خرداد ۱۲۷۶ و جای آن را فیلیه می‌نویسد. مستوفی نیز پیشینهٔ خزعل و کشته شدن مزعل را در خاطرات خود آورده است (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۴۴ و ۶۴۵).\n\nبه گفتهٔ غنی، والی خوزستان در همان سال‌ها به میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان اتابک، صدراعظم مظفرالدین شاه قاجار، هشدار داد که «عربستان در چند سال به دست بریتانیا خواهد افتاد». خزعل گمرک محمره را در دست گرفت و از ۱۲۸۰ خورشیدی (۱۹۰۱ میلادی) کوشید که بریتانیا او را «خدمتگزار سفارت بریتانیا» بشناسد (غنی، ص ۳۳۴). شهنواز می‌نویسد که در دی ۱۲۸۱ خورشیدی (ژانویهٔ ۱۹۰۳ میلادی)، پس از مذاکرهٔ منشی خزعل، حاجی رئیس، در تهران، مظفرالدین شاه چهار فرمان صادر کرد. با این فرمان‌ها زمین‌های دولتی محمره، آبادان، بهمنشیر و کارون، و نیز فلاحیه، هندیجان و دهملا، به‌صورت «ملک دائمی» به خزعل و عشایرش واگذار شد. شهنواز این واگذاری را «یکی از شگفت‌ترین» کارهای مظفرالدین شاه می‌خواند و از قول احمد کسروی می‌آورد که پس از آن هر کس می‌خواست در اهواز کلبه‌ای بسازد باید زمینش را از خزعل می‌خرید.\n\nتعهدهای بریتانیا به خزعل در منابع با تاریخ‌های گوناگون آمده است. غنی از تعهدهای نوشتهٔ خرداد ۱۲۸۲ خورشیدی (ژوئن ۱۹۰۳ میلادی) همانند تعهدهایی که به شیخ کویت داده شده بود، از تعهدهای تازهٔ ۱۲۸۸ خورشیدی (۱۹۰۹ میلادی) به پیشنهاد سرپرسی کاکس، نمایندهٔ سیاسی بریتانیا در خلیج فارس، و از تعهدهای دیگری در ۱۲۹۳ خورشیدی (۱۹۱۴ میلادی) یاد می‌کند (غنی، ص ۳۳۴ و ۳۳۵). شهنواز تعهدهای نوشته را به آذر ۱۲۸۱، آذر ۱۲۸۲ و آذر ۱۲۸۷ و سپس ۲۲ مهر ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۵ اکتبر ۱۹۱۰ میلادی) نسبت می‌دهد. به نوشتهٔ او، بریتانیا در ۱۲۸۹ لقب افتخاری «شوالیهٔ فرمانده امپراتوری هند» را به خزعل داد و از آن پس در نامه‌هایش او را «شیخ محمره و توابع» و منشی‌اش را «نخست‌وزیر» او می‌خواند. غنی از اعلامیهٔ مشترک کاکس و آرنولد ویلسن به خزعل در ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی) و از طرحی یاد می‌کند که خزعل برای تقسیم منطقه در سر داشت (غنی، ص ۲۵۸ و ۲۵۹).\n\nبه روایت شهنواز، وزیر خارجهٔ ایران در ۱۲۸۹ خورشیدی از بارکلی، وزیر مختار بریتانیا، پرسید که آیا خزعل زیر حمایت بریتانیاست. بارکلی پاسخ داد که خزعل تحت‌الحمایهٔ بریتانیا نیست، اما بریتانیا «روابط ویژه‌ای» با او دارد. شهنواز این پاسخ را فریبکارانه می‌داند. غنی می‌افزاید که خزعل با سران بختیاری پیوند خویشاوندی بست. به گفتهٔ او، قرارداد ۱۹۰۷ روس و انگلیس از عربستان یادی نکرد و در اردیبهشت ۱۲۸۷ خورشیدی (مه ۱۹۰۸ میلادی) نفت در مسجدسلیمان فوران کرد (غنی، ص ۳۳۴). از آن پس، به گفتهٔ غنی، خزعل به‌رایگان سهامی از شرکت نفت انگلیس و ایران گرفت (غنی، ص ۳۳۵).\n\nغنی می‌نویسد که بریتانیا در ۱۲۹۶ خورشیدی (۱۹۱۷ میلادی) نشان «شوالیهٔ صلیب بزرگ امپراتوری هند» را به خزعل داد و از آن پس او را «سر شیخ خزعل» خواندند. به گفتهٔ غنی، کاکس پیشنهاد کرد که عربستان به عراق پیوسته شود، و حتی نام خزعل برای پادشاهی عراق به میان آمد. پس از قرارداد ۱۹۱۹، بریتانیا بیش از دو هزار تفنگ، چهار توپ کوهستانی و یک کشتی رودخانه‌ای به او داد و احمد شاه لقب سردار اقدس را به او بخشید (غنی، ص ۳۳۵). شهنواز می‌نویسد که بریتانیا در جنگ جهانی نخست کوشش عثمانی‌ها برای گرفتن خوزستان و میدان‌های نفت آن را شکست داد و تا پایان جنگ حدود ۱۵ هزار سرباز در آن استان نگه داشت. به گفتهٔ شهنواز، خزعل در آغاز کار رضاخان در «اوج قدرت» خود بود و فرمانروای سرزمینی کمابیش مستقل به نام عربستان شمرده می‌شد.\n\nشهنواز شرح می‌دهد که خزعل پیش از فرمان‌های ۱۲۸۱ خورشیدی جایگاه خود را ناپایدار می‌دید، زیرا بخش‌های بزرگی از زمین‌های خوزستان را «بیرونیان»، از جمله حسینقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، حاجی معین‌التجار بوشهری، میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله و خان‌های بختیاری، خریده بودند. به گفتهٔ او، خزعل با روش‌هایی که از ترساندن آشکار تا زیرکی و چانه‌زنی گسترده بود، و با راهنمایی و پشتیبانی کارگزاران بریتانیا، این روند را متوقف و سپس وارونه کرد. شهنواز نمونه‌ای از این روش را می‌آورد: هنگامی که معین‌التجار مدعی زمین کنسولگری بریتانیا در اهواز بود، خزعل او را واداشت تا آن زمین را دارایی مشترک پسر خود و پسر شیخ بشناسد و اختیار کامل آن را به شیخ بسپارد.\n\nبه گفتهٔ شهنواز، رضاقلی‌خان سردار مکرم، که بعدها لقب نظام‌السلطنه گرفت و حاکم خوزستان بود، در ۱۲۸۵ خورشیدی (۱۹۰۶ میلادی) کار طایفهٔ بنی‌طرف، از جمله گردآوری مالیات آن، را به خزعل سپرد. بنی‌طرف فرمان شیخ را نپذیرفتند و خزعل کمابیش هر سال ناچار شد با زور آنان را رام کند. شهنواز می‌نویسد که در ۱۲۹۰ خورشیدی (۱۹۱۱ میلادی)، هنگامی که نظام‌السلطنه زیر فشار بریتانیا و دولت از فارس رانده شد و دارایی‌هایش توقیف شد، خزعل به او پناه داد. سپس از کنسول بریتانیا خواست که به سود او میانجی‌گری کند، زیرا بخش بزرگی از املاک نظام‌السلطنه را با اجاره‌ای «کمابیش ناچیز» در دست داشت.\n\nشهنواز از کشمکش خزعل و بختیاری‌ها بر سر همین املاک نیز یاد می‌کند. به گفتهٔ او، خزعل در ۱۲۹۱ و ۱۲۹۲ خورشیدی (۱۹۱۲ و ۱۹۱۳ میلادی) ده تا پانزده هزار مرد را برای جنگ با بختیاری‌ها گرد آورد. کنسول بریتانیا در آن زمان نوشت که سیاست خزعل در یکپارچه کردن عشایر عرب «به سود بسیار ما» است و باید آن را تشویق کرد. با میانجی‌گری بریتانیا، در اردیبهشت ۱۲۹۲ خورشیدی (مه ۱۹۱۳ میلادی) در بند قیر دیداری میان صارم‌الملک، سردار جنگ و خزعل برگزار شد. به نوشتهٔ شهنواز، بختیاری‌ها بیست هزار تومان سود بردند، اما مهم‌ترین نتیجهٔ کار این بود که شیخ «در همهٔ کارها کارگزار بختیاری‌ها» در خوزستان شد.\n\nرضاخان پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ نخست سردار سپه و سپس وزیر جنگ شد. غنی می‌نویسد که او در اواخر دی ۱۳۰۰ خورشیدی (ژانویهٔ ۱۹۲۲ میلادی) جدایی ژاندارمری و قزاقخانه را از میان برداشت و هر دو را در ارتشی یکپارچه ادغام کرد. به گفتهٔ غنی، رضاخان در همان زمان گفته بود که لشکرکشی بعدی او به سوی سیمیتقو خواهد بود (غنی، ص ۲۴۲). غنی همچنین گزارش ۱۵ بهمن ۱۳۰۱ خورشیدی (۴ فوریهٔ ۱۹۲۳ میلادی) آرنولد ویلسن را نقل می‌کند که در آن آمده بود سردار سپه «با هر خانی که با بریتانیا دوست باشد سخت دشمن است». او از قول لرد کرزن، وزیر خارجهٔ بریتانیا، نیز می‌آورد که «ارتش ملی» رضاخان «برای از میان بردن دوستان ما» ساخته شده است (غنی، ص ۲۶۷).","whatHappened":[{"title":"شکست‌های ژاندارمری در برابر سیمیتقو (۱۳۰۰)","body":"ارفع، که در این لشکرکشی‌ها افسر جوان ژاندارمری بود، از چند شکست سخت دولت یاد می‌کند. نخستین آن‌ها فاجعهٔ ساوجبلاغ بود. به روایت ارفع، سیمیتقو با چند هزار سوار بر ژاندارم‌های ماژور ملک‌زاده تاخت. حدود دویست ژاندارم کشته و ۱۵۰ تن اسیر شدند و بیشتر اسیران را تیرباران کردند. ارفع این گزارش را از زبان سروان آذرتاش، یکی از بازماندگان، آورده است (ارفع، ص ۱۱۹).\n\nارفع سپس شرح می‌دهد که دولت در میاندوآب ۵۰۰ سوار چریک را زیر فرمان سردار ناصر مقدم گرد آورد. نیروی ژاندارمری به فرماندهی سرهنگ لوندبرگ سوئدی در خوی مستقر شد و امیر ارشد قره‌داغی دو هزار سوار چریک قره‌داغ را به یاری آورد (ارفع، ص ۱۲۰ و ۱۲۱). محمدتقی بهار، ملک‌الشعرا، شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس، در کتاب «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» می‌نویسد که این ستون ژاندارمری زیر فرمان کلنل لوندبرگ سوئدی و به معاونت ماژور لاسن دانمارکی از زنجان به تبریز رفت. به گفتهٔ او، مردم تبریز ژاندارم‌ها را که «در آن روزها دارای وجههٔ ملی فوق‌العاده بودند» با شکوه پذیرفتند. بهار می‌افزاید که در این زمان آوازهٔ سیمیتقو «به حد اعلی رسیده بود» و او همهٔ آذربایجان را مرعوب خود ساخته بود. ستون پس از چند هفته استراحت با قطار به شرفخانه رفت، با چریک‌های سام‌خان سردار عشایر قره‌داغی همراه شد و در خوی چند ضربهٔ سخت به سیمیتقو زد (بهار، ج ۱، برگ ۲۱۰).\n\nاین پیروزی‌ها دیری نپایید. ارفع می‌نویسد که سیمیتقو امیر ارشد را شکست داد (ارفع، ص ۱۲۲). بهار روایت می‌کند که سردار عشایر به خیانت اطرافیانش به دست نوکران خود کشته شد. به گفتهٔ بهار، اردوی او، که پاسداری جناح چپ ژاندارم‌ها را بر عهده داشت، در یک روز پراکنده شد و پیکر سردار عشایر یک روز ناشناخته در دست یاران سیمیتقو ماند. سپس نیروهای کرد با همهٔ توان بر ژاندارم‌ها تاختند و آنان با تلفات سنگین به شرفخانه عقب نشستند و دفاع خوی را به مردم شهر و چریک‌های محلی واگذاشتند. به گفتهٔ بهار، سرما و برف سنگین جنگ را برای مدتی خاموش کرد (بهار، ج ۱، برگ ۲۱۱).\n\nارفع دو نبرد این پاییز را با جزئیات بیشتری آورده است. در کمین ایزدیکان در میانهٔ آبان ۱۳۰۰ خورشیدی (نوامبر ۱۹۲۱ میلادی)، از صد مردی که زیر فرمان خود او بودند حدود چهل تن از دست رفتند. در آغاز آذر همان سال (دسامبر ۱۹۲۱) ژاندارم‌ها در قره‌تپه شکست خوردند و حدود شصت ژاندارم، از جمله افسری به نام کوستیا میکلادزه، کشته شدند. به گفتهٔ ارفع، پس از این شکست خوی تخلیه شد (ارفع، ص ۱۲۳ تا ۱۲۶). ارفع در همین بخش حکایتی از گروهبانی ژاندارم می‌آورد که اسیر سیمیتقو شد. به گفتهٔ او، سیمیتقو از این اسیر خواست که کار با مسلسلی را که از ژاندارم‌ها گرفته بود به او بیاموزد و پس از آموختن گفت: «سپاسگزارم، اکنون فهمیدم چگونه آن را به کار برم» (ارفع، ص ۱۲۵).","quotes":[{"original":"He knew that the A.P.O.C., and that meant the British Government which owned the majority of the shares, was giving its moral support to Sheikh Khazal of Mohammerah.","translation":"او می‌دانست که شرکت نفت انگلیس و ایران، و این یعنی دولت بریتانیا که بیشتر سهام آن را در دست داشت، از شیخ خزعل محمره پشتیبانی معنوی می‌کند.","speaker":"سرلشکر حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ژاندارمری در جنگ سیمیتقو و نویسندهٔ خاطرات","work":"زیر فرمان پنج شاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۶۸","date":"۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی)، دربارهٔ ۱۳۰۳ خورشیدی","context":"ارفع، هنگام شرح آمادگی رضاخان برای لشکرکشی خوزستان، از آگاهی او بر پشتیبانی شرکت نفت از خزعل سخن می‌گوید."},{"original":"If Semitqu had scored one more victory, he would have been the chieftain of all western [Kurdish] tribes and would have established a Republic.","translation":"اگر سیمیتقو یک پیروزی دیگر به دست آورده بود، رئیس همهٔ ایلات غربی [کرد] می‌شد و جمهوری‌ای برپا می‌کرد.","speaker":"سیروس غنی (به نقل از گزارشی از آن روزگار)","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۲۵۸","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)، دربارهٔ تابستان ۱۳۰۱ خورشیدی","context":"غنی پس از شرح شکست و فرار سیمیتقو به ترکیه، اهمیت این پیروزی را برای یکپارچگی آذربایجان می‌سنجد."},{"original":"نیروهای ما توپ‌ها و مسلسل‌هایی را که دشمن در این مدت از نیروهای دولتی گرفته بود پس گرفتند و دشمن شکست‌خورده گریخت و پراکنده شد. نیروهای ما به‌سرعت در پی دشمن پیش می‌روند.","speaker":"سرتیپ امان‌الله میرزا جهانبانی","speakerTitle":"فرماندهٔ قوای آذربایجان در لشکرکشی ۱۳۰۱","work":"گزارش به وزیر جنگ، به نقل محمدتقی بهار در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران»، جلد اول","workType":"گزارش نظامی، نقل‌شده در تاریخ‌نگاری","page":"ج ۱، برگ ۳۱۱","date":"مرداد ۱۳۰۱ خورشیدی (۲۴۸۱ شاهنشاهی)، برابر با اوت ۱۹۲۲ میلادی","context":"جهانبانی پس از گرفتن قلعهٔ چهریق در ۲۰ مرداد ۱۳۰۱ این گزارش را از چهریق به سردار سپه فرستاد."},{"original":"گرفتن چهریق بیش از آنچه اهمیت داشت، سر و صدا به پا کرد!","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد اول","workType":"تاریخ‌نگاری و خاطرات","page":"ج ۱، برگ ۳۱۲","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ مرداد ۱۳۰۱","context":"بهار پس از نقل گزارش جهانبانی، پیروزی چهریق را با سرکشی‌های پیشین کردها می‌سنجد و از بهره‌برداری سیاسی سردار سپه انتقاد می‌کند."},{"original":"افسران دلیر من! سخن ساده‌ام را بشنوید و در دل نگه دارید: این شب جشن و سرودهایی که از این انجمن دوستانه در آسمان ایران می‌پیچد، فصل تازه‌ای است که در دیباچهٔ افتخارات شما آغاز می‌شود.","speaker":"سردار سپه رضاخان پهلوی","speakerTitle":"وزیر جنگ و فرماندهٔ کل قشون","work":"خطابه در جشن پیروزی آذربایجان، به نقل بهار در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران»، جلد اول","workType":"خطابه، نقل‌شده در تاریخ‌نگاری","page":"ج ۱، برگ ۳۱۳","date":"۲۸ مرداد ۱۳۰۱ خورشیدی (۲۴۸۱ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹ اوت ۱۹۲۲ میلادی","context":"این خطابه در جشنی که وزیر جنگ برای افسران به افتخار گرفتن چهریق برپا کرد خوانده شد و روزنامه‌ها آن را در صفحهٔ نخست چاپ کردند."},{"original":"من شما را هرگز رئیس دولت نمی‌شناسم. شما مردی غاصب هستید که پادشاه قانونی و مشروطهٔ کشور را بی‌گناه بیرون رانده… و به‌ناروا نیروهای دولتی را در دست گرفته‌اید.","speaker":"شیخ خزعل بن جابر (سردار اقدس)","speakerTitle":"شیخ محمره و فرمانروای عشایر عرب خوزستان","work":"تلگراف به سردار سپه، به نقل عبدالله مستوفی در «شرح زندگانی من»، جلد سوم","workType":"تلگراف، نقل‌شده در خاطرات","page":"ج ۳، برگ ۶۴۹","date":"شهریور ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی)، برابر با سپتامبر ۱۹۲۴ میلادی","context":"خزعل این تلگراف را در گفت‌وگوی تلگرافی با سردار سپه، پس از برپایی کمیتهٔ قیام سعادت، فرستاد. مستوفی می‌نویسد که پس از آن راهی جز رویارویی مسلحانه نماند."},{"original":"سرانجام پیروز و شکست‌خورده هر دو ایرانی‌اند و هر کس کشته شود از جمعیت این کشور کاسته می‌شود. از ته دل نمی‌خواستم در ایران دو صف ایرانی روبه‌روی هم بایستند و جنگ داخلی آغاز شود و بیگانگان آتش این نبرد را دامن بزنند و تماشا کنند.","speaker":"سردار سپه رضاخان پهلوی (رضاشاه)","speakerTitle":"رئیس‌الوزرا و فرماندهٔ کل قشون","work":"سفرنامهٔ خوزستان","workType":"سفرنامه و خاطرات نسبت‌داده‌شده به رضاشاه","page":"ص ۳۴ و ۳۵ (تجدید چاپ نشر تلاش، ۱۳۸۳)","date":"دربارهٔ مهر و آبان ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی)","context":"نویسنده پس از شرح تلگراف‌های خزعل توضیح می‌دهد که چرا به شیخ فرصت پوزش داد و نخست راه جنگ را برنگزید."},{"original":"I am appalled at the liberty with which the Consul General in Bushehr openly suggests that His Majesty's Government should lend themselves to the plot to overthrow the Prime Minister and recall the Shah.","translation":"از آزادی‌ای که سرکنسول بوشهر با آن آشکارا پیشنهاد می‌کند دولت اعلی‌حضرت خود را درگیر توطئهٔ سرنگونی رئیس‌الوزرا و بازگرداندن احمد شاه قاجار کند، حیرت‌زده‌ام.","speaker":"ادموند اووی","speakerTitle":"کاردار سفارت بریتانیا در تهران","work":"گزارش به وزارت خارجهٔ بریتانیا، به نقل سیروس غنی در «ایران و برآمدن رضاشاه»","workType":"گزارش دیپلماتیک، نقل‌شده در تاریخ‌نگاری","page":"ص ۳۳۸","date":"پاییز ۱۳۰۳ خورشیدی (۱۹۲۴ میلادی)","context":"اووی به پیشنهاد کنسول‌های بریتانیا در جنوب برای پشتیبانی از نقشهٔ خزعل در برکناری رضاخان و بازگرداندن احمد شاه واکنش نشان می‌دهد."},{"original":"I have never accepted the interference of a foreign power. Otherwise I could not protect the independence of my country... Sheikh Khaz'al is an Iranian subject and only those in power in Iran can forgive or punish him.","translation":"من هرگز دخالت هیچ قدرت بیگانه‌ای را نپذیرفته‌ام. در غیر این صورت نمی‌توانستم استقلال کشورم را پاس دارم… شیخ خزعل تبعهٔ ایران است و تنها فرمانروایان ایران می‌توانند او را ببخشند یا کیفر دهند.","speaker":"سردار سپه رضاخان پهلوی","speakerTitle":"رئیس‌الوزرا و فرماندهٔ کل قشون","work":"تلگراف به سفارت شوروی در تهران، به نقل سیروس غنی در «ایران و برآمدن رضاشاه»","workType":"تلگراف، نقل‌شده در تاریخ‌نگاری","page":"ص ۳۴۴","date":"آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی)، برابر با نوامبر ۱۹۲۴ میلادی","context":"پس از فاش شدن خبر دیدار پیشنهادی رضاخان و لورین در بوشهر و نگرانی سفارت شوروی، رضاخان این پاسخ را فرستاد."},{"original":"مانند شاهین در سینهٔ او چنگ فروبردم. او را بخشیدم و فردا باید در خانه‌ای که به زور گرفته است، با اجازهٔ من، فروتنانه پوزش بخواهد و از جایگاه امیری به جایگاه کشاورزی فرمانبردار و توانگر فرود آید.","speaker":"سردار سپه رضاخان پهلوی (رضاشاه)","speakerTitle":"رئیس‌الوزرا و فرماندهٔ کل قشون","work":"سفرنامهٔ خوزستان","workType":"سفرنامه و خاطرات نسبت‌داده‌شده به رضاشاه","page":"ص ۱۱۵ و ۱۱۶ (تجدید چاپ نشر تلاش، ۱۳۸۳)","date":"آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی)، برابر با دسامبر ۱۹۲۴ میلادی","context":"نویسنده در اهواز، پس از تسلیم خزعل و پیش از دیدار رسمی با او، احساس خود را از این پیروزی بیان می‌کند."}]},{"title":"تصمیم سردار سپه و شورش لاهوتی (بهمن ۱۳۰۰)","body":"ارفع می‌نویسد که پس از این شکست‌ها رضاخان، برخلاف وزیرانی که گفت‌وگو با سیمیتقو را ترجیح می‌دادند، تصمیم گرفت نیرویی کافی به آذربایجان بفرستد. سرتیپ حبیب‌الله‌خان شیبانی، فرماندهٔ قزاق، به تبریز رسید (ارفع، ص ۱۲۷). در همین هنگام رخدادی دیگر کار آذربایجان را آشفته کرد. در ۱۲ بهمن ۱۳۰۰ خورشیدی (۱ فوریهٔ ۱۹۲۲ میلادی) یاور ابوالقاسم لاهوتی، افسر ژاندارمری، در شرفخانه شورش کرد و به سوی تبریز رفت. بهار دربارهٔ پیشینهٔ لاهوتی می‌نویسد که او پیش از جنگ جهانی نخست تحت پیگرد دولت بود، به استانبول گریخت، در جنگ همراه هیئت آلمانی به کرمانشاه آمد، پس از شکست متحدان چندی در ترکیه ماند و سرانجام با میانجی‌گری مخبرالسلطنه، والی آذربایجان، با همان درجهٔ یاوری به ژاندارمری بازگشت (بهار، ج ۱، برگ ۲۱۰ و ۲۱۱).\n\nارفع شرح می‌دهد که شورشیان در تبریز مخبرالسلطنه را بازداشت کردند، اما قزاقان شیبانی شهر را پس گرفتند و لاهوتی به خاک شوروی گریخت (ارفع، ص ۱۲۸ تا ۱۳۲). مستوفی شورش شرفخانه را «بی‌اساس‌تر» از همهٔ واکنش‌های آن روزگار می‌داند. او یادآوری می‌کند که اوضاع آذربایجان در آن روزها به‌سبب سرکشی ایلات مکری خوب نبود (مستوفی، ج ۳، برگ ۳۷۴).\n\nارفع از آزمونی دیگر نیز یاد می‌کند. در فروردین ۱۳۰۱ خورشیدی (آوریل ۱۹۲۲ میلادی) خالوقربان، از سران پیشین نهضت جنگل که به دولت پیوسته بود، با ۵۰۰ مرد به جنگ سیمیتقو فرستاده شد. او در نبرد ساوجبلاغ همراه حدود دویست تن از یارانش کشته شد (ارفع، ص ۱۳۱). یادداشت‌های جهانبانی، به نقل مستوفی، می‌گوید که خالوقربان حقوق دوازده هزار مرد را می‌گرفت، اما تنها حدود چهار هزار تن زیر فرمان داشت (مستوفی، ج ۳، برگ ۵۲۴ تا ۵۳۲)."},{"title":"لشکرکشی جهانبانی و نبرد شکریازی (تیر و مرداد ۱۳۰۱)","body":"ارفع می‌نویسد که پس از این رخدادها سرتیپ امان‌الله میرزا جهانبانی فرماندهی نیروهای آذربایجان را بر عهده گرفت. نیروی او از تیپ گارد به فرماندهی سرهنگ فضل‌الله زاهدی، تیپ تبریز به فرماندهی سرهنگ مقدم و گردانی ارمنی به فرماندهی بگزوروف فراهم آمده بود و روی هم کمی بیش از هشت هزار تن می‌شد. فرمان پیشروی در ۳۱ تیر ۱۳۰۱ خورشیدی (۲۳ ژوئیهٔ ۱۹۲۲ میلادی) صادر شد (ارفع، ص ۱۳۱ و ۱۳۲). غنی روایتی دیگر دارد. به گفتهٔ او، در خرداد ۱۳۰۱ (ژوئن ۱۹۲۲) ستونی پنج‌هزارنفری به آذربایجان رفت، سیمیتقو را شکست داد و او به ترکیه گریخت (غنی، ص ۲۵۸).\n\nنبرد اصلی در ۲ مرداد ۱۳۰۱ خورشیدی (۲۴ ژوئیهٔ ۱۹۲۲ میلادی) در شکریازی رخ داد. ارفع، که خود در این نبرد بود، نیروی سیمیتقو را بیش از ده هزار مرد با سه توپ و ۴۵ مسلسل برآورد می‌کند. او می‌نویسد که این نبرد بیست‌وچهارساعته «کمر ایستادگی [کردها] را به‌قطع شکست» و به سلطه‌ای پایان داد که چهار سال بر ولایت چیره بود. پس از این نبرد، نیروهای دولتی دیلمان (سلماس) را گرفتند (ارفع، ص ۱۳۳ تا ۱۳۶). غنی از قول یکی از گزارش‌های آن روزگار می‌آورد: «اگر سیمیتقو یک پیروزی دیگر به دست آورده بود، رئیس همهٔ ایلات غربی [کرد] می‌شد و جمهوری‌ای برپا می‌کرد» (غنی، ص ۲۵۸)."},{"title":"گرفتن چهریق و فرار سیمیتقو (مرداد ۱۳۰۱)","body":"ارفع شرح می‌دهد که نیروهای دولتی به ارومیه درآمدند و قلعهٔ چهریق را گرفتند. به گفتهٔ او، اسیران سیمیتقو را از بالای این قلعه به دره پرتاب می‌کردند (ارفع، ص ۱۳۷). بهار تاریخ این پیروزی را دقیق‌تر آورده است. به نوشتهٔ او، دکتر محمد مصدق (مصدق‌السلطنه)، والی آذربایجان، در تیر ۱۳۰۱ (۲۴۸۱ شاهنشاهی) به دلیل دخالت قشون در کار ایالت و مشورت نکردن فرماندهان با والی استعفا داد. سپس وزیر جنگ حکم کفالت ایالت را به نام جهانبانی مخابره کرد و ایالت یکسره به دست قشون افتاد. جهانبانی دشمن را دنبال کرد و در ۲۰ مرداد ۱۳۰۱ (۲۴۸۱ شاهنشاهی، ۱۱ اوت ۱۹۲۲) قلعهٔ چهریق را گرفت و سیمیتقو را به خاک ترکیه فراری داد (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۱).\n\nبهار متن گزارش جهانبانی به وزیر جنگ را از چهریق آورده است. به گفتهٔ این گزارش، توپ‌ها و مسلسل‌هایی که دشمن در این مدت از نیروهای دولتی گرفته بود پس گرفته شد و «دشمن منکوباً فراری و متواری گردید» (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۱). مستوفی دربارهٔ رابطهٔ مصدق و ارتش می‌نویسد که ریشه‌کن کردن کار ایلات مکری و اسماعیل آقا به اقدام‌های نظامی جدی نیاز داشت و رها شدن دست نظامیان ناگزیر بود. به گفتهٔ او، مصدق تنها چهار پنج ماه در آذربایجان ماند و به عنوان بیماری از کار کناره گرفت و از آن پس فرماندهٔ قوای آذربایجان مدتی والی کشوری آن ایالت هم بود (مستوفی، ج ۳، برگ ۴۷۹).\n\nارفع می‌نویسد که سیمیتقو پس از این شکست ضدحمله‌ای در قلارش کرد، اما زاهدی پیشروی را از سر گرفت. سیمیتقو به ترکیه گریخت و ترک‌ها یارانش را خلع سلاح کردند (ارفع، ص ۱۳۸ تا ۱۴۱)."},{"title":"جشن پیروزی در تهران","body":"بهار شرح می‌دهد که از بیشتر شهرهای ایران تلگراف شادباش برای سردار سپه فرستاده شد و در شب دوشنبه ۲۸ مرداد ۱۳۰۱ (۲۴۸۱ شاهنشاهی، ۱۹ اوت ۱۹۲۲) وزیر جنگ برای همهٔ افسران جشنی بزرگ در تهران برپا کرد. در این جشن خطابه‌ای به نام وزیر جنگ خوانده شد که روزنامه‌ها آن را در صفحهٔ نخست چاپ کردند (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۲). در این خطابه، سردار سپه پیروزی آذربایجان را «فصل جدیدی» در «دیباچهٔ افتخارات» ارتش می‌خواند و به سپاهیانی تبریک می‌گوید که «در زوایا و اطراف آذربایجان پردهٔ دشمن را از هم دریده و بیرق مقدس وطن را بر زبر اجساد خائنین مملکت افراخته‌اند» (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۳). او در پایان خطابه سپاهیانی را می‌ستاید که «چهره‌های ملالت‌خیز برادران آذربایجانی خود را به تبسم‌های امید و نشاط تبدیل کرده» بودند (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۴)."},{"title":"نخستین رویارویی با خزعل (۱۳۰۱)","body":"همزمان با جنگ آذربایجان، سردار سپه نخستین گام‌ها را در جنوب برداشت. غنی می‌نویسد که خزعل در گفت‌وگو با کارگزاران بریتانیا گفته بود از ۱۲۹۲ خورشیدی (۱۹۱۳ میلادی) مالیاتی نپرداخته است و ده هزار تفنگ می‌خواست (غنی، ص ۲۵۹). به گفتهٔ غنی، دولت در ۱۳۰۱ خورشیدی (۱۹۲۲ میلادی) کوشید مالیات‌های معوق خزعل را بگیرد. سر پرسی لورین، وزیر مختار بریتانیا در تهران، در این باره او را مردی «لجوج و سازش‌ناپذیر» خواند (غنی، ص ۳۳۵).\n\nدر تابستان ۱۳۰۱ دولت ستونی آزمایشی به سرزمین لرها و بختیاری‌ها فرستاد. غنی می‌نویسد که این نیرو در ۲۶ تیر ۱۳۰۱ خورشیدی (۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۲۲ میلادی) از اصفهان به راه افتاد. در تنگهٔ شلیل در کوه مروارید، لرهای کهگیلویه بر این ستون کمین زدند. ۳۵ تا ۴۰ سرباز کشته و بیست تن زخمی شدند (غنی، ص ۲۶۰). به گفتهٔ غنی، این کمین را خزعل و امیر مجاهد بختیاری سازمان داده بودند (غنی، ص ۳۳۶). در «سفرنامهٔ خوزستان»، کتابی که به رضاشاه پهلوی نسبت داده می‌شود و شرح سفر او در لشکرکشی خوزستان است، شمار کشتگان کمین شلیل «قریب به هشتاد نفر» آمده و امیر مجاهد عامل آن دانسته شده است. غنی می‌افزاید که سردار سپه پس از این رخداد از سران بختیاری ۴۸ هزار تومان غرامت خواست (غنی، ص ۲۶۸).\n\nمستوفی می‌نویسد که پس از آمدن هیئت مستشاران مالی آمریکایی به سرپرستی آرتور میلسپو، این هیئت حدود نیم میلیون تومان از خزعل طلب کرد. او یادآوری می‌کند که خزعل در سراسر دورهٔ مشروطه «یک دینار» به خزانه نپرداخته بود (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۴۷). غنی می‌نویسد که مستشاران آمریکایی در ۱۳۰۲ خورشیدی (۱۹۲۳ میلادی) حساب ده‌سالهٔ مالیات‌های معوق خزعل را منتشر کردند (غنی، ص ۳۴۰)."},{"title":"آماده شدن ارتش و بختیاری‌ها (۱۳۰۲ و ۱۳۰۳)","body":"غنی می‌نویسد که سولت‌الدوله، ایلخان قشقایی، در این کشمکش بی‌طرف ماند و خلع سلاح بختیاری‌ها از بهار ۱۳۰۳ خورشیدی (۱۹۲۴ میلادی) آغاز شد. به گفتهٔ غنی، ارتش تا این زمان بیش از دوازده هواپیما داشت (غنی، ص ۳۳۶ و ۳۳۷). شهنواز می‌افزاید که رضاخان مسلسل‌های تازه و دوازده هواپیمای سبک شناسایی از فرانسه خریده بود و جاده‌های خاکی کافی برای گذر خودروهای نظامی ساخته شده بود.\n\nبه گفتهٔ غنی، لورین در اسفند ۱۳۰۲ خورشیدی (مارس ۱۹۲۴ میلادی) برای ازدواج به مرخصی رفت. او در نشست ۶ مرداد ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۸ ژوئیهٔ ۱۹۲۴ میلادی) کمیتهٔ دفاع امپراتوری در لندن هشدار داد که پیش از پایان سال در منطقهٔ نفت‌خیز ایران درگیری رخ خواهد داد. کمیته تصمیم گرفت به نایب‌السلطنهٔ هند خبر دهد که برای فرستادن سپاه به خوزستان آماده باشد (غنی، ص ۳۳۶)."},{"title":"کمیتهٔ قیام سعادت و تلگراف‌های خزعل (شهریور ۱۳۰۳)","body":"غنی می‌نویسد که نیروهای خزعل از میانهٔ خرداد ۱۳۰۳ در آماده‌باش کامل بودند (غنی، ص ۳۳۷). شهنواز شرح می‌دهد که خزعل با برخی نمایندگان اقلیت مجلس، به‌ویژه سید حسن مدرس، پیوند بست و با امیر مجاهد بختیاری و والی پشتکوه پیمانی نهاد که آن را «کمیتهٔ قیام سعادت» نامید. به گفتهٔ شهنواز و به استناد «سفرنامهٔ خوزستان»، بازگشت احمد شاه از پاریس، پاسداری از اسلام و پاسداری از قانون اساسی از هدف‌های اعلام‌شدهٔ این کمیته بود. مستوفی نیز از همین کمیته و از نقشهٔ سه‌سویهٔ آن برای رویارویی با دولت یاد می‌کند (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۴۹).\n\nغنی می‌نویسد که خزعل در ۲۳ شهریور ۱۳۰۳ خورشیدی (۱۴ سپتامبر ۱۹۲۴ میلادی) به احمد شاه در پاریس تلگراف زد. دو روز بعد، در ۲۵ شهریور، به رئیس مجلس شورای ملی، سفارت‌خانه‌های خارجی و علما نامه نوشت و رضاخان را به زیر پا گذاشتن قانون اساسی متهم کرد. به گفتهٔ غنی، خزعل «مصمم بود رضاخان را سرنگون کند یا در این راه نابود شود» (غنی، ص ۳۳۷). مستوفی متن تلگرافی را می‌آورد که خزعل در گفت‌وگوی تلگرافی با سردار سپه فرستاد: «من اصلاً شما را به ریاست دولت نمی‌شناسم. شما مرد غاصبی هستید که شاه قانونی و مشروطهٔ مملکت را بی‌گناه بیرون کرده… و غاصبانه بر قوای دولتی دست انداخته‌اید.» به نوشتهٔ مستوفی، پس از این تلگراف برای سردار سپه هیچ راهی جز رویارویی مسلحانه با شیخ نماند (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۴۹).\n\nدر «سفرنامهٔ خوزستان» آمده است که سردار سپه از خزعل خواست تلگرافش را رسماً تکذیب کند و از شرارت خود پوزش بخواهد، «و الا شخصاً به خوزستان عزیمت کرده و گردن او و همراهانش را خواهم کوبید» (سفرنامهٔ خوزستان، ص ۳۴). در همین کتاب، نویسنده انگیزهٔ خود را برای پرهیز از جنگ چنین بیان می‌کند: «بالاخره غالب و مغلوب ایرانی هستند و هر نفری که کشته شود، عاقبت از نفوس این مملکت کسر شده است و قلباً مایل نبودم در ایران دو صف ایرانی متشکل و جنگ داخلی شروع شود و خارجیان دامن‌زن آتش این معرکه باشند و تماشا کنند» (سفرنامهٔ خوزستان، ص ۳۴ و ۳۵)."},{"title":"کنسول‌های بریتانیا و تردید لندن","body":"غنی شرح می‌دهد که دو کنسول بریتانیا در جنوب، پیل در اهواز و پریدو در بوشهر، آشکارا از خزعل پشتیبانی کردند. ادموند اووی، کاردار سفارت بریتانیا در تهران، در این باره نوشت: «از آزادی‌ای که سرکنسول بوشهر با آن آشکارا پیشنهاد می‌کند دولت اعلی‌حضرت خود را درگیر توطئهٔ سرنگونی رئیس‌الوزرا و بازگرداندن شاه کند، حیرت‌زده‌ام.» مالت، از کارکنان وزارت خارجهٔ بریتانیا، نیز نوشت که رضاخان «شخصیت بزرگ‌تری از آن است» که مانند رئیس‌الوزراهای پیشین ایران به‌آسانی از زین پایین کشیده شود (غنی، ص ۳۳۷ تا ۳۳۹).\n\nبه گفتهٔ غنی، نمایندهٔ شرکت نفت انگلیس و ایران در تهران گزارش داد که «حتی اگر رضاخان از میان برداشته شود»، ارتش سیاست کنونی خود را دربارهٔ شیخ محمره، که «افکار عمومی از آن پشتیبانی می‌کند»، دنبال خواهد کرد. غنی می‌افزاید که خزعل در ایران محبوبیتی نداشت و حتی مدرس حاضر نشد آشکارا از او پشتیبانی کند (غنی، ص ۳۳۹). ارفع می‌نویسد که رضاخان می‌دانست شرکت نفت انگلیس و ایران، و از این راه دولت بریتانیا که بیشتر سهام آن را داشت، از شیخ خزعل پشتیبانی معنوی می‌کند (ارفع، ص ۱۶۸).\n\nغنی از فشار تبلیغاتی شوروی هم یاد می‌کند. به گفتهٔ او، خبرگزاری روستا مبارزه‌ای مطبوعاتی را به سود رضاخان و بر ضد بریتانیا به راه انداخت. رضاخان به وابستهٔ نظامی بریتانیا گفت که می‌تواند چهل هزار مرد گرد آورد. اووی نیز به لندن نوشت که خزعل با رفتار خود تعهدهای بریتانیا را از دست داده است (غنی، ص ۳۴۰). غنی می‌نویسد که رمزی مک‌دونالد، نخست‌وزیر بریتانیا، به خزعل یادآوری کرد که تعهدهای بریتانیا به وفاداری او به دولت ایران وابسته است (غنی، ص ۳۳۹)، و به او هشدار داد: «نباید هیچ‌گونه همدردی از من چشم داشته باشی» (غنی، ص ۳۴۱)."},{"title":"حرکت ارتش و سفر سردار سپه به جنوب (آبان ۱۳۰۳)","body":"غنی می‌نویسد که در میانهٔ مهر ۱۳۰۳ ارتش ۱۸۰۰ سرباز را به سوی خوزستان روانه کرد و رضاخان به اووی گفت که ۱۵ هزار سرباز آمادهٔ حرکت‌اند (غنی، ص ۳۴۱). شهنواز، به استناد «سفرنامهٔ خوزستان»، نقشهٔ لشکرکشی را چنین شرح می‌دهد: ستونی از آذربایجان در درازترین و دشوارترین راه به پشت سر نیروهای والی پشتکوه رفت، ستونی دیگر از خرم‌آباد به دزفول و ستون سوم از اصفهان از راه سرزمین بختیاری به بهبهان و رامهرمز رسید. رضاخان این جابه‌جایی را «مهم‌ترین و طولانی‌ترین حرکت سپاه در تاریخ اخیر ایران» خواند.\n\nرضاخان در ۱۴ آبان ۱۳۰۳ خورشیدی (۵ نوامبر ۱۹۲۴ میلادی) به گفتهٔ غنی، یا یک روز پیش از آن به گفتهٔ شهنواز، تهران را به قصد اصفهان ترک کرد و محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، وزیر مالیه، را کفیل ریاست وزرا کرد. به گفتهٔ غنی، لورین ماه عسل خود را نیمه‌کاره گذاشت و به سوی ایران بازگشت (غنی، ص ۳۴۱). شهنواز می‌نویسد که لورین در راه در پاریس با احمد شاه دیدار کرد و در پی آن بود که دیداری میان خزعل و رضاخان سامان دهد تا راهی آبرومندانه برای هر دو پیدا شود.\n\nبه گفتهٔ غنی، خزعل در ۲۳ آبان ۱۳۰۳ خورشیدی (۱۴ نوامبر ۱۹۲۴ میلادی) نامهٔ پوزش فرستاد. رضاخان پوزش را پذیرفت، اما پیشروی سپاهیان را متوقف نکرد (غنی، ص ۳۴۱ و ۳۴۲). در «سفرنامهٔ خوزستان» پاسخ او چنین آمده است: «معذرت و ندامت شما را می‌پذیرم به‌شرط تسلیم قطعی» (سفرنامهٔ خوزستان، ص ۵۰). شهنواز می‌نویسد که خزعل پس از رسیدن رضاخان به شیراز اهمیت کار را دریافت و در تلگرافی دیگران را مسئول رفتار گذشتهٔ خود دانست."},{"title":"فشار لندن و ایستادگی سردار سپه (آذر ۱۳۰۳)","body":"غنی متن دستور آستن چمبرلین، وزیر خارجهٔ تازهٔ بریتانیا، را می‌آورد: «نمی‌توانم بیش از این بر بی‌میلی… تأکید کنم. باید تا دورترین حد پیش برویم و حتی خطرهایی بپذیریم…». به گفتهٔ غنی، بریتانیا سه ناوچهٔ جنگی را به بصره فرستاد (غنی، ص ۳۴۲). رضاخان هر دیداری را جز در تهران رد کرد، زیرا به گفتهٔ غنی چنین دیداری «به منزلهٔ پذیرفتن نفوذ بریتانیا در کارهای ایران» بود. سپس، پس از آنکه خبرگزاری رویترز خبر دیدار پیشنهادی در بوشهر را فاش کرد، دیدار در بوشهر را نیز نپذیرفت (غنی، ص ۳۴۳). شهنواز می‌افزاید که مجلس به این خبر واکنش تندی نشان داد و سفارت شوروی نیز نگرانی خود را از چنین دیداری به رضاخان رساند.\n\nغنی تلگراف رضاخان به سفارت شوروی را نقل می‌کند: «من هرگز دخالت هیچ قدرت بیگانه‌ای را نپذیرفته‌ام. در غیر این صورت نمی‌توانستم استقلال کشورم را پاس دارم… شیخ خزعل تبعهٔ ایران است و تنها فرمانروایان ایران می‌توانند او را ببخشند یا کیفر دهند» (غنی، ص ۳۴۴). به گفتهٔ شهنواز، رضاخان در بوشهر به گادفری هاوارد، منشی شرقی سفارت بریتانیا، گفت که حاضر است لورین را ببیند، اما نه در بوشهر، بلکه در اهواز، محمره یا زیدون، یعنی در جبههٔ جنگ. او به هواپیماها فرمان داد اعلامیه‌هایی بر شهرهای خوزستان بریزند، انگیزهٔ لشکرکشی را برای مردم شرح دهند، به تسلیم‌شدگان امان دهند و مردم را از یاری خزعل بازدارند.\n\nبه گفتهٔ شهنواز، سفارت بریتانیا دو یادداشت تند به وزارت خارجهٔ ایران داد که تهدیدهایی پوشیده در خود داشت. رضاخان این یادداشت‌ها را نادیده گرفت و وزیر خارجه و هیئت دولت را به سبب پذیرفتن آن‌ها سرزنش کرد. شهنواز این ایستادگی را با این گمان پیوند می‌دهد که رضاخان پیروزی بر دست‌پروردهٔ بریتانیا را راهی برای زدودن اتهام وابستگی خود به بریتانیا می‌دید. در «سفرنامهٔ خوزستان» نیز از بازگرداندن این دو یادداشت سخن رفته است.\n\nرضاخان از راه کازرون به بوشهر رفت و از آنجا از راه دریا به بندر دیلم رسید. نیروهای او زیدون را پس از نبردی کوتاه گرفتند و خزعل در تلگرافی دیگر پیام پیشین خود را صریحاً «تسلیم کامل» خواند. غنی می‌نویسد که رضاخان در ۶ آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۷ نوامبر ۱۹۲۴ میلادی) پس از دیداری با هاوارد به مرز خوزستان رسید (غنی، ص ۳۴۴)."},{"title":"دیدار اهواز و بخشودگی خزعل (آذر ۱۳۰۳)","body":"شهنواز می‌نویسد که رضاخان در ۱۴ آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۵ دسامبر ۱۹۲۴ میلادی) به پیرامون اهواز رسید و جمعیتی بزرگ به پیشوازش آمدند. خزعل خود در میان آنان نبود و در کشتی شخصی‌اش بر رود کارون به سر می‌برد. پیش از دیدار، دبیر اعظم بهرامی، منشی ویژهٔ رضاخان، به نزد خزعل رفت. به گفتهٔ شهنواز، خزعل پیشنهاد کرد یکی از نوه‌هایش را به همسری ولیعهد آیندهٔ رضاخان دهد. بهرامی این پیشنهاد را «سراسر خنده‌آور» خواند و از خزعل خواست تلگراف فرمانبرداری به مجلس بفرستد، و خزعل چنین کرد.\n\nدیدار در ۱۵ آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۶ دسامبر ۱۹۲۴ میلادی) در اهواز رخ داد (غنی، ص ۳۴۴). شهنواز، به استناد «سفرنامهٔ خوزستان»، می‌نویسد که خزعل هنگام ورود به کاخ به خاک افتاد و پای رضاخان را بوسید. رضاخان او را مردی نزدیک به ۶۵ سال وصف کرده است که می‌گفت پیر و ناتوان است و «دیگران» فریبش داده‌اند. رضاخان پوزش او را پذیرفت، اما هشدار داد که تکرار این رفتار به اعدامش خواهد انجامید. نویسندهٔ «سفرنامهٔ خوزستان» احساس خود را در آن روز چنین بیان می‌کند: «مثل شاهین به‌سینهٔ او چنگ فروبردم. او را عفو کردم و فردا باید در خانهٔ غصبی خودش از من رخصت یافته، خاضعانه بخشایش بطلبد و از مقام امارت به‌موقعیت یک نفر مرد زارع مطیع متمول تنزل کند» (سفرنامهٔ خوزستان، ص ۱۱۵ و ۱۱۶).\n\nپس از دیدار با خزعل، رضاخان لورین را دید. به گفتهٔ غنی و شهنواز، هنگامی که لورین از سرنوشت خزعل پرسید، رضاخان پاسخ داد که او را پیش‌تر بخشیده است (غنی، ص ۳۴۴ و ۳۴۵). غنی می‌نویسد که سرتیپ فضل‌الله زاهدی فرماندار کل استان شد و نام استان رسماً به «خوزستان» بازگشت. به گفتهٔ او، این کار بی آنکه جانی از دست برود انجام شد (غنی، ص ۳۴۴).\n\nرضاخان سپس به زیارت نجف و کربلا رفت. سند بخشودگی خزعل، به گفتهٔ غنی، در ۲۹ آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۰ دسامبر ۱۹۲۴ میلادی) و به گفتهٔ شهنواز یک روز پیش از آن امضا شد. در این سند، رضاخان تضمین کرد که املاک شخصی خزعل محترم شمرده شود و به خود او و خویشانش آسیبی نرسد، و خزعل در برابر پذیرفت بدهی‌های گذشته‌اش را بپردازد (غنی، ص ۳۴۵)."},{"title":"ورود پیروزمندانه به تهران (دی ۱۳۰۳)","body":"رضاخان در ۱۱ دی ۱۳۰۳ خورشیدی (۱ ژانویهٔ ۱۹۲۵ میلادی) به تهران بازگشت. غنی ورود او را «مانند ورود یک امپراتور رومی» وصف می‌کند (غنی، ص ۳۴۷). مستوفی شرح می‌دهد که نمایندگان مجلس از فراکسیون‌های اکثریت به پیشواز او رفتند، اوراقی در تبریک ورود «فاتح خوزستان» پخش شد، خیابان‌ها پر از جمعیت بود و چراغانی شهر سه شب ادامه یافت (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۵۱)."},{"title":"دستگیری و انتقال خزعل به تهران (فروردین و اردیبهشت ۱۳۰۴)","body":"به روایت شهنواز، رضاخان می‌دانست که تا خزعل در خوزستان بماند استان آرام نخواهد شد و نگه داشتن سپاهی بزرگ در آنجا ضرورت خواهد داشت. پس از آنکه به تهران خبر رسید خزعل قصد دارد به بصره برود، رضاخان در فروردین ۱۳۰۴ به لورین گفت که خزعل مالیات‌های معوقش را نپرداخته است و از او خواست شیخ را به آمدن به تهران وادارد. خزعل پاسخی نداد. به گفتهٔ شهنواز، در نیمه‌شب ۲۹ فروردین ۱۳۰۴ خورشیدی (۱۸ آوریل ۱۹۲۵ میلادی)، به دستور پنهانی رضاخان به زاهدی، سربازان به کشتی خزعل رفتند و او و پسرش عبدالحمید را گرفتند. غنی این رویداد را به اواخر فروردین ۱۳۰۴ (اواخر آوریل ۱۹۲۵) نسبت می‌دهد و می‌نویسد که خزعل در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۰۴ خورشیدی (۱۰ مه ۱۹۲۵ میلادی) به تهران رسید. به گفتهٔ غنی، رضاخان کوشش هاوارد را برای میانجی‌گری به سود خزعل نپذیرفت (غنی، ص ۳۴۵)."},{"title":"یکپارچگی ارضی و نگاه پهلوی‌گرا","body":"ارفع و غنی هر دو این لشکرکشی‌ها را بخشی از کار بزرگ بازگرداندن یکپارچگی ایران می‌دانند. ارفع، که خود در جنگ سیمیتقو زخمی شد و یارانش را از دست داد، نبرد شکریازی را پایان «سلطهٔ وحشت» بر ولایتی می‌خواند که چهار سال زیر فرمان سیمیتقو بود (ارفع، ص ۱۳۶). غنی فصل دوازدهم کتاب خود را «یکپارچه کردن ایران» نامیده و پایان کار خزعل را نقطهٔ اوج این فرایند شمرده است. او تأکید می‌کند که کار خوزستان بی‌خونریزی پایان یافت و حتی نمایندهٔ شرکت نفت بریتانیا پذیرفته بود که سیاست ارتش دربارهٔ شیخ پشتوانهٔ افکار عمومی را دارد (غنی، ص ۳۳۹ و ۳۴۴).\n\nکتاب «سفرنامهٔ خوزستان» روایت خود رضاشاه از این رویداد است. نویسنده در آن خود را فرماندهی معرفی می‌کند که از جنگ داخلی بیزار است، در برابر فشار بیگانه می‌ایستد و ولایتی را که از دست دولت بیرون رفته بود به ایران بازمی‌گرداند. این کتاب در دورهٔ پهلوی منبع اصلی تصویر رسمی این لشکرکشی بود و شهنواز نیز در مقالهٔ ایرانیکا بخش بزرگی از روایت خود را بر آن استوار کرده است."},{"title":"دست بیگانه","body":"نویسندگان ایرانی در هر دو ماجرا از دست بیگانه سخن گفته‌اند. یادداشت‌های جهانبانی، به نقل مستوفی، آرزوی استقلال سیمیتقو را به «تحریک اجانب» نسبت می‌دهد (مستوفی، ج ۳، برگ ۵۲۴ تا ۵۳۲). غنی از جنگ‌افزارهایی یاد می‌کند که سیمیتقو از ترکیه و آذربایجان شوروی می‌گرفت (غنی، ص ۲۵۷). بهار نیز احتمال می‌دهد که «تحریکی هم از طرف بعض هم‌جواران ما» در کار سیمیتقو بوده باشد (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۲).\n\nدربارهٔ خزعل، اسناد بریتانیایی که غنی و شهنواز بررسی کرده‌اند تصویری روشن‌تر به دست می‌دهند. تعهدهای نوشته، نشان‌ها، جنگ‌افزارها و سهام شرکت نفت پیوندی میان خزعل و بریتانیا پدید آورده بود که شهنواز آن را آشکارا فراتر از رابطهٔ دولت با یک «تبعهٔ ایران» می‌داند. با این همه، غنی نشان می‌دهد که دولت بریتانیا در لحظهٔ سرنوشت‌ساز از خزعل پشتیبانی نکرد. چمبرلین در نامه‌ای پس از پایان کار نوشت: «ما در جهانی دیگر از آن جهانی زندگی می‌کنیم که این تعهدها در آن داده شد، و باید با احتیاط گام برداریم…» (غنی، ص ۳۴۶)."},{"title":"تردید بهار و مستوفی","body":"بهار، با آنکه سیمیتقو را از «طاغیان» می‌شمارد، می‌نویسد که گرفتن چهریق «بیش از آنچه اهمیت داشت سر و صدا راه انداخت». به گفتهٔ او، در گذشته نیز سرکشانی چون شیخ عبیدالله و حمزه آقای شکاک برخاسته بودند و دولت، که نیرو و سرمایه‌ای بیشتر داشت، دیر یا زود بر آنان چیره می‌شد. بهار احتمال می‌دهد که برخی فرماندهان پیشین به تحریک بیگانگان یا برای منافع سیاسی خود در ریشه‌کن کردن سیمیتقو سستی کرده باشند. او سپس می‌نویسد که سردار سپه، که «لمحه‌ای از بهره‌بردن‌های سیاسی» را از دست نمی‌داد، بیشترین بهره را از این پیروزی برد (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۲).\n\nمستوفی دربارهٔ خوزستان پرسش‌هایی مشابه طرح می‌کند. او می‌پرسد که آیا عجیب نیست که چنین «فتح مهم» که به گفتهٔ او «میخ سلطنت آیندهٔ سردار سپه را کوبید» بدون خونریزی زیاد و بدون ایستادگی چندانی از سوی نیروهای خزعل به دست آمد. مستوفی از نیروی «۳۵ هزار مرد مسلح» خزعل یاد می‌کند و نظریه‌هایی را دربارهٔ انگیزه‌های بریتانیا در رها کردن شیخ بررسی می‌کند (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۵۱ و ۶۵۲). این تردیدها، که با نگاه انتقادی مستوفی به سردار سپه پیوند دارد، با اسنادی که غنی دربارهٔ اختلاف درونی دستگاه سیاست بریتانیا آورده است همخوانی کامل ندارد. اسناد غنی نشان می‌دهد که کنسول‌های جنوب از خزعل پشتیبانی می‌کردند، اما لندن و سفارت تهران حاضر نبودند برای او با رضاخان درافتند (غنی، ص ۳۳۷ تا ۳۴۲)."},{"title":"نگاه بریتانیا","body":"کارگزاران بریتانیا خود از اهمیت خزعل آگاه بودند. شهنواز از گزارش سالانهٔ نمایندگی بریتانیا در خلیج فارس در ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی) نقل می‌کند که «باارزش‌ترین» منافع بریتانیا در ایران «در قلمرو خزعل یا در کنار آن» قرار داشت. غنی نشان می‌دهد که کاکس حتی پیوستن عربستان به عراق را پیشنهاد کرده بود (غنی، ص ۳۳۵). با این همه، در سال‌های ۱۳۰۱ تا ۱۳۰۳ دیدگاه کارگزاران بریتانیا یکسان نبود. کنسول‌های جنوب و گروهی از افسران هند خزعل را دوستی وفادار می‌دانستند که نباید رها شود. لورین، اووی و وزارت خارجه در لندن، برعکس، رابطه با دولت مرکزی نیرومند تهران را مهم‌تر می‌شمردند. کرزن نیز، به روایت غنی، ارتش رضاخان را ابزاری «برای از میان بردن دوستان ما» می‌دید (غنی، ص ۲۶۷). در پایان، به گفتهٔ غنی، دولت بریتانیا میانجی‌گری را برگزید و از پشتیبانی نظامی از خزعل خودداری کرد (غنی، ص ۳۴۱ و ۳۴۲)."},{"title":"روایت خزعل و هوادارانش","body":"خزعل و هم‌پیمانانش رویارویی خود را دفاع از قانون اساسی و از پادشاه قانونی، احمد شاه، معرفی می‌کردند. تلگراف‌های شهریور ۱۳۰۳ او رضاخان را به زیر پا گذاشتن قانون اساسی متهم می‌کرد (غنی، ص ۳۳۷). شهنواز، به استناد «سفرنامهٔ خوزستان»، می‌نویسد که روزنامه‌های بغداد، سوریه و مصر در این زمان مقاله‌هایی به سود خزعل منتشر کردند و «امارت مستقل» او و جدایی‌اش از ایران را ستودند. خزعل همچنین فرستادگانی به نزد مراجع شیعه در عتبات فرستاد تا از آنان پشتیبانی بخواهد."}],"aftermath":"با فرار سیمیتقو به ترکیه در مرداد ۱۳۰۱ و دستگیری خزعل در فروردین ۱۳۰۴، دو کانون نیرومند مرزهای غربی ایران از میان رفت. غنی می‌نویسد که سیمیتقو در ۱۳۰۹ خورشیدی کشته شد (غنی، ص ۲۵۷). ارفع، که بعدها در کردستان خدمت کرد، روایت این سال‌ها را در فصل‌های پسین کتاب خود ادامه داده است. در خوزستان، به گفتهٔ شهنواز، دو هفته پس از دیدار اهواز نیروهای دولتی سراسر استان را در دست گرفتند و زاهدی فرماندار نظامی و حاکم آن شد.\n\nغنی می‌نویسد که نام استان پس از تسلیم خزعل رسماً از «عربستان» به «خوزستان» بازگشت (غنی، ص ۳۴۴). نویسندهٔ «سفرنامهٔ خوزستان» در همان جملهٔ «مثل شاهین» برنامهٔ آیندهٔ استان را نیز آورده است. بر پایهٔ این برنامه، مالیه باید درآمدهای دولت را گرد می‌آورد، قشون نظم ولایت را برقرار می‌کرد، گمرک بر واردات و صادرات نظارت داشت و عدلیه به عریضه‌های مردم رسیدگی می‌کرد (سفرنامهٔ خوزستان، ص ۱۱۵ و ۱۱۶). هدایت در خاطراتش، در گزارشی از سال‌های پس از سلطنت رضاشاه، می‌نویسد که عربستان «پس از کوتاه شدن دست خزعل که در تحت حمایت پادشاه انگلیس در تهران است» تابع وزارت داخله شده است (هدایت، برگ ۵۰۷).\n\nخزعل هرگز اجازه نیافت تهران را ترک کند. به گفتهٔ غنی، رضاشاه گاه او را با احترام می‌پذیرفت و هنگامی که شیخ از کم‌سو شدن چشمانش شکایت کرد، رضاشاه یک چشم‌پزشک اروپایی را به تهران فراخواند (غنی، ص ۳۴۶). شهنواز می‌نویسد که خزعل بدهی‌های گذشته‌اش را هرگز نپرداخت و باقی عمر را در رفت‌وآمد میان وزارتخانه‌ها برای سامان دادن به حساب‌های کهنه و نجات دارایی‌هایش گذراند. او در ۶ خرداد ۱۳۱۵ خورشیدی (۲۴۹۵ شاهنشاهی، ۲۷ مه ۱۹۳۶ میلادی) در تهران درگذشت و پیکرش را برای خاکسپاری به نجف بردند. غنی می‌افزاید که دارایی‌های او پس از کناره‌گیری رضاشاه به وارثانش بازگردانده شد (غنی، ص ۳۴۶).\n\nپیروزی خوزستان جایگاه سردار سپه را در برابر مجلس، دربار قاجار و بریتانیا استوار کرد. مستوفی، که در این باره نگاهی انتقادی دارد، این پیروزی را همان رویدادی می‌داند که «میخ سلطنت آیندهٔ سردار سپه را کوبید» (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۵۱). شهنواز می‌نویسد که مجلس مؤسسان کمتر از یک سال بعد، در آذر ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، پایان دودمان قاجار و برپایی دودمان پهلوی را تصویب کرد. پرونده‌های این گذار در مدخل‌های جداگانهٔ این دانشنامه آمده است.\n\nنخستین روایت از پایان کار خزعل در «سفرنامهٔ خوزستان» آمد که تصویر رسمی دورهٔ پهلوی را شکل داد. تاریخ‌نگاران پسین، به‌ویژه غنی با تکیه بر اسناد وزارت خارجهٔ بریتانیا و شهنواز با تکیه بر گزارش‌های کنسولی، نشان دادند که بریتانیا میان پاسداری از دست‌پروردهٔ قدیمی خود و رابطه با دولت نیرومند تازهٔ تهران دودل بود و سرانجام دومی را برگزید. روایت جنگ سیمیتقو بیشتر از خاطرات افسرانی چون ارفع و جهانبانی و از کتاب بهار به دست آمده است.\n\nاین منابع از چند جایگاه گوناگون نوشته شده‌اند. ارفع افسری بود که خود در جبههٔ آذربایجان می‌جنگید. بهار و مستوفی از نزدیک شاهد سیاست تهران بودند و هر دو با سردار سپه زاویه داشتند. «سفرنامهٔ خوزستان» روایت فرمانده پیروز است. غنی و شهنواز، دهه‌ها بعد، این روایت‌ها را با اسناد بایگانی‌های بریتانیا سنجیده‌اند. همسنجی این منابع نشان می‌دهد که آنان در اصل رویدادها کمابیش همداستان‌اند و بیشتر در شمار سپاهیان، روز رویدادها و داوری دربارهٔ انگیزه‌ها با هم تفاوت دارند."},{"id":"agha-mohammad-coronation","title":"تاجگذاری آقامحمدخان","date":{"solarYear":1175,"gregorianYear":1796,"circa":true},"tier":"secondary","category":"court","summary":"آقامحمدخان قاجار، بنیان‌گذار سلسلهٔ قاجار، میان ۲۰ اسفند ۱۱۷۴ و ۱۹ فروردین ۱۱۷۵ (۲۳۵۴–۲۳۵۵ شاهنشاهی)، به‌طور رسمی تاج پادشاهی بر سر نهاد. او از چند سال پیش در تهران بر تخت نشسته بود، اما از نهادن تاج سر باز می‌زد. محمدتقی لسان‌الملک سپهر، مورخ دربار ناصری، در «ناسخ‌التواریخ» علت را چنین می‌آورد: آقامحمدخان سوگند خورده بود تا یک سرکش در ایران باقی است تاج بر سر ننهد. تاج‌گذاری پس از گشودن تفلیس و بازگشت از قفقاز روی داد. جان پری، ایران‌شناس، در مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا مکان آن را دشت مغان می‌داند، همان جایی که نادرشاه افشار تاج‌گذاری کرده بود. اما سپهر از گردآمدن بزرگان در تهران سخن می‌گوید. این آیین پیوند سلسلهٔ نو را با سنت پادشاهی ایران استوار کرد، و نشانه‌های آن، از بازوبند دریای نور تا شمشیر جهانگشا، تا پایان دوران قاجار در آیین‌های سلطنتی ماند.","citations":[{"sourceId":"nasekh","locus":"ج ۱، ص ۷۵ تا ۸۴","text":"سپهر در ناسخ‌التواریخ درخواست بزرگان و آیین تاجگذاری آقامحمدخان را ثبت کرده است."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۲ تا ۴، ۱۰، ۱۲، ۱۹، ۶۹ و ۱۰۰","text":"عباس امانت در قبلهٔ عالم تاجگذاری آقامحمدخان و معنای آن را می‌سنجد."},{"sourceId":"iranica-aga-mohammad","locus":"مدخل","text":"جان پری در دانشنامهٔ ایرانیکا زندگی آقامحمدخان قاجار و تاجگذاری او را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"iranica-crown","locus":"مدخل","text":"یحیی ذکاء در دانشنامهٔ ایرانیکا تاج دوران قاجار را وصف می‌کند."},{"sourceId":"cgie-aqa-mohammad","locus":"مدخل","text":"دانشنامهٔ ایران، از مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاجگذاری آقامحمدخان را آورده است."}],"personIds":["fath-ali-person","agha-mohammad-person"],"personDeeds":{"fath-ali-person":"به گفتهٔ امانت، سپاهی که آقامحمدخان از ایل‌های شمالی گرد آورد و فتحعلی شاه قاجار نگاه داشت، در برابر کشمکش‌های داخلی و تهدیدهای بیرونی ابزاری پایدار ماند.","agha-mohammad-person":"آقامحمدخان قاجار، بنیان‌گذار سلسلهٔ قاجار، میان ۲۰ اسفند ۱۱۷۴ و ۱۹ فروردین ۱۱۷۵ (۲۳۵۴–۲۳۵۵ شاهنشاهی)، به‌طور رسمی تاج پادشاهی بر سر نهاد."},"periodId":"qajar-founding","monarchId":"agha-mohammad-khan","aliases":["تاجگذاری آقامحمدخان"],"context":"جان پری روایت می‌کند که عادل‌شاه، جانشین نادرشاه افشار، آقامحمد را در کودکی اسیر و اخته کرد، و لقب «آقا»، که خواجگان بلندپایهٔ دربار را بدان می‌خواندند، از همین رو بر او ماند. عباس امانت، تاریخ‌نگار، در «قبلهٔ عالم» این کار را شیوه‌ای رایج برای بازداشتن مدعیان از رسیدن به تخت می‌شمارد. آقامحمد سال‌ها در دربار کریم‌خان زند در شیراز گروگان ماند. پری می‌نویسد که او در این شانزده سال بیشتر مهمانی گرامی بود تا زندانی، و کریم‌خان در کارهای کشور با او رایزنی می‌کرد. به نوشتهٔ پری، آقامحمد شامگاه ۱۱ اسفند ۱۱۵۷ (۲۳۳۷)، با شنیدن خبر مرگ کریم‌خان، با چند یار وفادار از شیراز گریخت.\n\nامانت می‌نویسد که آقامحمد سپس به ایل خود در استرآباد پناه برد و خیزشی را آغاز کرد که سرانجام او را فرمانروای ایران کرد. پری یادآوری می‌کند که آقامحمدخان مرکز خود را از ساری به تهران برد و در ۱۲۰۳ هجری قمری، برابر ۱۱۶۷ خورشیدی (۲۳۴۷)، در تهران بر تخت نشست، هرچند هنوز تاج بر سر نمی‌نهاد. امانت انتخاب تهران را به خواست چیرگی بر شمال و جنوب کشور و بیم از وفاداری مردم اصفهان و شیراز به صفویان و زندیان نسبت می‌دهد.\n\nپری روایت می‌کند که حاجی ابراهیم، کلانتر شیراز، در ۱۱۷۱ (۲۳۵۱) با کودتایی در سپاه زند، شهر را به روی لطفعلی‌خان زند بست و آن را به آقامحمدخان سپرد. لطفعلی‌خان به کرمان گریخت. پری رفتار آقامحمدخان را در کرمان «نمونهٔ سنگدلی» می‌خواند: به نوشتهٔ او، نزدیک بیست هزار زن و کودک را به بردگی سپاهیان دادند و مردان را کشتند یا کور کردند. سپهر یادآوری می‌کند که دو الماس دریای نور و تاج ماه، که از گوهرهای محمدحسن‌خان قاجار بود و در آشوب زمانه به بازوی لطفعلی‌خان رسیده بود، پس از این پیروزی به دست آقامحمدخان افتاد. پری می‌نویسد که آقامحمدخان آنگاه فرمانروای سراسر قلمرو زندیان بود و بازگرداندن سرزمین‌های صفوی را در سر داشت.\n\nبه نوشتهٔ پری، ارکلی دوم، والی گرجستان، در ۱۱۶۲ خورشیدی (۲۳۴۲) با روسیه پیمان دفاعی بست. آقامحمدخان او را به پذیرفتن فرمانبرداری خواند و سپاهی نزدیک شصت هزار تن را در سه ستون به آن سوی ارس فرستاد. سپهر نامهٔ پادشاه را به ارکلی چنین می‌آورد که گرجستان «از عهد شاه اسمعیل صفوی تا آغاز دولت ما» در شمار ممالک ایران بوده است. ارکلی سر باز زد و شکست خورد. سپهر و پری هر دو از غارت تفلیس، کشتار کشیشان و اسارت پانزده هزار تن یاد می‌کنند. دانشنامهٔ ایران، از انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، این رویدادها را «جنایاتی هراسناک» می‌خواند.\n\nسپهر از لحظه‌ای در نبرد تفلیس یاد می‌کند که چهارصد سوار چرکس از دروازه‌ای دیگر بیرون تاختند و به قصد کشتن پادشاه تا پشت سراپردهٔ او رسیدند و برخی طناب‌های خیمه را بریدند. به روایت سپهر، آقامحمدخان بی‌آنکه از جای خود بجنبد، به تفنگچیان مازندرانی فرمان آتش داد و مهاجمان را پراکند. سپهر می‌افزاید که پادشاه پس از پیروزی جوانان قاجار را فراخواند و نواخت و گفت که در این کار «وکیل» آنان بود و به رایزنی آنان رفتار کرد. همین پیروزی زمینهٔ پذیرفتن تاج را فراهم کرد.\n\nامانت می‌نویسد که آرمان آقامحمدخان بازگرداندن مرزهای کهن امپراتوری صفوی بود، از جمله امیرنشین‌های افغانستان و آسیای میانه، عراق عثمانی، سراسر سرزمین کردنشین، ایالت‌های قفقاز و کرانه‌ها و جزیره‌های خلیج فارس. به گفتهٔ امانت، سپاهی که آقامحمدخان از ایل‌های شمالی گرد آورد و فتحعلی شاه قاجار نگاه داشت، در برابر کشمکش‌های داخلی و تهدیدهای بیرونی ابزاری پایدار ماند. از این دیدگاه، تاج‌گذاری پس از گشودن گرجستان، اعلام آشکار همین ادعای میراث صفوی بود.","whatHappened":[{"title":"درخواست بزرگان و پاسخ پادشاه","body":"سپهر می‌نویسد که سران درگاه و فرماندهان سپاه بارها از آقامحمدخان خواسته بودند تاج پادشاهی بر سر نهد، اما او نمی‌پذیرفت. به روایت سپهر، پادشاه در دل داشت تا هر جای ایران کسی بتواند سر به نافرمانی بردارد، بار تاج را بر سر نگیرد. سپهر می‌افزاید که چون پادشاه «بر مراد دست یافت»، خواست بزرگان را پذیرفت.","quotes":[{"original":"بسیار وقت صنادید درگاه و قوّاد سپاه خواستار همی بودند که شهریار تارک مبارک را به تاج پادشاهی زیب دهد و چار بالش سلطانی را بر زبر تخت کیانی نهد. پادشاه سخن آن جماعت را وقعی نمی‌نهاد ... همانا در ضمیر داشت که در تمامت ممالک ایران چندان که یک تن از در نافرمانی تواند بیرون شد و اندیشهٔ مخالفت تواند در خاطر گرفت، سر را به حمل تاج گران نکند و بر تخت تکیه نزند.","speaker":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر","speakerTitle":"مورخ دربار ناصری، مستوفی","work":"ناسخ‌التواریخ، تاریخ قاجاریه، جلد ۱","workType":"وقایع‌نامهٔ رسمی درباری","page":"ص ۷۸","date":"سدهٔ سیزدهم خورشیدی","context":"سپهر روایت می‌کند که چرا آقامحمدخان تا ۱۲۱۰ هجری قمری تاج بر سر ننهاد."},{"original":"آن گاه تاج کیانی را که به جواهر بحار و جبال زینت ترصیع داشت، بر فرق فرقدان‌سای نهاد و بازوبند دریای نور و تاج ماه را که رفیق آرزوی هیچ پادشاه نبود بر بازوی جهانگشای بست ... و شمشیر جهانگشا ... بر میان بربست و بر تخت گوهرآگین به شریعت ملوک پیشین زمان و سنت سلاطین باستان برنشست.","speaker":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر","speakerTitle":"مورخ دربار ناصری، مستوفی","work":"ناسخ‌التواریخ، تاریخ قاجاریه، جلد ۱","workType":"وقایع‌نامهٔ رسمی درباری","page":"ص ۷۹","date":"سدهٔ سیزدهم خورشیدی","context":"شرح سپهر از خود آیین تاج‌گذاری."},{"original":"مسموع افتاد که آقا محمد شاه از غلبهٔ بر خاندان نادرشاه و به دست کردن آن همه لآلی آبدار و جواهر شاهوار چندان شادخاطر شد که بفرمود در رواقی نطع‌ها بگستردند و آن جواهر را بر زبر نطع بریختند ... و چند نوبت از این سوی رواق تا بدان سوی را با پشت و پهلو غلطان غلطان برفت.","speaker":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر","speakerTitle":"مورخ دربار ناصری، مستوفی","work":"ناسخ‌التواریخ، تاریخ قاجاریه، جلد ۱","workType":"وقایع‌نامهٔ رسمی درباری","page":"ص ۸۱","date":"سدهٔ سیزدهم خورشیدی","context":"سپهر به نقل شفاهی از شادی پادشاه پس از دست یافتن بر گوهرهای نادری در مشهد یاد می‌کند."},{"original":"Satisfied for the time being, the Qajar leader returned via the Moḡān steppe, the scene of Nāder Shah's coronation. Here in Ramażān, 1210/ March, 1796, he was officially crowned shah of Iran. At Ardabīl he girded on the ceremonial sword of the Safavid shahs, leaving no doubts as to his ambitions.","translation":"سردار قاجار، که فعلاً خرسند گشته بود، از راه دشت مغان، جایگاه تاج‌گذاری نادرشاه، بازگشت. در همانجا در اسفند ۱۱۷۴ – فروردین ۱۱۷۵ / مارس ۱۷۹۶ به‌طور رسمی به پادشاهی ایران تاج بر سر نهاد. در اردبیل شمشیر تشریفاتی شاهان صفوی را بر کمر بست و در بلندپروازی‌های خود جای تردیدی نگذاشت.","speaker":"جان پری","speakerTitle":"ایران‌شناس، نویسندهٔ مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"آقامحمدخان قاجار»، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"مدخل برخط","date":"۱۳۶۳ (۲۵۴۳)، بازنگری ۱۳۹۷","context":"پری مکان و زمان تاج‌گذاری رسمی را پس از لشکرکشی گرجستان تعیین می‌کند."},{"original":"He did not officially assume the crown until 1210/1796. An ovoid crown of copper, padded on the interior and with a finial at the top, now kept at the Golestān palace museum in Tehran, was probably the one worn by Āḡā Moḥammad Khan, the earliest extant crown from the Islamic period in Persia.","translation":"او تا ۱۲۱۰ / ۱۷۹۶ به‌طور رسمی تاج بر سر ننهاد. تاجی تخم‌مرغی‌شکل از مس، با آستر نرم و گوی‌واره‌ای بر فراز آن، که اکنون در موزهٔ کاخ گلستان تهران نگهداری می‌شود، احتمالاً همان تاجی است که آقامحمدخان بر سر نهاد؛ کهن‌ترین تاج بازمانده از دورهٔ اسلامی در ایران.","speaker":"یحیی ذکاء","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ هنر و باستان‌شناسی ایران","work":"تاج، بخش پنجم: دورهٔ قاجار و پهلوی»، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"مدخل برخط","date":"۱۳۷۲ (۲۵۵۲)","context":"ذکاء از تاجی که احتمالاً آقامحمدخان بر سر نهاد، سخن می‌گوید."},{"original":"Aqa Muhammad Khan's long and sometimes destructive campaigns were in part motivated by desire for conquest and booty and a sense of vengeance against his rivals. Yet he was also an empire builder with a consistent and clear vision. Notwithstanding his infamous greed and cruelty, … he should be credited for ultimately bringing back security and peace to a country much abused by civil war, famine, and depopulation.","translation":"لشکرکشی‌های طولانی و گاه ویرانگر آقامحمدخان تا اندازه‌ای از آرزوی کشورگشایی و غنیمت و حس انتقام از رقیبان برمی‌خاست. اما او امپراتوری‌سازی با چشم‌اندازی پیوسته و روشن نیز بود. با وجود آزمندی و سنگدلی بدنامش... باید او را به سبب بازگرداندن امنیت و آرامش به کشوری ستود که از جنگ داخلی، قحطی و کاهش جمعیت سخت آسیب دیده بود.","speaker":"عباس امانت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار، پژوهشگر تاریخ قاجار","work":"قبلهٔ عالم","workType":"پژوهش تاریخی، زندگی‌نامه","page":"ص ۳","date":"۱۳۷۵–۱۳۷۶ (۲۵۵۵–۲۵۵۶)","context":"داوری امانت دربارهٔ کارنامهٔ بنیان‌گذار سلسله."},{"original":"Although the chronicles of the Qajar period showered Aqa Muhammad Khan with many grand appellations, during his own time as ruler he adopted no more grand a title than khan and later shah. By contrast, his successor, Fath 'Ali Shah, adopted not only the ancient Persian title of shahanshah ('king of kings') but also the Torco-Mongol title of khaqan.","translation":"با آنکه وقایع‌نامه‌های دورهٔ قاجار آقامحمدخان را غرق در لقب‌های پرشکوه کردند، او در روزگار فرمانروایی خود لقبی بزرگ‌تر از «خان» و سپس «شاه» برنگزید. در برابر، جانشینش فتحعلی شاه قاجار هم لقب کهن ایرانی «شاهنشاه» و هم لقب ترکی‌مغولی «خاقان» را برگرفت.","speaker":"عباس امانت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار، پژوهشگر تاریخ قاجار","work":"قبلهٔ عالم","workType":"پژوهش تاریخی، زندگی‌نامه","page":"ص ۱۰","date":"۱۳۷۵–۱۳۷۶ (۲۵۵۵–۲۵۵۶)","context":"امانت ساده‌زیستی آقامحمدخان را در لقب‌ها با جانشینش می‌سنجد."},{"original":"However, it is chiefly owing to his eighteen years of tireless conquest and consolidation that Iran (in its modern extent) was finally integrated under a single monarch and thus enabled to weather the storms of the 19th and early 20th centuries.","translation":"بیش از همه به سبب هجده سال کشورگشایی و استوارسازی خستگی‌ناپاوست که ایران، در گسترهٔ امروزی‌اش، سرانجام زیر فرمان یک پادشاه یکپارچه شد و از این رو توانست از توفان‌های سدهٔ نوزدهم و آغاز سدهٔ بیستم به سلامت بگذرد.","speaker":"جان پری","speakerTitle":"ایران‌شناس، نویسندهٔ مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"آقامحمدخان قاجار»، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"مدخل برخط","date":"۱۳۶۳ (۲۵۴۳)، بازنگری ۱۳۹۷","context":"پری میراث آقامحمدخان را جمع‌بندی می‌کند."}]},{"title":"آیین تاج‌گذاری","body":"به روایت سپهر، پادشاه فرمان داد تا بزرگان و شناختگان سراسر ایران گرد آیند، و ساعتی نیکو برای آیین برگزیدند. آقامحمدخان تاج کیانی را، آراسته به گوهرهای دریا و کوه، بر سر نهاد. بازوبندهای دریای نور و تاج ماه را بر بازو بست، رشته‌های مروارید را از دو سوی شانه آویخت، شمشیر جهانگشا را بر کمر بست و «به شریعت ملوک پیشین زمان و سنت سلاطین باستان» بر تخت گوهرنشان نشست. سپهر می‌نویسد که بزرگان ایران، اعیان شهرها، خاصان درگاه و سرهنگان سپاه از دو سو صف کشیدند، شادباش گفتند و خلعت گرفتند."},{"title":"مکان و زمان","body":"پری تاج‌گذاری را به اسفند ۱۱۷۴ تا فروردین ۱۱۷۵ و دشت مغان، در بازگشت از قفقاز، نسبت می‌دهد. به گفتهٔ او، آقامحمدخان سپس در اردبیل شمشیر تشریفاتی شاهان صفوی را بر کمر بست. دانشنامهٔ ایران همین روایت را با استناد به سپهر، اعتمادالسلطنه و سایکس می‌آورد و می‌افزاید که بستن شمشیر بر مزار شیخ صفی‌الدین اردبیلی روی داد. یحیی ذکاء، پژوهشگر تاریخ هنر، در مقالهٔ «تاج» در ایرانیکا تنها سال ۱۱۷۵ را می‌آورد. اما متن «ناسخ‌التواریخ» در دسترس این مدخل از دشت مغان نامی نمی‌برد. سپهر پس از آنکه سپاه از مغان به تهران بازمی‌گردد، از حاضر شدن بزرگان «در طهران» سخن می‌گوید."},{"title":"پس از تاج‌گذاری","body":"سپهر می‌نویسد که سپاه چند روزی آسود و پادشاه روز ۲۵ اردیبهشت ۱۱۷۵ (۲۳۵۵)، با وزیرانش، حاجی ابراهیم‌خان اعتمادالدوله و میرزا شفیع و میرزا اسدالله‌خان نوری، از تهران به سوی خراسان رفت. پری این سفر را در ظاهر زیارت و در باطن بازپس‌گیری خراسان برای میراث صفوی می‌داند. شاهرخ‌شاه افشار سالخورده را برکنار کردند و برای یافتن گوهرهای نادری شکنجه دادند. سپهر به نقل شنیده‌ها روایت می‌کند که پادشاه گوهرهای به‌دست‌آمده را بر نطعی ریخت و چند بار بر آن غلتید."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سپهر، مورخ دربار ناصرالدین شاه قاجار، تاج‌گذاری را پایان شایستهٔ سال‌ها جنگ برای یکپارچگی ایران نشان می‌دهد و آقامحمدخان را «شاه شهید» می‌خواند. در روایت او، خودداری پادشاه از تاج تا فرونشاندن آخرین سرکش، نشان جدیت و فروتنی اوست. امانت یادآوری می‌کند که وقایع‌نامه‌نگاران قاجار سه نسل از سران قاجار را تا پایهٔ پادشاهان کامل بالا بردند تا قاجاریان را جانشینان برحق صفویان بنمایانند.\n\nامانت آقامحمدخان را امپراتوری‌سازی با «چشم‌اندازی پیوسته و روشن» می‌داند که با وجود آزمندی و سنگدلی، امنیت و آرامش را به کشوری جنگ‌زده بازگرداند. او شیوهٔ فرمانروایی آقامحمدخان را آمیزه‌ای از «تدبیر و وحشت» برای ساختن امپراتوری یکپارچه وصف می‌کند. امانت می‌نویسد که آقامحمدخان لقبی بزرگ‌تر از «خان» و سپس «شاه» برنگزید، و فتحعلی شاه قاجار بود که لقب‌های «شاهنشاه» و «خاقان» را برگرفت. امانت تاج‌گذاری کیانی را در ۱۷۸۵ میلادی، برابر ۱۱۶۴ خورشیدی، می‌نهد، که با روایت پری و سپهر نمی‌خواند.\n\nپری آزمندی و سنگدلی را برجسته‌ترین خصلت‌های آقامحمدخان می‌داند، اما می‌افزاید که او از شکوه و خودنمایی دوری می‌جست، چون سربازانش ساده می‌زیست و مزد آنان را مرتب می‌پرداخت. پری لشکرکشی‌های او را برای بازپس‌گیری سرزمین‌های از دست‌رفته در کل ناکام می‌شمارد. به گفتهٔ او، آقامحمدخان با بیگانه کردن گرجستان و روسیه، مرز شمال‌غربی ایران را عملاً در ارس تثبیت کرد. با این همه، پری یکپارچگی ایران در گسترهٔ امروزی‌اش را بیش از همه مدیون هجده سال تلاش او می‌داند."}],"aftermath":"یحیی ذکاء می‌نویسد که تاجی تخم‌مرغی‌شکل از مس، اکنون در موزهٔ کاخ گلستان، احتمالاً تاج آقامحمدخان بود و گوهرهای آن را بعدها برداشتند و در تاج قاجار به کار بردند. به گفتهٔ ذکاء، فتحعلی شاه قاجار تاج بلند هشت‌کنگرهٔ گوهرنشان بر کلاهی از مخمل سرخ را ساخت که «تاج کیانی» نام گرفت، و همهٔ پادشاهان قاجار پس از او همان را بر سر نهادند. امانت اما تاج کیانی را ساختهٔ آقامحمدخان می‌شمارد. امانت می‌نویسد که در تاج‌گذاری ناصرالدین شاه قاجار، تاج کیانی، بازوبندهای دریای نور و تاج ماه و شمشیر گوهرنشانی که آقامحمدخان در زیارت مشهد بسته بود، یادآور پیوستگی سنت پادشاهی ایران در سلسلهٔ قاجار بود.\n\nذکاء می‌نویسد که باباخان، در زمان زندگی عمویش، شیوه‌هایی برای شکوه‌بخشیدن به آیین تاج‌گذاری، جلوس و بار عام پدید آورد. او این اندیشه‌ها را از نقش‌برجسته‌های تخت جمشید، وصف تاج‌گذاری شاهان باستان در «شاهنامهٔ» فردوسی و نوآوری‌های خود عمویش گرفت. به گفتهٔ ذکاء، گوهرهایی که نادرشاه از هند آورده بود و به دست قاجاریان افتاد، برای نمایش شکوه سلطنت به کار رفت، و فتحعلی شاه قاجار چند تخت گوهرنشان، از جمله تخت خورشید و تخت مرمر، ساخت. بدین‌سان، آیینی که آقامحمدخان با سادگی سربازی آغاز کرد، در دست جانشینش به نمایشی پرشکوه از پیوند با پادشاهی باستانی ایران بدل گشت.\n\nامانت می‌نویسد که آقامحمدخان از ۱۱۶۸ خورشیدی (۲۳۴۸) جانشینی را به نخستین پسری سپرد که از پیوند دو تیرهٔ قوانلو و دولو به دنیا بیاید، و برادرزاده‌اش باباخان، فتحعلی شاه قاجار آینده، از این تدبیر بیشترین بهره را برد. سپهر روایت می‌کند که دو تن از خدمتگزاران خلوت در شب ۲۸ خرداد ۱۱۷۶ (۲۳۵۶)، در قلعهٔ شوشا پادشاه را در خوابگاهش کشتند. به گفتهٔ سپهر، کشندگان صندوقچهٔ گوهرها، بازوبندها، شمشیر گوهرنشان و دریای نور و تاج ماه را برگرفتند و نزد صادق‌خان شقاقی بردند. بدین‌سان فرمانروایی تاج‌دار آقامحمدخان کمتر از یک سال و نیم پایید.\n\nیحیی ذکاء می‌نویسد که رضاشاه پهلوی، بنیان‌گذار سلسلهٔ پهلوی، نخواست تاج کیانی را، که یادگار قاجار بود، بر سر نهد. او در ۱۳۰۴ (۲۴۸۴) گروهی از هنرمندان ایرانی را به سرپرستی سراج‌الدین جواهری به ساختن تاجی تازه گماشت. به گفتهٔ ذکاء، طرح این تاج از تاج‌های شاهان هخامنشی و ساسانی الهام گرفت. بدین‌سان، تاج‌گذاری آقامحمدخان آغاز سنتی شد که سلسلهٔ پهلوی آگاهانه از آن گسست و پیوند خود را به ایران باستان رساند."},{"id":"treaty-of-golestan","title":"عهدنامه گلستان","date":{"solarYear":1192,"solarMonth":8,"solarDay":2,"gregorianYear":1813,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":24},"tier":"secondary","category":"international","summary":"عهدنامهٔ گلستان پیمانی است که نخستین جنگ ایران و روسیه را پس از نزدیک به ده سال به پایان برد. میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی، ایلچی فتحعلی شاه قاجار، و ژنرال نیکلای رتیشچف، فرماندهٔ سپاه روسیه در قفقاز، این پیمان را در ۲ آبان ۱۱۹۲ (۲۳۷۲) در اردوگاه روس کنار رود زیوه، در روستای گلستان قراباغ، امضا کردند. سر گور اوزلی، سفیر بریتانیا در دربار ایران، میانجی این گفت‌وگوها بود.\n\nایران با این پیمان گرجستان، داغستان، منگرلی، ابخاز و خانات قراباغ، گنجه، شکی، شیروان، قبه، دربند، باکو و بخشی از تالش را از آن روسیه شناخت. روسیه حق انحصاری نگه‌داری ناوگان جنگی در دریای مازندران را به دست آورد و پشتیبانی از ولیعهد برگزیدهٔ ایران را بر عهده گرفت. ابهام مرزها، به‌ویژه در تالش و پیرامون دریاچهٔ گوگچه، زمینهٔ جنگ دوم و عهدنامهٔ ترکمانچای را فراهم کرد.","citations":[{"sourceId":"nasekh","locus":"ج ۱، ص ۲۳۲ تا ۲۵۰","text":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر در ناسخ‌التواریخ جنگ، اصلاندوز، لنکران و متن فارسی عهدنامهٔ گلستان را آورده است."},{"sourceId":"iranica-golestan","locus":"مدخل","text":"التون دانیل در دانشنامهٔ ایرانیکا ابهام مرزهای عهدنامه و نقش بریتانیا را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"iranica-fath-ali","locus":"مدخل","text":"عباس امانت در مدخل فتحعلی شاه قاجار پیامد عهدنامه را برای جایگاه ایران می‌سنجد."}],"personIds":["fath-ali-person"],"personDeeds":{"fath-ali-person":"میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی، ایلچی فتحعلی شاه قاجار، و ژنرال نیکلای رتیشچف، فرماندهٔ سپاه روسیه در قفقاز، این پیمان را در ۲ آبان ۱۱۹۲ (۲۳۷۲) در اردوگاه روس کنار رود زیوه، در روستای گلستان قراباغ، امضا کردند."},"periodId":"qajar-founding","monarchId":"fath-ali-shah","aliases":["عهدنامه گلستان"],"context":"التون دانیل، تاریخ‌نگار آمریکایی، در مقالهٔ «عهدنامهٔ گلستان» در دانشنامهٔ ایرانیکا، ریشهٔ جنگ را در تصمیم پل یکم، امپراتور روسیه، به الحاق گرجستان در آذر ۱۱۷۹ (۲۳۵۹) می‌جوید. به نوشتهٔ دانیل، الکساندر یکم، جانشین پل، سیاستی تهاجمی برای چیرگی بر خانات شرق قفقاز در پیش گرفت. پاول سیسیانوف، فرماندهٔ تازهٔ روس در قفقاز، به گنجه تاخت و در ۲۴ دی ۱۱۸۲ (۲۳۶۲) ارگ آن را گرفت. جوادخان قاجار زیادلو، حاکم گنجه، در این نبرد جان باخت و روسیان شمار بسیاری از مردم شهر را کشتند.\n\nفتحعلی شاه قاجار تهدید روسیه را تنها آشوبی مرزی نمی‌دید و آن را چالشی آشکار با اقتدار قاجار می‌شمرد. پادشاه دربار را به سلطانیه برد، بیرون رفتن سپاه روس را خواست و سرانجام سپاهی را، که منابع شمارش را از سی تا شصت هزار تن نوشته‌اند، به فرماندهی ولیعهدش عباس‌میرزا نایب‌السلطنه، فرمانروای آذربایجان، از ارس گذراند. عباس‌میرزا تا پایان جنگ فرماندهی سپاه ایران را در دست داشت.\n\nدانیل روند جنگ را چنین بازمی‌گوید: سیسیانوف با سپاهی کوچک‌تر اما توپخانه‌ای نیرومندتر، عباس‌میرزا را نزدیک اچمیادزین شکست داد، اما ایروان را نگرفت. روسیان در سال‌های ۱۱۸۴ و ۱۱۸۵ (۲۳۶۴ و ۲۳۶۵) خان شیروان را به فرمانبری واداشتند و خانات قراباغ، شکی، باکو و قبه و دربند را گشودند. سیسیانوف در ۱۱۸۵ (۲۳۶۵) هنگام گفت‌وگو با حسینقلی‌خان، حاکم باکو، به دست مردان او جان باخت. از آن پس روسیه همهٔ نواحی مورد نزاع در شمال رود کر و بخشی از سرزمین میان کر و ارس را در دست داشت، و به نوشتهٔ دانیل این وضع تا پایان جنگ چندان دگرگون نشد. ایوان گودوویچ، جانشین سیسیانوف، باز ایروان را محاصره کرد و ناکام ماند. حسینقلی‌خان قاجار، سردار ایروان، این شهر را تا پایان جنگ سنگر استوار ایران نگه داشت.\n\nبه نوشتهٔ دانیل، دولت قاجار فتوایی گرفت که جنگ را جهاد می‌خواند، و با پشتیبانی چشمگیر بریتانیا در ۱۱۸۹ (۲۳۶۹) به حمله روی آورد. سپاه ایران به قراباغ تاخت، در ۲۳ بهمن ۱۱۹۰ (۲۳۷۰) در نبرد سلطان‌آباد بر کنار ارس پیروز شد و در ۱۱۹۱ (۲۳۷۱) بخشی از تالش را بازپس گرفت. دانیل یادآوری می‌کند که از دید ایرانیان، جنگ تا آن هنگام چندان بد پیش نمی‌رفت، و از همین رو دربار انگیزه‌ای برای آشتی نداشت.\n\nدانیل جنگ نخست را از جنگ‌های پیشین ایران و روسیه متمایز می‌داند، زیرا مانورهای دیپلماتیک قدرت‌های اروپایی در روزگار ناپلئون به اندازهٔ میدان نبرد بر سرنوشت آن اثر گذاشت. فتحعلی شاه قاجار از ۱۱۸۳ (۲۳۶۳) از بریتانیا یاری خواست. اما بریتانیا در ۱۱۸۴ (۲۳۶۴) با روسیه در ائتلاف سوم ضد فرانسه هم‌پیمان شد و درخواست‌های ایران را نادیده گرفت. ناپلئون از این خلأ بهره گرفت و با پیمان فین‌کنشتاین در ۱۳ اردیبهشت ۱۱۸۶ (۲۳۶۶) ادعای ایران بر گرجستان را پذیرفت و آموزش و تجهیز سپاه ایران را وعده داد. دو ماه بعد ناپلئون و الکساندر یکم در ۱۵ تیر ۱۱۸۶ (۲۳۶۶) پیمان تیلسیت را بستند و وعده‌های فرانسه بی‌پشتوانه ماند.\n\nبریتانیا، که نفوذ فرانسه در ایران را پیش‌درآمد حمله به هند می‌دانست، دوباره به ایران روی آورد. سر هارفورد جونز در ۲۴ اسفند ۱۱۸۷ (۲۳۶۷) پیمان مقدماتی تهران را بست. بریتانیا بر پایهٔ آن پذیرفت که شانزده هزار پیادهٔ ایرانی را آموزش دهد و تجهیز کند، و اگر دولتی اروپایی به ایران بتازد، سالانه صد هزار لیره کمک‌هزینه بپردازد. میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی به لندن رفت و با سر گور اوزلی بازگشت. عباس امانت، تاریخ‌نگار ایرانی‌تبار، در مقالهٔ «فتحعلی‌شاه قاجار» در ایرانیکا، ورود اوزلی به تهران را ۱۸ آبان ۱۱۹۰ (۲۳۷۰) می‌نویسد و مأموریت ویژهٔ او را به پایان رساندن پیمان دوم ایران و بریتانیا و آسان کردن صلح ایران و روسیه می‌داند. اوزلی پیمان مقدماتی را به «پیمان قطعی دوستی و اتحاد» در ۱۱۹۱ (۲۳۷۱) بدل کرد و کمک‌هزینه را به صد و پنجاه هزار لیره رساند.\n\nامانت نامهٔ فتحعلی شاه قاجار به ناپلئون را، که پادشاه هم‌زمان با ورود اوزلی نوشت، گواه سرخوردگی تلخ پادشاه از وعده‌های برآورده‌نشدهٔ فرانسه می‌شمرد. پادشاه در این نامه می‌نویسد که به سبب دوستی با فرانسه همهٔ دوستان دیگر را از دست داده و دچار ملامت شده است.","whatHappened":[{"title":"چرخش بریتانیا","body":"ناپلئون در ۳ تیر ۱۱۹۱ (۲۳۷۱) به روسیه لشکر کشید و روسیه و بریتانیا بار دیگر هم‌پیمان شدند. دانیل می‌نویسد که بریتانیا، همانند فرانسه پس از تیلسیت، ناگزیر میان آزردن روسیه و زیر پا نهادن تعهداتش به ایران گرفتار آمد، و بهترین راه را میانجیگری میان دو طرف یافت. اوزلی دریافت که به کار گرفتن منابع بریتانیا ضد هم‌پیمان روسی ناخوشایند است و وضع ایران نیز پس از رهایی روسیه از جنگ با ناپلئون بدتر خواهد شد. او درخواست روسیه برای میانجیگری را پذیرفت، بازنگری در پیمان قطعی را پیش کشید، حضور نظامی بریتانیا را به دو افسر، چارلز کریستی و لیندزی بثیون، و چند گروهبان آموزش‌دهنده کاهش داد و تهدید کرد که کمک‌هزینهٔ وعده‌داده را نخواهد پرداخت.\n\nمحمدتقی لسان‌الملک سپهر، مورخ رسمی دربار ناصرالدین شاه قاجار، در ناسخ‌التواریخ، تاریخ رسمی درباری قاجار، همین چرخش را از زاویهٔ ایران می‌نگارد. به روایت سپهر، رتیشچف چون از لشکرکشی ناپلئون آگاه شد، سرهنگی را نزد اوزلی فرستاد و نامه‌ای نوشت که در آن ناپلئون را آشوبگری می‌خواند که دولت‌ها را به اتحاد ناچار کرده است. رتیشچف از اوزلی خواست کارگزاران ایران و روس را «باهم مانوس» کند. سپهر می‌افزاید که رتیشچف عریضه‌ای همانند به عباس‌میرزا فرستاد و حاجی ابوالحسن‌خان، بازرگان ایروانی، را نیز برای استوار کردن آشتی گسیل کرد.","quotes":[{"original":"اگرچه هنوز ميان دولت روس و انگليس حبل مودّت محكم نيست؛ اما دير نباشد كه ناچار طريق وداد گيرند؛ زيرا كه ناپليون چنان شورشى در عالم افكنده كه بيشتر دولتها به ناچار بايد باهم متّحد شوند و حراست خويش كنند.","speaker":"نیکلای رتیشچف","speakerTitle":"فرماندهٔ سپاه روسیه در قفقاز","work":"نامه به سر گور اوزلی، به روایت ناسخ‌التواریخ محمدتقی لسان‌الملک سپهر","workType":"نامهٔ دیپلماتیک (منقول در تاریخ رسمی درباری)","page":"ج ۱، ص ۲۳۲ (چاپ محمدباقر بهبودی، ۱۳۵۱)","date":"تابستان ۱۱۹۱ (۲۳۷۱)","context":"فرماندهٔ روس، پس از آگاهی از لشکرکشی ناپلئون به روسیه، از سفیر بریتانیا می‌خواهد میان ایران و روسیه آشتی برقرار کند."},{"original":"چون ميان دولت انگليس و روس كار به مصالحه رفته بود، معلّمين انگريز از تعليم توپچيان آذربايجان به يك سوى شدند. نايب السّلطنه چون اين بديد از اسب بزير آمد و دامن بر ميان استوار كرد و توپچيان را آموزگارى فرمود.","speaker":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر","speakerTitle":"مورخ رسمی دربار ناصرالدین شاه قاجار","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۱","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ج ۱، ص ۲۳۸","date":"۹ آبان ۱۱۹۱ (۲۳۷۱)","context":"سپهر روایت می‌کند که آموزگاران بریتانیایی، پس از آشتی بریتانیا و روسیه، در نبرد اصلاندوز از توپخانهٔ ایران کناره گرفتند و عباس‌میرزا خود توپ‌ها را به کار انداخت."},{"original":"چند تن از غلامان كه ملازم ركاب بودند چنان دانستند كه او را آفتى رسيد و زندگانى بگذاشت، از كمال دهشت بانگ برداشتند كه نايب السّلطنه زنده نماند. هركس از لشكريان اين بشنيد يك باره دل از جان برگرفت و اگر توانست به طرفى گريخت.","speaker":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر","speakerTitle":"مورخ رسمی دربار ناصرالدین شاه قاجار","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۱","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ج ۱، ص ۲۳۹","date":"۹ آبان ۱۱۹۱ (۲۳۷۱)","context":"سپهر شرح می‌دهد که در شبیخون روسیان، اسب عباس‌میرزا بر زمین خورد و فریاد نادرست مرگ او سپاه را پراکنده کرد."},{"original":"اعليحضرت شاهنشاه ممالك ايران ... ولايات قراباغ و گنجه ... و اولكاء خوانين نشين شكى و شيروان و قبّه و دربند و باكويه و هرجا از ولايات طالش را ... و تمامى داغستان و گرجستان و محال شوره گل و آچوق باش و كورنه و منگريل و ابخاز ... مخصوص و متعلّق دولت ايمپريۀ روسيّه مى دانند.","speaker":"میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی و نیکلای رتیشچف","speakerTitle":"وکیلان مختار ایران و روسیه","work":"متن فارسی عهدنامهٔ گلستان، فصل سوم، منقول در ناسخ‌التواریخ","workType":"سند رسمی (عهدنامه)","page":"ج ۱، ص ۲۴۵","date":"۲ آبان ۱۱۹۲ (۲۳۷۲)","context":"فصل سوم عهدنامه سرزمین‌های قفقاز را از آن روسیه می‌شناسد."},{"original":"هريك از فرزندان عظام ايشان كه به وليعهدى دولت ايران تعيين مى گردد، هرگاه محتاج به اعانت و امدادى از دولت علّيّه روسيّه باشند مضايقه ننمايند تا از خارج نتواند كسى دخل و تصرّف در مملكت ايران نمايد.","speaker":"میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی و نیکلای رتیشچف","speakerTitle":"وکیلان مختار ایران و روسیه","work":"متن فارسی عهدنامهٔ گلستان، فصل چهارم، منقول در ناسخ‌التواریخ","workType":"سند رسمی (عهدنامه)","page":"ج ۱، ص ۲۴۵–۲۴۶","date":"۲ آبان ۱۱۹۲ (۲۳۷۲)","context":"روسیه پشتیبانی از ولیعهد برگزیدهٔ ایران را بر عهده می‌گیرد."},{"original":"در خصوص كشتيهاى عسكريّۀ جنگى روسيه ... حال نيز محض دوستى اذن داده مى شود كه به دستور سابق معمول گردد و احدى از دولتهاى ديگر سواى دولت روس كشتى جنگى نداشته باشند.","speaker":"میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی و نیکلای رتیشچف","speakerTitle":"وکیلان مختار ایران و روسیه","work":"متن فارسی عهدنامهٔ گلستان، فصل پنجم، منقول در ناسخ‌التواریخ","workType":"سند رسمی (عهدنامه)","page":"ج ۱، ص ۲۴۶","date":"۲ آبان ۱۱۹۲ (۲۳۷۲)","context":"فصل پنجم داشتن کشتی جنگی در دریای مازندران را تنها برای روسیه روا می‌داند."},{"original":"و تحريرا فى معسكر روسيّه در رودخانۀ زيوه من محال گلستان متعلّقۀ به ولايات قراباغ به تاريخ بيست و نهم ماه شوّال سنۀ 1228 ه. [۲ آبان ۱۱۹۲ / ۲۳۷۲] و تاريخ دوازدهم ماه اكدمير [اكتبر] سنۀ 1813 م.","speaker":"میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی و نیکلای رتیشچف","speakerTitle":"وکیلان مختار ایران و روسیه","work":"متن فارسی عهدنامهٔ گلستان، پایان‌بند، منقول در ناسخ‌التواریخ","workType":"سند رسمی (عهدنامه)","page":"ج ۱، ص ۲۴۹","date":"۲ آبان ۱۱۹۲ (۲۳۷۲)","context":"پایان‌بند عهدنامه جای و تاریخ امضا را ثبت می‌کند."},{"original":"ايلچى كه از دولت علّيّه ايران براى مبارك باد به دولت بهيۀ روس مى رود و مطالبى كه از شاه خود مأمور است بر رأى حضرت ايمپراطور اعظم عرض و اظهار نمايد، سردار دولت بهيّۀ روس تعهد نمود كه در مطالب ايران به قدر مقدور كوشش و سعى نمايد.","speaker":"نیکلای رتیشچف","speakerTitle":"فرماندهٔ سپاه روسیه در قفقاز","work":"یادداشت جداگانهٔ پیوست عهدنامه، منقول در ناسخ‌التواریخ","workType":"سند رسمی (تعهدنامه)","page":"ج ۱، ص ۲۴۹","date":"آبان ۱۱۹۲ (۲۳۷۲)","context":"فرماندهٔ روس تعهد می‌کند که درخواست‌های سفیر ایران را نزد امپراتور پشتیبانی کند؛ ایران به همین تعهد امید بازپس‌گیری بخشی از سرزمین‌ها را داشت."},{"original":"The most serious immediate defect in the Treaty of Golestān was the ambiguity of its territorial arrangements.","translation":"جدی‌ترین عیب فوری عهدنامهٔ گلستان ابهام ترتیبات سرزمینی آن بود.","speaker":"التون دانیل","speakerTitle":"تاریخ‌نگار، نویسندهٔ مقالهٔ عهدنامهٔ گلستان در ایرانیکا","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"نسخهٔ برخط (۱۳۸۰/۲۰۰۱)","date":"آذر ۱۳۸۰ (۲۵۶۰)","context":"دانیل ابهام مرزی عهدنامه را ریشهٔ جنگ دوم می‌داند."},{"original":"The conclusion of the Golestān peace treaty not only resulted in the loss of precious territory in the Caucasus but also made Persia more susceptible to Russian imperial whim and to British insidious conduct.","translation":"بستن عهدنامهٔ صلح گلستان نه تنها به از دست رفتن سرزمین‌های گران‌بها در قفقاز انجامید، بلکه ایران را در برابر هوس امپراتوری روسیه و رفتار پنهان‌کارانهٔ بریتانیا آسیب‌پکرد.","speaker":"عباس امانت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار، نویسندهٔ مقالهٔ فتحعلی شاه قاجار در ایرانیکا","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"نسخهٔ برخط (۱۳۷۸/۱۹۹۹)","date":"آذر ۱۳۷۸ (۲۵۵۸)","context":"امانت پیامد عهدنامه را برای جایگاه بین‌المللی ایران داوری می‌کند."}]},{"title":"آتش‌بس و گفت‌وگوهای نافرجام","body":"به روایت سپهر، عباس‌میرزا پاسخ نامهٔ رتیشچف را به خواست سفیر بریتانیا با نرمی نوشت، اما چون صلح هنوز سامان نیافته بود، دست از جنگ نکشید. فتحعلی شاه قاجار اسماعیل‌خان قاجار و برادرزاده‌اش میرزا محمدخان را با سواره و پیاده به آذربایجان فرستاد و ولیعهد را به سرکوب مصطفی‌خان طالش، خان هوادار روسیه، فرمان داد. در منزل اهر، فرستادهٔ اوزلی عریضهٔ تازهٔ فرماندهٔ روس را آورد و آتش‌بس خواست. عباس‌میرزا آتش‌بسی چهل‌روزه پذیرفت، اما جنگ با مصطفی‌خان را از آن بیرون نهاد.\n\nسپاه ایران به فرماندهی امیرخان قاجار به تالش تاخت، لنکران را گرفت و گامیشوان را چهار ماه در محاصره نگه داشت. دانیل نیز گرفتن لنکران به دست عباس‌میرزا را در مرداد ۱۱۹۱ (۲۳۷۱) ثبت می‌کند. سپهر می‌نویسد که میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی، پسر میرزا بزرگ قائم‌مقام، بر ساختن سه دژ در لنکران، ارکوان و آستارا نظارت کرد.\n\nدر این میان، به روایت سپهر، رتیشچف دیدار با ولیعهد را در سلطان‌حصاری پذیرفت، اما شورش الکساندر میرزا، شاهزادهٔ گرجی، در گرجستان او را بیمناک کرد. فرماندهٔ روس دیدار را به کنار ارس واگذاشت و پیغام داد که در صلح «اختیار تمام» ندارد و تنها می‌تواند آتش‌بس را تمدید کند. عباس‌میرزا میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام را به اصلاندوز فرستاد. میرزا ابوالقاسم دریافت که آمدوشد روسیان «همه از در فريب و نيرنگ است» و فرستادهٔ روس را بازگرداند. دانیل نیز می‌نویسد که پیشنهادهای اوزلی و جیمز موریه، نمایندهٔ او، به رتیشچف پذیرفته نشد، و چون خبر گرفتن مسکو به دست ناپلئون رسید، دو طرف گفت‌وگوها را در شهریور ۱۱۹۱ (۲۳۷۱) رها کردند."},{"title":"شبیخون اصلاندوز","body":"دانیل شبیخون اصلاندوز را نقطهٔ چرخش جنگ می‌داند. ژنرال پیوتر کوتلیارفسکی، در غیاب رتیشچف که به تفلیس رفته بود، در ۹ آبان ۱۱۹۱ (۲۳۷۱) شبانه به اردوی ایران در اصلاندوز تاخت. این حمله سپاه عباس‌میرزا را یکسره درهم شکست و کریستی، یکی از افسران بریتانیایی همراه سپاه ایران، در آن جان باخت.\n\nسپهر روایتی مفصل‌تر به دست می‌دهد. به نوشتهٔ او، روسیان چند تن از مردم قراباغ را به اردوی ایران فرستادند تا وانمود کنند که ایل‌های قراباغ آمادهٔ کوچ به سوی ایران‌اند. جعفرقلی‌خان قراباغی فریب خورد و عباس‌میرزا گروهی از سپاه را به فرماندهی صادق‌خان قاجار به آن سوی ارس فرستاد. جاسوسان، کمی شمار سپاه در اردوی ولیعهد را به فرماندهٔ روس گزارش دادند. کوتلیارفسکی نیمه‌شب از آق‌اوغلان بیرون تاخت، قراولان ایران را گرفت و بامداد به اردو رسید.\n\nسپهر می‌نویسد که آموزگاران بریتانیایی، پس از آشتی بریتانیا و روسیه، از کار توپخانه کناره گرفتند و ولیعهد خود از اسب پیاده شد، توپچیان را راهنمایی کرد و چهار ساعت جنگید. سپاه ایران تا غروب پایداری کرد و دو سپاه از هم جدا شدند. اما شب‌هنگام چند سرباز روس، که در جنگ پیشین اسیر شده بودند، به سپاه خود گریختند و پیشنهاد کردند که با خواندن سربازان شقاقی و نخجوانی به نام، روسیان را به درون اردو ببرند. فرماندهٔ روس این نیرنگ را پذیرفت و شبیخون زد.\n\nبه روایت سپهر، عباس‌میرزا برای دل دادن به سپاه به میدان تاخت، اما اسبش در گودالی افتاد. غلامان گمان بردند که او جان باخته است و فریاد مرگ او را سر دادند. سپاه با شنیدن این فریاد پراکنده شد. ولیعهد بر اسبی دیگر نشست، گریختگان را تا حاجی‌حمزه‌لو گرد آورد و روز بعد کشتگان را به خاک سپرد. روسیان نیز تفنگ‌های کشتگان را برگرفتند و از ارس گذشتند."},{"title":"سقوط لنکران","body":"دانیل می‌نویسد که با آشکار شدن شکست ناپلئون در روسیه، روسیان جسارت یافتند و در قفقاز تهاجمی‌تر شدند. در زمستان ۱۱۹۱ (۲۳۷۱)، دژ ایرانی لنکران سقوط کرد و روسیان پادگان آن را از دم تیغ گذراندند و بیشتر تالش را دوباره گرفتند. سپهر یورش به لنکران را در شب عاشورا [۲۳ دی ۱۱۹۱ / ۲۳۷۱] می‌نهد. به نوشتهٔ او، تفنگچیان لاهیجانی نخست برج خود را رها کردند و روسیان از فراز آن بر سربازان ایرانی آتش گشودند. صادق‌خان قاجار، سردار سپاه لنکران، و محمدبیگ قاجار افشار در این نبرد جان باختند. سپهر شمار کشتگان روس را دو هزار و پانصد تن می‌نویسد و می‌افزاید که کوتلیارفسکی سه زخم برداشت که برخی از اندام‌هایش را از کار انداخت. پیش از آن، میرزا احمد مستوفی کاشانی، به روایت سپهر، در ارکوان از گریز با دیگر سرکردگان سر باز زد و تا پای جان جنگید.\n\nفتحعلی شاه قاجار به ولیعهد فرمان داد به تبریز بازگردد و انتقام را به بهار بسپارد. در بهار، پادشاه خود با سپاهی بزرگ به چمن سلطانیه و سپس به اوجان رفت. به روایت سپهر، حسین‌خان سردار ایروان در همین هنگام با دو هزار تن از مردم ایروان، که برخی از علما نیز کفن‌پوش در میانشان بودند، سپاه روس را در نزدیکی ایروان شکست داد."},{"title":"پذیرش صلح","body":"دانیل می‌نویسد که فتحعلی شاه قاجار و عباس‌میرزا با وجود این شکست‌ها خواستار ادامهٔ جنگ بودند، اما سرانجام در برابر اوزلی کوتاه آمدند. اوزلی به پادشاه اطمینان داد که یا روسیه امتیازهای سرزمینی خواهد داد، یا بریتانیا کمک‌هزینهٔ وعده‌داده را خواهد پرداخت.\n\nسپهر چرخش را چنین روایت می‌کند: رتیشچف، که از یک سو لشکرکشی پادشاه به اوجان و از سوی دیگر عزم ناپلئون را می‌دید، توان روسیه را برای جنگ هم‌زمان با دو دشمن نیرومند کافی ندانست و از اوزلی خواست صلح را استوار کند. اوزلی نزد پادشاه خواستار صلح شد و میرزا شفیع مازندرانی، صدراعظم ایران، با او همراهی کرد. به نوشتهٔ سپهر، سفیر بریتانیا پیمان نهاد که شرایط صلح «بر آرزوى كارداران ايران» خواهد بود. امانت نیز در ایرانیکا یادآوری می‌کند که مقایسهٔ گستاخانهٔ پادشاه ایران با سلطان عثمانی از سوی اوزلی، در جریان گفت‌وگوهای گلستان، پادشاه را خشمگین کرد."},{"title":"گفت‌وگو در گلستان","body":"فتحعلی شاه قاجار میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی را با عنوان وکیل مختار به قراباغ فرستاد. به روایت سپهر، ایلچی در چمن گلستان فرود آمد، رتیشچف به پیشبازش رفت و دو طرف گفت‌وگو را آغاز کردند. سپهر می‌افزاید که منشی رتیشچف متن صلح‌نامه را نوشت. دانیل نیز بر همین نکته تأکید دارد: اوزلی جز نگه داشتن شتاب گفت‌وگوها و پاسداری از منافع بریتانیا کاری نکرد، و رتیشچف عملاً شرایط صلح را دیکته کرد.\n\nدو طرف عهدنامه را در ۲ آبان ۱۱۹۲ (۲۳۷۲) امضا کردند. پایان‌بند متن فارسی، که سپهر آورده است، جای امضا را «معسكر روسيّه در رودخانۀ زيوه من محال گلستان» می‌نامد. دانیل یادآوری می‌کند که منابع در تاریخ میلادی همداستان نیستند: خود او ۲۴ اکتبر را برمی‌گزیند، جیکوب هورویتز، گردآورندهٔ مجموعهٔ اسناد خاورمیانه، دوازدهم اکتبر را آورده است، و امینه پاکروان، زندگی‌نامه‌نویس عباس‌میرزا، بیست و یکم اکتبر را. متن فارسی منقول در ناسخ‌التواریخ، همسو با هورویتز، «دوازدهم ماه اكدمير» را می‌آورد.\n\nرتیشچف در یادداشتی جداگانه، که سپهر پس از متن عهدنامه آورده است، تعهد کرد که خواسته‌های سفیری را که ایران برای تبریک به دربار روسیه می‌فرستد، تا جای ممکن نزد امپراتور پشتیبانی کند. همین تعهد امید ایران را برای بازپس گرفتن بخشی از سرزمین‌ها زنده نگه داشت."},{"title":"مفاد عهدنامه","body":"عهدنامه یازده فصل داشت. فصل نخست جنگ و دشمنی را «الى ابد» پایان داد. فصل دوم مرز را بر پایهٔ اصل «اوسطاطوسکوه او پریزندیم» (وضع موجود) نهاد، یعنی هر طرف آنچه را در دست داشت نگه می‌داشت. خط مرز از آدینه‌بازار آغاز می‌شد، از دشت مغان به گذرگاه یدی‌بلوک بر ارس می‌رسید، در امتداد ارس تا پیوستگاه کپنک‌چای بالا می‌رفت و از آنجا با گذر از حدود قراباغ، نخجوان، ایروان، گنجه، قزاق و شمس‌الدین‌لو، ایشک‌میدان، حمزه‌چمن، پنبک و شوره‌گل، به رود آرپاچای می‌پیوست. تعیین مرز تالش به کمیسیونی از معتمدان و مهندسان دو طرف ماند.\n\nفصل سوم مهم‌ترین واگذاری‌ها را در بر داشت. پادشاه ایران قراباغ و گنجه، خانات شکی، شیروان، قبه، دربند و باکو، بخشی از تالش، و همهٔ داغستان، گرجستان، شوره‌گل، آچوق‌باش، کورنه، منگرلی و ابخاز را از آن روسیه شناخت. دانیل یادآوری می‌کند که این فصل افزون بر از دست رفتن حاکمیت ایران در قفقاز، ادعای عثمانی بر برخی از این سرزمین‌ها را نیز سست کرد.\n\nفصل چهارم روسیه را متعهد کرد که هرگاه ولیعهد برگزیدهٔ ایران یاری بخواهد، او را یاری کند، و در کشمکش میان شاهزادگان دخالت نکند مگر به خواست پادشاه وقت. دانیل می‌نویسد که روسیه نخست خواسته بود پشتیبانی از عباس‌میرزا به نام در عهدنامه بیاید، و حتی پیشنهاد توهین‌آمیز گنجاندن شناسایی رسمی فتحعلی شاه قاجار را به پادشاهی کنار گذاشته بود. زبان مبهم این فصل جایگزین آن خواسته‌ها شد.\n\nفصل پنجم آمدوشد کشتی‌های بازرگانی دو کشور را در دریای مازندران آزاد گذاشت، اما داشتن کشتی جنگی را تنها برای روسیه روا دانست. فصل‌های ششم تا یازدهم بازگرداندن اسیران در سه ماه، فرستادن سفیران، آزادی آمدوشد بازرگانان، گمرک یکسان پانصد دینار از هر تومان و شیوهٔ تصویب را سامان دادند."},{"title":"تصویب و سفارت میرزا ابوالحسن‌خان","body":"دو دولت عهدنامه را در شهریور ۱۱۹۳ (۲۳۷۳) در تفلیس تصویب کردند. به روایت سپهر، میرزا ابوالحسن‌خان پس از امضا به تهران بازگشت. اوزلی بازگشت به انگلستان را از راه روسیه برگزید تا کار صلح را در پطرزبورگ به پایان برساند، و جیمز موریه را به جانشینی خود در ایران نهاد. فتحعلی شاه قاجار میرزا ابوالحسن‌خان را به سفارت روسیه فرستاد. سپهر می‌نویسد که دربار دو هزار تومان نقد به او داد و حواله‌ای برای گرفتن چهل هزار تومان از بازرگانان گیلان در صورت نیاز. مأموریت ایلچی آن بود که، به راهنمایی سفیر بریتانیا، روسیه را به بازگرداندن سرزمین‌هایی که در جنگ گرفته بود راضی کند. دانیل می‌نویسد که اوزلی در قانع کردن امپراتور به نرم کردن بندهای سرزمینی ناکام ماند."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سپهر روایت شکست را با ستایش دلاوری عباس‌میرزا درمی‌آمیزد. در روایت او، شکست اصلاندوز از نیرنگ روسیان، فریب‌خوردگی جعفرقلی‌خان قراباغی و فریاد نادرست غلامان برخاست، نه از ناتوانی فرمانده. سپهر کناره‌گیری آموزگاران بریتانیایی را نیز برجسته می‌کند و بدین‌سان سهمی از مسئولیت را بر دوش بریتانیا می‌نهد. او در عین حال اوزلی را میانجی خیرخواهی می‌نمایاند که وعده داد صلح بر آرزوی ایران خواهد رفت.\n\nدانیل عهدنامه را «سرخوردگی بزرگی» برای ایرانیان می‌شمرد و می‌نویسد که میرزا بزرگ قائم‌مقام فراهانی و دیگر دولتمردان سخت با آن مخالفت کردند. به نوشتهٔ او، ایران پیش از اصلاندوز نسبتاً خوب جنگیده بود و برای پاسداری از منافعش در گفت‌وگوها بیش از اندازه به بریتانیا تکیه داشت. دانیل پذیرش این شکست را برای قاجارها دو چندان دشوار می‌داند: یک بار به سبب شور دینی که خود آنان با برانگیختن علمای شیعه به اعلام جهاد پدید آورده بودند، و بار دیگر به این سبب که جنگ تصویر درستی از نیرویی که روسیه، بی‌درگیری با جنگی بزرگ‌تر در اروپا، می‌توانست به مرز قفقاز بیاورد به آنان نداده بود.\n\nامانت داوری دوگانه‌ای دارد. او از یک سو عهدنامه را مایهٔ از دست رفتن سرزمین‌های گران‌بها و آسیب‌پذیری ایران در برابر روسیه و بریتانیا می‌داند و فصل چهارم را نمونهٔ این آسیب‌پذیری می‌شمرد. از سوی دیگر، امانت با وجود نتیجهٔ ناخوشایند و سرگشتگی درخور فهم پادشاه در این دورهٔ پرنیرنگ تاریخ اروپا، فتحعلی شاه قاجار و وزیرانش را به سبب مانورهای دیپلماتیک و گزینش پشتیبانی مالی و نظامی بریتانیا در برابر برتری نظامی روسیه درخور ستایش می‌داند.\n\nهر سه منبع بر نقش تعیین‌کنندهٔ بریتانیا همداستان‌اند، اما آن را یکسان نمی‌سنجند. سپهر اوزلی را میانجی صلح می‌بیند. دانیل نشان می‌دهد که بریتانیا پس از هم‌پیمانی با روسیه، ایران را با تهدید قطع کمک‌هزینه به پذیرش صلح واداشت و در عمل منافع خود را پاس داشت. امانت از «رفتار پنهان‌کارانهٔ» بریتانیا سخن می‌گوید. دانیل می‌افزاید که ناکامی اوزلی در نرم کردن امپراتور و کشمکش‌های پیاپی بر سر وعده‌های کمک‌هزینه، روابط ایران و بریتانیا را تیره کرد."}],"aftermath":"دانیل می‌نویسد که عهدنامهٔ گلستان نقش روسیه را در سیاست و اقتصاد ایران به‌شدت افزایش داد، اما جاه‌طلبی‌های سرزمینی روسیه، به‌ویژه جاه‌طلبی فرمانداران و افسران روس در قفقاز، را یکسره برنیاورد. فصل چهارم نیز، به نوشتهٔ دانیل، شاید برای آن بود که شاهزادگان رقیب نتوانند شکست سرزمینی را دستاویز برکناری عباس‌میرزا کنند. اما همین فصل بدعتی خطرناک نهاد: روسیه از آن پس نه تنها ولیعهد ایران را به رسمیت می‌شناخت، بلکه عملاً گزینش او را تأیید یا رد می‌کرد. عهدنامهٔ ترکمانچای این روند را رسمی‌تر کرد.\n\nدانیل جدی‌ترین عیب فوری عهدنامه را ابهام ترتیبات سرزمینی آن می‌داند. عهدنامه تعیین مرز تالش را به کمیسیونی آینده سپرد و حتی مرزهای روشن را نیز، اگر یکی از دو طرف آن را تجاوز به قلمرو خود می‌شمرد، تغییرپذیر دانست. به نوشتهٔ دانیل، این ابهام عملاً تضمین کرد که کشمکش‌های مرزی پس از امضا ادامه یابد. ناحیهٔ میان دریاچهٔ گوگچه و ایروان از همه بحث‌انگیزتر ماند، و روسیه با اشغال گوگچه در ۱۲۰۴ (۲۳۸۴) جرقهٔ جنگ دوم ایران و روسیه را زد. آن جنگ با عهدنامهٔ ترکمانچای پایان یافت، که فصل دوم آن عهدنامهٔ گلستان را منسوخ کرد.\n\nفصل پنجم عهدنامه ایران را از داشتن ناوگان جنگی در دریای مازندران بازداشت. دانیل این حق را در کنار دسترسی کشتی‌های بازرگانی روس به بندرهای ایرانی، از امتیازهای اصلی روسیه در عهدنامه می‌شمرد. متن فارسی فصل پنجم این امتیاز را «محض دوستى» و ادامهٔ «دستور سابق» می‌نامد، اما همان متن داشتن کشتی جنگی را برای همهٔ دولت‌های دیگر ممنوع می‌کند."},{"id":"treaty-of-turkmanchay","title":"عهدنامهٔ ترکمانچای","date":{"solarYear":1206,"gregorianYear":1828,"gregorianMonth":2,"circa":true},"tier":"secondary","category":"international","summary":"عهدنامهٔ ترکمانچای پیمانی است که عباس‌میرزا نایب‌السلطنه، ولیعهد ایران، و ژنرال ایوان پاسکویچ، فرماندهٔ سپاه روسیه در قفقاز، در شب ۲ اسفند ۱۲۰۶ (۲۳۸۶ شاهنشاهی) در روستای ترکمانچای، در راه تبریز به میانه، امضا کردند. میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی، وزیر امور خارجه، نیز پای سند ایران مهر نهاد. این پیمان به دومین جنگ ایران و روسیه پایان داد، جنگی که از تابستان ۱۲۰۵ (۲۳۸۵) آغاز شده بود و با سقوط ایروان و تبریز به دست روس‌ها به اوج رسید. ایران به موجب این عهدنامه خانات ایروان و نخجوان را به روسیه واگذاشت، رود ارس را مرز شناخت، ده کرور تومان غرامت پذیرفت، حق داشتن کشتی جنگی در دریای مازندران را از دست داد و در عهدنامهٔ بازرگانی پیوست آن، به اتباع روسیه امتیاز قضاوت کنسولی و گمرک یکسان پنج درصد داد. در برابر، نیکلای یکم، امپراتور روسیه، ولیعهدی عباس‌میرزا را به رسمیت شناخت. مرزی که این پیمان کشید، با اندکی دگرگونی، هنوز مرز شمال غربی ایران است. الگوی امتیازهای حقوقی و گمرکی آن نیز تا لغو کاپیتولاسیون در ۱۳۰۶ (۲۴۸۶) بر روابط ایران با قدرت‌های اروپایی سایه انداخت.","citations":[{"sourceId":"nasekh","locus":"ج ۱، ص ۳۵۶ تا ۳۸۶؛ ج ۲، ص ۱ تا ۸ و ۲۵ تا ۲۸","text":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر در ناسخ‌التواریخ متن عهدنامه و کشته شدن گریبایدوف را آورده است."},{"sourceId":"iranica-golestan","locus":"مدخل","text":"التون دانیل پیشینهٔ عهدنامهٔ گلستان و اشغال گوگچه را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"iranica-abbas-mirza","locus":"مدخل","text":"هریبرت بوسه در دانشنامهٔ ایرانیکا داوری خود را دربارهٔ عباس‌میرزا نوشته است."},{"sourceId":"iranica-kargozar","locus":"مدخل","text":"دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد ایران امتیاز قضاوت کنسولی را در ۱۳۰۶ (۲۴۸۶ شاهنشاهی) لغو کرد."},{"sourceId":"iranica-boundaries","locus":"مدخل","text":"دانشنامهٔ ایرانیکا خط مرز ترکمانچای و ماندگاری آن را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"iranica-fath-ali","locus":"مدخل","text":"عباس امانت در مدخل فتحعلی شاه قاجار جنگ دوم و عهدنامه را در کارنامهٔ پادشاه جای می‌دهد."},{"sourceId":"iranica-concessions-ii","locus":"دورهٔ قاجار","text":"دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد پیمان‌های بعدی ایران امتیاز قضاوت کنسولی و گمرک پنج درصد ترکمانچای را الگو کردند."}],"personIds":["fath-ali-person"],"personDeeds":{"fath-ali-person":"با این همه، امانت فتحعلی شاه قاجار و وزیرانش را به سبب مانورهای دیپلماتیک و گزینش پشتیبانی مالی و نظامی بریتانیا در برابر برتری نظامی روسیه درخور ستایش می‌داند."},"periodId":"qajar-founding","monarchId":"fath-ali-shah","aliases":["عهدنامه ترکمانچای"],"context":"پیمان ترکمانچای دنبالهٔ عهدنامهٔ گلستان بود. ایران در ۲ آبان ۱۱۹۲ (۲۳۷۲) و پس از شکست سپاه عباس‌میرزا در اصلاندوز، به میانجیگری سر گور اوزلی، سفیر بریتانیا، عهدنامهٔ گلستان را پذیرفت و گرجستان، قراباغ، گنجه، شیروان، شکی، باکو، دربند و بخشی از تالش را به روسیه واگذاشت. التون دانیل، تاریخ‌نگار آمریکایی، در مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، ابهام مرزهای آن عهدنامه را «جدی‌ترین عیب فوری» آن می‌داند. عهدنامهٔ گلستان تعیین مرز تالش را به کمیسیونی آینده سپرده بود و حتی مرزهای روشن را نیز به ادعای هر یک از دو طرف تغییرپذیر می‌شمرد. به نوشتهٔ دانیل، بحث بر سر ناحیهٔ میان دریاچهٔ گوگچه و ایروان از همه داغ‌تر بود و روسیه با اشغال گوگچه در ۱۲۰۴ (۲۳۸۴) جرقهٔ جنگ دوم را زد. عباس امانت، تاریخ‌نگار ایرانی‌تبار، در مقالهٔ «فتحعلی‌شاه قاجار» در ایرانیکا می‌نویسد که عهدنامهٔ گلستان افزون بر از دست رفتن سرزمین‌های گران‌بهای قفقاز، ایران را در برابر هوس‌های امپراتوری روسیه و رفتار پنهان‌کارانهٔ بریتانیا آسیب‌پذیرتر کرد. با این همه، امانت فتحعلی شاه قاجار و وزیرانش را به سبب مانورهای دیپلماتیک و گزینش پشتیبانی مالی و نظامی بریتانیا در برابر برتری نظامی روسیه درخور ستایش می‌داند.\n\nمحمدتقی لسان‌الملک سپهر، مورخ دربار قاجار، در کتاب تاریخی «ناسخ‌التواریخ» آغاز جنگ دوم را چنین روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، گزارش‌هایی از ستم روس‌ها به مسلمانان قفقاز، به دست برخی از نزدیکان نایب‌السلطنه که با صلح ناخشنود بودند، به آقا سید محمد اصفهانی، مجتهد مقیم عتبات، رسید. آقا سید محمد به دربار نوشت که جهاد با روسیه واجب شده است. فتحعلی شاه قاجار در پاسخ آمادگی خود را برای جهاد اعلام کرد. مجتهد در بهار ۱۲۰۵ (۲۳۸۵) به تهران آمد و پادشاه، به روایت سپهر، بیش از سیصد هزار تومان از خزانهٔ خاص برای تجهیز سپاه بیرون آورد.\n\nپادشاه در بهار همان سال اردوی خود را در چمن سلطانیه برپا کرد. در همین هنگام شاهزاده الکساندر منشیکوف، فرستادهٔ نیکلای یکم، با تختی از بلور به رسم هدیه به اردو رسید تا خبر جلوس امپراتور تازه را بدهد و راهی برای آشتی بجوید. چند روز بعد آقا سید محمد، حاجی ملا احمد نراقی کاشانی و گروهی دیگر از مجتهدان به اردو رسیدند و به اتفاق فتوا دادند که هر کس از جهاد با روس‌ها بازایستد، از فرمان خدا سر پیچیده است. سپهر می‌نویسد که میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله و میرزا ابوالحسن‌خان، وزیر امور خارجه، جنگ را نمی‌پسندیدند. به روایت او، مجتهدان آنان را به سستی در عقیده متهم کردند و آن دو خاموش ماندند. منشیکوف کوشید با مجتهدان دیدار کند، اما پاسخی جز رد نشنید. فتحعلی شاه قاجار او را با هدیه‌ای هزار تومانی بازگرداند و دل بر جنگ نهاد.\n\nهریبرت بوسه، ایران‌شناس آلمانی، در مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا دربارهٔ عباس‌میرزا، روایتی نزدیک به این را با تأکیدی دیگر عرضه می‌کند. به نوشتهٔ او، نه روسیه و نه عباس‌میرزا آتش جنگ تازه را برنیفروختند. علما جهاد اعلام کردند، احتمالاً محافل درباری تهران و تبریز نیز در این کار نقشی داشتند، و پادشاه و ولیعهد چاره‌ای جز همراهی نیافتند.","whatHappened":[{"title":"پیشروی نخستین و شکست گنجه","body":"سپاه ایران در مرداد ۱۲۰۵ (۲۳۸۵) بی‌اعلان جنگ از مرز گذشت. به روایت سپهر، حسین‌خان سردار، فرمانروای ایروان، و برادرش حسن‌خان ساری‌اصلان پادگان‌های روس را در آباران، بالغ‌لو و قره‌کلیسا درهم شکستند. حاجی محمدخان قاجار قلعهٔ لنکران را گشود و میرحسن‌خان تالش فرمانروای تالش شد. مردم گنجه به هواداری اغورلوخان، پسر جوادخان قاجار، فرمانروای پیشین گنجه، بر روس‌ها شوریدند و شهر را به او سپردند. سپهر می‌نویسد که این شهرها همه در کمتر از یک ماه به دست ایرانیان افتاد. عباس‌میرزا سپس قلعهٔ شوشی را در قراباغ محاصره کرد.\n\nورق به‌زودی برگشت. شاهزاده مدّتوف، سردار روس، با سپاهی آراسته و بیست عراده توپ به سوی گنجه تاخت. محمدمیرزا، پسر عباس‌میرزا و پادشاه آینده، با نیرویی اندک در شمکور به مقابلهٔ او رفت. گلوله‌ای امیرخان سردار را در این نبرد از پای درآورد و سپاه ایران از هم پاشید. نظرعلی‌خان مرندی، فرماندهٔ پادگان گنجه، قلعه را بی‌جنگ رها کرد. عباس‌میرزا محاصرهٔ شوشی را رها کرد و به گنجه شتافت. در همان شب پاسکویچ با چهار هزار سرباز از تفلیس رسید.\n\nنبرد گنجه در مهر ۱۲۰۵ (۲۳۸۵) درگرفت. سپهر شکست را به حادثه‌ای در میدان نسبت می‌دهد. به روایت او، عباس‌میرزا از بیم جان پسران نوجوانش فرمان داد آنان را از قلب سپاه بیرون ببرند. سربازان آذربایجانی این حرکت را نشانهٔ گریز پنداشتند و میدان را رها کردند و دیگر یگان‌ها نیز از پی آنان رفتند. دو هزار و پانصد پیادهٔ عراقی و بختیاری یک شبانه‌روز بر تپه‌ای پایداری کردند و سرانجام اسیر شدند. عباس‌میرزا و اللهیارخان آصف‌الدوله تا کنار ارس عقب نشستند.","quotes":[{"original":"هركس از جهاد با روسيان بازنشيند از اطاعت يزدان سربرتافته، متابعت شيطان كرده باشد.","speaker":"مجتهدان گردآمده در اردوی سلطانیه","speakerTitle":"عالمان شیعهٔ ایران، به رهبری آقا سید محمد اصفهانی و حاجی ملا احمد نراقی","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۱، به روایت محمدتقی لسان‌الملک سپهر","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ج ۱، ص ۳۵۸ (چاپ محمدباقر بهبودی، ۱۳۵۱)","date":"تیر ۱۲۰۵ (۲۳۸۵)","context":"مجتهدان در اردوی فتحعلی شاه قاجار در چمن سلطانیه به وجوب جنگ با روسیه فتوا می‌دهند."},{"original":"شريعت ما با كفّار از در مهر و حفاوت سخن كردن گناهى بزرگ باشد. اگرچه روسيان از حدود ايران بيرون شوند، هم جهاد با ايشان را واجب دانيم.","speaker":"مجتهدان گردآمده در اردوی سلطانیه","speakerTitle":"عالمان شیعهٔ ایران","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۱، به روایت محمدتقی لسان‌الملک سپهر","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ج ۱، ص ۳۵۸","date":"تیر ۱۲۰۵ (۲۳۸۵)","context":"مجتهدان پیشنهاد آشتی شاهزاده منشیکوف، فرستادهٔ نیکلای یکم امپراتور روسیه، را رد می‌کنند."},{"original":"اكنون كار برحسب تشييد مبانى شريعت است و ما همواره قوام ملّت را بر صلاح دولت فضيلت نهاده ايم.","speaker":"فتحعلی شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۱، به روایت محمدتقی لسان‌الملک سپهر","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ج ۱، ص ۳۵۸","date":"تیر ۱۲۰۵ (۲۳۸۵)","context":"پادشاه فرستادهٔ روسیه را بی‌نتیجه بازمی‌گرداند و جنگ را تکلیفی دینی می‌خواند."},{"original":"اگر 100000 تن از روسيّه يا دول ديگر در بلدان و امصار ايران درآيد، هيچ كس از در مدافعت بيرون نشود، همان اهل صنعت و حرفت از در ديندارى بر خود واجب كنند و يك شب جهان از وجود جمله بپردازند.","speaker":"عباس‌میرزا نایب‌السلطنه","speakerTitle":"ولیعهد ایران و فرمانروای آذربایجان","work":"پیام به ژنرال ایوان پاسکویچ، به روایت ناسخ‌التواریخ محمدتقی لسان‌الملک سپهر","workType":"پیام شفاهی به دست فرستاده (منقول در تاریخ درباری)","page":"ج ۱، ص ۳۷۸","date":"مهر ۱۲۰۶ (۲۳۸۶)","context":"ولیعهد پس از سقوط ایروان، فتحعلی‌خان رشتی را نزد فرماندهٔ روس می‌فرستد و او را از پیشروی در خاک ایران برحذر می‌دارد."},{"original":"ما پشت و روى اين كار را ديده ايم و دانسته ايم كه شما بر روسيان غلبه توانيد كرد و آذربايجان را مسترد توانيد ساخت؛ اما تا ممكن است از تعمير بلاد و ترفيۀ عباد چشم نتوان بست ... ما نيز امروز اين زر بدهيم و به اراقۀ دماء عباد و تخريب بلاد راضى نشويم.","speaker":"فتحعلی شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۱، به روایت محمدتقی لسان‌الملک سپهر","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ج ۱، ص ۳۸۴","date":"آذر یا دی ۱۲۰۶ (۲۳۸۶)","context":"پادشاه در برابر شاهزادگان و سرداران که پرداخت غرامت را ننگ می‌شمردند، پرداخت آن را از خزانه می‌پذیرد."},{"original":"پادشاه ممالك ايران از جانب خود و وليعهدان، كل الكاى نخجوان و ايروان را خواه اين طرف رود ارس خواه آن طرف به دولت روسيه واگذار مى كند.","speaker":"عباس‌میرزا نایب‌السلطنه و ایوان پاسکویچ","speakerTitle":"وکیلان مختار ایران و روسیه","work":"متن فارسی عهدنامهٔ ترکمانچای، فصل سوم، منقول در ناسخ‌التواریخ","workType":"سند رسمی (عهدنامه)","page":"ج ۲، ص ۱","date":"۲ اسفند ۱۲۰۶ (۲۳۸۶)","context":"فصل سوم عهدنامه ایروان و نخجوان را به روسیه وامی‌گذارد."},{"original":"چون پادشاه ممالك ايران نواب عباس ميرزا را وليعهد دولت قرار داده، ايمپراطور روسيه نيز تصديق بر اين مطلب نموده، تعهد كرد كه نواب معزّى اليه را از نتايج جلوس بر تخت شاهى پادشاه بالاستحقاق آن ملك داند.","speaker":"عباس‌میرزا نایب‌السلطنه و ایوان پاسکویچ","speakerTitle":"وکیلان مختار ایران و روسیه","work":"متن فارسی عهدنامهٔ ترکمانچای، فصل هفتم، منقول در ناسخ‌التواریخ","workType":"سند رسمی (عهدنامه)","page":"ج ۲، ص ۳–۴","date":"۲ اسفند ۱۲۰۶ (۲۳۸۶)","context":"روسیه ولیعهدی عباس‌میرزا را به رسمیت می‌شناسد."},{"original":"گربايدوف مردى جسور و بى آزرم بود و دست به كارى چند در برد كه مسلمانان را طاقت حمل آن نبود. ناچار برشوريدند و بى آنكه كارداران دولت را آگهى دهند يا از ايشان منع پذير شوند او را مقتول ساختند.","speaker":"فتحعلی شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"فرمان به عباس‌میرزا نایب‌السلطنه، منقول در ناسخ‌التواریخ، جلد ۲","workType":"فرمان پادشاهی (منقول در تاریخ درباری)","page":"ج ۲، ص ۲۷","date":"بهمن ۱۲۰۷ (۲۳۸۷)","context":"پادشاه پس از کشته شدن الکساندر گریبایدوف، سفیر روسیه، از ولیعهد می‌خواهد بی‌خبری دولت را به امپراتور روسیه برساند."},{"original":"Even though ʿAbbās Mīrzā’s character may not have been blameless ... he was nonetheless the most capable of the Qajar rulers. He, his advisers, and his officials laid foundations on which the later reformers could build.","translation":"با اینکه منش عباس‌میرزا شاید بی‌عیب نبود... او در هر حال تواناترین فرمانروای قاجار بود. او و رایزنان و کارگزارانش پایه‌هایی نهادند که اصلاح‌گران بعدی بر آن بنا کردند.","speaker":"هریبرت بوسه","speakerTitle":"ایران‌شناس آلمانی","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش منش","date":"۱۳۶۱ (۲۵۴۱)؛ بازبینی ۱۳۹۷","context":"نویسنده جایگاه عباس‌میرزا را در میان فرمانروایان قاجار داوری می‌کند."}]},{"title":"دلاوری‌ها و خیانت‌ها","body":"سپهر شکست را یکسره به ناتوانی سپاه ایران نسبت نمی‌دهد. او از نبردی در نزدیکی عباس‌آباد یاد می‌کند که در آن چهار سوار روس به سوی عباس‌میرزا تاختند و ولیعهد خود دو تن را با شمشیر و یکی را با گلوله از پای انداخت. به روایت او، فضلعلی‌خان قوانلو پس از کشته شدن اسبش پیاده جنگید تا از زخم‌ها بر زمین افتاد و فتحعلی شاه قاجار پس از بهبود او، لقب «جان‌نثار دولت» به او داد. سپهر در برابر این دلاوری‌ها، فهرستی از خیانت‌ها نیز می‌آورد: احسان‌خان کنگرلو در عباس‌آباد، برادرش شیخعلی‌خان در اردوباد، و یکی از ارمنیان ایروان که نقشهٔ کمین عباس‌میرزا را شبانه به پاسکویچ رساند. عباس‌میرزا بعدها نظرعلی‌خان مرندی را به سبب رها کردن گنجه به مرگ محکوم کرد."},{"title":"جنگ سال دوم","body":"نیکلای یکم پس از این پیروزی ژنرال آلکسی یرمولوف، فرماندار گرجستان، را برکنار کرد و پاسکویچ را به جای او گماشت. فتحعلی شاه قاجار در زمستان به تهران بازگشت و در بهار ۱۲۰۶ (۲۳۸۶) بار دیگر به آذربایجان رفت. حسن‌خان ساری‌اصلان چند بار به اردوهای روس شبیخون زد و سپهر سرهای کشتگان را در شمار غنایم این شبیخون‌ها برمی‌شمارد. اما پاسکویچ با تمرکز بر نخجوان پیشروی کرد. احسان‌خان کنگرلو، فرماندار نخجوان و نگهبان قلعهٔ عباس‌آباد، به روایت سپهر پنهانی با پاسکویچ ساخت. او نگهبانان وفادار را به بند کشید و دروازهٔ قلعه را در تیر ۱۲۰۶ (۲۳۸۶) به روی روس‌ها گشود. پاسکویچ در پاداش، فرمانروایی نخجوان را به او سپرد.\n\nوبا در اردوی روس افتاد. پاسکویچ، به روایت سپهر، خواهرزادهٔ خود الکساندر گریبایدوف را با پیام صلح نزد عباس‌میرزا فرستاد. فتحعلی شاه قاجار این پیام را نیرنگ خواند و نپذیرفت. عباس‌میرزا در اشترک، نزدیک ایروان، سپاهی را که به یاری پادگان اوچ‌کلیسا می‌رفت شکست داد و در نبرد دیگری ژنرال گیورگی ارستوف را به عقب راند. سپهر این پیروزی‌ها را با جزئیات می‌آورد. پادشاه با گماشتن آصف‌الدوله بر تبریز، به پایتخت بازگشت."},{"title":"سقوط ایروان و تبریز","body":"بازگشت پادشاه، به نوشتهٔ سپهر، سپاه ایران را دلسرد و پاسکویچ را گستاخ‌تر کرد. حسن‌خان ساری‌اصلان دیوار قلعهٔ سردارآباد را شکافت و به ایروان گریخت. ارمنیان سردارآباد دروازه‌ها را گشودند و پاسکویچ در مهر ۱۲۰۶ (۲۳۸۶) به قلعه درآمد. او سپس ایروان را محاصره کرد. جعفرقلی‌خان مقدم و فوج مراغه از قلعه گریختند. پاسکویچ چند روز بعد شهر را گرفت و ساری‌اصلان را، که در مسجدی پناه گرفته بود، با دیگر سرداران در بند به تفلیس فرستاد.\n\nارستوف در همین هنگام از درهٔ دزکرکر گذشت و به سوی تبریز تاخت. سپهر روایت می‌کند که میرفتاح، پسر حاجی میرزا یوسف مجتهد تبریزی، به منبر رفت، برای امپراتور روسیه دعا کرد و مردم را به اطاعت او خواند. مردم بر نگهبانان برج‌ها شوریدند. علینقی‌میرزا رکن‌الدوله از شهر بیرون رفت و آصف‌الدوله حرم نایب‌السلطنه را به باسمنج فرستاد. میرفتاح با پرچمی به پیشواز روس‌ها رفت و ارستوف در ۱ آبان ۱۲۰۶ (۲۳۸۶) بی‌جنگ به ارگ تبریز درآمد. روس‌ها آصف‌الدوله را دستگیر کردند. بوسه در ایرانیکا همین تاریخ را برای سقوط تبریز می‌آورد. عباس‌میرزا که در دو فرسنگی شهر بود، به سلماس و ارومیه رفت. روس‌ها خوی را نیز بی‌مقاومت گرفتند."},{"title":"گفت‌وگوهای دهخوارقان","body":"عباس‌میرزا از ارومیه، بیژن‌خان گرجی را نزد پاسکویچ فرستاد و پیشنهاد صلح داد. به روایت سپهر، پاسکویچ دریافت که گشودن شهرها آسان و نگه‌داشتن آن‌ها، به‌ویژه با تفاوت دین، دشوار است. سپهر می‌افزاید که بازاریان تبریز هر سرباز روس را که تنها می‌یافتند، از میان برمی‌داشتند. پاسکویچ دیدار با ولیعهد را در دهخوارقان، هشت فرسنگی مراغه، پذیرفت. او و سرداران روس به رسم خود با کلاه برگرفته به پیشواز ولیعهد رفتند.\n\nپاسکویچ پس از چهار روز گفت‌وگو، پانزده کرور تومان خواست تا آذربایجان را تخلیه کند. فتحعلی شاه قاجار با شنیدن این خبر خشمگین شد و فرمان داد سپاهیان در قزوین گرد آیند. پاسکویچ سپس شاهزاده دالگوروکی را به تهران فرستاد و عباس‌میرزا نیز میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی را روانه کرد. این دو مبلغ را به ده کرور رساندند. سپهر می‌نویسد که کارگزاران دربار به پادشاه گفتند جنگ برای بازپس‌گیری آذربایجان، بیش از غرامت، جان و مال مردم را بر باد می‌دهد. شاهزادگان و سرداران فریاد برآوردند که پرداخت زر را ننگ می‌شمارند، اما پادشاه، به روایت سپهر، پرداخت را بر عهده گرفت.\n\nپیمان یک بار دیگر از هم گسست. به نوشتهٔ سپهر، حسنعلی‌میرزا شجاع‌السلطنه، فرمانروای خراسان، با سپاهی بزرگ به تهران آمد و بر ادامهٔ جهاد پای فشرد. در پایتخت شایع شد که پادشاه او را به جای عباس‌میرزا ولیعهد خواهد کرد. دالگوروکی این شایعه را باور کرد و به پاسکویچ نوشت که پیمان بستن با ولیعهدی برکنارشده بیهوده است. پاسکویچ آصف‌الدوله را برداشت و به تبریز بازگشت، و میرزا ابوالحسن‌خان که برای امضا می‌آمد، در زنجان ماند."},{"title":"میانجیگری بریتانیا و امضا","body":"سپهر نقشی بزرگ به جان مکدونالد کینیر، سفیر بریتانیا در تبریز، می‌دهد. به روایت او، مکدونالد به پاسکویچ هشدار داد که دولت‌های اروپا پس از شکست ناپلئون پیمان بسته‌اند تا در برابر هر دولت پیشروی متحد شوند. سپس به تهران رفت و به پادشاه گفت که پرداخت غرامت برای بازپس‌گیری سرزمین، در اروپا ننگ شمرده نمی‌شود. فتحعلی شاه قاجار پذیرفت و منوچهرخان ایچ‌آقاسی را با هشت کرور تومان زر سکه‌زده به ترکمانچای فرستاد.\n\nپاسکویچ، آصف‌الدوله، عباس‌میرزا و میرزا ابوالحسن‌خان در ترکمانچای گرد آمدند. نایب‌السلطنه و پاسکویچ اختیارنامه‌های خود را مبادله کردند و در شب ۲ اسفند ۱۲۰۶ (۲۳۸۶) عهدنامه را امضا کردند. متن فارسی، که سپهر آن را «لفظاً به لفظ» نقل می‌کند، تاریخ را «دهم شهر فیورال سنهٔ ۱۸۲۸» به گاه‌شماری کهن روسی می‌نویسد. پاسکویچ نسخهٔ مهرشده به مهر نایب‌السلطنه و وزیر امور خارجه را گرفت و نسخهٔ خود را به ولیعهد سپرد. سپس به تبریز رفت تا سپاه خود را بیرون ببرد و ژنرال رازن را همراه میرزا ابوالحسن‌خان به تهران فرستاد تا متن را به نظر پادشاه برساند."},{"title":"مفاد عهدنامهٔ سیاسی","body":"عهدنامه شانزده فصل داشت. فصل دوم عهدنامهٔ گلستان را منسوخ کرد. فصل سوم خانات ایروان و نخجوان را، در دو سوی ارس، به روسیه واگذاشت. فصل چهارم مرز را از نزدیکی آرارات کوچک، در امتداد قره‌سو و ارس تا نزدیک عباس‌آباد، و از آنجا با گذر از دشت مغان و ستیغ‌های تالش تا دهانهٔ رود آستارا در دریای مازندران کشید. گردی به شعاع نیم فرسخ دور قلعهٔ عباس‌آباد نیز به روسیه رسید. فصل پنجم همهٔ سرزمین‌های میان این خط و قله‌های قفقاز را برای همیشه از آن روسیه دانست.\n\nفصل ششم ده کرور تومان غرامت، برابر بیست میلیون منات نقره، مقرر کرد. فصل هفتم ولیعهدی عباس‌میرزا را تضمین کرد. فصل هشتم کشتیرانی بازرگانی را برای هر دو کشور آزاد گذاشت، اما داشتن کشتی جنگی در دریای مازندران را تنها حق روسیه دانست. فصل دهم به روسیه اجازه داد هر جا که مصلحت بداند کنسول بگمارد. فصل دوازدهم به مالکانی که در دو سوی ارس ملک داشتند، سه سال مهلت داد تا املاک خود را بفروشند یا معاوضه کنند. این فصل حسین‌خان سردار ایروان، برادرش حسن‌خان و کریم‌خان، حاکم پیشین نخجوان، را از این حق محروم کرد. فصل سیزدهم مبادلهٔ اسیران را در چهار ماه مقرر کرد. فصل چهاردهم دو طرف را از نگه‌داشتن بزرگانی که در خاک دیگری دسیسه کنند، بازداشت. فصل پانزدهم پادشاه ایران را به بخشودن آذربایجانیانی که در دوران اشغال با روس‌ها همکاری کرده بودند، و دادن یک سال مهلت برای کوچ به آنان، متعهد کرد."},{"title":"عهدنامهٔ بازرگانی","body":"دو طرف همزمان عهدنامه‌ای بازرگانی در نُه فصل امضا کردند. این سند به بازرگانان روس اجازه داد با تذکرهٔ معمول در همهٔ ایران داد و ستد کنند. فصل دوم مقرر کرد که قراردادها و برات‌های میان اتباع دو کشور نزد کنسول روس و حاکم ولایت ثبت شود. دعوایی که تنها بر گواهی شاهدان تکیه داشت، پذیرفته نمی‌شد. فصل سوم گمرک یکبارهٔ پنج درصد را بر کالاهای ورودی و صادراتی ثابت کرد و دولت روسیه را از افزودن بر آن بازداشت. فصل‌های بعدی دعاوی اتباع روس را از دادگاه‌های عادی ایران بیرون بردند. مقالهٔ «کارگزار» در دانشنامهٔ ایرانیکا توضیح می‌دهد که این مقررات دادگاه‌های شرع را، که گواهی شاهد را مبنای حکم می‌دانستند، از رسیدگی به دعاوی روسیان کنار گذاشت. همین نیاز به پیدایش نهاد «کارگزاری» در وزارت امور خارجه انجامید."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سپهر عهدنامه را از دید دربار قاجار روایت می‌کند. او شکست را بیشتر به خیانت فرماندهان محلی، چون احسان‌خان کنگرلو و نظرعلی‌خان مرندی، و به حادثهٔ میدان گنجه نسبت می‌دهد. در روایت او، پادشاه با پذیرفتن غرامت نه از سر ناتوانی، که از سر خردمندی و دلسوزی برای مردم تصمیم گرفت. سپهر تأکید می‌کند که فتحعلی شاه قاجار «آتش غضب را به زلال عقل و رؤیت فرونشاند». او جان دادن سربازان آذربایجانی و همراهی مردم تبریز با میرفتاح را نیز بی‌پرده می‌آورد.\n\nدو منبع نقش بریتانیا را از دو زاویه می‌نگرند. دانیل در ایرانیکا نشان می‌دهد که ایران در جنگ نخست بیش از اندازه به وعده‌های بریتانیا تکیه کرده بود. پیمان قطعی دوستی و اتحاد ۱۱۹۱ (۲۳۷۱) بریتانیا را متعهد می‌کرد که اگر دولتی اروپایی به ایران بتازد، به ایران کمک‌هزینه بپردازد. اما بریتانیا پس از هم‌پیمانی با روسیه در برابر ناپلئون، اوزلی را واداشت ایران را به پذیرش عهدنامهٔ گلستان بکشاند. به نوشتهٔ دانیل، دگرگونی مکرر وعده‌های کمک‌هزینه و پشتیبانی بریتانیا روابط دو کشور را تیره کرد. سپهر، در مقابل، مکدونالد را میانجی‌ای می‌نمایاند که پاسکویچ را از تندی بازداشت و پادشاه را به پذیرش صلح قانع کرد.\n\nنقش مجتهدان در آغاز جنگ از بحث‌انگیزترین بخش‌های این رویداد است. سپهر، که خود در دربار نوشت، مجتهدان را پیشگام فتوای جهاد می‌شمارد و می‌نویسد که آنان مخالفان دیوانی جنگ را خاموش کردند. بوسه در ایرانیکا علما را آغازگر جهاد می‌داند، اما احتمال نقش محافل درباری را نیز می‌دهد. دانیل در مقالهٔ عهدنامهٔ گلستان یادآوری می‌کند که خود قاجارها در جنگ نخست، علما را به اعلام جهاد تشویق کرده بودند، و همین شور دینی پذیرش شکست را برای آنان دشوار کرد. این سه روایت بر یک نکته هم‌داستان‌اند: تصمیم به جنگ از ارزیابی واقع‌بینانهٔ توان روسیه سرچشمه نگرفت.\n\nعباس‌میرزا فرماندهٔ شکست‌خورده بود، اما تاریخ‌نگاران جدید او را بیشتر اصلاح‌گر می‌شناسند. بوسه او را «تواناترین فرمانروای قاجار» می‌خواند و یادآوری می‌کند که او و رایزنانش، از جمله میرزا بزرگ و پسرش میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی، برای اصلاح‌گران بعدی پایه نهادند. به نوشتهٔ بوسه، ولیعهد پس از شکست مهارت دیپلماتیک خود را بیش از پیش نشان داد. در تهران، اما، محافل درباری او را هوادار روسیه می‌دانستند."}],"aftermath":"نیکلای یکم گریبایدوف را، که خود در ترکمانچای حاضر بود، به سفارت تهران گماشت. به روایت سپهر، گریبایدوف در دربار فروتنی رسمی را رعایت نکرد و بر بازگرداندن همهٔ اسیران ارمنی پای فشرد. او دو زن گرجی‌تبار را از خانهٔ آصف‌الدوله بیرون آورد و آقایعقوب، خواجهٔ ارمنی‌تبار حرم که از خزانه بدهکار بود، به سفارت پناه برد. علمای تهران خواستار بازگرداندن زنان مسلمان شدند. سپهر می‌نویسد که علما قصد کشتن سفیر را نداشتند، اما عوام از فرمان آنان سر پیچیدند. انبوه مردم در ۲۲ بهمن ۱۲۰۷ (۲۳۸۷) به سفارت ریختند و گریبایدوف و سی و هفت تن از همراهانش را کشتند.\n\nفتحعلی شاه قاجار به عباس‌میرزا فرمان داد که بی‌خبری دولت را به امپراتور برساند. ولیعهد، به نوشتهٔ سپهر و بوسه، سه روز سوگ رسمی اعلام کرد و پسرش خسرومیرزا را برای پوزش به سن‌پترزبورگ فرستاد. روسیه در آن هنگام با عثمانی در جنگ بود. بوسه می‌افزاید که عباس‌میرزا پیشنهاد پاسکویچ را برای همراهی ایران در جنگ با عثمانی رد کرد.\n\nفصل هفتم عهدنامه پیامدی دیرپا داشت. عباس‌میرزا پیش از پدر، در آبان ۱۲۱۲ (۲۳۹۲)، در مشهد درگذشت. اما تضمین روسیه به پسرش محمدمیرزا منتقل شد و او در ۱۲۱۳ (۲۳۹۳) با پشتیبانی روسیه و بریتانیا بر تخت نشست. دانیل یادآوری می‌کند که بند همانندی در عهدنامهٔ گلستان راه را برای روسیه باز کرده بود تا عملاً بر تعیین ولیعهد ایران نظر دهد. ترکمانچای این روند را رسمی‌تر کرد.\n\nعهدنامهٔ بازرگانی ترکمانچای نمونه‌ای شد که دیگر دولت‌ها نیز خواستار آن شدند. مقالهٔ «امتیازات» در ایرانیکا یادآوری می‌کند که ایران در پیمان‌های بعدی با بریتانیا، بلژیک، فرانسه و آلمان نیز امتیاز «دولت کاملة‌الوداد»، قضاوت کنسولی و گمرک یکسان پنج درصد را پذیرفت، و این امتیازها ایران را به وضعی نیمه‌مستعمره کشاند. امتیاز قضاوت کنسولی تا دوران رضاشاه پهلوی پابرجا ماند. به نوشتهٔ مقالهٔ «کارگزار» در ایرانیکا، ایران این امتیاز را در ۱۳۰۶ (۲۴۸۶) لغو کرد. مقالهٔ «مرزها» در ایرانیکا یادآوری می‌کند که بخش غربی این مرز خطی نظامی و ساختگی بود، اما در بیشتر طول خود بر ارس و ستیغ‌های تالش منطبق شد. همین خط، با اصلاحات جزئی، مرز امروز ایران با جمهوری‌های ارمنستان و آذربایجان است."},{"id":"amir-kabir-premiership","title":"صدارت امیرکبیر","date":{"solarYear":1227,"solarMonth":6,"gregorianYear":1848,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1230,"solarMonth":10,"gregorianYear":1852,"circa":true},"tier":"secondary","category":"court","summary":"میرزا تقی‌خان فراهانی، که تاریخ او را به نام امیرکبیر می‌شناسد، سه سال و اندکی، از ۲۹ مهر ۱۲۲۷ تا ۲۰ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۰۷ تا ۲۴۱۰ شاهنشاهی)، صدراعظم و اتابک ناصرالدین شاه قاجار بود. ناصرالدین شاه قاجار در شب تاج‌گذاری خود در تهران، فرماندهی سپاه، صدارت و لقب اتابک را یکجا به او سپرد و او را «شخص اول ایران» خواند. امیرکبیر در این دوره کسری بزرگ بودجه‌ای را که از وزارت حاجی میرزا آقاسی به ارث رسیده بود با کاستن از مستمری‌ها جبران کرد، شورش سربازان آذربایجانی در پایتخت و شورش حسن‌خان سالار در خراسان را از سر گذراند، قیام‌های بابیان را درهم شکست، و با نفوذ سفارتخانه‌های روس و انگلیس بر سر کارهای داخلی ایران درافتاد. بنیاد دارالفنون و روزنامهٔ وقایع اتفاقیه، سامان‌دادن به سپاه و نظام سربازگیری، و تلاش برای محدود کردن داوری روحانیان از ماندگارترین کارهای این دوره است. عباس امانت، تاریخ‌نگار و زندگی‌نامه‌نویس ناصرالدین شاه قاجار، در کتاب «قبلهٔ عالم» این سه سال را شالوده‌ای برای چهل‌وپنج سال پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار می‌داند. محمدتقی لسان‌الملک سپهر، وقایع‌نگار رسمی دربار، در «ناسخ‌التواریخ» همان صدراعظم را مردی کم‌اصل و خودپسند می‌نماید. این دو روایت، دو قطب داوری دربارهٔ امیرکبیر را می‌سازند.","citations":[{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۹۸ تا ۱۳۲ و ۱۶۶ تا ۱۶۸","text":"عباس امانت در قبلهٔ عالم راه میرزا تقی‌خان تا صدارت، اصلاحات و پایان کار او را روایت می‌کند."},{"sourceId":"nasekh","locus":"ج ۳، ص ۱۸۳ تا ۱۹۰ و ۳۷۸ تا ۳۸۸","text":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر در ناسخ‌التواریخ فرمان صدارت و رویدادهای دربار را ثبت کرده است."},{"sourceId":"iranica-dar-al-fonun","locus":"مدخل","text":"جان گرنی و نگین نبوی در دانشنامهٔ ایرانیکا دارالفنون را از کارهای ماندگار صدارت امیرکبیر می‌شمارند."},{"sourceId":"dji-vaqaye","locus":"مدخل","text":"سید فرید قاسمی در دانشنامهٔ جهان اسلام روزنامهٔ وقایع اتفاقیه را از دستاوردهای همین صدارت می‌شمارد."}],"personIds":["amir-kabir"],"personDeeds":{"amir-kabir":"ناصرالدین‌شاه از ۱۲۲۷ او را صدراعظم کرد. عنوانش امیرنظام بود."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["صدارت امیرکبیر"],"context":"محمدشاه قاجار سیزده سال کار دولت را به حاجی میرزا آقاسی سپرده بود. سپهر در «ناسخ‌التواریخ»، تاریخ رسمی دربار قاجار، می‌نویسد که آقاسی خراج ایران را چنان به تیول و سیورغال و انعام بخشید که هر سال دو کرور تومان خرج کشور از دخل آن افزون می‌آمد. امانت در «قبلهٔ عالم» همین تصویر را با گزارش‌های دیپلماتیک بریتانیا کامل می‌کند: خزانه‌ای تهی از مالیات‌های گردآوری‌نشده و لشکرکشی‌های پیاپی، و دیوانیانی که کمبود حقوق را با رشوه و اخاذی جبران می‌کردند. فرانت، کاردار بریتانیا، از «آشفتگی وصف‌ناپذیر» دستگاه اداری سخن می‌گفت و پیش‌بینی می‌کرد که اگر امیرنظام شورش‌های ولایات را فرو ننشاند، هرج‌ومرج و مداخلهٔ بیگانه شاید به برافتادن دودمان قاجار و پاره‌پاره شدن ایران بینجامد. در همان ماه‌ها حسن‌خان سالار در خراسان سر به شورش برداشته بود، بهمن میرزا، عموی پادشاه، با پشتیبانی روسیه داعیهٔ نیابت سلطنت داشت، و جنبش بابیان رو به قیام می‌رفت.\n\nمیرزا تقی‌خان از دستگاه دیوانی تبریز برخاست. امانت یادآوری می‌کند که در نیم‌قرن پیش از آن، تبریز بیش از تهران دولتمردان برجسته پرورده بود و دیوانیان آنجا آیین کشورداری ایرانی را با گرایش به اصلاحات به شیوهٔ همسایگان عثمانی و روس درمی‌آمیختند. میرزا تقی‌خان در ۱۲۰۸ (۲۳۸۸) همراه خسرو میرزا به سن‌پترزبورگ رفته بود، در ۱۲۱۷ (۲۳۹۷) همراه ناصرالدین میرزای ولیعهد به ایروان سفر کرده بود، و چهار سال در ولایتی مرزی در خاک عثمانی به سر برده بود. امانت این تجربه‌ها را سرچشمهٔ باور او به دگرگونی در دیوان، سپاه، مالیه، دادگستری و آموزش می‌داند. او در آستانهٔ مرگ محمدشاه قاجار وزیر نظام آذربایجان بود.\n\nفرانت در همان روزها آموزش ناصرالدین شاه قاجار را ناقص می‌دانست و می‌نوشت که پادشاه «از ادارهٔ هیچ دستگاهی برنمی‌آید» و در اظهار نظر دربارهٔ هر موضوعی دشواری دارد. با این همه، او ناگزیر می‌پذیرفت که پادشاه «همان یکدندگی پادشاه درگذشته» را دارد و به هر مداخله‌ای در اختیارات خود سخت حساس است. امانت این داوری را بازتاب ایستادگی پادشاه در برابر خواست سفیر بریتانیا در گزینش صدراعظم می‌داند. به گفتهٔ امانت، انتصاب امیرکبیر، هرچند گریزناپذیر، در چشم جهان بیرون نخستین فرصت ناصرالدین شاه قاجار برای نشان دادن استقلالش بود، و بار دیگر برتری دستگاه دیوانی آذربایجان را بر تهران تأیید کرد.","whatHappened":[{"title":"از تبریز تا تاج‌گذاری","body":"ناصرالدین میرزا پس از مرگ پدر از تبریز رهسپار تهران شد و میرزا تقی‌خان تدارک سپاه این سفر را بر عهده گرفت. به نوشتهٔ سپهر، چون محمدخان زنگنه، امیرنظام پیشین، درگذشته بود و کسی بر سراسر سپاه ایران فرمان نمی‌راند، میرزا تقی‌خان از کارگزاران دربار خواست که منصب و لقب امیرنظام را به او بسپارند، و در یکی از منزل‌های راه این منصب را یافت. سپهر می‌افزاید که ناصرالدین شاه قاجار در همان راه با خود اندیشید که اگر چون دولت پیشین رفتار کند، مردم از نرسیدن حق خود ناخشنود می‌مانند، و اگر بار مالیات را سنگین‌تر کند، در روز حساب پاسخی نخواهد داشت؛ پس مردی سخت‌گیر برگزید که «تا آن گاه كه جمع و خرج ايران را برابر نكند رحم بر مادر و برادر نكند». سپهر تأکید می‌کند که مهد علیا، مادر پادشاه، و شاهزادگان و بزرگان و سرداران همه کسی دیگر را می‌خواستند، اما پادشاه هفده‌ساله رأی خود را پنهان داشت و همان کرد که خواست.\n\nموکب پادشاهی در یافت‌آباد، بیرون تهران، اردو زد. سپهر می‌نویسد که در همین منزل پادشاه امر و نهی خود را به میرزا تقی‌خان سپرد و سرای حاجی میرزا آقاسی را برای نشیمن او برگزیدند، و مردم دریافتند که امارت نظام و صدارت هر دو از آنِ او خواهد بود. میرزا نصرالله صدرالممالک اردبیلی، که خود را صدراعظم می‌پنداشت، و گروهی از بزرگان برای برهم زدن این کار کوشیدند، و سپهر کوشش آنان را در برابر حکم پادشاه «مناطحت كوه و كاه» می‌خواند. ناصرالدین شاه قاجار روز جمعه به شهر درآمد و شب پس از آن، به حکم ستاره‌شناسان، چون هفت ساعت و بیست دقیقه از شب گذشت، تاج کیانی بر سر نهاد و بر تخت مرصع نشست.","quotes":[{"original":"I have delivered all affairs of Persia into your hands and hold you responsible for the good, or bad, that may ensue. We have this day made you the First Person in Persia...","translation":"همهٔ کارهای ایران را به دست تو سپردم و تو را مسئول هر نیک و بدی می‌دانم که از آن برآید. ما امروز تو را شخص اول ایران کردیم.","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"فرمان انتصاب میرزا تقی‌خان به صدارت، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"فرمان پادشاهی (منقول در پژوهش تاریخی)","page":"ص ۱۰۱","date":"۲۹ مهر ۱۲۲۷ (۲۴۰۷)","context":"ناصرالدین شاه قاجار در شب تاج‌گذاری خود، سراسر کار کشور را به امیرکبیر می‌سپارد."},{"original":"پس صواب آن است كه از ميان مردم ايران يك تن را كه به حزونت خلق و خشونت خلق و سورت خوى و غلظت طبع بر همه كس افتخار كند اختيار كنم كه نه از لطف جوانان شكوه بيند و نه بر ضعف پيران اندوه خورد ... تا آن گاه كه جمع و خرج ايران را برابر نكند رحم بر مادر و برادر نكند.","speaker":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر","speakerTitle":"مستوفی و وقایع‌نگار دربار ناصرالدین شاه قاجار","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۳","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ص ۱۸۴","date":"پاییز ۱۲۲۷ (۲۴۰۷)","context":"سپهر انگیزهٔ ناصرالدین شاه قاجار را در برگزیدن وزیری سخت‌گیر برای برابر کردن دخل و خرج کشور بازگو می‌کند."},{"original":"نخست بگوئيد آيا مرا به وزارت اعظم پذيرفته ايد و آنچه حكم كنم گردن نهاده ايد يا پردۀ مخالف خواهيد نواخت.","speaker":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر","speakerTitle":"امیرنظام، اتابک و صدراعظم","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۳","workType":"تاریخ رسمی درباری (گفتار منقول)","page":"ص ۱۸۹","date":"آبان ۱۲۲۷ (۲۴۰۷)","context":"امیرکبیر در نخستین روزهای صدارت، بزرگان را یکایک فرامی‌خواند و از آنان پیمان فرمان‌بری می‌گیرد."},{"original":"با تقديم چندين خدمت، ميرزا تقى خان معادل 2000 تومان زر مسكوك از مرسوم و مواجب من بنده بكاست، الا آنكه ميعاد نهاد كه چون اين كار بر ميزان نهم با تو دو چندان دهم.","speaker":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر","speakerTitle":"مستوفی و وقایع‌نگار دربار ناصرالدین شاه قاجار","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۳","workType":"تاریخ رسمی درباری (یادکرد شخصی)","page":"ص ۱۹۰","date":"زمستان ۱۲۲۷ (۲۴۰۷)","context":"سپهر از کاستن مستمری خودش در جریان اصلاح مالی امیرکبیر می‌نویسد."},{"original":"Today, if I submit to the demands of the troops and dismiss Mirza Taqi Khan from his post, I have brought myself down from the summit of kingship. Therefrom all the dismissals and appointments of my officials would be at the mercy of the army.","translation":"امروز اگر به خواست سربازان تن دهم و میرزا تقی‌خان را از کارش بردارم، خود را از اوج پادشاهی فرود آورده‌ام؛ از آن پس همهٔ عزل و نصب‌های کارگزارانم در دست لشکر خواهد بود.","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"گفتار منقول در منابع فارسی، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"گفتار منقول (پژوهش تاریخی)","page":"ص ۱۱۱","date":"۲۱ اسفند ۱۲۲۷ (۲۴۰۷)","context":"در شورش سربازان آذربایجانی، درباریان برکناری امیرکبیر را می‌خواهند و پادشاه نمی‌پذیرد."},{"original":"better for Persia ... that the inhabitants of Meshed should be brought back to their duty through the loss of twenty thousand men, than that city should be won for the shah through foreign interference.","translation":"برای ایران بهتر است که مردم مشهد با از دست رفتن بیست هزار تن به فرمان‌برداری بازگردند، تا آنکه آن شهر با مداخلهٔ بیگانه برای پادشاه گشوده شود.","speaker":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر","speakerTitle":"اتابک و صدراعظم","work":"گفتار با جاستین شیل، وزیر مختار بریتانیا، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"گزارش دیپلماتیک (منقول در پژوهش تاریخی)","page":"ص ۱۱۶","date":"۱۲۲۸ (۲۴۰۸)","context":"امیرکبیر میانجی‌گری بیگانگان را برای پایان دادن به محاصرهٔ مشهد رد می‌کند."},{"original":"With these excuses and postponements and escaping from duties it is absolutely impossible to rule over such an unruly [country] as Iran. Suppose I was ill or dying ... do you intend to rule or not? If you must rule, then carry on with it. Why are you evading?","translation":"با این بهانه‌ها و پس‌انداختن‌ها و گریختن از کار، فرمان راندن بر کشوری سرکش چون ایران یکسره ناممکن است. گیرم من بیمار یا در حال مرگ بودم؛ آیا شما سر پادشاهی دارید یا نه؟ اگر باید پادشاهی کنید، پس بکنید. چرا می‌گریزید؟","speaker":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر","speakerTitle":"اتابک و صدراعظم","work":"عریضهٔ خصوصی به ناصرالدین شاه قاجار، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"نامهٔ خصوصی (منقول در پژوهش تاریخی)","page":"ص ۱۱۹","date":"بی‌تاریخ، میان ۱۲۲۷ و ۱۲۳۰ (۲۴۰۷–۲۴۱۰)","context":"پادشاه سان سپاه را به بهانهٔ بیماری صدراعظم لغو کرده است و امیرکبیر او را سرزنش می‌کند."},{"original":"Not only is there no amelioration, but [there is a sense] that Persia is in a much worse condition than when the Ameer assumed the government.","translation":"نه‌تنها بهبودی پدید نیامده، بلکه ایران اکنون در وضعی بسیار بدتر از روزی است که امیر زمام دولت را به دست گرفت.","speaker":"جاستین شیل","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"گزارش به وزارت خارجهٔ بریتانیا، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"گزارش دیپلماتیک (منقول در پژوهش تاریخی)","page":"ص ۱۱۶–۱۱۷","date":"۱۲۲۹ (۲۴۰۹)","context":"شیل کارنامهٔ امیرکبیر را در میانهٔ صدارتش به‌تلخی ارزیابی می‌کند."},{"original":"If sometimes on . . . [the need] for reducing expenditure, I dare to bring the matter to your attention, it is because the sum [borrowed] from the merchants should be repaid and the state treasury of this government should not resemble that of the previous government.","translation":"اگر گاهی دربارهٔ لزوم کاستن از هزینه‌ها جسارت می‌کنم و به عرض می‌رسانم، از آن روست که وام بازرگانان باید پرداخته شود و خزانهٔ این دولت نباید به خزانهٔ دولت پیشین ماننده گردد.","speaker":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر","speakerTitle":"اتابک و صدراعظم","work":"عریضهٔ خصوصی به ناصرالدین شاه قاجار، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"نامهٔ خصوصی (منقول در پژوهش تاریخی)","page":"ص ۱۲۶","date":"بی‌تاریخ، میان ۱۲۲۷ و ۱۲۳۰ (۲۴۰۷–۲۴۱۰)","context":"امیرکبیر در برابر بخشش خلعت و انعام از خزانه، پادشاه را به صرفه‌جویی فرامی‌خواند."}]},{"title":"فرمان صدارت و لقب اتابک","body":"سپهر می‌نویسد که در همان شب، پادشاه میرزا تقی‌خان را به جامه‌ای که حاشیه‌هایش از مروارید بود خلعت داد، نام «اتابیگی» و صدارت اعظم را با امیرنظامی همراه کرد، و گشودن و بستن همهٔ کارها را به خط و مهر او سپرد. امانت متن فرمان را از منابع فارسی نقل می‌کند: پادشاه همهٔ کارهای ایران را به دست او سپرد، او را مسئول نیک و بد آن دانست، و «شخص اول ایران» خواند. امانت این تاریخ را ۲۹ مهر ۱۲۲۷ (۲۴۰۷) می‌نهد.\n\nامانت بر دو لقب این فرمان درنگ می‌کند. لقب «اتابک اعظم» آیینی کهن از روزگار سلجوقیان و صفویان را زنده می‌کرد که در آن وزیرِ آموزگار سرپرستی پادشاهِ جوان را بر عهده داشت. لقب «امیرکبیر» نیز تا آن روز به هیچ‌کس جز قاجاران نرسیده بود؛ پیش از او از آنِ پدر مهد علیا بود. امانت می‌نویسد که حاجی میرزا آقاسی از ترس سرنوشت قائم‌مقام لقب صدراعظم را نپذیرفته و به «شخص اول» بسنده کرده بود، اما گرد آمدن فرماندهی سپاه، صدارت و اتابکی در یک تن، از مرزهای نانوشتهٔ قدرت در دوران آقاسی نیز فراتر می‌رفت. به گفتهٔ امانت، ناصرالدین شاه قاجار، که سپاه اکنون در دست امیرکبیر بود، چاره‌ای جز پذیرفتن خواست او برای قدرت کامل نداشت، و بحرانِ همه‌جانبهٔ کشور به این خواست مشروعیت می‌داد.\n\nسپهر روایت می‌کند که امیرکبیر پس از نشستن بر مسند وزارت، بزرگان ایران را یکایک و دوبه‌دو فراخواند و از آنان پرسید که آیا او را به وزارت اعظم پذیرفته‌اند و فرمانش را گردن می‌نهند یا «پردۀ مخالف» خواهند نواخت. به نوشتهٔ سپهر، آنان چون کار را بر او استوار دیدند، ناچار تن دادند."},{"title":"همکاری با میرزا آقاخان نوری","body":"امیرکبیر سال‌ها در آذربایجان کار کرده بود و به گفتهٔ سپهر بر کار عراق عجم و دیوان مرکزی آشنایی شایسته نداشت. او از روزگاری که مستوفی لشکر و وزیر نظام بود، زیر دست میرزا آقاخان نوری، وزیر لشکر، کار کرده بود و هنر او را می‌شناخت. سپهر می‌نویسد که امیرکبیر با نوری پیمان همکاری بست، در کارهای خرد و کلان رأی او را مقدم داشت و زبان او را «مفتاح ابواب بسته دول خارجه» شمرد. امانت همین پیوند را از سوی دیگر می‌نگرد: نوری زیر حمایت بریتانیا بود، فرانت از او پشتیبانی می‌کرد، و امیرکبیر احتمالاً به اصرار فرانت او را در منصب وزیر لشکر نگاه داشت. به گفتهٔ امانت، این شراکت هم راه امیرکبیر را در پایتخت هموار می‌کرد و هم مهد علیا را در اندرون آرام نگاه می‌داشت."},{"title":"پایان «مجلس جمهوری» و گسست با فرانسه","body":"امانت از انجمنی مشورتی یاد می‌کند که در فاصلهٔ مرگ محمدشاه قاجار و رسیدن پادشاه جوان به تهران، به ریاست صدرالممالک اردبیلی شکل گرفته بود و منابع از آن با نام «مجلس جمهوری» یاد می‌کنند. امیرکبیر بی‌درنگ پس از رسیدن به پایتخت، صدرالممالک را به قم تبعید کرد و، به گفتهٔ امانت، تا ده سال بعد سخنی از «دارالشورا» به میان نیامد. امانت این کار را با ماجرایی دیپلماتیک پیوند می‌دهد: امیرکبیر از دادن نشان تمثال پادشاهی، که سفیران روس و انگلیس آن را گرفته بودند، به کنت دوسارتیژ، وزیر مختار فرانسه، سر باز زد، و سارتیژ در پاسخ نشانی را که پنج سال پیش از محمدشاه قاجار گرفته بود پس فرستاد. به روایت امانت، میرزا مسعود انصاری، وزیر امور خارجه و از مخالفان آن انجمن، امیرکبیر را قانع کرده بود که اندیشهٔ مجلس و جمهوری را همین سفیر فرانسه به ایران آورده است. انقلاب‌های ۱۲۲۷ (۲۴۰۷) در اروپا و برپایی جمهوری دوم فرانسه به این بدگمانی دامن می‌زد. پس از آن، اختلاف بر سر پیمان بازرگانی‌ای که آقاسی بسته بود و امیرکبیر بازنگری‌اش را می‌خواست، در ۱۲۲۹ (۲۴۰۹) به قطع روابط با فرانسه انجامید. امانت این گسست را از خطاهای آشکار سیاست خارجی امیرکبیر می‌شمارد، چون سیاست آقاسی در دوستی با فرانسه برای ایجاد توازن در برابر فشار دوگانهٔ روس و انگلیس را کنار گذاشت."},{"title":"پیوند با خاندان سلطنت","body":"امانت می‌نویسد که مهد علیا از همان آغاز امیرکبیر را خطری برای قدرت خود می‌دید. به گفتهٔ او، مهد علیا گرفتن لقب پدرش را توهین می‌شمرد و از بی‌اعتنایی صدراعظم به جایگاه خود آزرده بود. فرانت گزارش می‌داد که مهد علیا می‌کوشد اعتماد پادشاه را به صدراعظم سست کند، اما ناصرالدین شاه قاجار همان باوری را به امیرنظام دارد که پدرش به حاجی میرزا آقاسی داشت. ناصرالدین شاه قاجار برای آشتی دادن دیوان و اندرون، در بهمن ۱۲۲۷ (۲۴۰۷) خواهر تنی سیزده‌سالهٔ خود، ملک‌زاده خانم، را که بعدها عزت‌الدوله لقب گرفت، به همسری امیرکبیر درآورد. امانت می‌نویسد که امیرکبیر، که پیش‌تر همسر نخست خود را طلاق داده بود، این وصلت را بی‌شوق پذیرفت و در یادداشتی به پادشاه نوشت که «این بنده زن ندارد» و هرچه خواست پادشاه باشد، برای او عین صلاح است. فرانت گزارش می‌داد که مهد علیا سخت مخالفت کرد و شاهزادگان پیوند «پسر نوکر قائم‌مقام» را با دختر پادشاه درگذشته به ریشخند گرفتند. امانت در این وصلت، افزون بر هدف سیاسی، نشانی از میل ناخودآگاه پادشاه جوان به یافتن پدری در وجود اتابک خود می‌بیند."},{"title":"روسیه، بهمن میرزا و شورش سربازان","body":"روسیه بازگرداندن بهمن میرزا را به ایران و نشاندنش بر فرمانروایی آذربایجان می‌خواست. امیرکبیر به فرانت هشدار داد که با بازگشت بهمن میرزا، آذربایجان به‌زودی ولایتی مستقل خواهد شد و آرزوی دیرین روسیه برای تجزیهٔ ایران برآورده خواهد شد؛ و اگر چنین لطفی به او شود، باید به آصف‌الدوله، تبعیدی هوادار انگلیس، نیز بشود، و آنگاه پادشاه «عروسکی در دست آن دو» خواهد ماند. امانت در این استدلال دلبستگی امیرکبیر را به پادشاهی نیرومند و متمرکز می‌بیند. پرنس دالگوروکی، وزیر مختار روسیه، در گفت‌وگویی تند به امیرکبیر گفت که او دل پادشاه را تباه می‌کند و با کنایه به تبعید آقاسی افزود که کربلا جای فراخی است و هنوز جا دارد.\n\nروز ۲۰ اسفند ۱۲۲۷ (۲۴۰۷) سه فوج آذربایجانی مستقر در ارگ تهران، از جمله فوج قهرمانیه که بهمن میرزا پشتیبانش بود، افسران خود را از سربازخانه بیرون راندند و با شکایت از عقب‌ماندن مواجب و سخت‌گیری میرزا حسن‌خان وزیر نظام، برادر امیرکبیر، به سوی خانهٔ صدراعظم رفتند. به روایت امانت، آنان خود را خدمتگزار امپراتور روس و بهمن میرزا خواندند. فردای آن روز، نگهبانان صدراعظم بر سربازان بی‌سلاح آتش گشودند و دو تن را کشتند، و سربازان این بار مسلح بازگشتند و برکناری یا جان امیرکبیر را خواستند. ناصرالدین شاه قاجار، امیرکبیر و امام جمعهٔ تهران از فرانت یاری خواستند؛ فرانت با جامهٔ نظامی به سربازخانه رفت و از دو هزار و پانصد سرباز خواست برکناری صدراعظم را شنید، و در گزارش خود نوشت که آنان آشکارا به تحریک «مقامی بلندپایه» رفتار می‌کنند.\n\nناصرالدین شاه قاجار، به گفتهٔ امانت، خون‌ریزی را نخواست و برخلاف رأی امیرکبیر وعدهٔ بخشش داد، اما برکناری صدراعظم را نیز نپذیرفت و گفت که اگر چنین کند، خود را از اوج پادشاهی فرود آورده و عزل و نصب کارگزاران را به دست لشکر سپرده است. امیرکبیر به پیشنهاد فرانت موقتاً از ارگ به خانهٔ میرزا آقاخان نوری در شهر رفت، که زیر حمایت بریتانیا بود. روز بعد بازار بست، مردم شهر مسلح شدند، امام جمعه و هواداران نوری اصناف را به میدان آوردند، و فوج‌های عراق عجم، هم‌ولایتی‌های امیرکبیر، به پشتیبانی او برخاستند. فرانت نوشت که چنین هواداری مردمی از وزیری را «هرگز در این کشور ندیده‌اند». فوج‌های شورشی بی‌سرکرده به سربازخانه بازگشتند، و سه روز بعد مردم شهر امیرکبیر را تا کاخ پادشاه بدرقه کردند و در راهش گوسفند قربانی کردند.\n\nامانت داوری دوسویه‌ای از این بحران دارد. شکایت سربازان از مواجب واقعی بود، و سخت‌گیری میرزا حسن‌خان نیز. اما هواداران بهمن میرزا، هم‌دست با دالگوروکی، این نارضایی را به کار گرفتند. امیرکبیر و پادشاه ناگزیر شایعه‌های بازار و منبر را دربارهٔ نقش سفارت روس نادیده گرفتند، و ناصرالدین شاه قاجار به خواست دالگوروکی، در حضور بزرگان، اعلام کرد که این شایعه‌ها را باور ندارد. فوج قهرمانیه به کرمانشاه و سپس به تبریز رفت و در ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) به دست میرزا حسن‌خان کیفری سخت دید. پیامد مهم‌تر سیاسی بود: میرزا آقاخان نوری لقب «اعتمادالدوله» گرفت، لقبی که از قتل حاجی ابراهیم‌خان شیرازی بی‌صاحب مانده بود. امانت این ترفیع را، اگر نه نشانهٔ صدارت آیندهٔ نوری، دست‌کم یادآوری به امیرکبیر برای سست کردن چنگ خود بر دولت می‌داند، و آن را بی‌ترغیب فرانت باورپذیر نمی‌بیند. سپهر نیز از زبان نوری می‌آورد که او در «شورش سربازان» بارها گره کار امیرکبیر را گشوده بود."},{"title":"شورش سالار و سیاست عدم مداخله","body":"حسن‌خان سالار، پسر آصف‌الدوله و سرکردهٔ ایل دولو، پس از مرگ محمدشاه قاجار شورش خراسان را از سر گرفته بود و تا پایان ۱۲۲۷ (۲۴۰۷) بیشتر آن ولایت را در دست داشت. امانت می‌نویسد که سالار ادعای تاج و تخت نداشت و بیشتر هوادار بهمن میرزا بود، و ترکمانان استرآباد، کردهای بجنورد و قوچان و مردم مشهد، بدگمان به گسترش قدرت مرکزی، پشت او ایستادند. امیرکبیر به پادشاه سفارش کرد که در نامه به حمزه میرزا، عمویش و فرمانروای خراسان، شورش تهران را کار «چند اوباش» بنماید تا روحیهٔ سپاه خراسان نشکند. او به میانجی چراغعلی‌خان زنگنه، پیامی آمیخته از نوازش و هشدار برای سالار فرستاد، بخشش پادشاه و بازگرداندن نود و پنج هزار تومان تیول و مستمری و حتی فرمانروایی همدان و زنجان و قزوین را وعده داد، و هشدار داد که اگر سالار در پی پادشاهی باشد، که هرگز در خاندان او نبوده، کامیاب نخواهد شد.\n\nاین پیام کارگر نیفتاد و سلطان مراد میرزا حسام‌السلطنه، فرمانروای تازهٔ خراسان، یازده ماه دیگر، تا فروردین ۱۲۲۹ (۲۴۰۹)، پشت باروی مشهد ماند. سفیران روس و انگلیس میانجی‌گری پیشنهاد کردند، اما امیرکبیر به جاستین شیل، وزیر مختار بریتانیا، گفت که مداخلهٔ بیگانه در کار ایران به آخرین مرزی رسیده که با حیثیت دولت سازگار است، و از دست رفتن بیست هزار تن را بر گشوده شدن مشهد با مداخلهٔ بیگانه ترجیح داد. او به دالگوروکی نوشت که نخواهد گذاشت خراسان «مصری دیگر» شود، و به گفتهٔ امانت به میانجی‌گری اروپاییان در بحران ۱۲۱۸ تا ۱۲۲۰ (۲۳۹۸ تا ۲۴۰۰) اشاره داشت که محمدعلی پاشا را فرمانروای موروثی مصر کرد. امانت می‌نویسد که امیرکبیر با پایداری بر همین سیاست، شورش سالار را به کانونی از پایداری نومیدانه فروکاست."},{"title":"قیام‌های بابیان","body":"امانت جنبش بابی را در آغاز صدارت امیرکبیر جریانی انقلابی می‌داند که در دو سال پس از آن در مازندران، فارس و زنجان به قیام‌های پیاپی انجامید. به گفتهٔ او، چالش هم‌زمان بابیان و سالار منابع مالی و نظامی دولت را درگیر کرد، و امیرکبیر به فرانت گفت که بی‌امنیت، نه گردآوری منظم مالیات ممکن است و نه پذیرفتن اصلاحات. امانت در جمع‌بندی خود می‌نویسد که سرکوب سخت جنبش بابی، آن را شورشی کفرآمیز علیه بنیان دولت و دین رسمی جلوه داد و راه دیگری جز اصلاحات خود امیرکبیر برای دگرگونی باقی نگذاشت."},{"title":"اصلاح مالی و صرفه‌جویی","body":"سپهر روشن‌ترین گزارش را از اصلاح مالی می‌دهد. امیرکبیر دبیران و مستوفیان را فراخواند، دفتر دخل و خرج را از آنان خواست، و دو کرور تومان خرج را بر دخل افزون یافت. آنگاه از شاهزادگان بزرگ تا چاکران خرد، نام هرکس را از دفتر مستوفیان و عارضان سپاه برکشید و از مواجب و مستمری همه کاست، و در این کار فرودست و فرادست را به یک چشم نگریست. سپهر خود از کسانی بود که دو هزار تومان از مستمری‌اش کم شد، با این وعده که چون کار سامان یابد، دو برابر آن را بازپس گیرد. به گفتهٔ سپهر، امیرکبیر سرانجام دخل و خرج کشور را برابر کرد.\n\nنامه‌های خصوصی امیرکبیر به پادشاه، که امانت گسترده از آنها بهره برده، چهرهٔ روزمرهٔ این سیاست را نشان می‌دهد. امیرکبیر از هزینهٔ سکه‌های اشرفی عید نوروز، از بخشیدن خلعت خاص پادشاه به چاپلوسان، از بیرون آوردن الماس از خزانه برای ساختن زیور، و از افزایش تیول و مستمری‌ها انتقاد می‌کرد. او در یکی از این نامه‌ها نوشت که پول شرط‌بندی اسب‌دوانی، نزدیک پانصد تومان، را با رنج بسیار فراهم کرده است، و در نامه‌ای دیگر یادآوری کرد که هدیه‌های مهمانی‌های پادشاهی، چنان‌که در روزگار فتحعلی شاه قاجار، باید دارایی دولت شمرده و ثبت شود. هنگامی که ناصرالدین شاه قاجار از کندی ساخت کاخ‌ها، دارالفنون و سربازخانه گله کرد، امیرکبیر علت را کمبود پول خواند. در آستانهٔ سفر پادشاه به اصفهان در ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)، پنجاه هزار تومان برای مواجب همراهان لازم بود و امیرکبیر نوشت که خدا گواه است حتی پانصد تومان نیز فراهم نمی‌تواند کرد.\n\nامانت پیوند این صرفه‌جویی را با سیاست درونی دربار نیز نشان می‌دهد. سلیمان‌خان قوانلو، خان خانان و دایی پادشاه، به حکومت اصفهان رسیده بود و، به گزارش امیرکبیر، کردارش هزار تن زن و مرد را در یکی از مسجدهای شهر به اعتراض کشاند. او دوازده هزار تومان به خزانه بدهکار بود و مهد علیا ضمانت او را کرده بود. امیرکبیر میان گرفتن حق خزانه و نرنجاندن مادر پادشاه درمانده بود و در نامه‌ای نوشت که اگر خان خانان در بند بماند، مایهٔ دلگیری مهد علیاست و اگر رها شود، با حیثیت پادشاهی نمی‌سازد. امانت می‌نویسد که کاستن از مستمری‌ها نارضایی بی‌سابقه‌ای در دربار پدید آورد و پشتیبانی مهد علیا، که بر اشراف قاجار نفوذ داشت، برای صدراعظم حیاتی بود."},{"title":"آموزش پادشاهی","body":"امانت یکی از فصل‌های «قبلهٔ عالم» را به رابطهٔ آموزگار و شاگرد میان امیرکبیر و ناصرالدین شاه قاجار می‌دهد. امیرکبیر پادشاه را برای لغو سان سپاه به بهانهٔ بیماری صدراعظم سرزنش کرد و به او یادآوری کرد که برخی پادشاهان در ده‌سالگی بر تخت نشسته‌اند و سی‌چهل سال با استواری فرمان رانده‌اند. امانت این اشاره را کنایه به شاه‌عباس یکم صفوی می‌داند. امیرکبیر در نامه‌ای دیگر نوشت که اگر پادشاه دو ماه دل به کار بدهد، کارها چنان سامان می‌یابد که جهانیان رشک برند و وجود نوکرانی چون او بی‌ضرورت می‌شود. امانت با استناد به همین نامه‌ها، تصویر رایج امیرکبیر را در مقام صدراعظمی که می‌خواست پادشاه را از کار دولت کنار بگذارد، با شواهد تاریخی ناسازگار می‌داند.\n\nبه گفتهٔ امانت، پادشاه جوان رفته‌رفته از شکار و اندرون به کار دولت روی آورد، دربارهٔ آرایش سپاه، مهمات، مالیات و انتصاب‌ها پرسید، و بارها صدراعظم را به توضیح کارهایش واداشت. امیرکبیر همچنان مسیر کارها را تعیین می‌کرد: پیش از بار دادن به سفیری، به پادشاه هشدار داد که پاسخی برخلاف مصلحت دولت ندهد، و از او خواست که پیش از تغییر هر واژه در نامه‌ای به سفیران، پیش‌نویس را برای بازبینی بازگرداند. او برای پرورش پادشاه، ترجمهٔ کتابی دوجلدی دربارهٔ ناپلئون را پیگیری کرد و، به روایتی که امانت نقل می‌کند، پادشاه را از ترجمهٔ «تاریخ ایران» نوشتهٔ سر جان ملکم بازداشت، چون آن را برای ایرانیان «زهر کشنده» می‌دانست، و خواندن شاهنامه و تاریخ شاه‌اسماعیل یکم صفوی و نادرشاه افشار را به او سفارش کرد."},{"title":"زندگی روزانهٔ صدراعظم","body":"نامه‌های خصوصی، که امانت نمونه‌های فراوانی از آنها آورده، از فشار کار بر امیرکبیر نیز خبر می‌دهد. او در یادداشتی از نخستین ماه‌های صدارت نوشت که از سپیده‌دم تا هفت ساعت پس از غروب یکسره در خدمت پادشاه است، و در غربت تهران، دور از مادر و برادر، بی‌سامانی خانه را برنمی‌تابد. سردرد، درد سینه، بی‌خوابی، ضعف بینایی و خستگی بارها او را از کار بازمی‌داشت، و او در یکی از نامه‌ها نوشت که دو روز است روزه گرفته، راه می‌رود اما نه چون گذشته، و نه به کار می‌رسد و نه می‌تواند بیکار بنشیند. او در همان حال سلامت پادشاه را نیز می‌پایید و پرهیز را بر او واجب می‌شمرد، چون به تعبیر خودش تندرستی پادشاه برای سلامت «هجده کرور جان» ضروری بود. امانت از دلبستگی تدریجی امیرکبیر به همسر دومش نیز یاد می‌کند: امیرکبیر در نامه‌ای گله کرد که پادشاه وعدهٔ گردش با ملک‌زاده خانم را وفا نکرده و او را زیر باران به انتظار بار نگاه داشته است، و خبر داد که برای دیدن قنات‌های تازه به شمیران می‌رود.\n\nاین نامه‌ها نشانه‌های تنش رو به افزایش را نیز در خود دارد. امیرکبیر یک بار در پاسخ گلهٔ پادشاه نوشت که اگر صد هزار جان داشت، همه را فدای او می‌کرد، اما سخن تلخ مایهٔ نومیدی است، و امید داشت که آن سخنان از آنِ بدخواهان باشد نه از آنِ پادشاه. بار دیگر نوشت که امروز دربارهٔ نظر پادشاه نسبت به خود سخنانی شنیده که او را سخت اندوهگین کرده است. امانت این یادداشت را نشانهٔ آن می‌داند که صدراعظم شبکه‌ای از خبرگیران در کاخ داشت و هم‌زمان می‌دانست که بقای سیاسی‌اش یکسره به لطف پادشاه بسته است."},{"title":"اصلاحات اداری، نظامی و آموزشی","body":"امانت فهرست هدف‌های امیرکبیر را چنین بازمی‌نماید: دولتی متمرکز با سپاهی نیرومند، دیوانی گسترده، مالیه‌ای منظم و سیاست خارجی مستقل، که خودمختاری قدرت‌های پیرامونی و مخالفت سیاسی را برنمی‌تافت. اصلاح سازمان دادگستری دولتی، کاستن از نفوذ روحانیان در داوری، بنیاد دارالفنون، طرح‌های کشاورزی و صنعتی و ساختمانی، و نظام سربازگیری بُنیچه از این هدف‌ها برمی‌خاست. امیرکبیر در گفت‌وگو با سفیران بیگانه دربارهٔ برانداختن شکنجهٔ بدنی نیز با پادشاه رایزنی کرد. او شکایت‌های مردم را به دیوانخانهٔ عدالت، دستگاه دولتی رسیدگی به دعاوی، می‌فرستاد.\n\nامیرکبیر نخستین شمارهٔ روزنامهٔ دولتی تهران را در ۱۸ بهمن ۱۲۲۹ (۲۴۰۹) منتشر کرد که از شمارهٔ دوم «وقایع اتفاقیه» نام گرفت. او در همان سال‌ها بنیاد دارالفنون را گذاشت و آموزگارانی از اتریش استخدام کرد. جان گرنی و نگین نبوی در مقالهٔ «دارالفنون» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسند که این آموزگاران دو روز پس از برکناری امیرکبیر به تهران رسیدند و میرزا محمدعلی‌خان شیرازی، وزیر امور خارجه، دارالفنون را در ۸ دی ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)، پس از پایان صدارت او، گشود. گرنی و نبوی تاریخ برکناری را ۱ آذر ۱۲۳۰ می‌نهند، و این با تاریخ امانت چند روز اختلاف دارد."},{"title":"روابط با سفارتخانه‌ها","body":"امانت می‌نویسد که نامه‌های خصومت‌آمیز سفیران روس و انگلیس، به تعبیر امیرکبیر «از سر تا پا پر از اتهام» بود. امیرکبیر در برابر اصرار سفیر روس برای گستردن حمایت روسیه بر ارمنیان ایران نوشت که نمی‌داند خواسته‌های این جنابان به کجا می‌انجامد، اما تا امیدی هست، باید ایستادگی کرد. پس از نشستی تلخ با دو سفیر در اردوی پادشاهی، نوشت که آنان در برابر استدلال پاسخی ندارند و تنها «زور عثمانی» دارند. ناصرالدین شاه قاجار نیز در ۱۲۲۷ (۲۴۰۷) به فرانت پیام داد که به احترام دوستی با بریتانیا تعهد پدرش را در منع بردگان حفظ می‌کند، اما پیمان تازه‌ای نمی‌بندد و کیفر رعایای متخلف را حق دولت ایران، نه دولتی دیگر، می‌داند. شیل با این همه گزارش داد که امیرکبیر ضدروس است اما به انگلیس نیز چندان روی خوش ندارد و در کل می‌خواهد از نفوذ سفارتخانه‌ها بکاهد."},{"title":"پایان صدارت","body":"امانت در یکی از نامه‌های واپسین امیرکبیر، ناخرسندی او را از دخالت روزافزون پادشاه در کار اجرایی، و بدگمانی پادشاه را به کوشش صدراعظم برای کنار گذاشتن او، بازمی‌یابد. پادشاه فرمان داده بود که کارگزاران همهٔ عریضه‌های مردم را به خود او عرضه کنند، و امیرکبیر پاسخ داد که عریضه‌ها به دیوانخانه می‌رود و نرسیدنشان به پادشاه گناه او نیست. به نوشتهٔ سپهر، تنش در سفر اصفهان و کاشان و قم در ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) بالا گرفت. امانت تاریخ برکناری را ۲۰ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) می‌نهد و متن دستخط پادشاه را نقل می‌کند که صدارت را «پرزحمت» می‌خواند و امیرکبیر را در منصب امیرنظام نگاه می‌دارد. سرگذشت برکناری، تبعید و کشته شدن امیرکبیر موضوع مدخلی جداگانه است."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سپهر در «ناسخ‌التواریخ» دو چهرهٔ ناسازگار از امیرکبیر می‌سازد. در روایت آغاز صدارت، برگزیدن او را نشانهٔ «كياست طبع و فراست خاطر» پادشاه می‌خواند و می‌نویسد که اگر صد تن را برای وزارت نامزد می‌کردند، نوبت به او نمی‌رسید. اما در گزارش برکناری، او را مردی بی‌«اصلى منيف و محتدى شريف» می‌نماید که تاب لطف پادشاه را نیاورد، شاهزادگان و بزرگان کارآزموده را خوار کرد و مردمی گمنام را به کارهای بزرگ گماشت. این دوگانگی بازتاب جایگاه سپهر در مقام وقایع‌نگار رسمی است که پس از کشته شدن امیرکبیر، روایت دربار را به نگارش درمی‌آورد.\n\nفرانت در آغاز امیرکبیر را مردی می‌دید که «می‌خواهد نیک کار کند» و «جرئت اجرای برنامه‌هایش را دارد»، نه آزمند است و نه بی‌کفایت، اما کُند، بسیار یکدنده، زودهراس و ناآشنا با دربار. او هشدار می‌داد که صدراعظم باید قدرت را تقسیم کند، چون انحصار قدرت سلفش را از پا درآورده بود. شیل در میانهٔ صدارت پادشاه را «صفری» در کار دولت و صدراعظم را مردی بااستعداد و خیرخواه کشور، اما تندخو، پرتعصب و بی‌دوست می‌خواند، و می‌نوشت که همهٔ طبقات ناخشنودند و ایران از روزی که امیر زمام کار را گرفت، بدتر شده است. امانت می‌پذیرد که در داوری شیل «حقیقت بسیار» بود، اما یادآوری می‌کند که شکایت‌های طبقات بالا و روحانیان بیشتر از کاستن مستمری‌ها برمی‌خاست.\n\nامانت امیرکبیر را در شمار نوسازانی چون رجال تنظیمات عثمانی و محمدعلی پاشای مصر می‌نشاند، اما یادآوری می‌کند که او فرمانروا نبود، وزیری بود بی‌پایگاه مستقل که خاستگاه فرودستش او را به لطف پادشاه وابسته‌تر می‌کرد. به گفتهٔ امانت، امیرکبیر با بازسازی سپاه و اصلاح بخشی از مالیه، نیرویی پدید آورد که بقای نظام سیاسی قاجار را نیم‌قرن دیگر تضمین کرد. امانت هم‌زمان دو هزینهٔ این صدارت را برمی‌شمارد: برخورد سخت با مخالفت دینی و سیاسی، که به گفتهٔ او راه هر دگرگونی دیگری را بست و ناخواسته راه را برای تحکیم قدرت روحانیان بلندپایه هموار کرد؛ و پایان دادن به «مجلس جمهوری»، که امیرکبیر احتمالاً آن را نیز انحرافی از اقتدار درست می‌دید. امانت همچنین پرسش مهم‌تری را پیش می‌کشد: امیرکبیر با بیدار کردن پادشاه به نقش دولتمرد، خود پادشاهی را پرورد که دیگر به وزیری با «وزارت تفویض» تن نمی‌داد. او تقابل دو مفهوم کلاسیک «وزارت تفویض» و «وزارت تنفیذ» را ریشهٔ برکناری امیرکبیر می‌داند.\n\nنامه‌های امیرکبیر نشان می‌دهد که او حیثیت و «شوکت سلطنت» را شرط کامیابی اصلاحات خود می‌دانست. امانت می‌نویسد که امیرکبیر پادشاهی نیرومند را برای مشروعیت بخشیدن به برنامهٔ خود و پشتیبانی از اقدام‌های سخت در برابر مخالفان لازم داشت، و احتمالاً پادشاهی در قالب سلطان عبدالمجید عثمانی را در نظر داشت. از این دیدگاه، امیرکبیر نه رقیب پادشاهی که پشتیبان اقتدار تاج بود؛ اما امانت هشدار می‌دهد که چنین دولتی «می‌توانست به پادشاهی‌ای خودکامه‌تر و رهاتر از همهٔ قیدهای کهن» بینجامد.\n\nامانت استدلالی دیگر را نیز می‌سنجد: شاید امیرکبیر اگر پادشاه را یکسره از کار دولت کنار می‌گذاشت و او را به هنر و شکار و اندرون سرگرم می‌داشت، از مداخلهٔ پادشاهی در امان می‌ماند. به گفتهٔ امانت، امیرکبیر با گشودن چشم پادشاه به نقش دولتمردی که بقای تاج و یکپارچگی کشور را بر دوش دارد، او را به راه خودنمایی پادشاهانه انداخت، راهی که هم به سقوط خود صدراعظم انجامید و هم الگوی رفتار ناصرالدین شاه قاجار در سراسر پادشاهی‌اش شد. اما امانت این استدلال را با یادآوری پیچیدگی رابطهٔ آن دو سست می‌کند و می‌نویسد که ناصرالدین شاه قاجار، محمدشاه قاجار نبود و امیرکبیر نیز حاجی میرزا آقاسی نبود. پادشاه جوان، به گفتهٔ او، حتی در دوران وابستگی به اتابک، فرمان صادر می‌کرد، شتاب در کارها را می‌خواست، داد می‌گسترد و راه خود را در هزارتوی دسیسه‌های درباری و بن‌بست‌های دیپلماتیک می‌یافت."}],"aftermath":"صدارت امیرکبیر دو تهدید وجودی تاج‌وتخت قاجار، یعنی شورش خراسان و قیام‌های بابیان، را از میان برداشت و کسری بودجه را جبران کرد. ناصرالدین شاه قاجار در این سه سال، به گفتهٔ امانت، هنر فرمانروایی را از صدراعظمش آموخت؛ فرانت چهار ماه پس از جلوس او نوشت که پادشاه کم‌رویی آغاز پادشاهی را تا اندازهٔ زیادی کنار گذاشته است. اما سیاست کاستن از مستمری‌ها، دشمنی شاهزادگان، مهد علیا و بخشی از روحانیان را برانگیخت، و ترفیع میرزا آقاخان نوری پس از شورش سربازان، جانشینی آماده برای امیرکبیر پدید آورد.\n\nدارالفنون و وقایع اتفاقیه پس از امیرکبیر ماندند، اما به گفتهٔ امانت با همان بی‌سامانی که بیشتر نوآوری‌های اروپایی در دورهٔ ناصری داشت. سازمان تازهٔ سپاه و شیوهٔ اصلاح مالیه زیر دست نوری نیز ادامه یافت، اما بی‌انضباطی که امیرکبیر بر آن پای می‌فشرد. امانت می‌نویسد که پادشاه پس از امیرکبیر به دولتمردان بلندپایه‌ای که برنامهٔ اصلاحی محدودکنندهٔ قدرت او داشتند، همواره بدگمان ماند. آرزوی دولتی منظم و مستقل، که امیرکبیر نماد آن شد، در حافظهٔ سیاسی ایران ماند، و صدارت سه‌سالهٔ او معیاری برای سنجیدن صدراعظم‌های پس از او شد.\n\nارزیابی کارنامهٔ امیرکبیر بی‌شمردن ناکامی‌هایش کامل نیست. امانت گسست با فرانسه را خطایی آشکار می‌داند که رقابت روس و انگلیس را در ایران شدیدتر کرد. سخت‌گیری او با بزرگان، که فرانت و شیل هر دو از آن هشدار داده بودند، به گفتهٔ شیل او را تقریباً بی‌دوست و پشتیبان گذاشت. امانت می‌افزاید که در نامه‌های رد و بدل شده میان صدراعظم و پادشاه، از برنامهٔ از پیش اندیشیده‌ای برای اصلاحات سیاسی کمتر سخنی هست، و بخش بزرگی از نوآوری‌ها بیرون از دسترس و ابتکار پادشاه ماند. بدین سان، اصلاحات به شخص صدراعظم بسته بود و با رفتن او، پشتوانه‌ای نهادی برای ادامه نداشت."},{"id":"amir-kabir-death","title":"قتل امیرکبیر در فین","date":{"solarYear":1230,"solarMonth":10,"gregorianYear":1852,"gregorianMonth":1,"circa":true},"tier":"secondary","category":"court","summary":"ناصرالدین شاه قاجار در آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰ شاهنشاهی) میرزا تقی‌خان امیرکبیر را، پس از سه سال صدارت، در چند گام از قدرت کنار گذاشت. نخست، روز ۲۰ آبان، او را از صدارت برداشت و در فرماندهی سپاه نگاه داشت. سپس، روز ۲۶ آبان، میرزا آقاخان نوری اعتمادالدوله را صدراعظم کرد. روز ۲۹ آبان، پس از آنکه هیئت سفارت روسیه با قزاقان به خانهٔ امیرکبیر رفت و حمایت امپراتور را به او پیشنهاد کرد، دستور بازداشت او را داد. روز ۳۰ آبان نیز همهٔ منصب‌ها و لقب‌هایش را گرفت. امیرکبیر را با همسرش، عزت‌الدوله، خواهر پادشاه، به باغ فین کاشان تبعید کردند. چهل روز بعد، علی‌خان فراشباشی به فرمان پادشاه به فین رفت و امیرکبیر را در گرمابهٔ باغ کشت. عباس امانت در «قبلهٔ عالم» تاریخ قتل را ۲۰ دی ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) می‌نهد. روزنامهٔ دولتی وقایع اتفاقیه و محمدتقی لسان‌الملک سپهر، وقایع‌نگار رسمی دربار، مرگ او را پیامد بیماری خواندند. امانت این قتل را از تاریک‌ترین لحظه‌های پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار و پایان دوره‌ای کوتاه اما سرنوشت‌ساز در تاریخ قاجار می‌داند.","citations":[{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۱۱۸ و ۱۳۸ تا ۱۶۸","text":"عباس امانت در قبلهٔ عالم برکناری امیرکبیر، تبعید به فین و فرمان قتل را روایت می‌کند."},{"sourceId":"nasekh","locus":"ج ۳، ص ۳۷۸ تا ۳۸۸","text":"سپهر در ناسخ‌التواریخ روایت رسمی دربار را از برکناری و مرگ امیرکبیر آورده است."},{"sourceId":"iranica-dar-al-fonun","locus":"مدخل","text":"گرنی و نبوی در دانشنامهٔ ایرانیکا گشایش دارالفنون را در روزهای پس از برکناری امیرکبیر می‌آورند."}],"personIds":["amir-kabir"],"personDeeds":{"amir-kabir":"ناصرالدین شاه قاجار فرمان قتل او را در حمام فین کاشان داد."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["قتل امیرکبیر"],"context":"امانت ریشهٔ برکناری را در دوگانگی نقشی می‌بیند که امیرکبیر برای پادشاه در نظر داشت. از یک سو ناصرالدین شاه قاجار باید در کار دولت شرکت می‌کرد و در چشم مردم پادشاهی نیرومند و مسئول می‌نمود. از سوی دیگر، باید از خطی که صدراعظم تعیین می‌کرد پیروی می‌کرد. امانت می‌نویسد که سخت‌گیری امیرکبیر با شاهزادگان و دیوانیان، صدارتش را در چشم آنان «حکومت وحشت» جلوه داده بود. خاستگاه فرودستش نیز، با وجود وصلت با خاندان سلطنت، شبکهٔ خویشاوندی نیرومندی برای او نمی‌ساخت. به گفتهٔ امانت، مهد علیا و هم‌پیمانانش امیرکبیر را «قائم‌مقامی دیگر» می‌نمایاندند، و او که یکسره به لطف پادشاه تکیه داشت، صف دفاعی خود را بی‌پاسدار گذاشته بود.\n\nسفر ناصرالدین شاه قاجار به اصفهان در تابستان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) شکاف را آشکار کرد. امیرکبیر خواست عباس میرزا، برادر ناتنی سیزده‌سالهٔ پادشاه، و مادرش خدیجه همراه موکب باشند. امانت این خواست را احتمالاً از ترس دسیسهٔ بیگانه و دشمنان در غیاب پادشاه می‌داند. ناصرالدین شاه قاجار از برادرش بیزار بود، و خدیجه از ترس آزار قوانلوها از راه فرهاد میرزا حمایت بریتانیا را جسته بود. بریتانیا نیز در عباس میرزا جانشینی بالقوه برای پادشاه می‌دید. امیرکبیر پادشاه را به نرمی با برادرش فرامی‌خواند، و دشمنانش این توصیه را نشانهٔ گرایش او به عباس میرزا وانمود کردند. او در پاسخ به اعتراض مهد علیا به حضور خدیجه در اردو، با تندی نوشت که مادر پادشاه همتایی ندارد و نباید برای خود رقیب بتراشد.\n\nسپهر می‌نویسد که پادشاه در بازگشت از کاشان به قم، عباس میرزا را به حکومت قم گماشت تا از وسوسهٔ بزرگانی که با او راه داشتند رها شود. به گفتهٔ سپهر، امیرکبیر بی‌آگاهی پادشاه اجازه داد بنه و بار عباس میرزا راه تهران را در پیش گیرد، و پادشاه با خشم فرمان بازگرداندن او را داد. سپهر این را «اول فرزين بندى» می‌خواند که در صفحهٔ شطرنج سرنوشت امیرکبیر رخ نمود. امانت می‌افزاید که مرگ نخستین ولیعهد، سلطان محمود میرزا، در ۱۲۲۸ (۲۴۰۸)، مسئلهٔ جانشینی را بار دیگر به دسیسه‌های درباری و گمانه‌زنی بیگانگان سپرده بود. محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، تاریخ‌نگار قاجار، دهه‌ها بعد نوشت که امیرکبیر می‌خواست عباس میرزا را ولیعهد کند. امانت در درستی این روایت تردید دارد، اما آن را بازتاب نگرانی‌ای می‌داند که ذهن پادشاه را می‌آزرد.","whatHappened":[{"title":"برکناری از صدارت","body":"به گفتهٔ امانت، پس از بازگشت به تهران، بدگمانی جای دلبستگی پادشاه را گرفته بود. علت اصلی درنگ در برکناری کامل، ترس پادشاه از پیامدهای نظامی بود، چون به او گفته بودند امیرکبیر با سرداران سپاه و حاکمان عراق عجم هم‌دست است. ناصرالدین شاه قاجار چهارصد نگهبان گرد کاخ گماشت. امیرکبیر روز ۱۵ آبان، خانه‌نشین و بی‌راه به پادشاه، با طعنه نوشت که امیرنظامی نیز چون دستخط‌های پادشاه رفته‌رفته از میان رفته است، و پادشاه در میان سپاه است و امیرنظام در خانه زیارت عاشورا می‌خواند.\n\nامانت تاریخ برکناری از صدارت را ۲۰ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) می‌نهد و دستخط پادشاه را نقل می‌کند که صدارت را پرزحمت می‌خواند و امیرکبیر را در امیرنظامی نگاه می‌دارد. سپهر ماجرا را با جزئیاتی دیگر و در روز پنجشنبه ۲۴ آبان روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، امیرکبیر چون دید پادشاه، برخلاف هر روز، به هنگام نیمروز او را فرانخوانده، از دیوان برخاست و به خانه رفت. سپهر از زبان امیرکبیر می‌آورد که مرزها را به لشکریان و مالیات را به حاکمان و مستوفیان سپرده است و دیگر برای چه در این انجمن بنشیند. پادشاه آنگاه دستخطی برای او فرستاد که در آن خشونت او را با مردم نکوهید، او را از صدارت کنار گذاشت، و امیرنظامی را برایش نگاه داشت. به همراه دستخط، شمشیری مرصع و نشانی گوهرنشان، به گفتهٔ سپهر به بهای دوازده هزار تومان زر، فرستاد.","quotes":[{"original":"Since the office of prime minister and grand vizierate involves too much labor, and the burden of such toil is difficult for you, we relieved you from this duty. You must continue in [the post of] commander in chief with full confidence.","translation":"چون منصب صدارت و وزارت اعظم زحمت بسیار دارد و تحمل این رنج بر شما دشوار است، شما را از این کار معاف کردیم. باید با اطمینان کامل در امیرنظامی بمانید.","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"دستخط به امیرکبیر، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"دستخط پادشاهی (منقول در پژوهش تاریخی)","page":"ص ۱۱۸","date":"۲۰ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"پادشاه امیرکبیر را از صدارت برمی‌دارد و او را در فرماندهی سپاه نگاه می‌دارد."},{"original":"تو كه در ميانۀ سايۀ خداى با خلق واسطه افتادى چرا باب اميد را يك باره بر مردم ببستى و قلوب دوستان دولت را بشكستى ... همانا تو از روز نخست از اين بيش نجستى كه امير نظام باشى ما امروز اين منصب از تو باز نگيريم؛ همچنان امير نظام مى باش ... و در امر وزارت اعظم و صدارت كبرى داخل مشو.","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۳ (دستخط منقول)","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ص ۳۸۳","date":"۲۴ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"به روایت سپهر، پادشاه پس از ترک دیوان از سوی امیرکبیر، دستخطی برای او می‌فرستد و او را از صدارت کنار می‌گذارد."},{"original":"I swear it by God I was ashamed to admit you today. What am I to do? Would to God I had never been [the] Shah and that it had not been in my power also to commit such an act. I swear it by God that while I write this I weep.","translation":"به خدا سوگند امروز شرم داشتم تو را بپچه کنم؟ کاش هرگز پادشاه نبودم و چنین کاری در توانم نبود. به خدا سوگند در حالی که این را می‌نویسم، می‌گریم.","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"نامه به امیرکبیر، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"نامهٔ خصوصی (منقول در پژوهش تاریخی، ترجمهٔ انگلیسی معاصر سفارت بریتانیا)","page":"ص ۱۴۴–۱۴۵","date":"حدود ۲۴ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"پادشاه درخواست امیرکبیر را برای بار یافتن رد می‌کند و هم‌زمان از مهر خود به او سخن می‌گوید."},{"original":"اين مملكت را من به نظام كرده ام و اين همه كارهاى صعب را به كام آورده ام ... امروز به جاى پاداش، پادشاه مرا كيفر مرد گناه نبايد كرد و كار مملكت را تباه نبايد داشت.","speaker":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر","speakerTitle":"صدراعظم برکنارشده و امیرنظام","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۳ (گفتار منقول)","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ص ۳۸۴","date":"آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"امیرکبیر در آخرین دیدار با پادشاه خدمات خود را برمی‌شمارد."},{"original":"اينك هفت پشت پدر بر پدر مى رود كه سلاطين قاجار را مردم ايران پرستارند، تو يك تن مرد رعيّت كيستى كه دولت پادشاهان را به نظام آرى و قواعد سلطنت را به قوام كنى.","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۳ (گفتار منقول)","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ص ۳۸۵","date":"آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"پاسخ پادشاه به امیرکبیر در همان دیدار، به روایت سپهر."},{"original":"It is obvious that the dictates of destiny are set on the destruction of this slave. 'The catapult of the heavens rains down cannonballs of sedition' [zi manjaniq-i falak sang-i fitna mibarad].","translation":"پیداست که حکم تقدیر بر نابودی این بنده است. ز منجنیق فلک سنگ فتنه می‌بارد.","speaker":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر","speakerTitle":"صدراعظم برکنارشده","work":"عریضه به ناصرالدین شاه قاجار، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"نامهٔ خصوصی (منقول در پژوهش تاریخی)","page":"ص ۱۵۰","date":"حدود ۲۷ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"پس از پناه بردن برادرش به سفارت بریتانیا، امیرکبیر از سرنوشت خود نومید می‌شود و مصراعی از شعری کهن را می‌آورد."},{"original":"I know not this day in Persia a person more oppressed or more forlorn than myself. In writing these two lines to you I am at my last gasp. Not only have I been deprived of my rank and office without any crime, but from hour to hour I am subjected to fresh threats.","translation":"امروز در ایران کسی را ستمدیده‌تر و بی‌کس‌تر از خود نمی‌شناسم. این دو سطر را در واپسین نفس برایتان می‌نویسم. نه تنها بی هیچ گناهی از رتبه و منصب محروم شده‌ام، بلکه ساعت به ساعت تهدیدی تازه می‌شنوم.","speaker":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر","speakerTitle":"صدراعظم برکنارشده، در بازداشت","work":"نامه به جاستین شیل، وزیر مختار بریتانیا، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"نامه (ترجمهٔ انگلیسی معاصر سفارت بریتانیا)","page":"ص ۱۵۵","date":"۱ آذر ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"امیرکبیر پس از بازداشت، از سفیر بریتانیا پناه می‌خواهد."},{"original":"پس از مدت يك اربعين كه ميرزا تقى خان در قريۀ فين روز گذاشت از اقتحام خون و ملال مزاجش از اعتدال بگشت سقيم و عليل افتاد و از فرود انگشتان پاى تا فراز شكم رهين ورم گشت و شب دوشنبۀ هيجدهم ربيع الاول [۲۱ دی ۱۲۳۰] درگذشت.","speaker":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر","speakerTitle":"مستوفی و وقایع‌نگار دربار ناصرالدین شاه قاجار","work":"ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۳","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ص ۳۸۸","date":"۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"روایت رسمی دربار از مرگ امیرکبیر در فین، بی هیچ اشاره‌ای به قتل."},{"original":"Her Majesty's Government have learnt the particulars of that shameful and barbarous transaction with feelings of the utmost horror and indignation, and those feelings are increased by the consideration that at the very time when the Ameer-i-Nizam was so treacherously put to death, he was in possession of the most solemn assurances under the Shah's own hand that no violence whatever should be inflicted on his person.","translation":"دولت علیاحضرت جزئیات آن کار شرم‌آور و وحشیانه را با نهایت هراس و خشم دریافته است، و این احساس آنگاه فزونی می‌گیرد که به یاد آوریم امیرنظام در همان هنگام که به خیانت کشته شد، استوارترین تضمین‌ها را به دستخط خود پادشاه در دست داشت که هیچ آزاری به جان او نرسد.","speaker":"لرد مالمزبری","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ بریتانیا","work":"نامه به جاستین شیل برای ابلاغ به دولت ایران، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"مکاتبهٔ دیپلماتیک (منقول در پژوهش تاریخی)","page":"ص ۱۶۳","date":"زمستان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"دولت بریتانیا پس از رسیدن خبر قتل، سخت‌ترین اعتراض خود را به دولت ایران می‌فرستد."}]},{"title":"نامه‌های پادشاه و درخواست دیدار","body":"امانت نامه‌های ناصرالدین شاه قاجار را در این روزها آکنده از احساس گناه می‌یابد. پادشاه در نامه‌ای در ۲۴ آبان سوگند خورد که امیرکبیر را «عاشقانه» دوست دارد، و نوشت که چنان رفتار خواهد کرد که کسی نفهمد چه رخ داده، گویی امیر از بسیاری کار به ستوه آمده و دو سه دستگاه را بر دوش پادشاه نهاده است. او وعده داد که در کار سپاه دخالت نکند و یک دینار بیش از آنچه امیر روا داشته، نبخشد. امیرکبیر درخواست دیدار کرد، اما پادشاه نپذیرفت. امیرکبیر در نامه‌ای نوشت که مردم این سرزمین چون بهانه‌ای بیابند، این «کار منظم» را که جهانیان بر آن رشک می‌برند، تباه می‌کنند و او را نیز نابود می‌کنند. پادشاه از راه خواهرش، ملک‌زاده خانم، پیام مهر فرستاد و در نامه‌ای دیگر نوشت که شرم داشته او را بپذیرد و کاش هرگز پادشاه نبود. او سوگند خورد هرکس از امیر بد بگوید، او را به دهانهٔ توپ ببندد."},{"title":"صدارت نوری و پیمان‌نامهٔ امیرکبیر","body":"روز جمعه ۲۶ آبان، ناصرالدین شاه قاجار میرزا آقاخان نوری اعتمادالدوله را با لقب صدراعظم به صدارت گماشت. امیرکبیر در همان روز به سلام عام نرفت. امانت این را خطایی بزرگ می‌داند که تاریک‌ترین بدگمانی‌های پادشاه را باورپذیر کرد. به گفتهٔ امانت، صدارت نوری پیروزی مهد علیا، اشراف قاجار و جاستین شیل، وزیر مختار بریتانیا، بود. پادشاه پیش از انتصاب، نوری را چهار روز در بازداشت نگاه داشت تا از حمایت بریتانیا دست بکشد. نوری نوشت که جز در سایهٔ پادشاه زیر حمایت هیچ دولتی نیست، و از پادشاه تضمین کتبی گرفت که پس از برکناری جانش در خطر نخواهد بود. از امیرکبیر نیز پیمان‌نامه‌ای دوازده‌ماده‌ای گرفتند. در آن پذیرفت که به امیرنظامی بسنده کند، در عزل و نصب و افزایش مواجب و کار خارجه دخالت نکند، عریضه‌های مردم را از رسیدن به پادشاه بازندارد، و به دستخط‌های پادشاه زود پاسخ دهد. امانت این سند را فهرست شکایت‌های مخالفان امیرکبیر و ترفندی برای گرفتن اقرار به گناه می‌داند."},{"title":"آخرین دیدار","body":"سپهر و امانت هر دو آخرین دیدار امیرکبیر و پادشاه را روایت می‌کنند. امانت روایت سپهر را «اغراق‌آمیز» اما نه یکسره بی‌پایه می‌خواند. به روایت سپهر، امیرکبیر از نظم دادن به کشور، دفترخانه، لشکر و قورخانه سخن گفت و پرسید که آیا سزاوار است پادشاه به جای پاداش، او را چون گناهکار کیفر دهد. پادشاه برآشفت. او امیرکبیر را «يك تن مرد رعيّت» خواند و گفت که قاجاریه هفت پشت پادشاه بوده‌اند و نیازی به او برای سامان دادن پادشاهی خود ندارند. او برانداختن بست‌ها را نیز «خيانتى بزرگ» به دین و دولت شمرد. سپهر می‌نویسد که اشک بر چهرهٔ امیرکبیر دوید و به خانه بازگشت. امانت یادآوری می‌کند که این تندی با نامه‌های پرمهر چند روز پیش‌تر سخت ناسازگار است، و نشان دگرگونی بزرگی در نگرش پادشاه است.\n\nبه گفتهٔ امانت، این دیدار به نوری و هم‌دستانش دستاویز داد تا خواستار شوند که امیرکبیر فرماندهی سپاه را، که حدود صد هزار سرباز منظم و سی‌وشش هزار نیروی نامنظم را دربرمی‌گرفت، رها کند و حکومت ولایتی را بپذیرد. پادشاه و نوری حکومت فارس، اصفهان و قم را به او پیشنهاد کردند و او همه را رد کرد، چون می‌ترسید بیرون رفتن از تهران به نیرنگ و خطر جان بینجامد."},{"title":"میان دو سفارت","body":"امیرکبیر حدود ۲۷ آبان به شیل پیام داد و درخواست کرد که اگر از پادشاه احساس خطر کرد، به سفارت پناه ببرد. شیل پاسخ داد که درها به روی او باز است. روز ۲۴ آبان، میرزا حسن‌خان وزیر نظام، برادر امیرکبیر، با شنیدن خبر برکناری به سفارت بریتانیا پناه برده بود، اما به خواهش امیرکبیر بیرون آمد. امیرکبیر در نامه‌ای به پادشاه برای این کار پوزش خواست و با مصراع «ز منجنیق فلک سنگ فتنه می‌بارد» از نومیدی خود گفت. امانت مصراع دوم را نیز یادآوری می‌کند، «من ابلهانه گریزم در آبگینه حصار»، که با تلاش‌های بیهودهٔ او برای پناه بردن به سفارتخانه‌ها هم‌خوان است.\n\nنوری نیز از شیل یاری خواست، و شیل با تأیید پادشاه میانجی شد. قرار بر این شد که امیرکبیر حکومت کاشان را بپذیرد و شیل امنیت جان و مال او و خانواده‌اش را تضمین کند. بامداد ۲۹ آبان، دکتر دیکسون، پزشک سفارت، این پیشنهاد را به امیرکبیر رساند. به گزارش شیل، امیرکبیر آن را «با شادی» پذیرفت و پسر بزرگ و برادرش را به سفارت فرستاد. اما نیم ساعت بعد، پرنس دالگوروکی، وزیر مختار روسیه، اعضای سفارت را با جامهٔ رسمی و نگهبانان قزاق به خانهٔ امیرکبیر فرستاد و «حمایت امپراتور» را بی‌قید و شرط به او پیشنهاد کرد. به روایت شیل، امیرکبیر به منشی سفارت بریتانیا گفت که به کاشان نمی‌رود و تهران را ترک نمی‌کند. شیل بی‌درنگ به نوری خبر داد که دیگر کاری به امیرنظام ندارد."},{"title":"بازداشت و سلب منصب‌ها","body":"خانهٔ امیرکبیر در ارگ، نزدیک اندرونی بود که خواهر پادشاه و، به گفتهٔ او، مادرش در آن به سر می‌بردند. ناصرالدین شاه قاجار حضور قزاقان روس را گرد این خانه توهینی به حرمت سلطنت شمرد. نوری بعدها به شیل گفت که اگر وابستگان روس بیرون نمی‌رفتند، پادشاه آماده بود با ملازمانش به خانهٔ امیر برود و در همانجا سر او را ببرد. دالگوروکی سرانجام قزاقان را بیرون برد. سه ساعت از شب ۲۹ آبان گذشته، نگهبانان پادشاه امیرکبیر را بازداشت کردند و از خانه‌اش بردند.\n\nروز ۳۰ آبان، پادشاه همهٔ منصب‌ها، لقب‌ها و امتیازهای امیرکبیر را گرفت. وقایع اتفاقیه همان روز این تصمیم را «براى صلاح مملكت و دولت» خواند و صدارت نوری را برای نخستین بار اعلام کرد. یادداشت وزیر امور خارجه به سفارتخانه‌ها از زبان پادشاه نوشت که امیرکبیر اکنون «تنها یکی از رعایای ایران» است. امانت می‌نویسد که این جمله برای بستن راه ادعای روسیه بود که امیرکبیر را، در مقام عضو خاندان سلطنت، سزاوار حمایت امپراتور بداند. چند روز بعد منصب امیرنظام یکسره برافتاد و کار سپاه از راه آجودان‌باشی به نوری رسید. گرنی و نبوی در مقالهٔ «دارالفنون» در دانشنامهٔ ایرانیکا تاریخ برکناری را ۱ آذر ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) می‌نهند. این تاریخ با گام پایانی سلب منصب‌ها هم‌خوان است.\n\nشب ۳۰ آبان، فرستاده‌ای از سوی امیرکبیر سندی نزد شیل برد که در آن امیرکبیر از هر حق پناه بردن به سفارت یا کنسولگری‌های بریتانیا چشم می‌پوشید. شیل آن را بی‌درنگ امضا و مهر کرد. دالگوروکی از امضای سند مشابه سر باز زد، چون گمان داشت امیرکبیر آن را زیر فشار نوشته است. با این همه، نامه‌ای از امیرکبیر به شیل، به تاریخ ۱ آذر، در دست است که در آن از «واپسین نفس» خود می‌نویسد و خود و خانواده و برادرش را به حمایت بریتانیا می‌سپارد. شیل این نامه را بعدها در گزارشی به لندن فرستاد و آن را نامه‌ای خواند که امیرکبیر «پیش از اشغال خانه به دست وابستگان روس» نوشته بود. امانت این ادعا را با تاریخ خود نامه ناسازگار می‌یابد و رفتار شیل را دست‌کم خطا و دست‌بالا پرده‌پوشی می‌داند."},{"title":"تبعید به فین","body":"سپهر می‌نویسد که پادشاه نخست حکومت کاشان را برای امیرکبیر فرمان داد. او از زبان خود نقل می‌کند که در انجمن درباریان گفته است ایران با آن پهنا بر کبریای میرزا تقی‌خان تنگ آمد، و کاشان، «وادى خاموشان»، چگونه آن را برتابد. به روایت سپهر، میرزا یعقوب‌خان، منشی اول سفارت روسیه، به امیرکبیر پیشنهاد کرد چند روزی در امامزاده‌ای بست بنشیند. امیرکبیر پاسخ داد که هیچ عالمی نمانده که پرچم حشمتش را از پای درنیاورده باشد، و امروز کسی را یارای شفاعت او نیست. امانت این پاسخ را یادآور ریشخندی تلخ می‌داند، چون خود امیرکبیر بست‌ها را برانداخته بود و جز سفارتخانه‌ها پناهی برایش نمانده بود.\n\nجلیل‌خان با صد سوار امیرکبیر را به فین کاشان برد. به نوشتهٔ سپهر، عزت‌الدوله از کنار همسرش دور نشد و او را در کالسکهٔ خود نشاند تا مأموران در راه آزاری به او نرسانند. ماری شیل، همسر وزیر مختار بریتانیا، در خاطراتش از دیدار تصادفی کاروان تبعید بیرون باروی تهران نوشت: امیر و شاهزاده‌خانم در تخت‌روانی بسته، میان نگهبانان، «چون کاروان تشییع جنازه». امانت لحن او را نشانهٔ وجدانی آزرده از کوتاهی همسرش می‌داند. فرمان پادشاه برای نگهبانان، به نوشتهٔ امانت، رفتار محترمانه با تبعیدی را می‌خواست اما هرگونه نامه‌نگاری او را، جز با صدراعظم و در موارد اضطراری، ممنوع می‌کرد. امانت می‌نویسد که امیرکبیر در چهل روز تبعید کمتر از خانه بیرون رفت، و عزت‌الدوله، از ترس زهر، هر خوراکی را پیش از او می‌چشید."},{"title":"فرمان قتل","body":"امانت می‌نویسد که در تهران دولت نوری از همان ماه نخست به فساد و فروش منصب‌ها دچار گشت، و شیل حتی بازگشت امیرکبیر را به قدرت محتمل دانست. دالگوروکی می‌گفت که به‌زودی امپراتور روس امیرکبیر را زیر حمایت خود خواهد گرفت. نوری بعدها در پاسخ به اعتراض کنت نسلرود، وزیر خارجهٔ روسیه، نوشت که دشمنان امیرکبیر از همین سخنان بهره بردند. به گفتهٔ نوری، آنان پادشاه را ترساندند که امیرکبیر به خاک روسیه بگریزد و تنها خواهر پادشاه را با همهٔ دارایی و جواهرات با خود ببرد. امانت این توضیح را «دور از واقع» و نوعی ریاکاری آشکار می‌خواند.\n\nامانت می‌نویسد که پادشاه پیش‌تر دو بار فرمان قتل را صادر و سپس لغو کرده بود. سرانجام دستخطی به حاجی علی‌خان فراشباشی، دست‌پروردهٔ پیشین امیرکبیر که به دشمنش بدل شده بود، فرستاد که او مأمور است به فین برود و میرزا تقی‌خان را «آسوده کند». پادشاه به او وعدهٔ سربلندی در میان همگنان داد. علی‌خان با گروهی از فراشان با شتاب به فین رفت، چون دشمنان امیرکبیر می‌ترسیدند پادشاه پشیمان شود. به روایتی که امانت نقل می‌کند، امیرکبیر گمان کرد دستخط پایان تبعید یا حتی بازگشت به منصب در راه است و برای پوشیدن خلعت به گرمابهٔ باغ رفت. در آنجا رگ‌های دست و پایش را گشودند و پس از چند ساعت خونریزی، با فرو بردن حوله در گلویش خفه‌اش کردند. امانت می‌نویسد که او این پایان بی‌رحمانه را با وقار پذیرفت و همسرش پس از آن آگاهی یافت. تاریخ قتل در «قبلهٔ عالم» ۲۰ دی ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) است."},{"title":"روایت رسمی و پرده‌پوشی","body":"دربار قتل را در داخل کشور انکار کرد. به نوشتهٔ امانت، وقایع اتفاقیه شش روز پس از مرگ، در ۲۶ دی، خبر داد که میرزا تقی‌خان ناخوش است و چهره و پاهایش تا زانو ورم کرده است. دو شماره بعد، در ۱۰ بهمن، در خبری کوتاه اعلام کرد که امیرنظام و شخص اول پیشین دولت در کاشان درگذشته است. سپهر نیز در «ناسخ‌التواریخ» مرگ او را پیامد آشفتگی مزاج و ورمی می‌خواند که از انگشتان پا تا شکم رسیده بود. به نوشتهٔ سپهر، بزرگان کاشان جسد را در پشت مشهد کاشان به خاک سپردند، و چند ماه بعد عزت‌الدوله آن را به عتبات برد. امانت می‌نویسد که وقایع‌نگاران قاجار، جز اندکی، در سراسر دورهٔ ناصری از همین بیماری‌های خیالی پیروی کردند تا رازی آشکار را بپوشانند."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"پاسخ دولت ایران به گزارش میرزا شفیع‌خان، کاردار ایران در لندن، از زبان پادشاه، روشن‌ترین توجیه سلطنتی را می‌دهد. در آن آمده است که میرزا تقی‌خان «گدازاده» بود، پادشاه او را به «شخص اول» برکشید و اختیاراتی به او داد که هیچ وزیری در ایران نداشته بود. به گفتهٔ این متن، غرور او را به نادیده گرفتن فرمان‌ها کشاند و نیت‌های نادرستی در سر داشت که جز پادشاه کسی از آن آگاه نبود. نامه می‌افزاید که فرا خواندن قزاقان روس به جایی که مادر و خواهر پادشاه می‌زیستند، اثری بسیار ناخوشایند بر خاطر پادشاه گذاشت. متن با این جمله پایان می‌یابد که امیرکبیر در کاشان «به رحمت خدا» از جهان رفت. امانت این را «فروکاستی معصومانه» از حقیقت می‌خواند و می‌نویسد که پادشاه اعدام نوکر فرودست خود را به اتهام خیانت حق خدادادی خود می‌دانست.\n\nنوری قتل را پیامد بی‌پروایی دالگوروکی شمرد و نوشت که اگر سفیر روس دخالت نکرده بود، امیرکبیر چند ماهی در کاشان حکومت می‌کرد و به منصب خود بازمی‌گشت. شیل نوری را از «هم‌دستی در این فاجعه» تبرئه نکرد، اما محرک اصلی را مهد علیا دانست. به گفتهٔ او، جوانی پادشاه و نفوذ زیان‌بار مادرش رفتار ناشایست او را با مردی که آن همه به او خدمت کرده بود، تا اندازه‌ای توجیه می‌کرد.\n\nامانت قتل امیرکبیر را در سنت کهن وزیرکشی در ایران اسلامی می‌نشاند. او از برمکیان و حسنک وزیر تا وزیران کشته‌شدهٔ دوره‌های بعد یاد می‌کند. او قتل حاجی ابراهیم‌خان اعتمادالدوله شیرازی در آغاز پادشاهی فتحعلی شاه قاجار و قائم‌مقام فراهانی را نمونه‌های قاجاری این سنت می‌شمارد. به گفتهٔ امانت، قربانی کردن وزیرِ سرپرست برای بسیاری از فرمانروایان جوان آیین گذار به بلوغ سیاسی بود. امانت ناصرالدین شاه قاجار را در کشاکش میان مادر و اتابک تصویر می‌کند. او قتل را «پدرکشی سیاسی» می‌خواند که پادشاه را از سرپرستی اتابک رها کرد، اما تنها او را اسیر پدرخوانده‌ای دیگر، نوری، کرد.\n\nامپراتور روس به سفیر بریتانیا در سن‌پترزبورگ گفت که خبر «قتل وزیر پیشین پادشاه» را با «خشم و وحشت» شنیده است. او افزود که ایرانیان «مردمی بی‌ایمان و بی‌قانون»اند. واتسون، از نویسندگان بریتانیایی آن روزگار، نوشت که سرنوشت او «بیشترین وحشت را در سراسر اروپا» برانگیخت. امانت از روایتی یاد می‌کند که واتسون آورده است: پادشاه پشیمان سالگرد مرگ امیر را روز روزه و فروتنی قرار داده بود. امانت شاهد استواری بر چنین پشیمانی نمی‌یابد و آن را بخشی از هاله‌ای می‌داند که حقیقت و افسانه با هم گرد چهرهٔ امیرکبیر ساختند. فرهاد میرزا، شاهزادهٔ قاجار که خود از سقوط امیرکبیر سود می‌برد، در همان سال برای مرگ او مادهٔ تاریخ «خدمت کرد» را ساخت. او دو مادهٔ تاریخ دیگر را نیز از ستایندگان ناشناس نقل کرد: «کو امیر نظام» و «مرد بزرگی تمام شد»."}],"aftermath":"لرد مالمزبری، وزیر خارجهٔ بریتانیا، نامه‌ای به شیل نوشت که امانت آن را از تندترین نامه‌ها در تاریخ روابط ایران و بریتانیا می‌داند. او برای اطمینان از رسیدن متن بی‌کم‌وکاست به پادشاه، آن را در لندن به فارسی ترجمه و آوانویسی کرد. مالمزبری قتل را کاری «شرم‌آور و وحشیانه» خواند. او یادآوری کرد که امیرنظام در هنگام قتل، تضمین کتبی پادشاه را برای امنیت جان خود در دست داشت. او هشدار داد که اگر جنایت‌های مشابهی پیش آید، بریتانیا در ماندن وزیر مختار خود در ایران بازنگری خواهد کرد. دالگوروکی پیش از قتل امیرکبیر را، با همهٔ دشمنی با روسیه، در ادارهٔ داخلی کشور برتر خوانده بود و از خطرهای دولت نوری هشدار داده بود.\n\nامانت می‌نویسد که پیامد بزرگ قتل، از دست رفتن فرصت ساختن دولتی نیرومند با دیوانی کارآمد و سپاهی منظم بود. به گفتهٔ او، برکناری امیرکبیر بقای دستگاه قاجار و حفظ وضع موجود را برای دهه‌ها تضمین کرد. دربار، اشراف، روحانیان بلندپایه، خان‌های ایلی و دیوانیان محافظه‌کار جایگاه خود را نگاه داشتند. پادشاه پس از آن به هر دولتمرد بلندپایه‌ای با برنامهٔ اصلاحی محدودکنندهٔ قدرتش بدگمان ماند. دارالفنون، بنیادی که امیرکبیر پایه گذاشته بود، بی بنیان‌گذارش کار خود را آغاز کرد.\n\nامانت می‌نویسد که مرگ امیرکبیر در روان جمعی ایرانیان به لحظهٔ آشنای پیوستن یک انسان به جمع قهرمانان می‌ماند. او این قتل را پرسوگترین قتل تاریخ نوین ایران می‌خواند. ناصرالدین شاه قاجار در سفر به ولایات مرکزی در ۱۲۷۰ (۲۴۵۰)، در هزاوه، زادگاه امیرکبیر، خویشان بازماندهٔ او را به حضور خواست. او چهرهٔ امیرکبیر را نیز برای «مرآت‌البلدان» اعتمادالسلطنه طراحی کرد. امانت روایت می‌کند که دو دختر خردسال امیرکبیر، خواهرزادگان پادشاه، او را «قاتل پدرشان» می‌خواندند. امانت هشدار می‌دهد که آرمانی کردن امیرکبیر برخی کاستی‌های منش او و علت‌های اختلافش با پادشاه را پوشانده است."},{"id":"dar-al-fonun","title":"تأسیس دارالفنون","date":{"solarYear":1230,"gregorianYear":1851,"circa":true},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"دارالفنون نخستین آموزشگاه عالی به شیوهٔ نو در ایران است. میرزا تقی‌خان امیرکبیر، صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار، بنیاد آن را نهاد، اما خود گشایش آن را ندید. ناصرالدین شاه قاجار امیرکبیر را در ۱ آذر ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) برکنار کرد، و آموزگاران اتریشی دو روز بعد به تهران رسیدند. میرزا محمدعلی‌خان شیرازی، وزیر امور خارجه، دارالفنون را در ۸ دی ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) به‌طور رسمی گشود. جان گرنی و نگین نبوی، پژوهشگران تاریخ آموزش ایران، در مقالهٔ «دارالفنون» در دانشنامهٔ ایرانیکا، این رویداد را آغاز آموزش نوین در ایران می‌دانند. دارالفنون در سال نخست حدود صد و پنج شاگرد در هفت رشتهٔ اصلی پذیرفت و تا دههٔ ۱۳۰۰ (۲۴۸۰) سرچشمهٔ پزشکان، مهندسان، افسران، مترجمان و کتاب‌های درسی نو در ایران ماند.","citations":[{"sourceId":"iranica-dar-al-fonun","locus":"مدخل","text":"جان گرنی و نگین نبوی در دانشنامهٔ ایرانیکا گشایش دارالفنون و پایداری برنامهٔ درسی آن را شرح می‌دهند."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۱۲۵، ۱۲۷، ۱۶۸، ۲۰۱، ۲۷۵ تا ۲۷۶","text":"عباس امانت در قبلهٔ عالم ساخت مدرسه، برکناری امیرکبیر و سرنوشت دارالفنون را روایت می‌کند."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۱، ص ۹۰ و ۱۰۵ تا ۱۰۶","text":"عبدالله مستوفی در شرح زندگانی من ادارهٔ اعتضادالسلطنه و فرسودگی بعدی مدرسه را می‌نویسد."}],"personIds":["amir-kabir"],"personDeeds":{"amir-kabir":"او در دورهٔ صدارت خود دارالفنون را بنیاد کرد."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["تأسیس دارالفنون"],"context":"گرنی و نبوی می‌نویسند که امیرکبیر کمتر از دو سال پس از رسیدن به صدارت در مهر ۱۲۲۷ (۲۴۰۷)، نخستین گام‌ها را برای ساختن این آموزشگاه برداشت. امیرکبیر در نخستین دستورنامه‌اش به جان داوود، دبیر اول سفارت ایران در پطرزبورگ، در مرداد ۱۲۲۹ (۲۴۰۹)، بر سرشت نظامی و فنی درس‌های آموزشگاه تأکید کرد. او در نامه‌های بعدی و در روزنامهٔ رسمی وقایع اتفاقیه آن را با نام‌هایی چون «تعلیم‌خانه»، «مدرسهٔ جدید»، «مدرسهٔ نظامیه» و «مکتب‌خانهٔ پادشاهی» خواند.\n\nبه نوشتهٔ گرنی و نبوی، ناظران خارجی نیز آموزشگاه را بخشی از اصلاحات گستردهٔ نظامی امیرکبیر می‌دانستند. هدف اصلی، پرورش افسرانی بود که ناکارآمدی سپاه ایران را جبران کنند. امیرکبیر و همکارانش باور داشتند که تنها آموزشگاهی در خود ایران می‌تواند شمار بسنده‌ای از مردان را با تازه‌ترین فنون نظامی آشنا کند.\n\nعباس امانت، تاریخ‌نگار، در کتاب «قبلهٔ عالم»، پژوهشی دربارهٔ ناصرالدین شاه قاجار و پادشاهی ایران، دارالفنون را در چارچوب برنامهٔ کلی امیرکبیر می‌نهد. به نوشتهٔ امانت، امیرکبیر دولتی متمرکز، دارای منابع مالی بسنده و کارآمد، با سپاهی نیرومند، دیوانی گسترده و سیاست خارجی مستقل می‌خواست. امانت دارالفنون را، که به گفتهٔ او در آغاز «آموزشگاهی نظامی» می‌پنداشتند، در کنار اصلاح دستگاه قضایی، کاستن از نفوذ روحانیان در دادرسی، طرح‌های کشاورزی و صنعتی و نظام سربازگیری بنیچه، از ثمرات همین هدف‌ها می‌داند.\n\nامیرکبیر هم‌زمان با فرستادن دستور استخدام آموزگار به اروپا، ساخت آموزشگاه را در گوشهٔ شمال‌شرقی ارگ تهران، بر زمینی که پیش‌تر میدان مشق سپاه بود، آغاز کرد. میرزا رضا مهندس‌باشی، که در جوانی به لندن رفته و چند سال در آکادمی نظامی سلطنتی وولیچ درس خوانده بود، نقشهٔ آن را کشید. نقشه از الگوی سنتی پیروی می‌کرد: پنجاه اتاق گرد حیاطی بزرگ، با ایوانی در هر سو. محمدتقی معمارباشی ساختمان را زیر نظارت بهمن‌میرزا، حاکم تهران، برپا کرد. بال شرقی در تیر ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) آمادهٔ پذیرش آموزگاران و شاگردان بود، اما ساخت بقیهٔ مجموعه تا آذر ۱۲۳۱ (۲۴۱۱) به درازا کشید.\n\nامانت نشان می‌دهد که ساختمان‌سازی با سختی مالی روبه‌رو بود. ناصرالدین شاه قاجار از کندی ساخت کاخ‌های سلطنتی، «پلی‌تکنیک تازه‌بنیاد» و سربازخانه گله کرد، و امیرکبیر با برآشفتگی پاسخ داد که علت روشن است و از نبود پول است. به نوشتهٔ امانت، صدراعظم یادآوری کرد که هزینهٔ جشن نوروز، دو لشکرکشی به گرگان و خراسان، و جیره و مواجب سپاه را با دشواری بسیار فراهم کرده است.\n\nگفت‌وگوهای جان داوود در وین به درازا کشید. امیرکبیر دستورنامهٔ تازه‌ای با نیازهای گسترده‌تر و شرایط خدمت دیگر فرستاد، و دو طرف قراردادها را سرانجام در ۱۹ مرداد ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) امضا کردند. به نوشتهٔ گرنی و نبوی، گروهی کوچک از آموزگاران چک، ایتالیایی، سوئیسی و اتریشی بی‌درنگ با جان داوود از وین راه افتادند. آلفرد بارون دو گومنس برای پیاده‌نظام، یوهان فون نمیرو برای سواره‌نظام، سروان زاتی برای مهندسی، سروان یوزف چارنوتا برای معدن‌شناسی، ستوان آوگوست کرژیژ برای توپخانه و دکتر یاکوب ادوارد پولاک برای پزشکی در این گروه بودند.\n\nشمار این گروه از آنچه امیرکبیر می‌خواست کمتر بود، زیرا دو معدنچی و داروسازی که در دستورنامهٔ پایانی آمده بودند همراه آنان نیامدند. پولاک آموزش داروسازی را نیز پذیرفت. مدت خدمت پنج سال بود، با مزد سالانهٔ ششصد تومان و چهارصد تومان دیگر برای هزینهٔ رفت و برگشت.","whatHappened":[{"title":"رسیدن آموزگاران و برکناری امیرکبیر","body":"آموزگاران در ۳ آذر ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) به تهران رسیدند و دریافتند که امیرکبیر دو روز پیش‌تر از صدارت برکنار شده است. پذیرایی از آنان و گشایش رسمی آموزشگاه به میرزا محمدعلی‌خان شیرازی، وزیر امور خارجه، رسید. به نوشتهٔ گرنی و نبوی، نام «دارالفنون» نخستین بار در نامه‌ای آمد که میرزا محمدعلی‌خان در ۲۸ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) به محمودخان، کلانتر تهران، و عزیزخان مکری، فرماندهٔ نظامی، نوشت. گرنی و نبوی برگزیدن این نام و توصیف کلی‌تر دانش‌هایی را که قرار بود دارالفنون آموزش دهد، نشانهٔ کوششی برای گسترش هدف آموزشگاه می‌دانند، اما یادآوری می‌کنند که روشن نیست این ابتکار از میرزا محمدعلی‌خان بود یا از امیرکبیر.","quotes":[{"original":"The reason is clear. It is due to lack of funds. The reports that are brought daily . . . to your notice complain about [shortage of] money and that four thousand tumans has been borrowed so far.","translation":"علت روشن است: از نبود پول است. گزارش‌هایی که هر روز به عرض می‌رسد از کمبود پول شکایت دارند، و تاکنون چهار هزار تومان وام گرفته شده است.","speaker":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر","speakerTitle":"صدراعظم و اتابک ناصرالدین شاه قاجار","work":"عریضه به ناصرالدین شاه قاجار، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"نامهٔ اداری (منقول در پژوهش تاریخی)","page":"ص ۱۲۵","date":"نوروز ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) یا اندکی پیش از آن","context":"پادشاه از کندی ساخت کاخ‌ها، دارالفنون و سربازخانه گله کرده است و امیرکبیر کمبود پول را علت می‌خواند."},{"original":"If the Amir were alive, he would not have condoned this deplorable situation and prevented such improper arrangement.","translation":"اگر امیر زنده بود، این وضع اسفناک را روا نمی‌داشت و جلوی چنین ترتیب نادرستی را می‌گرفت.","speaker":"ژول ریشار (میرزا رضاخان)","speakerTitle":"معلم زبان فرانسه در دارالفنون","work":"یادداشت‌های ژول ریشار، به روایت عباس امانت در «قبلهٔ عالم","workType":"یادداشت روزانه (منقول در پژوهش تاریخی)","page":"ص ۲۰۱","date":"زمستان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"ریشار پس از قتل امیرکبیر از به کار گرفتن معلمان ناشایست در دارالفنون شکایت می‌کند."},{"original":"رياست مدرسه دارالفنون كه در حقيقت مقدمه وزارت علوم بود كماكان با اعتضادالسلطنه باقى ماند ... در حقيقت شاه خود وزير اين وزارتخانه بود و منويات خود را بوسيلهٔ اعتضادالسلطنه باجرا مى رساند يا بهتر بگوئيم اعتضادالسلطنه مقاصد خود را با پشتيبانى شاه پيش ميبرد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و خاطره‌نویس دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۱","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۱، حدود ص ۹۰ (چاپ زوار)","date":"۱۲۳۷ (۲۴۱۷)","context":"مستوفی جایگاه اعتضادالسلطنه در دارالفنون و وزارت علوم را پس از تشکیل شورای وزیران شرح می‌دهد."},{"original":"ملاير را تيول مدرسهٔ دارالفنون كرده است و از طرف خود حاكم بآنجا ميفرستد و ماليات اين ولايت را بمصارف ادارات خود ميرساند ... ذكر اين وزير و زيردستانش بخير و نام همه زنده جاويد باد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و خاطره‌نویس دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۱","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۱، حدود ص ۱۰۵","date":"دههٔ ۱۲۴۰ (۲۴۲۰)","context":"مستوفی از کوشش اعتضادالسلطنه و خاندان هدایت در اداره و تأمین مالی دارالفنون یاد می‌کند."},{"original":"حرف اين عده قليل را كه از مدرسهٔ دارالفنون بيرون ميآمدند نمى‌فهميدند و از اين طبقه تشويق بسزائى نميشد و روز بروز پايه دانش آنها تنزل ميكرد تا بالاخره در آينده اين مدرسه محل اعاشهٔ جمعى ميشود و روح بينش و دانش، اين مؤسسهٔ سى چهل ساله را بدرود ميگويد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و خاطره‌نویس دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۱","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۱، حدود ص ۱۰۶","date":"دههٔ ۱۲۴۰ (۲۴۲۰)","context":"مستوفی بی‌اعتنایی دیگر وزیران به دانش‌آموختگان دارالفنون را علت فرسودگی مدرسه می‌داند."},{"original":"In the first years of the Austrians’ service, Dār al-fonūn had developed, not only a core curriculum, but also an academic routine and administrative framework strong enough to survive the vicissitudes that affected most new initiatives in Nāṣer-al-Dīn Shah’s reign.","translation":"دارالفنون در نخستین سال‌های خدمت اتریشی‌ها نه تنها برنامهٔ درسی هسته‌ای، بلکه روال آموزشی و چارچوبی اداری پدید آورد که آن‌قدر نیرومند بود که از فراز و نشیب‌هایی که بیشتر نوآوری‌های دوران ناصرالدین شاه قاجار را از پا انداخت جان به در برد.","speaker":"جان گرنی و نگین نبوی","speakerTitle":"پژوهشگران تاریخ آموزش ایران، نویسندگان مقالهٔ دارالفنون در ایرانیکا","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"نسخهٔ برخط (۱۳۷۲/۱۹۹۳)","date":"آذر ۱۳۷۲ (۲۵۵۲)","context":"نویسندگان پایداری دارالفنون را با دیگر نوآوری‌های دوران ناصری می‌سنجند."},{"original":"Amir Kabir's two other major contributions, the Dar al-Funun polytechnic and the official government gazette, Vaqayi' Ittifaqiya, survived him, but with the same haphazardness with which most European innovations were treated during the Nasiri period.","translation":"دو دستاورد بزرگ دیگر امیرکبیر، دارالفنون و روزنامهٔ رسمی وقایع اتفاقیه، پس از او برجا ماندند، اما با همان بی‌سامانی که بیشتر نوآوری‌های اروپایی در دورهٔ ناصری با آن روبه‌رو می‌شدند.","speaker":"عباس امانت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار، نویسندهٔ «قبلهٔ عالم»","work":"قبلهٔ عالم: ناصرالدین‌شاه قاجار و پادشاهی ایران","workType":"پژوهش تاریخی (زندگی‌نامه)","page":"ص ۱۶۸","date":"۱۳۷۶ (۲۵۵۶)","context":"امانت سرنوشت دارالفنون و وقایع اتفاقیه را پس از امیرکبیر داوری می‌کند."}]},{"title":"گشایش و شاگردان نخستین","body":"میرزا محمدعلی‌خان شیرازی دارالفنون را در ۸ دی ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) گشود. وقایع اتفاقیه، به نوشتهٔ گرنی و نبوی، در آگهی رسمی پذیرش، پسران اعیان و اشراف چهارده تا پانزده‌ساله را خواسته بود، و میرزا محمدعلی‌خان در نامه‌اش سی شاگرد را در نظر داشت. اما دارالفنون در سال نخست حدود صد و پنج شاگرد از قشرهای گوناگون و با پیشینه‌های آموزشی ناهمسان پذیرفت.\n\nمحمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات و تاریخ‌نگار دربار، در منتظم ناصری، به نقل گرنی و نبوی، شمار شاگردان سال نخست را چنین آورده است: پیاده‌نظام سی تن، سواره‌نظام پنج تن، توپخانه بیست و شش تن، مهندسی دوازده تن، پزشکی بیست تن، داروسازی هفت تن و معدن پنج تن. پولاک خود شمار شاگردان پزشکی را چهارده تن نوشته است. این ترکیب برتری دانش‌های نظامی را نشان می‌دهد. شاگردان می‌توانستند زبان فرانسه و شمشیربازی نیز بیاموزند، و افسرانی که در دارالفنون نام‌نویسی نکرده بودند در مشق‌های روزانهٔ بیرون شهر شرکت می‌کردند.\n\nبرخی شاگردان ماهانه، برخی مواجب و برخی مستمری می‌گرفتند که از دوازده تا صد تومان در سال بود. دارالفنون ناهار روزانه را رایگان می‌داد و هر سال به هر شاگرد دو دست جامهٔ تابستانی و زمستانی می‌بخشید. شاگردان هر رشته جامه‌ای به رنگی ویژه بر تن داشتند."},{"title":"دشواری‌های سال‌های نخست","body":"آموزگاران اتریشی گمان داشتند که از آغاز رشتهٔ تخصصی خود را درس خواهند داد، اما به‌زودی دریافتند که باید از پایه آغاز کنند. از همین رو دارالفنون در هفته‌های نخست آموزگاران دیگری به کار گرفت. ایتالیایی‌ها، از جمله برادران میکله و فرانچسکو ماتراتسو و لوئیجی پسه، که سفارت ایران در استانبول برای آموزش سپاه به خدمت گرفته بود، گاه در دارالفنون درس می‌دادند. فوکتی داروسازی، فیزیک و شیمی را بر عهده گرفت. ژول ریشار، فرانسوی مسلمان‌شده‌ای که نام میرزا رضاخان را برگزیده بود، از آغاز زبان فرانسه درس داد و تا مرگش در ۱۲۷۰ (۲۴۵۰) نزدیک به چهل سال در دارالفنون ماند.\n\nزبان آموزگاران اتریشی آلمانی بود، اما در ایران کمتر کسی آلمانی می‌دانست. دارالفنون فرانسه را زبان آموزش برگزید، زیرا مترجم فرانسه‌دان بیشتر یافت می‌شد. مترجمان، که برخی از تحصیل در اروپا بازگشته بودند، آموزگاران را از کلاسی به کلاس دیگر همراهی می‌کردند. میرزا ملکم‌خان، به نوشتهٔ گرنی و نبوی، برای زاتی ترجمه می‌کرد و خود ریاضیات و هندسه نیز درس می‌داد. امانت می‌افزاید که ملکم‌خان با آزمایش‌های ساده‌ای که در دیدارهای ناصرالدین شاه قاجار از دارالفنون انجام می‌داد، پادشاه را شیفتهٔ خود کرد، و احتمالاً در ۱۲۳۳ (۲۴۱۳) نخستین خط تلگراف آزمایشی ایران را میان دارالفنون و کاخ نیاوران کشید."},{"title":"برنامهٔ درسی و پایداری","body":"گرنی و نبوی می‌نویسند که دارالفنون با وجود این دشواری‌ها در چند ماه برنامهٔ درسی و نظام امتحان و نمره پدید آورد. دارالفنون در آغاز سال دوم نظامی از «مرتبه»ها در هر رشته برقرار کرد که هر مرتبه سه سال می‌پایید و دورهٔ کامل دوازده سال طول می‌کشید. دارالفنون به برترین شاگردان هر مرتبه نشان مسی، سیمین، سیمین زراندود یا زرین می‌داد. شیخ محمدصالح عربی و فارسی درس می‌داد و روزی دو بار نماز جماعت برپا می‌کرد.\n\nناصرالدین شاه قاجار، به نوشتهٔ گرنی و نبوی، از آغاز به دارالفنون علاقه‌ای راستین نشان داد، پیوسته از آن دیدن کرد و در امتحان‌ها و جشن‌های جایزه حاضر شد. دو مدیر نخست پس از میرزا محمدعلی‌خان، که در ۲۱ بهمن ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) درگذشت، افسرانی نظامی بودند: عزیزخان مکری، که چند ماه بیشتر نماند، و محمدخان امیرتومان. گرنی و نبوی تأثیر آن دو را اندک می‌دانند و رضاقلی‌خان هدایت، «للـه‌باشی» و ناظم مدرسه، و آموزگاران اتریشی را سازندگان واقعی برنامه و فعالیت‌های دارالفنون می‌شمرند."},{"title":"کتاب‌های درسی و طرح‌های عملی","body":"آموزگاران نخستین ناگزیر بودند کتاب‌های درسی خود را بنویسند، زیرا هیچ کتاب فارسی مناسبی در دست نبود. کرژیژ چهار کتاب در ریاضیات و استحکامات نوشت و پولاک یازده کتاب در پزشکی، جراحی، کالبدشناسی، آسیب‌شناسی و چشم‌پزشکی. نخستین کتاب پولاک، «تشریح بدن انسان»، در ۲ اردیبهشت ۱۲۳۳ (۲۴۱۳) از چاپخانهٔ دولتی وابسته به دارالفنون بیرون آمد.\n\nکرژیژ با یاری شاگردان دارالفنون نخستین نقشهٔ دقیق تهران و پیرامون آن را کشید و بلندی دماوند را اندازه گرفت. به نوشتهٔ گرنی و نبوی، او در ۱۲۳۶ (۲۴۱۶) نخستین خط تلگراف را از ارگ تا باغ لاله‌زار کشید. این گزارش با روایت امانت دربارهٔ خط تلگراف ملکم‌خان ناهمساز است. پولاک در ۱۲۳۵ (۲۴۱۵) جانشین دکتر کلوکه، پزشک ویژهٔ ناصرالدین شاه قاجار، شد و پیوندی میان این مقام و آموزش در دارالفنون پدید آورد که تا سدهٔ بعد پایید."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"منابع بر نقش امیرکبیر همداستان‌اند، اما سهم او را در شکل نهایی دارالفنون یکسان نمی‌سنجند. گرنی و نبوی یادآوری می‌کنند که شاید امیرکبیر قصد داشت دامنهٔ درس‌ها را به‌تدریج گسترش دهد، اما شمار و سطح آموزشی شاگردان نخستین نیز این گسترش را ناگزیر کرد. امانت دارالفنون را از دو دستاورد پایدار امیرکبیر می‌داند، اما می‌افزاید که این دو نوآوری با همان بی‌سامانی روبه‌رو شدند که بیشتر نوآوری‌های اروپایی در دورهٔ ناصری. ژول ریشار، به نقل امانت، پس از قتل امیرکبیر از به کار گرفتن آموزگاران ناشایست در دارالفنون نالید و نوشت که اگر امیر زنده بود چنین وضعی را روا نمی‌داشت.\n\nگرنی و نبوی بر پشتیبانی ناصرالدین شاه قاجار تأکید دارند و پایداری دارالفنون را مدیون علاقهٔ او و نیز اعتضادالسلطنه، پسر فتحعلی شاه قاجار، می‌دانند. اعتضادالسلطنه از آذر ۱۲۳۶ (۲۴۱۶) مدیر دارالفنون و از ۱۲۳۹ (۲۴۱۹) وزیر علوم شد و تا مرگش در آذر ۱۲۵۹ (۲۴۳۹) در این مقام ماند. به نوشتهٔ گرنی و نبوی، اعتضادالسلطنه پس از رسیدن به وزارت علوم درآمد ملایر و تویسرکان را به دارالفنون اختصاص داد و ثبات مالی آن را تا دو دهه تضمین کرد.\n\nعبدالله مستوفی، دیوانی و خاطره‌نویس دورهٔ قاجار، در «شرح زندگانی من»، خاطرات و تاریخ اجتماعی دورهٔ قاجار، تصویری همانند به دست می‌دهد. به نوشتهٔ مستوفی، ناصرالدین شاه قاجار در حقیقت خود وزیر علوم بود و اعتضادالسلطنه با پشتیبانی پادشاه هدف‌هایش را پیش می‌برد. مستوفی می‌افزاید که وزیر علوم دانش‌آموختگان دارالفنون را در تلگرافخانه و دیگر کارهای فنی به کار گرفت، و پسران رضاقلی‌خان هدایت، علیقلی‌خان مخبرالدوله و جعفرقلی‌خان نیرالملک، در تلگرافخانه و ریاست مدرسه یاور اعتضادالسلطنه بودند. مستوفی پادشاه را مانع پیشرفت نمی‌داند و می‌نویسد که اگر پادشاه مانع بود، هر روز اعتضادالسلطنه را تشویق نمی‌کرد.\n\nمستوفی علت فرسودگی دارالفنون را در بی‌خبری دیگر وزیران می‌جوید. به نوشتهٔ او، وزیران جنگ، مالیه، خارجه و عدلیه سخن دانش‌آموختگان دارالفنون را نمی‌فهمیدند و آنان را تشویق نمی‌کردند، و از همین رو پایهٔ دانش مدرسه روزبه‌روز فرو افتاد. گرنی و نبوی ارزیابی معتدل‌تری دارند. به نوشتهٔ آنان، دارالفنون با پشتیبانی پیوستهٔ دربار و وزیران سطح آموزشی نسبتاً بالایی را نگه داشت، و در دو دههٔ پایانی سدهٔ نوزدهم نیز آموزگاران اروپایی شایسته‌ای در آن درس می‌دادند. اما آنان نیز می‌پذیرند که دارالفنون در دههٔ ۱۲۷۰ (۲۴۵۰) جایگاه یگانهٔ خود را از دست داد."}],"aftermath":"کامیابی نخستین شاگردان پولاک، که برخی به دانشکده‌های پزشکی پاریس راه یافتند، اندیشهٔ فرستادن گروهی بزرگ‌تر را پدید آورد. در فروردین ۱۲۳۸ (۲۴۱۸)، چهل و دو شاگرد، که دست‌کم نیمی از آنان از دارالفنون بودند، همراه حسنعلی‌خان امیرنظام گروسی، وزیرمختار تازهٔ ایران در پاریس، به فرانسه رفتند. به نوشتهٔ گرنی و نبوی، ناصرالدین شاه قاجار که به وفاداری شاگردان در خارج بدگمان شده بود، آنان را در ۱۲۴۶ (۲۴۲۶) ناگهان فراخواند. برخی از بازگشتگان در دارالفنون درس دادند و تازه‌ترین اندیشه‌ها و فنون اروپا را با نوشته‌ها و درس‌هایشان رواج دادند.\n\nگرنی و نبوی می‌نویسند که دارالفنون تا اندازه‌ای در بحران فراموشخانه درگیر شد. به نوشتهٔ آنان، ملکم‌خان شاگردان را به شرکت در نشست‌های پنهانی در خانهٔ جلال‌الدین‌میرزا تشویق می‌کرد، و حتی رضاقلی‌خان هدایت، ناظم مدرسه، را از پیوستگان آن شمرده‌اند. ناصرالدین شاه قاجار، پس از بدگمانی، فراموشخانه را بست و ملکم‌خان را در مهر ۱۲۴۰ (۲۴۲۰) تبعید کرد. گرنی و نبوی می‌افزایند که دارالفنون، احتمالاً به سبب جایگاه اعتضادالسلطنه، از این بحران آسیب پایدار ندید.\n\nشمار شاگردان در آبان ۱۲۵۰ (۲۴۳۰) به حدود دویست تن رسید. سهم دانش‌های نظامی از بیش از هفتاد درصد در سال نخست به کمتر از سی درصد در اواخر دههٔ ۱۲۶۰ (۲۴۴۰) کاهش یافت، و پزشکی، فیزیک، شیمی و مهندسی، و نیز نقاشی، موسیقی و زبان‌های انگلیسی، روسی و آلمانی، جایگاه بیشتری یافتند. مدرسهٔ نظامی، که در ۱۲۶۴ (۲۴۴۴) با صد و پنجاه شاگرد پا گرفت، و مدرسهٔ علوم سیاسی، که وزارت امور خارجه در ۱۲۷۸ (۲۴۵۸) بنیاد نهاد، نخستین رقیبان دارالفنون بودند.\n\nدارالفنون در دوران مشروطه نیز شاگردان بسیاری جذب کرد. در مهر ۱۲۹۷ (۲۴۷۷)، سیزده پزشک ایرانی و سی و چهار دانشجوی پزشکی هستهٔ دانشکدهٔ پزشکی مستقلی را پدید آوردند. به نوشتهٔ گرنی و نبوی، بنیاد دانشکده‌های جداگانهٔ دندان‌پزشکی، موسیقی و هنرهای زیبا در سال بعد، تنزل ناگزیر دارالفنون را به دبیرستانی در اصلاحات آموزشی دههٔ ۱۳۰۰ (۲۴۸۰) شتاب داد."},{"id":"vaqaye-ettefaqiyeh","title":"انتشار روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","date":{"solarYear":1229,"solarMonth":11,"solarDay":18,"gregorianYear":1851,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":7},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر، صدراعظم ناصرالدین‌شاه قاجار، نخستین شمارهٔ روزنامهٔ دولتی تهران را روز جمعه ۱۸ بهمن ۱۲۲۹ (۲۴۰۹ شاهنشاهی) با نام «روزنامچهٔ اخبار دارالخلافهٔ طهران» منتشر کرد و از شمارهٔ دوم نام آن را به «روزنامهٔ وقایع اتفاقیه» گرداند. این نشریهٔ هفتگی نزدیک به ده سال دوام آورد، زبان رسمی دولت را به چاپ سپرد و سرسلسلهٔ روزنامه‌های دولتی ایران تا پس از جنگ جهانی نخست شد. همین روزنامه، پس از برکناری بنیان‌گذارش، خبر خلع و سپس درگذشت او را به روایت دربار به آگاهی مردم رساند.","citations":[{"sourceId":"dji-vaqaye","locus":"مدخل","text":"سید فرید قاسمی در دانشنامهٔ جهان اسلام وقایع اتفاقیه را نخستین نشریهٔ فارسی‌زبان چاپ ایران در دورهٔ ناصری می‌نامد."},{"sourceId":"iranica-censorship","locus":"مدخل","text":"دانشنامهٔ ایرانیکا در مدخل سانسور، نظارت بر مطبوعات دولتی را از ۱۲۲۹ تا ۱۲۷۴ (شاهنشاهی ۲۴۰۹ تا ۲۴۵۴) پی می‌گیرد."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۷۵، ۱۵۴، ۱۶۵، ۱۶۸، ۲۰۵–۲۰۶، ۲۱۳، ۲۱۵، ۲۳۷–۲۳۸، ۲۸۱–۲۸۲","text":"عباس امانت در قبلهٔ عالم خبر خلع و مرگ امیرکبیر را از خود وقایع اتفاقیه نقل می‌کند."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۱، ص ۷۰","text":"عبدالله مستوفی در شرح زندگانی من پیوند وقایع اتفاقیه را با دارالفنون می‌نویسد."},{"sourceId":"khadem","locus":"مدخل","text":"قسمت ۲، دربارهٔ الگوی عثمانی اصلاحات امیرکبیر."}],"personIds":["amir-kabir"],"personDeeds":{"amir-kabir":"در ۱۸ بهمن ۱۲۲۹ نخستین شمارهٔ روزنامهٔ دولتی را منتشر کرد و از شمارهٔ دوم نام وقایع اتفاقیه را بر آن گذاشت."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["وقایع اتفاقیه"],"context":"پیش از دورهٔ ناصری، دولت ایران نشریهٔ خبری پایداری نداشت و اخبار رسمی را با فرمان، نامه و جار به گوش مردم می‌رساند. سید فرید قاسمی، پژوهشگر تاریخ مطبوعات، در مدخل دانشنامهٔ جهان اسلام وقایع اتفاقیه را «نخستین نشریهٔ فارسی‌زبان چاپ ایران» در دورهٔ ناصرالدین‌شاه قاجار می‌نامد.\n\nدر تبریز، شهری که در دههٔ ۱۲۲۰ بزرگ‌ترین شهر ایران به شمار می‌رفت، چاپخانه‌ها و روزنامه‌های اروپایی زمینه را فراهم کرده بودند. عباس امانت، تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه ییل، در کتاب پژوهشی «قبلهٔ عالم» از نامه‌های ادوارد برجیس، بازرگان انگلیسی مقیم تبریز، نقل می‌کند که در آن شهر شانزده چاپخانه کار می‌کرد و کتاب چنان ارزان شده بود که کار نسخه‌نویسان را کساد کرده بود. برجیس روزنامه‌های انگلیسی و فرانسوی را برای حلقهٔ بهمن‌میرزا، حاکم آذربایجان، به فارسی برمی‌گرداند و امانت احتمال می‌دهد که ناصرالدین‌میرزای ولیعهد و میرزا تقی‌خان، وزیر نظام آذربایجان، هر دو از خوانندگان این ترجمه‌ها بوده‌اند.\n\nمیرزا تقی‌خان در سفرهای مأموریتی خود به روسیه و عثمانی دستگاه خبررسانی دولت‌های همسایه را از نزدیک دیده بود. قاسمی نام «وقایع» را برگرفته از «تقویم وقایع»، روزنامهٔ رسمی عثمانی، یا «وقایع مصریه» در قاهره می‌داند. حسن خادم، پژوهشگر تاریخ مشروطه، در برنامهٔ «ماجرای مشروطه» تأسیس دارالفنون و انتشار روزنامهٔ دولتی وقایع اتفاقیه را از پیامدهای همین آشنایی امیرکبیر با اصلاحات عثمانی می‌شمارد.","whatHappened":[{"title":"نخستین شماره","body":"گردانندگان روزنامه نخستین شماره را در هشت صفحه و به شیوهٔ چاپ سنگی در قطع ۳۵ در ۲۲ سانتیمتر آماده کردند. بر بالای سرلوحه عبارت «یا اسدالله الغالب» و نقش شیر و خورشید آمده بود و عنوان «روزنامچهٔ اخبار دارالخلافهٔ طهران» در میان صفحه جای داشت. شمارهٔ نخست هدف نشریه را «تربیت اهل ایران و استحضار و آگاهی آنها از امورات داخله و وقایع خارجه» اعلام کرد. از شمارهٔ دوم، دیوان روزنامه نام «روزنامهٔ وقایع اتفاقیه» را برگزید و تا شمارهٔ ۴۷۰ همین نام را نگه داشت.","quotes":[{"original":"تربیت اهل ایران و استحضار و آگاهی آنها از امورات داخله و وقایع خارجه","speaker":"گردانندگان روزنامچهٔ اخبار دارالخلافهٔ طهران","speakerTitle":"دیوان روزنامهٔ دولتی به سرپرستی میرزا جبار ناظم‌المهام خویی","work":"روزنامچهٔ اخبار دارالخلافهٔ طهران، شمارهٔ ۱ (به نقل سید فرید قاسمی در دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «روزنامه وقایع اتفاقیه»)","workType":"نشریهٔ دولتی (نقل در مقالهٔ دانشنامه‌ای)","page":"ش ۱، ص ۱","date":"۱۸ بهمن ۱۲۲۹ (۲۴۰۹) ","context":"نخستین شماره هدف انتشار روزنامه را در یک جمله اعلام می‌کند."},{"original":"این مدرسه روزنامه‌ای هم به اسم وقایع اتفاقیه همراه داشت که در زمان امیرنظام و قبل از مدرسه به راه افتاده بود.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و مورخ، از خاندان مستوفیان دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۱","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۱، ص ۷۰","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰)","context":"مستوفی پیوند روزنامه با مدرسهٔ دارالفنون و تقدم زمانی آن را یادآوری می‌کند."},{"original":"obliged to consult the prime minister and also sometimes the king himself about articles to be put in the gazette","translation":"ناچارم دربارهٔ مقاله‌هایی که در روزنامه می‌گذارم با صدراعظم و گاه با خود پادشاه مشورت کنم.","speaker":"ادوارد برجیس","speakerTitle":"مترجم و مباشر روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","work":"نامه به برادرش (به نقل مدخل «سانسور» در دانشنامهٔ ایرانیکا)","workType":"نامهٔ خصوصی","page":"نامه‌های برجیس، ص ۱۱۵","date":"پس از برکناری میرزا تقی‌خان امیرکبیر، ۱۲۳۰ تا ۱۲۳۱ (۲۴۱۰ تا ۲۴۱۱)","context":"برجیس از نظارت تازهٔ صدراعظم و دربار بر مطالب روزنامه گلایه می‌کند."},{"original":"publish[ed] nothing except the foreign news, without the prime minister's having previously revised it","translation":"جز اخبار خارجی هیچ چیز منتشر نمی‌کنم، مگر آنکه صدراعظم پیشتر آن را بازبینی کرده باشد.","speaker":"ادوارد برجیس","speakerTitle":"مترجم و مباشر روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","work":"نامه به برادرش (به نقل مدخل «سانسور» در دانشنامهٔ ایرانیکا)","workType":"نامهٔ خصوصی","page":"نامه‌های برجیس، ص ۱۱۶","date":"دورهٔ صدارت میرزا آقاخان نوری، ۱۲۳۰ تا ۱۲۳۱ (۲۴۱۰ تا ۲۴۱۱)","context":"برجیس توضیح می‌دهد که جز اخبار خارجی هیچ مطلبی را بی‌بازبینی صدراعظم چاپ نمی‌کند."},{"original":"world-embellishing royal decision expedient for the welfare of the country and the state and best for the well-being of the throne","translation":"این تصمیم جهان‌آرای همایونی را به صلاح ملک و دولت و بهترین راه برای آسایش تخت سلطنت می‌داند.","speaker":"روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","speakerTitle":"روزنامهٔ رسمی دولت","work":"وقایع اتفاقیه (به ترجمهٔ انگلیسی عباس امانت در قبلهٔ عالم)","workType":"نشریهٔ دولتی","page":"قبلهٔ عالم، ص ۱۵۴","date":"۳۰ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"روزنامه برکناری کامل میرزا تقی‌خان امیرکبیر از همهٔ مناصب را اعلام می‌کند."},{"original":"Mirza Taqi Khan does not feel well. His face and his feet, up to his knees, are swollen.","translation":"میرزا تقی‌خان کسالت دارد؛ صورت و پاهایش تا زانو ورم کرده است.","speaker":"روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","speakerTitle":"روزنامهٔ رسمی دولت","work":"وقایع اتفاقیه (به ترجمهٔ انگلیسی عباس امانت در قبلهٔ عالم)","workType":"نشریهٔ دولتی","page":"قبلهٔ عالم، ص ۱۶۵","date":"۲۶ دی ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"شش روز پس از قتل میرزا تقی‌خان در فین، روزنامه از بیماری او خبر می‌دهد."},{"original":"On Saturday, 18 Rabi' al-Awwal, Mirza Taqi Khan, who previously was the commander in chief and the First Person of this government, died in Kashan.","translation":"روز شنبه ۲۰ دی ۱۲۳۰، میرزا تقی‌خان که پیشتر امیرنظام و شخص اول این دولت بود، در کاشان درگذشت.","speaker":"روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","speakerTitle":"روزنامهٔ رسمی دولت","work":"وقایع اتفاقیه (به ترجمهٔ انگلیسی عباس امانت در قبلهٔ عالم)","workType":"نشریهٔ دولتی","page":"قبلهٔ عالم، ص ۱۶۵","date":"۱۰ بهمن ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"روزنامه در خبری کوتاه درگذشت امیرکبیر را اعلام می‌کند."},{"original":"injury to all people because of bloodshed, the rape of the women, and violation of other prohibitions","translation":"[اگر کامیاب می‌شدند] با خونریزی و تجاوز به زنان و شکستن دیگر حرمت‌ها به همهٔ مردم آسیب می‌رساندند.","speaker":"روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","speakerTitle":"روزنامهٔ رسمی دولت","work":"وقایع اتفاقیه (به ترجمهٔ انگلیسی عباس امانت در قبلهٔ عالم)","workType":"نشریهٔ دولتی","page":"قبلهٔ عالم، ص ۲۱۳","date":"شهریور ۱۲۳۱ (۲۴۱۱)","context":"روزنامه پس از سوءقصد بابیان، خطر پیروزی احتمالی آنان را برای عموم مردم شرح می‌دهد."}]},{"title":"گردانندگان","body":"امیرکبیر میرزا جبار ناظم‌المهام خویی، معروف به تذکره‌چی، را به مدیریت روزنامه گماشت. ادوارد برجیس، که ایرانیان او را «برجیس صاحب» می‌خواندند، کار ترجمهٔ اخبار خارجی و مباشرت مالی و محتوایی را بر عهده گرفت. قاسمی عبدالله نامی خلجستانی و علی نائینی، صفاءالسلطنه، را نیز از گردانندگان اصلی می‌شمارد. دانشنامهٔ ایرانیکا در مدخل «سانسور» یادآوری می‌کند که ناصرالدین‌شاه قاجار شخص برجیس را، که پیشتر عباس‌میرزا نائب‌السلطنه او را به کار چاپ گماشته بود، به نظارت بر مطالب روزنامه منصوب کرد."},{"title":"ساختار و محتوا","body":"روزنامه مطالب خود را در آغاز زیر چهار سرفصل می‌آورد: «اخبار خود دارالخلافه»، «اخبار ولایات»، «اخبار دول خارجه» و «احوالات متفرقه». بعدها، به مناسبت سفرهای ناصرالدین‌شاه قاجار، سرفصل «اردوی همایون» را افزود. بخش‌های «امورات قشونی» و «قیمت اجناس تجارت دارالخلافه» بیشترین حجم را داشتند. دیوان روزنامه اخبار داخلی را از گزارش‌های حکام ولایات می‌گرفت و حکام با دستیاری مباشران خود کار خبرنگاری را انجام می‌دادند. اخبار خارجی را مترجمان از نشریه‌های اروپایی و عثمانی برمی‌گرداندند که با پست به تهران می‌رسید.\n\nوقایع اتفاقیه چند نوآوری را به مطبوعات فارسی آورد. نخستین آگهی‌های بازرگانی فارسی را در شمارهٔ ششم چاپ کرد و برای درج آگهی بها تعیین کرد. برای نخستین بار در مطبوعات فارسی ضمیمه و فوق‌العاده با عنوان‌هایی مانند «اشتهارنامهٔ دولتی» منتشر کرد. نخستین تصویر مطبوعاتی دورهٔ ناصری، نقش سکه‌ای کهن از شوش، را نیز همین روزنامه به چاپ رساند. دیوان روزنامه دفتر خود را در میدان ارگ برپا کرد و دکان میرسید کاظم بلورفروش در بازار را مرکز فروش قرار داد."},{"title":"روزنامه و دارالفنون","body":"عبدالله مستوفی، دیوانی و مورخ، در «شرح زندگانی من» می‌نویسد که مدرسهٔ دارالفنون «روزنامه‌ای هم به اسم وقایع اتفاقیه همراه داشت که در زمان امیرنظام و قبل از مدرسه به راه افتاده بود». این دو نهاد از یک اندیشه برخاستند؛ روزنامه نزدیک به یازده ماه پیش از گشایش مدرسه آغاز به کار کرد و پس از آن چاپخانه و نویسندگانش با دارالفنون پیوند یافتند."},{"title":"روزنامهٔ رسمی در روزهای بحران","body":"وقایع اتفاقیه تا ۲۳ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)، یعنی تا شمارهٔ ۴۱، در دورهٔ صدارت امیرکبیر بیرون آمد. یک هفته پس از آن، روزنامه خلع او را از همهٔ مناصب اعلام کرد و این تصمیم را «جهان‌آرا» و به صلاح ملک و دولت خواند. همین شماره صدارت میرزا آقاخان نوری را نیز برای نخستین بار به اطلاع عموم رساند. امانت نشان می‌دهد که روزنامه شش روز پس از قتل امیرکبیر در فین از ورم صورت و پاهای او خبر داد و دو شماره بعد، در ۱۰ بهمن ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)، درگذشت او را در کاشان در خبری کوتاه گزارش کرد. به داوری امانت، وقایع‌نگاران دربار ناصری نیز از همین روایت رسمی پیروی کردند و برای مرگ امیرکبیر بیماری‌هایی برساختند.\n\nروزنامه در تابستان ۱۲۳۱ (۲۴۱۱) نیز نقش بلندگوی دولت را ایفا کرد. چند روز پیش از سوءقصد بابیان به ناصرالدین‌شاه قاجار، روزنامه قصد شکار پادشاه را در ییلاق‌های شمال تهران اعلام کرده بود. پس از سوءقصد، دیوان روزنامه شماره‌ای ویژه برای اطمینان دادن به مردم از سلامت پادشاه منتشر کرد و در شماره‌های بعد، کیفر بابیان را وظیفه‌ای همگانی و «جهادی بزرگ» شمرد."},{"title":"پایان نام","body":"میرزا آقاخان نوری روزنامه را تا شمارهٔ ۳۹۶، در ۱۱ شهریور ۱۲۳۷ (۲۴۱۷)، اداره کرد و پس از عزل او روزنامه تا شمارهٔ ۴۷۱ ادامه یافت. شمارهٔ ۴۷۱، که در ۲۵ امرداد ۱۲۳۹ (۲۴۱۹) بیرون آمد، تنها نام «روزنامهٔ وقایع» را داشت و از شمارهٔ ۴۷۲ دولت عنوان «روزنامهٔ دولت علیهٔ ایران» را بر آن نهاد. نشریه در نه سال نخست هفتگی بود و از سال دهم نامنظم شد. روز انتشار آن تا شمارهٔ ۱۶ جمعه بود و از شمارهٔ ۱۷ به پنجشنبه تغییر کرد."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"فریدون آدمیت، مورخ و نویسندهٔ «امیرکبیر و ایران»، انتشار این روزنامه را از ارزنده‌ترین اقدامات اجتماعی امیرکبیر می‌شمارد و قاسمی همین داوری را در مدخل خود بازمی‌گوید. محمد صدرهاشمی، نویسندهٔ «تاریخ جراید و مجلات ایران»، بر کمبود مقالهٔ سیاسی و ادبی در این روزنامه انگشت می‌گذارد و آن را بیشتر خبرنامه‌ای دولتی می‌داند.\n\nایرانیکا در مدخل «سانسور» آغاز نظارت دولتی بر مطبوعات ایران را به همین روزنامه بازمی‌گرداند. برجیس پس از برکناری امیرکبیر در نامه‌هایش گلایه می‌کند که جز اخبار خارجی هیچ مطلبی را بی‌بازبینی صدراعظم چاپ نمی‌کند و گاه ناچار است با خود پادشاه مشورت کند. این گواهی نشان می‌دهد که روزنامه در دورهٔ نوری از ابزار آگاهی‌رسانی به ابزار بیان رسمی دربار نزدیک‌تر شد.\n\nعباس امانت ارزیابی دوگانه‌ای دارد. او دارالفنون و وقایع اتفاقیه را دو دستاورد بزرگ امیرکبیر می‌داند که پس از او برجا ماندند، اما می‌افزاید که این دو نهاد پس از وی با همان «بی‌برنامگی» روبه‌رو شدند که بیشتر نوآوری‌های اروپایی دورهٔ ناصری با آن روبه‌رو بودند. از سوی دیگر، امانت به شماره‌هایی از روزنامه در ۱۲۳۵ (۲۴۱۵) اشاره می‌کند که در بحران هرات مقاله‌ای ترجمه‌شده از یک هفته‌نامهٔ بلژیکی را در ستایش استقلال‌خواهی ناصرالدین‌شاه قاجار چاپ کردند. این نمونه نشان می‌دهد که دربار روزنامه را برای بیان موضع ملی در برابر فشار بیگانگان نیز به کار می‌گرفت."}],"aftermath":"وقایع اتفاقیه نخستین بار عادت خواندن خبر منظم را در میان دیوانیان و بازرگانان تهران و شهرهای بزرگ پدید آورد. دولت با این روزنامه فرمان‌ها، انتصاب‌ها و قیمت کالاها را به‌طور هفتگی به اطلاع می‌رساند و بدین‌سان ابزاری تازه برای حکمرانی متمرکز به دست آورد. ناصرالدین پروین، پژوهشگر تاریخ روزنامه‌نگاری، این نشریه را پیشتاز رشته‌ای از روزنامه‌های دولتی می‌داند که با نام‌های گوناگون تا پس از جنگ جهانی نخست ادامه یافتند.\n\nروزنامه همچنین نخستین نمونهٔ پیوند مطبوعات با قدرت را در ایران رقم زد. همان نشریه‌ای که امیرکبیر برای «تربیت اهل ایران» بنیاد نهاد، خبر خلع و مرگ او را به روایتی گزارش کرد که دربار می‌خواست. نسل‌های بعدی روزنامه‌نگاران ایرانی، از روزنامه‌های دورهٔ مشروطه تا مطبوعات دورهٔ پهلوی، کار خود را بر زمینه‌ای آغاز کردند که وقایع اتفاقیه فراهم کرده بود."},{"id":"babi-attempt-1852","title":"سوءقصد بابیان به ناصرالدین شاه قاجار","date":{"solarYear":1231,"solarMonth":5,"solarDay":24,"gregorianYear":1852,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":15},"tier":"secondary","category":"political","summary":"بامداد یکشنبه ۲۴ مرداد ۱۲۳۱ (۲۴۱۱ شاهنشاهی) سه تن از پیروان آیین باب در بیرون کاخ ییلاقی نیاوران به ناصرالدین‌شاه قاجار تیراندازی کردند و او را زخمی کردند. این نخستین کوشش مردمی برای کشتن ناصرالدین شاه قاجار در تاریخ ایران بود و به سرکوبی گسترده و خونین جماعت بابیان در تهران انجامید. دولت میرزا آقاخان نوری، صدراعظم، در پی این رویداد ملا شیخ علی ترشیزی، رهبر توطئه، را با ده‌ها تن دیگر اعدام کرد و میرزا حسینعلی نوری را پس از چهار ماه زندان به عراق عثمانی تبعید کرد.","citations":[{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۲۰۴–۲۱۶","text":"عباس امانت در قبلهٔ عالم حملهٔ نیاوران و کیفر بابیان را روایت می‌کند."},{"sourceId":"nasekh","locus":"ج ۴، ص ۳۰–۴۱","text":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر در ناسخ‌التواریخ روز حملهٔ نیاوران و کیفر بابیان را ثبت کرده است."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۱، ص ۷۷","text":"عبدالله مستوفی در شرح زندگانی من سوءقصد نیاوران را کوتاه یاد می‌کند."}],"personIds":["tahereh"],"personDeeds":{"tahereh":"در سرکوب پس از سوءقصد، در تهران کشته شد."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["سوءقصد بابیان"],"context":"جنبش باب\n\nسید علی‌محمد شیرازی، ملقب به باب، در ۱۲۲۳ (۲۴۰۳) دعوی خود را آشکار کرد. پیروان او در سال‌های نخست پادشاهی ناصرالدین‌شاه قاجار در قلعهٔ شیخ طبرسی مازندران، در نیریز فارس و در زنجان با سپاه دولتی جنگیدند و شکست خوردند. میرزا تقی‌خان امیرکبیر، صدراعظم، در تیر ۱۲۲۹ (۲۴۰۹) باب را در تبریز اعدام کرد. محمدتقی لسان‌الملک سپهر، مورخ رسمی دربار، در «ناسخ التواریخ» گزارش می‌دهد که جاسوسان امیرکبیر پیش‌تر نقشهٔ ملا شیخ علی را برای کشتن امام جمعهٔ تهران در محراب و حمله به ارگ سلطنتی کشف کردند. به روایت سپهر، شاهزاده علیقلی‌میرزا اعتضادالسلطنه به فرمان امیرکبیر یاران او را پی گرفت و ملا شیخ علی به آذربایجان گریخت.\n\nعباس امانت، تاریخ‌نگار دانشگاه ییل، در «قبلهٔ عالم»، زندگی‌نامهٔ سیاسی ناصرالدین‌شاه قاجار، می‌نویسد که بابیان پس از شکست‌های نظامی و اعدام باب دلسرد بودند، اما سقوط امیرکبیر به آنان فرصت داد تا شبکهٔ خود را بازسازی کنند. ملا شیخ علی ترشیزی، ملقب به «عظیم»، از بازماندگان هستهٔ نخستین بابیان و نایب شناخته‌شدهٔ باب بود. امانت تأکید می‌کند که بابیان فعال در این مرحله هنوز به رویارویی با دولت قاجار و علما باور داشتند و تنها شیوهٔ کار را از جنگ مسلحانه به ترور سیاسی بدل کرده بودند.\n\nشکل‌گیری توطئه\n\nملا شیخ علی پس از عزل امیرکبیر به تهران بازگشت. سپهر می‌نویسد که حاجی سلیمان‌خان، پسر یحیی‌خان تبریزی، او را به خانهٔ خود برد و اندک‌اندک هفتاد تن با او بیعت کردند. به روایت سپهر، ملا شیخ علی پرسید که چه کسی جان خود را بر کف می‌نهد، و نخست محمدصادق، خدمتکار خود او، و سپس میرزا عبدالوهاب شیرازی، ملا فتح‌الله قمی و محمدباقر نجف‌آبادی پیش آمدند. سپهر شمار همپیمانان را دوازده تن می‌نویسد. امانت حمله‌کنندگان را حدود شش تن برآورد می‌کند و ریشهٔ برخی از آنان را می‌شناساند: میرزا محمد نیریزی خوشنویسی از خانواده‌ای خرده‌مالک بود که در شورش نیریز زخم برداشته و دارایی خانواده‌اش را حاکم مصادره کرده بود. فتح‌الله قمی صحاف کتابخانهٔ حرم حضرت معصومه بود و محمدصادق تبریزی پیش از خدمت به ملا شیخ علی قنادی می‌کرد.\n\nروزنامهٔ «وقایع اتفاقیه» چند روز پیش از حمله، برنامهٔ شکار پادشاه را در دره‌های شمال تهران اعلام کرده بود.","whatHappened":[{"title":"حمله در نیاوران","body":"سپهر روز حمله را یکشنبه ۲۴ مرداد ۱۲۳۱ (۲۴۱۱) ثبت می‌کند. بانگ توپ، که نشانهٔ سوار شدن پادشاه بود، از بامداد برخاست. ناصرالدین‌شاه قاجار دو ساعت و نیم پس از برآمدن آفتاب سوار شد. میرزا آقاخان نوری، میرزا کاظم‌خان نظام‌الملک، میرزا یوسف مستوفی‌الممالک و چند تن دیگر از رجال چند گام پیاده در رکاب رفتند و پادشاه صدراعظم را بازگرداند. سواران گارد دسته‌ای پیشاپیش و دسته‌ای در پی پادشاه می‌رفتند و در کنار او جز چند درباری بی‌سلاح کسی نبود.\n\nبه روایت سپهر، مردی از نیریز با فریاد «ای پادشاه مرا عرض حاجتی است» پیش دوید و چون ملازمان راهش را بستند، تپانچه‌ای بیرون کشید و تیری انداخت که به خطا رفت. امانت این مرد را میرزا محمد نیریزی می‌داند که جامهٔ لُری پوشیده بود و می‌کوشید لگام اسب پادشاه را بگیرد. مرد دوم، محمدصادق تبریزی، تیر دوم را انداخت. سپهر می‌نویسد که یکی از رایضان دهانهٔ تپانچه را برگرداند و ملازمی با دشنه بر دهان او زد، اما او با خنجر به جنگ ادامه داد و چند تن را زخمی کرد تا نگهبانان او را کشتند. امانت به نقل از شیل می‌افزاید که او شکم یکی از ملازمان را درید.\n\nمرد سوم، ملا فتح‌الله قمی، از روبه‌رو تیر انداخت. سپهر می‌نویسد که اسب رمید و پادشاه عنان را برگرداند، و بیش از ده پارهٔ سرب بی‌آنکه به استخوان برسد، زیر پوست او نشست. امانت توضیح می‌دهد که تپانچه‌ها به جای گلوله با ساچمهٔ کبک پر شده بودند و زخم پادشاه سطحی ماند. به روایت امانت، میرزا یوسف مستوفی‌الممالک پادشاه را از اسب پایین کشید تا از تیرها در امان بماند. در این درگیری نگهبانان یکی از حمله‌کنندگان را کشتند و دو تن را دستگیر کردند.","quotes":[{"original":"Since the weather in Rudbar is cool and there are plenty of partridges in Ushan, His Majesty's intention is to depart during the next few days for these locations.","translation":"چون هوای رودبار خنک است و کبک در اوشان فراوان، عزم همایون بر آن است که در روزهای آینده به این نواحی رهسپار شوند.","speaker":"روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","speakerTitle":"روزنامهٔ رسمی دولت ایران","work":"وقایع اتفاقیه، به نقل عباس امانت در «قبلهٔ عالم»","workType":"روزنامهٔ رسمی (برگردان از ترجمهٔ انگلیسی)","page":"امانت، ص ۲۰۵","date":"چند روز پیش از ۲۴ مرداد ۱۲۳۱ (۲۴۱۱)","context":"روزنامهٔ دولتی چند روز پیش از سوءقصد، برنامهٔ شکار پادشاه را به آگاهی همگان می‌رساند."},{"original":"روا نیست که نباح کلاب شیر غاب را از اصطیاد باز دارد و نفیر ضفادع نهنگ دمان را از راه بگرداند.","speaker":"ناصرالدین‌شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"ناسخ التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۴","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ج ۴، ص ۳۵","date":"۲۴ مرداد ۱۲۳۱ (شاهنشاهی ۲۴۱۱)","context":"پادشاه زخمی در پاسخ میرزا آقاخان نوری، که از او می‌خواهد شکار را به روز دیگر واگذارد، بر رفتن پای می‌فشارد."},{"original":"seated as usual and presenting no appearance of alarm or agitation","translation":"پادشاه مانند همیشه نشسته بود و هیچ نشانی از هراس یا آشفتگی نداشت.","speaker":"سر جاستین شیل","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"گزارش به وزارت خارجهٔ بریتانیا، به نقل عباس امانت در «قبلهٔ عالم»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"امانت، ص ۲۰۶","date":"مرداد ۱۲۳۱ (۲۴۱۱)","context":"شیل و دالگورکی، وزیر مختار روسیه، در عصر همان روز پادشاه را دیدار می‌کنند."},{"original":"Each time that I recall this affair, by God, I wish to leave Iran and go to London.","translation":"هر وقت این فقره را به خاطر می‌آورم، والله دلم می‌خواهد از ایران بروم و به لندن بروم.","speaker":"ناصرالدین‌شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"دستخط به میرزا آقاخان نوری، به نقل عباس امانت در «قبلهٔ عالم»","workType":"دستخط پادشاه (برگردان از ترجمهٔ انگلیسی؛ متن فارسی اصلی در دسترس نیست)","page":"امانت، ص ۲۱۰","date":"شهریور ۱۲۳۱ (۲۴۱۱)","context":"پادشاه در دستخطی دربارهٔ دستگیری بابیان، از آشفتگی خود پس از سوءقصد سخن می‌گوید."},{"original":"بهتر آن است که شاهنشاه دادخواه هر یک از ایشان را به دست طایفه‌ای از مردم بسپارد ... و دیگر اینکه این جماعت بدانند که تمامت مردم ایران در خون ایشان شریکند.","speaker":"میرزا محمدتقی لسان‌الملک سپهر","speakerTitle":"مورخ رسمی دربار قاجار","work":"ناسخ التواریخ، سلاطین قاجاریه، جلد ۴","workType":"تاریخ رسمی درباری","page":"ج ۴، ص ۳۹","date":"شهریور ۱۲۳۱ (۲۴۱۱)","context":"سپهر پیشنهاد سپردن هر محکوم به گروهی از رجال و سپاهیان را به علمای شهر و درباریان نسبت می‌دهد."},{"original":"The artillery, the infantry, the cavalry, the camel artillery, each had a victim.","translation":"توپخانه، پیاده‌نظام، سواره‌نظام و زنبورکچیان هر یک قربانی‌ای داشتند.","speaker":"سر جاستین شیل","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"گزارش به وزارت خارجهٔ بریتانیا، به نقل عباس امانت در «قبلهٔ عالم»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"امانت، ص ۲۱۳","date":"شهریور ۱۲۳۱ (۲۴۱۱)","context":"شیل شیوهٔ کیفر گروهی محکومان را گزارش می‌کند."},{"original":"produced exactly the opposite of the effects intended. The Bab's teaching gained more and more ground, and is at the moment diffused through the whole country.","translation":"آزار بابیان درست وارونهٔ نتیجهٔ دلخواه را به بار آورد. آموزهٔ باب روزبه‌روز بیشتر پیش رفت و اکنون در سراسر کشور پراکنده است.","speaker":"آلفرد فون گوموئنس","speakerTitle":"افسر اتریشی و آموزگار دارالفنون","work":"نامه از تهران، به نقل عباس امانت در «قبلهٔ عالم»","workType":"نامهٔ شاهد عینی","page":"امانت، ص ۲۱۲","date":"۱۲۳۱ (۲۴۱۱)","context":"گوموئنس، که خود شاهد رویدادهای ۱۲۳۱ بود، اثر سرکوب پیشین بابیان را می‌سنجد."}]},{"title":"واکنش نخستین","body":"سپهر می‌نویسد که پادشاه، با وجود زخم، آرام ماند و می‌خواست به شکار ادامه دهد. چون میرزا آقاخان نوری از او خواست شکار را به روز دیگر بگذارد، پادشاه پاسخ داد که بانگ سگان شیر بیشه را از شکار باز نمی‌دارد. صدراعظم سرانجام با اصرار پادشاه را از اسب پیاده کرد و به کاخ بازگرداند و آنگاه زخم او آشکار شد. ارنست کلوکه، پزشک فرانسوی پادشاه، به وزیر مختار بریتانیا اطمینان داد که جای نگرانی نیست.\n\nنخستین خبری که به پایتخت رسید از مرگ پادشاه حکایت می‌کرد. امانت به نقل از شیل می‌نویسد که اردوی ییلاقی از هم پاشید و وزیران، میرزاها، سپاهیان، روحانیان و بازرگانان همه به سوی شهر گریختند. بازاریان دکان‌ها را بستند، نان کمیاب گشت و آشفتگی حتی به سپاهیان رسید. دولت برای آرام کردن مردم شمارهٔ ویژه‌ای از «وقایع اتفاقیه» چاپ کرد. سپهر می‌افزاید که صدراعظم بی‌درنگ منشورهایی با مهر پادشاه به همهٔ ولایات فرستاد و بسیاری از آن‌ها پیش از خبرهای هراس‌انگیز رسیدند. ناصرالدین‌شاه قاجار در عصر همان روز سر جاستین شیل و شاهزاده دالگورکی، وزیران مختار بریتانیا و روسیه، را پذیرفت و روز بعد بار عام داد."},{"title":"بدگمانی به صدراعظم","body":"سپهر گزارش می‌دهد که گروهی از درباریان به پادشاه گفتند صدراعظم شب پیش تا سپیده‌دم با محمدحسن‌خان سردار ایروانی خلوت کرده و این توطئه ساختهٔ آن دو است. امانت این بدگمانی را بی‌پایه نمی‌شمارد. میرزا حسینعلی نوری، از بزرگان بابی و همشهری صدراعظم، ماه‌ها پیش از حمله مهمان او بود و در خانهٔ جعفرقلی‌خان، برادر صدراعظم، در شمیران می‌زیست. امانت به نقل از منابع بهایی می‌نویسد که میرزا حسینعلی نقشهٔ ترور را از ملا شیخ علی شنیده و او را به‌شدت از آن بازداشته بود. مهد علیا، مادر پادشاه، میرزا حسینعلی را «قاتل» پسرش خواند و کوشید صدراعظم را همدست او نشان دهد. امانت تأکید می‌کند که هیچ مدرکی آگاهی صدراعظم را از توطئه تأیید نمی‌کند."},{"title":"دستگیری‌ها","body":"صدراعظم حاجی علی‌خان فراش‌باشی، حاجب‌الدوله، را به پیگرد گماشت و عزیزخان مکری، آجودان‌باشی، و محمودخان کلانتر را به یاری او فرستاد. دو روز پس از حمله، حاجب‌الدوله به خانهٔ حاجی سلیمان‌خان یورش برد. سپهر شمار دستگیرشدگان آنجا را دوازده تن و امانت سیزده تن می‌نویسد. با اعتراف‌گیری زیر شکنجه، شمار بازداشت‌شدگان به بیش از سی تن رسید. سپهر این شمار را سی‌وشش تن می‌نویسد.\n\nملا شیخ علی در دهکدهٔ اوین پنهان شده بود. امانت می‌نویسد که سفارت روسیه در دستگیری او همکاری کرد: جست‌وجو در زرگنده، دهکدهٔ زیر نظر سفارت، به دستگیری یک بابی انجامید که جای ملا شیخ علی را فاش کرد. همان جست‌وجو میرزا حسینعلی نوری را در خانهٔ خویشاوندش، میرزا مجید آهی، منشی فارسی سفارت روس، یافت. دالگورکی او را به دولت سپرد، زیرا به گفتهٔ او میرزا حسینعلی «بابی و رعیت ایران» بود."},{"title":"کیفرها","body":"سپهر می‌نویسد که صدراعظم پرونده‌ها را یک‌به‌یک با «شهود عدل و اقرار به اثم» بررسی کرد. او میرزا حسینعلی نوری و چند تن دیگر را، چون بیعتشان ثابت نشد، در زندان نگه داشت و میرزا حسین قمی، متولی حرم قم، را که توبه کرد، زنده گذاشت. به روایت سپهر، علمای شهر و درباریان از پادشاه خواستند هر محکوم را به گروهی از رجال بسپارد تا همه در «ثواب» کشتن او شریک شوند و بابیان بدانند که همهٔ مردم ایران در خون آنان شریک‌اند. امانت روایتی دیگر دارد: به نوشتهٔ او، علما خود را از این قصاص گروهی کنار کشیدند، و صدراعظم این شیوه را برگزید تا خشم بابیان را از خود و خاندانش بگرداند و همبستگی رجال را با تاج و تخت استوار کند.\n\nسپهر فهرست محکومان و کیفردهندگان را با جزئیات می‌آورد. شاهزادگان، مستوفیان، کارکنان وزارت امور خارجه، برادر و پسران صدراعظم، پیشخدمتان، میرآخور، توپچیان و سربازان هر یک محکومی را کشتند. دولت میرزا نبی دماوندی را به دارالفنون فرستاد و آموزگاران و شاگردان او را کشتند. آقا مهدی ملک‌التجار و بازرگانان تهران حاجی میرزا جانی کاشانی، بازرگان و نخستین تاریخ‌نگار بابیان، را کشتند. امانت یادآوری می‌کند که مأموران او را از بست حضرت عبدالعظیم بیرون کشیدند. حاجب‌الدوله ملا فتح‌الله قمی را در همان جای نیاوران که به پادشاه تیر انداخته بود، به گلوله بست. مأموران حاجی سلیمان‌خان را با شمع‌های افروخته در زخم‌های تنش در بازار گرداندند و سپس بیرون دروازهٔ حضرت عبدالعظیم چهارپاره کردند. امانت شمار اعدام‌های اعلام‌شده را، افزون بر سه حمله‌کننده، بیست‌وسه تن می‌نویسد و احتمال می‌دهد که شمار واقعی بیشتر بوده باشد.\n\nبه روایت دالگورکی، محکومان پادشاه را نفرین می‌کردند و از مرگ شادی می‌نمودند، زیرا چنین مرگی را «تاج شهادت» می‌دانستند. شیل در اعتراض به صدراعظم از «ننگی که بر آبروی دولت و ملت ایران» می‌نهد سخن گفت. صدراعظم در پاسخ پرسید که آیا شیل می‌خواهد مسئولیت این همه اعدام بر دوش او تنها بماند و انتقام بابیان دامن خاندانش را بگیرد."},{"title":"طاهره و ملا شیخ علی","body":"زرین‌تاج برغانی، ملقب به قرةالعین و طاهره، از برجسته‌ترین چهره‌های بابی، از ۱۲۲۹ (۲۴۰۹) در خانهٔ محمودخان کلانتر زندانی بود. امانت می‌نویسد که دو مجتهد بلندپایهٔ تهران او را چند روز بازجویی کردند و چون از عقیدهٔ خود بازنگشت، حکم مرگ دادند. ملازمان عزیزخان آجودان‌باشی کمتر از یک هفته پس از سوءقصد او را خفه کردند. سپهر تنها می‌نویسد که او را از سرای کلانتر بیرون بردند و «به جهان دیگر جای دادند».\n\nدولت ملا شیخ علی را نزدیک دو ماه پس از دستگیری کشت. سپهر روز اعدام او را چهارشنبه ۲۴ شهریور ۱۲۳۱ (۲۴۱۱) ثبت می‌کند و می‌نویسد که علمای شهر عقاید او را بار دیگر بررسی کردند و حکم کفرش را دادند. امانت یادآوری می‌کند که «وقایع اتفاقیه» سه هفته پیش‌تر خبر اعدام او را داده بود و سپس در اصلاحیه‌ای نوشت که علما اعدام را تا روشن شدن عقایدش به تأخیر انداخته‌اند. صدراعظم خود از ملا شیخ علی بازجویی کرد. به گزارش شیل، ملا شیخ علی در این بازجویی خود را «محرک و رهبر اصلی» توطئه خواند و پذیرفت که محمدصادق به فرمان او عمل کرده است."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سپهر، مورخ رسمی دربار، حمله‌کنندگان را «مردم احمق» و بابیان را مرتد می‌خواند و ایستادگی پادشاه را با واژگانی ستایش‌آمیز وصف می‌کند. او بر دادرسی صدراعظم تأکید می‌کند و کیفر گروهی را خواست علما و درباریان می‌شمارد.\n\nامانت این سوءقصد را نخستین کوشش مردمی برای کشتن پادشاه در ایران و از برخی جهات همانند ترورهای سیاسی اروپای همان روزگار می‌داند. او این نظر را که حمله‌کنندگان «جوانانی گمنام و بی‌مسئولیت» یا «متعصبانی سبک‌مغز» بودند، رد می‌کند و حمله را برنامهٔ بازماندگان رهبری بابی می‌شمارد. به داوری امانت، صدراعظم با کشتار گروهی خود را از بدگمانی پادشاه رهانید. امانت همچنین حدس می‌زند که اختلاف راهبردی میان ملا شیخ علی و جناح میانه‌رو به رهبری میرزا حسینعلی نوری در این رویداد نقش داشت.\n\nعبدالله مستوفی، دیوانی و مورخ، در «شرح زندگانی من» رویداد را کوتاه یاد می‌کند و می‌نویسد که حمله‌کنندگان در جامهٔ دادخواه به پادشاه نزدیک شدند و ساچمه به او خورد. آلفرد فون گوموئنس، افسر اتریشی و آموزگار دارالفنون، که خود در تهران شاهد رویدادها بود، نوشت که آزار بابیان وارونهٔ نتیجهٔ دلخواه را به بار آورد."}],"aftermath":"سوءقصد نیاوران شیوهٔ دولت را در اطلاع‌رسانی نیز دگرگون کرد. امانت می‌نویسد که دولت از بیم پشتیبانی مردم از بابیان، تا دو هفته پس از حمله وابستگی حمله‌کنندگان را به آیین باب آشکار نکرد. شمارهٔ ویژهٔ «وقایع اتفاقیه» نشان داد که روزنامهٔ دولتی می‌تواند در بحران، شایعه را با خبر رسمی پاسخ دهد. صدراعظم نیز توانست بدگمانی پادشاه را از خود دور کند، اما به نوشتهٔ امانت فاصلهٔ او با مهد علیا روزبه‌روز بیشتر شد.\n\n\nسوءقصد نیاوران زخمی روانی پایدار بر ناصرالدین‌شاه قاجار نهاد. امانت می‌نویسد که پادشاه از آن پس به توطئه بدگمان‌تر شد و دستخط او دربارهٔ آرزوی رفتن به لندن این آشفتگی را نشان می‌دهد. پادشاه به پیگرد سید بصیر هندی و میرزا یحیی نوری، ملقب به صبح ازل، فرمان داد. خانلرمیرزا، حاکم لرستان، سید بصیر را کشت و سپاهیان دولتی به تاکُر در نور، ملک خاندان نوری، حمله کردند.\n\nمیرزا حسینعلی نوری پس از چهار ماه زندان در سیاه‌چال ارگ آزاد شد و دولت او را به عراق عثمانی تبعید کرد. امانت می‌نویسد که پیوند خانوادگی با صدراعظم و پشتیبانی دالگورکی احتمالاً او را از مرگ رهانید. او در تبعید آیین بهایی را بنیاد نهاد و هرگز به ایران بازنگشت.\n\nبرای جنبش بابی، این رویداد پایان دورهٔ رویارویی آشکار با دولت بود. به نوشتهٔ امانت، بیشتر بابیان در تبعید بعدها به آموزه‌ای صلح‌جویانه روی آوردند. برای دولت قاجار نیز، دستگیری ملا شیخ علی و کیفر همدستانش تهدید شورش مسلحانه را در پایتخت از میان برد."},{"id":"first-european-tour","title":"سفر نخست ناصرالدین شاه قاجار به فرنگ","date":{"solarYear":1252,"solarMonth":1,"solarDay":30,"gregorianYear":1873,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":19},"endDate":{"solarYear":1252,"solarMonth":6,"solarDay":16,"gregorianYear":1873,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":7},"tier":"secondary","category":"court","summary":"ناصرالدین شاه قاجار روز ۳۰ فروردین ۱۲۵۲ (۲۴۳۲ شاهنشاهی) از تهران به قصد سیاحت فرنگستان بیرون آمد. او نخستین پادشاه ایران بود که با سفری رسمی به اروپا رفت. پادشاه از راه انزلی و دریای خزر به روسیه رفت و سپس از پروس و سرزمین‌های آلمانی، بلژیک، انگلستان، فرانسه، سوئیس، ایتالیا، اتریش و عثمانی دیدن کرد. او روز ۱۶ شهریور ۱۲۵۲ پس از توفانی سه‌روزه در انزلی به خشکی رسید. میرزا حسین‌خان مشیرالدوله سپهسالار، صدراعظم اصلاح‌طلب، پادشاه را به این سفر برانگیخته و در همهٔ راه همراه او بود. ناصرالدین شاه قاجار شرح روزبه‌روز سفر را خود نوشت و سال بعد با نام «روزنامهٔ سفر فرنگستان» منتشر کرد. عباس امانت، تاریخ‌نگار، در «قبلهٔ عالم» سفر را سرمایه‌گذاری خردمندانه‌ای برای شناسایی جایگاه ایران در اروپا می‌داند. اما سفر با امتیاز رویتر گره خورده بود. پس از بازگشت پادشاه، شورشی درباری مشیرالدوله را از صدارت برانداخت و راه را برای لغو امتیاز هموار کرد.","citations":[{"sourceId":"redhouse-diary","locus":"ص ۱ تا ۴۲۷","text":"ناصرالدین شاه قاجار شرح روزبه‌روز سفر را نوشت و جیمز ردهاوس آن را به انگلیسی ترجمه کرد."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۳۷، ۴۰۸ تا ۴۰۹، ۴۲۴ تا ۴۲۸ و ۴۳۷","text":"عباس امانت در قبلهٔ عالم سفر فرنگ و پیوند آن با امتیاز رویتر را می‌سنجد."},{"sourceId":"curzon","locus":"ج ۱، ص ۴۸۰ تا ۴۸۳ و ۶۱۴ تا ۶۱۵","text":"جرج کرزن در ایران و مسئلهٔ ایران امتیاز رویتر و سفر پادشاه را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"iranica-iran-history","locus":"مدخل","text":"احسان یارشاطر در دانشنامهٔ ایرانیکا این سفر را در تاریخ دورهٔ اسلامی ایران جای می‌دهد."},{"sourceId":"cgie-ghaziha","locus":"مدخل","text":"فاطمه قاضیها در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی سفرها و سفرنامه‌های فرنگستان ناصرالدین شاه قاجار را شرح می‌دهد."}],"personIds":["sepahsalar"],"personDeeds":{"sepahsalar":"شاه را به این سفر برانگیخت و در همهٔ راه همراه او بود."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["سفر نخست فرنگ"],"context":"امانت می‌نویسد که ناصرالدین شاه قاجار پیش از نخستین سفر نیز دیرزمانی شیفتهٔ اروپا بود، به‌ویژه شیفتهٔ رمز و راز خوشی، شکوه و زندگی آسوده‌ای که آسان‌ترین جنبه‌های فرهنگ مادی برای فهم پادشاهی چون او بود. او بسیار دربارهٔ جغرافیا و تاریخ اروپا می‌خواند. امانت می‌افزاید که آشنایی پادشاه با جهان اروپایی، به‌ویژه پیش از سفر، سطحی ماند. جیمز ردهاوس، مترجم انگلیسی سفرنامه، در پیش‌گفتار خود یادآوری می‌کند که این نخستین نوشتهٔ پادشاه و نخستین سفرش نبود. ناصرالدین شاه قاجار پیش‌تر از گیلان و مازندران و عتبات عراق دیدن کرده و شرح هر سفر را برای مردم خود منتشر کرده بود. به نوشتهٔ ردهاوس، این شرح‌ها در بخش رسمی روزنامهٔ دولتی تهران به چاپ می‌رسید.\n\nامانت صدارت میرزا حسین‌خان مشیرالدوله را، از ۱۲۵۰ تا ۱۲۵۲ (۲۴۳۰–۲۴۳۲)، از معدود استثناهای دورانی می‌شمارد که پادشاه، به گفتهٔ خود، «زمام کار را در دست خود» نگاه می‌داشت. احسان یارشاطر در مقالهٔ «تاریخ ایران در دورهٔ اسلامی» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که در صدارت سپهسالار برخی اصلاحات امیرکبیر را از سر گرفتند. یارشاطر سفر پادشاه به اروپا را نیز به تشویق همین صدراعظم می‌داند. امانت می‌افزاید که مشیرالدوله می‌کوشید منصب صدارت را در چارچوب دیوان‌سالاری غربی جانی تازه بخشد. به گفتهٔ امانت، او پادشاه را با وجود مخالفت محافظه‌کارانی که دیدار «پادشاه اسلام» را از سرزمین کافران روا نمی‌دانستند، به سفر برانگیخت.\n\nجرج ناتانیل کرزن، نمایندهٔ پارلمان بریتانیا، در کتاب «ایران و مسئلهٔ ایران» تاریخ امتیاز رویتر را ۴ مرداد ۱۲۵۱ (۲۴۳۱) می‌نهد. کرزن در وصف مسجد سپهسالار، میرزا حسین‌خان را همان وزیری می‌خواند که این امتیاز را به سرانجام رساند. به گفتهٔ کرزن، بارون جولیوس رویتر انحصار ساختن راه‌آهن و تراموا را برای هفتاد سال به دست آورد. همچنین بهره‌برداری از همهٔ معدن‌ها، جز طلا و نقره و سنگ‌های گران‌بها، جنگل‌های دولتی، و ساختن جاده و تلگراف و کارخانه و کارهای عمومی را گرفت. اجارهٔ گمرک‌های سراسر کشور برای بیست‌وپنج سال نیز در آن بود. کرزن این سند را «سندی شگفت» می‌خواند که «چون بمبی» درست پیش از نخستین سفر خارجی پادشاه در اروپا فرود آمد. امانت تأکید می‌کند که امتیاز در همان سفر به سرانجام رسید، و این را به برداشت پادشاه از فناوری غرب چون کالایی خریدنی نسبت می‌دهد.","whatHappened":[{"title":"از تهران تا روسیه","body":"ناصرالدین شاه قاجار در سطرهای آغازین سفرنامه می‌نویسد که از یک سال پیش خبر سفر را داده بودند و خود روز حرکت سخت بیمار بود. او از دروازهٔ شمس‌العماره بیرون رفت و در میدان اسب‌دوانی صبحانه خورد و نمایندگان دولت‌های بیگانه را به حضور پذیرفت. سپس به کن رفت و دو روز با مادرش، مهد علیا، دیدار کرد. دکتر طولوزان، پزشک پادشاه، و گروهی از همراهان در کن به او پیوستند. پادشاه از راه کرج و قزوین و رشت به انزلی رفت و از آنجا با کشتی به حاجی‌طرخان رسید و با کشتی رودخانه‌ای از ولگا بالا رفت. سپس با راه‌آهن به مسکو رفت و در کاخ کرملین فرود آمد.\n\nامانت روایت می‌کند که یکی از کنیزان خوابگاه پادشاه، که در کودکی به او خدمت کرده بود، چنان به او نزدیک بود که در شمار همراهان سفر درآمد. اما پادشاه در مسکو ناچار شد او را بازگرداند تا میزبانان را با شکستن آداب اروپایی شرمسار نکند. امانت در جای دیگر می‌نویسد که تصمیم بازگرداندن زنان حرم از مسکو، و از جمله انیس‌الدوله، سوگلی پادشاه، بیش از همه تصمیم خود پادشاه بود. با این همه، انیس‌الدوله کینهٔ این سفر را از صدراعظم به دل گرفت.\n\nدر سن‌پترزبورگ، الکساندر دوم، امپراتور روسیه، با ولیعهد و برادرانش و فرماندهان سپاه در ایستگاه به پیشواز پادشاه آمد. ناصرالدین شاه قاجار می‌نویسد که امپراتور او را با «کمال گرمی و دوستی» پذیرفت، پادشاه در کاخ زمستانی فرود آمد و از ارمیتاژ، ضرابخانه، قلعهٔ کرونشتات، پترهوف و تزارسکویه‌سلو دیدن کرد.","quotes":[{"original":"Saturday, 21st Safar, 1290 (… 19th April, 1873). — We started from Tehran in the intention of prosecuting our tour in Europe. It is now a whole year since information was given of this (intended) tour in Europe; and it is also some days that we have been suffering from a pain in the chest, and a severe cold in the head, so as to be very unwell, with sensations of fatigue and weakness; to so great a degree, that I have never experienced the like before.","translation":"شنبه ۳۰ فروردین ۱۲۵۲ به قصد سیاحت فرنگستان از تهران بیرون آمدیم. اکنون یک سال تمام است که خبر این سفر را داده‌اند، و چند روز است که از درد سینه و زکام سخت رنج می‌بریم، چنان ناخوش و خسته و ناتوان که هرگز مانندش را ندیده بودم.","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"روزنامهٔ سفر فرنگستان، به ترجمهٔ انگلیسی جیمز ردهاوس","workType":"سفرنامهٔ پادشاهی (ترجمهٔ انگلیسی معاصر)","page":"ص ۱","date":"۳۰ فروردین ۱۲۵۲ (۲۴۳۲)","context":"نخستین سطرهای سفرنامه، در روز حرکت از تهران."},{"original":"One sees and comprehends that they are a great people, and that the Lord of the Universe has bestowed upon them power and might, sense and wisdom, and enlightenment. Thus it is that they have conquered a country like India, and hold important possessions in America and elsewhere in the world.","translation":"آدمی می‌بیند و درمی‌یابد که اینان مردمی بزرگ‌اند و پروردگار جهان به آنان نیرو و توانایی، خرد و دانش و روشنی بخشیده است. از همین روست که کشوری چون هندوستان را گشوده‌اند و در امریکا و جاهای دیگر جهان دارایی‌های مهم دارند.","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"روزنامهٔ سفر فرنگستان، به ترجمهٔ انگلیسی جیمز ردهاوس","workType":"سفرنامهٔ پادشاهی (ترجمهٔ انگلیسی معاصر)","page":"ص ۱۴۲","date":"۲۸ خرداد ۱۲۵۲ (۲۴۳۲)","context":"پادشاه در روز ورود به لندن از مردم انگلستان و قدرت آنان می‌نویسد."},{"original":"The Lord Chamberlain … brought for us the Insignia of the Order of the Garter set in diamonds; i.e., the Knee-tie, which is one of the most esteemed English Orders. The Sovereign rose, and with her own hand decorated us with the Order, and cast the ribbon upon us.","translation":"پیشکار دربار نشان بند جوراب را، گوهرنشان، برای ما آورد که از ارجمندترین نشان‌های انگلیسی است. ملکه برخاست و به دست خود نشان را بر ما آویخت و حمایل را بر ما افکند.","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"روزنامهٔ سفر فرنگستان، به ترجمهٔ انگلیسی جیمز ردهاوس","workType":"سفرنامهٔ پادشاهی (ترجمهٔ انگلیسی معاصر)","page":"ص ۱۴۷–۱۴۸","date":"۳۰ خرداد ۱۲۵۲ (۲۴۳۲)","context":"دیدار با ملکه ویکتوریا در قصر ویندزور و دریافت نشان بند جوراب."},{"original":"Although it was but three months that an edict had been promulgated that merchants and others should collect commodities and send them — which was much too late, and the greater part had not yet arrived, — still we saw a fair quantity of precious stuffs and productions.","translation":"با آنکه فرمان گردآوری و فرستادن کالا به بازرگانان و دیگران تنها سه ماه پیش صادر گشته بود، که بسیار دیر بود و بیشتر آن هنوز نرسیده بود، باز مقدار خوبی پارچه‌ها و فرآورده‌های گران‌بها دیدیم.","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"روزنامهٔ سفر فرنگستان، به ترجمهٔ انگلیسی جیمز ردهاوس","workType":"سفرنامهٔ پادشاهی (ترجمهٔ انگلیسی معاصر)","page":"ص ۳۲۸","date":"مرداد ۱۲۵۲ (۲۴۳۲)","context":"پادشاه همراه امپراتور اتریش از بخش ایران در نمایشگاه جهانی وین دیدن می‌کند."},{"original":"Such is the end of our tour in Europe! To be so near home — for our tower of Enzeli to be within sight, at a distance to be measured by feet, and for one to be in this condition!","translation":"این است پایان سفر ما به فرنگستان! چنین نزدیک به خانه بودن، برج انزلی را در فاصله‌ای که با گام می‌توان پیمود دیدن، و در چنین حالی ماندن!","speaker":"ناصرالدین شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"روزنامهٔ سفر فرنگستان، به ترجمهٔ انگلیسی جیمز ردهاوس","workType":"سفرنامهٔ پادشاهی (ترجمهٔ انگلیسی معاصر)","page":"ص ۴۲۶","date":"شهریور ۱۲۵۲ (۲۴۳۲)","context":"کشتی پادشاه در بازگشت، در برابر بندر انزلی، گرفتار توفان می‌شود."},{"original":"Seeking international recognition was a wise investment, for which the real credit goes to Mushir al-Dawla, who persuaded the shah to take the first journey in the face of a conservative resistance to see the 'king of Islam' in the land of infidels. … After the shah's first visit with the Russian tsar or the British sovereign, it was no longer easy for foreign power holders to write off Iran as yet another pawn in the imperial game.","translation":"جستن شناسایی بین‌المللی سرمایه‌گذاری خردمندانه‌ای بود که اعتبار واقعی آن از آنِ مشیرالدوله است، که پادشاه را با وجود مخالفت محافظه‌کاران با دیدار «پادشاه اسلام» از سرزمین کافران، به نخستین سفر برانگیخت.... پس از نخستین دیدار پادشاه با تزار روس یا فرمانروای بریتانیا، دیگر برای قدرتمندان بیگانه آسان نبود ایران را مهره‌ای دیگر در بازی امپراتوری‌ها بشمارند.","speaker":"عباس امانت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار ایرانی‌تبار، پژوهشگر تاریخ قاجار","work":"قبلهٔ عالم","workType":"پژوهش تاریخی، زندگی‌نامه","page":"ص ۴۲۷","date":"۱۳۷۵–۱۳۷۶ (۲۵۵۵–۲۵۵۶)","context":"امانت ارزیابی می‌کند که سفر چه سودی برای جایگاه بین‌المللی ایران داشت."},{"original":"The fruits of Europe's forbidden tree could only be consumed by the shah and his retinue, the small circle of trusted courtiers and their children, who were permitted to learn the skills needed to deal with the West.","translation":"میوه‌های درخت ممنوعهٔ اروپا را تنها پادشاه و ملازمانش می‌توانستند بخورند، یعنی حلقهٔ کوچک درباریان مورد اعتماد و فرزندانشان که اجازه داشتند مهارت‌های لازم برای سروکار داشتن با غرب را بیاموزند.","speaker":"عباس امانت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار ایرانی‌تبار، پژوهشگر تاریخ قاجار","work":"قبلهٔ عالم","workType":"پژوهش تاریخی، زندگی‌نامه","page":"ص ۴۲۴","date":"۱۳۷۵–۱۳۷۶ (۲۵۵۵–۲۵۵۶)","context":"امانت نگرش پادشاه را به اروپا و آموخته‌هایش از آن داوری می‌کند."},{"original":"The concession was finalized during the shah's first European tour and no doubt was influenced by his early perception of Western technology as a purchasable commodity.","translation":"این امتیاز در نخستین سفر پادشاه به اروپا به سرانجام رسید و بی‌گمان از برداشت آغازین او از فناوری غرب، چون کالایی خریدنی، اثر پبود.","speaker":"عباس امانت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار ایرانی‌تبار، پژوهشگر تاریخ قاجار","work":"قبلهٔ عالم","workType":"پژوهش تاریخی، زندگی‌نامه","page":"ص ۴۲۵","date":"۱۳۷۵–۱۳۷۶ (۲۵۵۵–۲۵۵۶)","context":"امانت امتیاز رویتر را به نگاه پادشاه به فناوری غرب پیوند می‌دهد."},{"original":"When published to the world, it was found to contain the most complete and extraordinary surrender of the entire industrial resources of a kingdom into foreign hands that has probably ever been dreamed of, much less accomplished, in history.","translation":"چون به جهانیان عرضه گشت، معلوم شد کامل‌ترین و شگفت‌ترین واگذاری همهٔ منابع صنعتی یک کشور به دست بیگانگان را در بر دارد که شاید در تاریخ هرگز به خواب کسی آمده باشد، تا چه رسد به آنکه انجام پ","speaker":"جرج ناتانیل کرزن","speakerTitle":"نمایندهٔ پارلمان بریتانیا و خبرنگار روزنامهٔ تایمز در سفر ایران","work":"ایران و مسئلهٔ ایران، جلد ۱","workType":"پژوهش سیاسی و سفرنامه","page":"ص ۴۸۰","date":"۱۲۷۰–۱۲۷۱ (۲۴۵۰–۲۴۵۱)","context":"کرزن متن امتیاز رویتر را پس از انتشار داوری می‌کند."},{"original":"In the Shah's absence in Europe, time and opportunity were given for the marshalling in hostile array of all the reactionary, or fanatical, or, as a Persian might say, patriotic forces in the country. … But the coup de grâce to the project was in reality dealt at St. Petersburg.","translation":"در غیاب پادشاه در اروپا، زمان و فرصت برای صف‌آرایی همهٔ نیروهای واپس‌گرا یا متعصب، یا به تعبیر یک ایرانی میهن‌دوست، فراهم آمد.... اما ضربهٔ کاری را در واقع در سن‌پترزبورگ زدند.","speaker":"جرج ناتانیل کرزن","speakerTitle":"نمایندهٔ پارلمان بریتانیا و خبرنگار روزنامهٔ تایمز در سفر ایران","work":"ایران و مسئلهٔ ایران، جلد ۱","workType":"پژوهش سیاسی و سفرنامه","page":"ص ۴۸۱","date":"۱۲۷۰–۱۲۷۱ (۲۴۵۰–۲۴۵۱)","context":"کرزن روایت می‌کند که در غیاب پادشاه، مخالفان امتیاز در ایران و روسیه صف آراستند."}]},{"title":"آلمان و بلژیک","body":"پادشاه از روسیه به پروس رفت و در برلین با امپراتور و امپراتریس دیدار کرد و نشان عقاب سیاه را گرفت. سفرنامه از دیدار خانهٔ بیسمارک، آرامگاه فریدریش بزرگ و سان سپاه یاد می‌کند. پادشاه در راه کلن از کارخانهٔ کروپ دیدن کرد. او نوشت که کروپ خود این کارخانه‌ها را در زمانی کوتاه بنیاد نهاده، پانزده هزار کارگر دارد و توپ همهٔ دولت‌ها را می‌سازد. او پتک‌های بخاری کارخانه را «چون کوه» توصیف کرد که زمین را چنان می‌لرزانند که گویی زمین‌لرزه است. کروپ توپی شش‌پوندی و ته‌پر به پادشاه پیشکش کرد. پادشاه سپس از کرانه‌های رود راین، ویسبادن، فرانکفورت، هایدلص و بادن‌بادن گذشت و از راه اسپا به بروکسل رسید و با پادشاه بلژیک دیدار کرد."},{"title":"انگلستان","body":"ناصرالدین شاه قاجار از اوستنده با کشتی از تنگهٔ مانش گذشت و در دوور به خشکی رسید. بنا بر سفرنامه، روز ۲۸ خرداد ۱۲۵۲ (۲۴۳۲) با قطار به لندن رسید. او از شکوه و آبادانی لندن، شمار راه‌آهن‌ها و دود کارخانه‌ها نوشت که وصفش ناممکن است. ولیعهد انگلستان، شاهزادهٔ ولز، و همهٔ وزیران در ایستگاه به پیشواز آمدند. پادشاه نوشت که از چهرهٔ مردان و زنان انگلیسی بزرگی و وقار می‌تابد، و قدرت آنان را راز گشودن هندوستان دانست.\n\nروز ۳۰ خرداد پادشاه با قطار به قصر ویندزور رفت. ملکه ویکتوریا تا پای پلکان به پیشوازش آمد و به دست خود نشان بند جوراب را، که پادشاه آن را از ارجمندترین نشان‌های انگلیسی می‌خواند، بر او آویخت. ناصرالدین شاه قاجار تاریخچهٔ این نشان را نیز در سفرنامه آورد و نوشت که جز پادشاه انگلستان و شاهزادگان انگلیسی و پادشاهان بیگانه، کسی آن را نمی‌گیرد. امانت به نقل از منابع بریتانیایی می‌نویسد که ملکه بیم داشت مهمانش آداب سفرهٔ انگلیسی را نداند، اما با شگفتی دید که تنها رفتار نامعمول پادشاه خوردن میوهٔ بسیار به شیوهٔ ایرانی بود. امانت می‌افزاید که پادشاه در هر یک از دو سفرش به انگلستان دو بار به ویندزور رفت.\n\nبرنامهٔ هجده‌روزهٔ انگلستان، چنانکه فهرست سفرنامه نشان می‌دهد، ضیافت شهردار لندن در گیلدهال، زرادخانهٔ وول‌ویچ، سان نیروی دریایی در پورتسموث، کنسرت تالار آلبرت، سان سپاه در ویندزور، برج لندن، بارانداز تیمز، بیمارستان گرینویچ، پارلمان و کلیسای وست‌مینستر را دربرمی‌گرفت. پادشاه از لیورپول و منچستر و کارخانه‌های کرو نیز دیدن کرد. امانت می‌نویسد که پادشاه در پاسخ فرانسوی خود به شهردار لندن در ضیافت گیلدهال درمانده ماند، و عموهای پادشاه در پردهٔ پایانی نمایشی در کاونت گاردن به خواب رفتند. با این همه، مهمانان ایرانی شیفتهٔ شکوه تالار آلبرت شدند. به گفتهٔ امانت، در همانجا سرود ملی ایران، ساختهٔ یوهان اشتراوس دوم برای سفر وین، زیر نور نورافکن‌های برقی برای نخستین بار طنین افکند."},{"title":"فرانسه، سوئیس و ایتالیا","body":"پادشاه از پورتسموث به شربورگ رفت و از راه کان به پاریس رسید. او در سفرنامه از پیشواز فرماندار پاریس در زیر طاق پیروزی و سخنرانی نمایندگان شهر یاد می‌کند. سپس از خیابان شانزه‌لیزه گذشت و در میدان کنکورد ستون مصری را دید. امانت می‌نویسد که جشن پرشکوه پیشواز پاریس، با دسته‌ای از فیل‌ها در برابر موکب پادشاه در شانزه‌لیزه، شاید نشان دلتنگی برای شکوه از دست‌رفتهٔ سلطنت فرانسه پس از فروپاشی امپراتوری دوم نیز بود. پادشاه از ورسای، انوالید، لوور و نوتردام دیدن کرد و با فردیناند دولسپس و روچیلد دیدار داشت. او در مجلس ملی فرانسه نیز حضور یافت. فهرست سفرنامه پس از آن از ژنو و دریاچهٔ آن، تونل مون‌سنی، تورین و میلان یاد می‌کند. پادشاه ایتالیا در تورین پادشاه ایران را به ضیافت پذیرفت."},{"title":"اتریش و نمایشگاه جهانی وین","body":"ناصرالدین شاه قاجار از راه اینسبروک و سالزبورگ به وین رسید و فرانتس یوزف، امپراتور اتریش، او را پذیرفت. پادشاه با امپراتور از نمایشگاه جهانی وین دیدن کرد. او نوشت که به سبب آوازهٔ وبا و ناسالمی هوای شهر، بیشتر بزرگان وین به ییلاق رفته بودند. او ساختمان نمایشگاه را بازاری شرقی با گنبدی بزرگ از آهن و شیشه وصف کرد و از غرفه‌های فرانسه، روسیه، انگلستان، آلمان، عثمانی، مصر، ژاپن و چین یاد کرد. سپس به بخش ایران رسید. پادشاه با صراحت نوشت که فرمان گردآوری کالاها تنها سه ماه پیش صادر گشته و بیشتر کالاها هنوز نرسیده بود. امانت یادآوری می‌کند که پادشاه در هر سه سفرش به اروپا از دو نمایشگاه جهانی، در وین و پاریس، دیدن کرد. به گفتهٔ امانت، سفارش ساختن سرودی ملی برای ایران به یوهان اشتراوس دوم کوششی برای پوشاندن جامه‌ای «متمدن» از موسیقی بر پیکر سلطنت ایران بود."},{"title":"عثمانی و بازگشت","body":"پادشاه از راه بولونیا و بریندیزی با کشتی به استانبول رفت. در سفرنامه از کاخ دلمه‌باغچه، ضیافت سلطان عثمانی در کاخ بشیکتاش و پیام خوشامد والده‌سلطان یاد می‌کند. سپس با کشتی از دریای سیاه به پوتی رفت و از راه تفلیس، گنجه، آرامگاه نظامی گنجوی و شماخی به باکو رسید. در دریای خزر، توفانی سه‌روزه کشتی را در برابر انزلی نگاه داشت. پادشاه نوشت که برج انزلی را از کشتی می‌دید و نمی‌توانست به خشکی برسد،. او روز ۱۶ شهریور ۱۲۵۲ با قایقی به کشتی بخار کوچک خود رفت و به انزلی رسید.\n\nفاطمه قاضیها، پژوهشگر سفرنامه‌های ناصری، در مقاله‌ای برای مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی می‌نویسد که پادشاه در یادداشت‌های راه انزلی تا تهران دو خبر مهم را ثبت کرد: برکناری میرزا حسین‌خان سپهسالار و مرگ مادرش، مهد علیا. به نوشتهٔ او، سفیران و نمایندگان بیگانه نزدیک تهران به پیشواز آمدند، و سفرنامه با شرح تشییع جنازهٔ مهد علیا پایان می‌یابد."},{"title":"میزبانی و تشریفات","body":"امانت در توضیح تصویری از سفر یادآوری می‌کند که سر هنری رالینسون میزبان رسمی پادشاه در انگلستان بود. ناصرالدین شاه قاجار در سفرنامه نوشت که در ضیافت گیلدهال نزدیک سه هزار مهمان گرد آمده بودند. او در پاریس دید که طاق پیروزی در جنگ پروس آسیب دیده است، و از سخنرانی‌های پیشواز در زیر همان طاق یاد کرد. کرزن یادآوری می‌کند که پادشاه برای سامان دادن نخستین سفرش به اروپا ناچار بود با موانع بسیار دست‌وپنجه نرم کند. فهرست سفرنامه نشان می‌دهد که پادشاه چهارده روز در روسیه، بیست روز در پروس و آلمان و بلژیک، هجده روز در انگلستان، نوزده روز در فرانسه و سوئیس، نوزده روز در ایتالیا و اتریش و یازده روز در عثمانی گذراند."},{"title":"واکنش روسیه در غیاب پادشاه","body":"کرزن می‌نویسد که در غیاب پادشاه، همهٔ نیروهای واپس‌گرا و متعصب، یا به تعبیر یک ایرانی، میهن‌دوست، فرصت یافتند در برابر امتیاز صف بیارایند. به گفتهٔ او، خشم روسیه با تهدید درآمیخت. روسیه این امتیاز را گام نخست برای چیرگی بریتانیا بر سراسر اقتصاد ایران می‌انگاشت. کرزن خود باور روسیه به پشتیبانی دولت بریتانیا از رویتر را بی‌پایه می‌داند، اما همین باور را عامل اصلی شکست طرح می‌شمارد."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"سفرنامهٔ ناصرالدین شاه قاجار روایت روزانهٔ پیشوازها، ضیافت‌ها، سان‌ها، موزه‌ها و کارخانه‌هاست. ردهاوس یادآوری می‌کند که شرح سفرهای پیشین پادشاه در بخش رسمی روزنامهٔ دولتی تهران به چاپ می‌رسید و از این رو کمابیش از جنس اخبار رسمی دربار بود. قاضیها می‌نویسد که متن چاپ سنگی همان دوره با دستخط پادشاه تفاوت دارد و دستخوش سانسور است. این مدخل بر ترجمهٔ انگلیسی ردهاوس از متن چاپی تکیه دارد.\n\nردهاوس در پیش‌گفتار ترجمه، نگاهی همدلانه‌تر به پادشاه دارد. او می‌نویسد که یادداشت‌های پادشاه دربارهٔ باغ‌های جانورشناسی و گیاه‌شناسی و موزه‌ها، و دربارهٔ جانوران وحشی پارک‌ها و جنگل‌ها و اسب‌های میدان مسابقه، از استعدادی تیز در مشاهده و شناختی سنجیده از طبیعت جاندار و بی‌جان خبر می‌دهد. به گفتهٔ ردهاوس، پایبندی موشکافانهٔ پادشاه به آداب میزبانی و مهمانی شاهانه، او را درباری کارآزموده نشان می‌دهد. شکیبایی و خوش‌خلقی او در برابر ابراز احترام همهٔ طبقات مردم نیز، به تعبیر ردهاوس، گواه «سازگاری کمیاب» اوست. ردهاوس دلبستگی پادشاه به سپاه و نیروی دریایی را انگیزه‌ای طبیعی در هر فرمانروا می‌داند، اما دیدار او از کارخانه‌ها، مدرسه‌ها و بیمارستان‌ها را نشان اشتیاقی جدی به دانستن می‌شمارد. او می‌افزاید که برخی رویدادهای سفر همدردی بی‌پیرایهٔ پادشاه را برانگیخت و این خود نشان سرشتی انسان‌دوست است. ردهاوس نتیجه می‌گیرد که کتابی جذاب‌تر از این در نوع خود به دشواری می‌توان تصور کرد.\n\nامانت سفرنامه‌ها را «پیش‌پاافتاده و غیرشخصی» می‌خواند. با این همه، او می‌پذیرد که پادشاه با پایداری شگفتی از نمایشگاه‌ها، باغ‌ها، موزه‌ها، تماشاخانه‌ها و کارخانه‌ها گزارش داد. به گفتهٔ امانت، پادشاه نظم زندگی روزانه، پاکیزگی خیابان‌ها، پایداری بناها و شتاب قطارها را می‌ستود. اما با وجود پافشاری مشاورانش، پیچیدگی علمی و فکری پشت این دستاوردها را درنیافت. امانت می‌نویسد که پادشاه آموخته‌هایش از غرب را از مردم خود دور نگاه داشت و تنها حلقهٔ کوچک درباریان از «درخت ممنوعهٔ اروپا» بهره بردند. او پادشاه را مهمانی مؤدب، زیرک، در برابر بانوان فروتن، درست‌رفتار بر سر سفره و دلیر بر پشت اسب وصف می‌کند که با وقار نقشی را که اروپا به او سپرده بود، بازی کرد. به گفتهٔ امانت، این وقار با رفتار ناهنجار برخی همراهانش در تضاد بود.\n\nامانت می‌نویسد که اروپاییان، از دربار تا مطبوعات و مردم، پادشاه را با شکوه بسیار پذیرفتند. اما این پذیرایی با «سرگرمی و فرودستی‌نگری» اروپای پیشرفتهٔ آن روزگار در برابر «پادشاه شرقی» همراه بود. او نتیجه می‌گیرد که پادشاه با سفر، اعتبار بین‌المللی فراوانی برای خود و کشورش به دست آورد و حاکمیت ایران را در چشم قدرت‌های اروپایی برجسته کرد. پادشاه، به گفتهٔ امانت، با این آگاهی به اروپا رفت که ایران را سرزمینی نشان دهد که همسایگان نیرومندش در آستانهٔ بلعیدنش نیستند.\n\nکرزن امتیاز رویتر را، با همهٔ همدلی‌اش با سیاست بریتانیا، از آغاز محکوم به شکست می‌داند. به گفتهٔ او، هیچ فرد یا شرکتی توان اجرای حتی نیمی از آن را نداشت، و رویتر بی‌ضمانت دولت نمی‌توانست وام لازم را در بازار لندن فراهم کند. کرزن می‌نویسد که پادشاه در انگلستان دریافت دولت و افکار عمومی بریتانیا از این طرح استقبالی سرد کرده‌اند. او ضربهٔ کاری را از سن‌پترزبورگ می‌داند. به گفتهٔ کرزن، روسیه یقین داشت دولت بریتانیا پشت رویتر است. کرزن خود این یقین را بی‌پایه می‌شمارد، اما می‌نویسد که خشم و تهدید روسیه پادشاه را ترساند. کرزن خود داوری می‌کند که هر منتقد بی‌طرفی درمی‌یابد که هم طرح رویتر از آغاز ناشدنی بود و هم بارون رویتر حق داشت از رفتار دولت ایران گله کند."}],"aftermath":"امانت می‌نویسد که در ۱۲۵۲ (۲۴۳۲)، شورشی درباری به رهبری اشراف محافظه‌کار قاجار و هم‌پیمانان دیوانی و روحانی آنان، همراه با حرم، لغو امتیاز رویتر را شتاب بخشید. این شورش پادشاه را زیر فشار وادار کرد صدراعظم اصلاح‌طلب خود را برکنار کند. به گفتهٔ امانت، انیس‌الدوله، سوگلی و سرپرست حرم، بی‌درنگ پس از مرگ مهد علیا با شاهزادگان قاجار و برخی علما در این توطئه همکاری کرد. انگیزهٔ او، به نوشتهٔ امانت، نمایش برتری خود در حرم و کینهٔ صدراعظم از بابت سفر اروپا بود. کرزن می‌نویسد که پس از بازگشت پادشاه، دولت ایران بهانه‌ای «ساختگی» یافت و امتیاز را لغو کرد. دولت ایران چهل هزار لیرهٔ ودیعهٔ رویتر را نیز به این بهانه گرفت که کار در پانزده ماه مقرر آغاز نشده است. به گفتهٔ کرزن، دولت ایران این ودیعه را به‌طور غیرقانونی ضبط کرد، و غرامت آن تنها شانزده سال بعد در امتیاز بانک شاهنشاهی پرداخت گشت.\n\nامانت می‌افزاید که پادشاه در سال‌های بعد رفته‌رفته جایگاه از دست‌رفته را بازیافت، ائتلاف محافظه‌کار را از هم پاشید و مشیرالدوله را در مقام وزیر بازگرداند. اما مشیرالدوله دیگر هرگز صدراعظم نشد، و جناح محافظه‌کار به رهبری مستوفی‌الممالک اصلاحات او را بی‌اثر کرد. امانت می‌نویسد که پادشاه با این همه از اصلاحات مشیرالدوله بهره‌ای گزینشی برد.\n\nامانت سفرهای اروپا را بخشی از روندی گسترده‌تر در جهت‌گیری فکری ناصرالدین شاه قاجار می‌داند. شیفتگی آغازین او به ابزارها، جامه‌ها، نقاشی‌ها و جنگ‌افزارهای فرنگی رفته‌رفته جدی‌تر شد و به آرزوی ساختن تلگرافی مستقل و شبکهٔ راه‌آهن انجامید. امانت می‌نویسد که پادشاه پیشرفت را کالایی می‌دانست که می‌توان خرید و به ایران آورد، همان‌گونه که بلورآلات، اثاثیهٔ آراسته، تفنگ‌های شکاری و چاقوهای شفیلد را خرید و به ایران فرستاد. یارشاطر در ایرانیکا پیامد سفرها را آشنایی با شیوه‌ها و روش‌های غربی و برخی خریدها، از جمله دستگاه چاپ، می‌داند. اما به گفتهٔ یارشاطر، مسائل بنیادی کشور حل‌ناشده ماند و مخالفت با وضع موجود فزونی گرفت.\n\nبه گفتهٔ امانت، پادشاه در سال‌های پایانی به این باور رسید که پیشرفت علم و فناوری برای اروپا مقدر است و برای کشور او نه انتقال‌پذیر است و نه شایسته. او دودکش‌های کارخانه‌های فولاد ویکتوریایی، هیاهوی کارخانه‌های بافندگی و چهرهٔ دلگیر کارگاه‌های کشتی‌سازی را نمی‌پسندید. پادشاه نمی‌خواست مردمش در شهرهای صنعتی افسرده‌ای مانند آنچه در انگلستان و آلمان دیده بود به کارگر بدل شوند، و بی‌گمان از پیامدهای سیاسی صنعتی شدن نیز نگران بود.\n\nناصرالدین شاه قاجار پس از این سفر دو بار دیگر به اروپا رفت. به نوشتهٔ قاضیها، او شرح هر سه سفر را خود نوشت. سفرنامه سال بعد در تهران به چاپ سنگی رسید و ردهاوس آن را در ۱۲۵۳ (۲۴۳۳) در لندن به انگلیسی منتشر کرد. قاضیها از چاپ‌های بعدی در بمبئی و اصفهان و از تصحیحی تازه بر پایهٔ دستخط پادشاه یاد می‌کند."},{"id":"mozaffar-accession","title":"به تخت نشستن مظفرالدین‌شاه قاجار","date":{"solarYear":1275,"solarMonth":2,"gregorianYear":1896,"circa":true},"tier":"secondary","category":"court","summary":"میرزا رضا کرمانی در ۱۱ اردیبهشت ۱۲۷۵ (۲۴۵۵ شاهنشاهی) ناصرالدین‌شاه قاجار را در حرم حضرت عبدالعظیم کشت و تاج و تخت به ولیعهد، مظفرالدین‌میرزا، رسید. پادشاه تازه پس از درنگی بیش از یک ماه در تبریز، در ۱۸ خرداد ۱۲۷۵ بی‌تشریفات وارد تهران شد و در مرداد همان سال تاج‌گذاری کرد. انتقال قدرت آرام گذشت، اما خزانهٔ تهی، رقابت همراهان تبریزی پادشاه با دیوانیان تهران و برکناری امین‌السلطان در آذر ۱۲۷۵ چهرهٔ نخستین سال پادشاهی را رقم زد.","citations":[{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، ص ۵–۱۵","text":"عبدالله مستوفی در شرح زندگانی من ورود مظفرالدین شاه قاجار به تهران و تاج‌گذاری را روایت می‌کند."},{"sourceId":"amin-al-dowleh","locus":"ص ۱۹۷–۲۱۴","text":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله در خاطرات سیاسی خود هفته‌های نخست پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار را نوشته است."},{"sourceId":"iranica-amin-al-dowleh","locus":"مدخل","text":"برای تاریخ‌ها و ترکیب کابینه."}],"personIds":["mozaffar-person"],"personDeeds":{"mozaffar-person":"پس از قتل پدر در ۱۱ اردیبهشت ۱۲۷۵ به پادشاهی رسید و در مرداد همان سال تاج‌گذاری کرد."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["جلوس مظفرالدین‌شاه"],"context":"ولیعهد در تبریز\n\nمظفرالدین‌میرزا، پسر ناصرالدین‌شاه قاجار و شکوه‌السلطنه، در ۱۲۳۲ (۲۴۱۲) به دنیا آمد و پدرش او را در کودکی به ولیعهدی برگزید. او بیش از سه دهه حکومت آذربایجان را به نام داشت، اما پیشکاران فرستادهٔ تهران کار ولایت را می‌گرداندند. عبدالله مستوفی، دیوانی و مورخ، در «شرح زندگانی من» یادآوری می‌کند که گروهی از اهل تبریز، که مردم تهران همه را «ترک» می‌خواندند، گرد ولیعهد حلقه زده بودند و سال‌ها چشم به روز پادشاهی او دوخته بودند.\n\nدر روز قتل ناصرالدین‌شاه قاجار، اوضاع تبریز نیز آشفته بود. میرزا علی‌خان امین‌الدوله، رئیس چاپارخانه و بعدها صدراعظم، در «خاطرات سیاسی» خود می‌نویسد که ولیعهد بامداد همان روز از کمبود نان و نابسامانی شهر دلگیر شده و به شکارگاه باباباغی رفته بود. زنان نان‌خواه در راه بر کالسکهٔ او بانگ زده و به سوی شاهزادگان همراه گل و لای پرتاب کرده بودند. به روایت امین‌الدوله، نخستین تلگراف تهران، که هنوز از مرگ پادشاه سخن نمی‌گفت، ولیعهد را از شورشی بزرگ نگران کرد.\n\nقتل ناصرالدین‌شاه قاجار\n\nناصرالدین‌شاه قاجار در آستانهٔ جشن پنجاهمین سال پادشاهی خود بود. امین‌الدوله می‌نویسد که پادشاه شب پیش گفت فردا جمعه است و بهتر است برای شکرگزاری به زیارت حضرت عبدالعظیم برود. نزدیک ظهر، در حرم، میرزا رضا کرمانی با یک تیر قلب او را نشانه گرفت. امین‌الدوله میرزا رضا را پیرو سید جمال‌الدین اسدآبادی می‌شمارد. مستوفی میرزا رضا را دست‌فروشی می‌داند که در مجالس اعیان رفت‌وآمد داشت و پس از زندان‌ها و آزارهای مکرر، به گفتهٔ مستوفی، به «دشمنی خونخوار» بدل شد.","whatHappened":[{"title":"پنهان داشتن مرگ پادشاه","body":"امین‌السلطان، صدراعظم، دریافت که آشکار شدن مرگ پادشاه می‌تواند پایتخت را به آشوب بکشد. به روایت امین‌الدوله، او پیکر پادشاه را در کالسکه نشاند و خود در کنار آن نشست، و سواران پیکر بی‌جان را «به صورت زندگان» به تهران رساندند. صدراعظم مأموران حکومت را به نظم محله‌ها و نانوایی‌ها گماشت و سرهنگ کاساکوفسکی، فرمانده بریگاد قزاق، را به پاسداری از شهر گماشت. سران سپاه نگهبانان را همه‌جا افزودند.\n\nامین‌السلطان آنگاه به تلگرافخانه رفت تا با ولیعهد گفت‌وگو کند. امین‌الدوله می‌نویسد که در راه، سفیران را دید و از تهی بودن خزانه و پرداخت‌نشدن جیرهٔ سپاهیان سخن گفت و یادآوری کرد که ولیعهد در تبریز پولی برای سفر به پایتخت ندارد. وزیر مختار بریتانیا پذیرفت به لندن تلگراف کند تا بانک شاهنشاهی اعتبار لازم را بگشاید. به این ترتیب، صدراعظم هم هزینهٔ سفر پادشاه تازه را فراهم کرد و هم خدمتی «غیرمترقب» به او عرضه داشت. شاهزادگان و وزیران همان شب تهنیت‌نامه‌ای امضا کردند و برای پادشاه تازه فرستادند.","quotes":[{"original":"چرا خون نگرییم، چرا خوش نخندیم / که دریا فرو رفت و گوهر برآمد.","speaker":"میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان","speakerTitle":"صدراعظم ایران","work":"تلگراف به مظفرالدین‌میرزا، به نقل حافظ فرمانفرماییان در پانوشت خاطرات سیاسی امین‌الدوله، از «تاریخ کرمان» محمدابراهیم باستانی پاریزی","workType":"تلگراف رسمی (منقول در پانوشت ویراستار)","page":"خاطرات سیاسی امین‌الدوله، ص ۱۹۹، پانوشت (به نقل از تاریخ کرمان، ص ۴۱۶)","date":"۱۱ اردیبهشت ۱۲۷۵ (۲۴۵۵)","context":"صدراعظم در شب قتل ناصرالدین‌شاه قاجار خبر پادشاهی را به ولیعهد در تبریز می‌دهد."},{"original":"در عهد ناصرالدینی اگر شما مانع اصلاح و معارض ترقی ... می‌دیدید گناه از من نبود. آلت بودم نه علت. در پس آینه طوطی‌صفت ایستاده و آنچه استاد می‌گفت کردم.","speaker":"میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان","speakerTitle":"صدراعظم ایران","work":"خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله (به روایت رقیب او)","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۲۱۰ (چاپ سوم، ۱۳۷۰)","date":"اردیبهشت ۱۲۷۵ (۲۴۵۵)","context":"به روایت امین‌الدوله، امین‌السلطان پیش از رسیدن پادشاه تازه، خود را از کاستی‌های دورهٔ پیشین مبرا می‌خواند."},{"original":"همه تصور می‌کنند این مرد چهل‌ساله که بیست سال است در حاشیه مشق سلطنت کرده است، همینکه وارد شود و بر تخت بنشیند ایران را بهشت برین خواهد کرد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و مورخ دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۲","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۲، ص ۱۰","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"مستوفی امید مردم تهران را به پادشاه تازه وصف می‌کند."},{"original":"اعلیحضرت همایون شاهنشاهی به مناسبت نحوست عدد سیزده نمی‌خواهد در سال ۱۳۱۳ [۱۲۷۵ خورشیدی] که ۱۳ دوآتشه است، بر تخت سلطنت جلوس کرده باشد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و مورخ دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۲","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۲، ص ۱۰","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"مستوفی درنگ پادشاه را در تبریز به باور او به نحوست عدد سیزده نسبت می‌دهد."},{"original":"اول کاری که ترک‌ها کردند هجوم به خزانهٔ اندرون بود، ولی برخلاف انتظار در آنجا جز دویست هزار سکهٔ دو اشرفی و مقداری صندلی شکسته که روکش طلا داشت و چند قاب و قدح طلا چیزی گیر نیاوردند.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و مورخ دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۲","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۲، ص ۱۳","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"همراهان تبریزی پادشاه پس از برکناری امین‌السلطان به خزانهٔ اندرون می‌روند."},{"original":"این پادشاه ضعیف‌النفس‌تر از آن بود که اهل حل و عقدی باشد یا به کسی تعدی کند یا سطوتی نشان بدهد. آدم بسیار خوب و پادشاه بسیار بدی بود.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و مورخ دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۲","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۲، ص ۱۴","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"مستوفی منش مظفرالدین‌شاه قاجار را در یک جمله داوری می‌کند."},{"original":"اما تصرفی و تدبیری در وضع نظامات و ادخال اصلاحات و اجرای تحسینات دیده نمی‌شد. امین‌السلطان در مقام صدارت عظمی برقرار و بر دست دستوری مملکت استوار گردید.","speaker":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله","speakerTitle":"رئیس چاپارخانه و سپس پیشکار آذربایجان","work":"خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۲۱۳ (چاپ سوم، ۱۳۷۰)","date":"خرداد ۱۲۷۵ (۲۴۵۵)","context":"امین‌الدوله نخستین هفته‌های پادشاهی تازه را می‌سنجد."}]},{"title":"درنگ در تبریز","body":"مستوفی می‌نویسد که پادشاه تازه در آمدن به پایتخت امروز و فردا می‌کرد و امین‌السلطان در این مدت کارها را می‌گرداند و گزارش آن‌ها را به تبریز می‌فرستاد. به داوری مستوفی، مردم تهران پادشاه تازه را از ولخرجی‌های پدرش مبرا می‌دانستند و امید داشتند که او ایران را آباد کند، اما آشنایان با اخلاق او به این سخنان پوزخند می‌زدند. مستوفی دلیل درنگ را بعدها دریافت: پادشاه نمی‌خواست در سالی با دو عدد سیزده بر تخت بنشیند و منتظر ماند تا سال قمری تازه نزدیک شود.\n\nامین‌الدوله می‌افزاید که امین‌السلطان در این هفته‌ها به چند تن از رجال پیشنهاد کرد برای اصلاحات همداستان شوند و گناه ناکامی‌های دورهٔ پیشین را از دوش خود برداشت. به روایت امین‌الدوله، این اندیشه یک شبانه‌روز بیشتر نپایید، زیرا پاسخ پادشاه صدارت امین‌السلطان را استوار کرد."},{"title":"ورود به تهران و تاج‌گذاری","body":"تهران با بدگمانی در انتظار پادشاه ماند. امین‌الدوله می‌نویسد که کسی نمی‌خواست به پیشواز برود و دربار تنها اسب، زین، کالسکهٔ ویژه، قبا و شمشیر جواهرنشان را با میرزا جهانسوز امیرتومان به قزوین فرستاد. برنامهٔ دربار آن بود که پادشاه دو شب در یافت‌آباد بماند تا علما، وزیران و سفیران به دیدارش بروند. پادشاه برنامه را پذیرفت، اما به روایت امین‌الدوله در ۱۸ خرداد ۱۲۷۵ (۲۴۵۵) ناگهان و بی‌تشریفات وارد تهران شد. مستوفی تاج‌گذاری رسمی را در مرداد ۱۲۷۵ می‌گذارد و می‌افزاید که میرزا رضا کرمانی را پس از تاج‌گذاری اعدام کردند."},{"title":"نخستین ماه‌ها","body":"امین‌الدوله می‌نویسد که پادشاه در آغاز از تقلب دیوانیان و خیانت لشکریان سخن می‌گفت، اما تدبیری برای اصلاح دیده نمی‌شد و امین‌السلطان بر صدارت ماند. پادشاه لقب اتابک اعظم را نیز به او داد. مستوفی گزارش می‌دهد که همراهان تبریزی ریاست آبدارخانه، قهوه‌خانه، آشپزخانه، صندوقخانه و فراشخانه را از کارگزاران پیشین گرفتند. امین‌السلطان برای دلجویی از آنان از دادن کار به نزدیکان پادشاه دریغ نکرد. با این همه، مستوفی می‌نویسد که تبریزیان با بی‌حوصلگی روز می‌شمردند.\n\nپادشاه به پیشنهاد امین‌السلطان، امین‌الدوله را با فرمان و شمشیر ولیعهدی برای محمدعلی‌میرزا، پسر بزرگ پادشاه، به پیشکاری آذربایجان فرستاد. مستوفی این انتصاب را کوششی از سوی امین‌السلطان برای دور کردن رقیبی می‌داند که نامزد صدارت بود. امین‌الدوله در خاطرات خود گزارش می‌دهد که نخستین فرمان دولت تازه، کشتن سه زندانی بود که دولت عثمانی از استانبول به تبریز فرستاده بود: شیخ احمد روحی، میرزا آقاخان کرمانی و میرزا حسن‌خان خبیرالملک. امین‌الدوله آنان را بی‌گناه می‌خواند."},{"title":"برکناری امین‌السلطان","body":"مردم چشم به راه اصلاحات بودند و چون ماه‌ها گذشت و خبری نشد، به گفتهٔ مستوفی «بنای غرغر گذاشتند» و کودکان در کوچه‌ها شعرهای عامیانه دربارهٔ پادشاه و همراهان تبریزی‌اش می‌خواندند. در آذر ۱۲۷۵ (۲۴۵۵) پادشاه با دستخطی امین‌السلطان را برکنار کرد. مستوفی پایه‌گذار کابینهٔ تازه را شاهزاده عبدالحسین‌میرزا فرمانفرما، داماد پادشاه و برادر همسر او، می‌داند. در این کابینه فرمانفرما وزیر جنگ شد، علی‌قلی‌خان مخبرالدوله وزیر داخله، میرزا عبدالوهاب‌خان نظام‌الملک وزیر مالیه و میرزا نصرالله‌خان نائینی مشیرالملک در وزارت امور خارجه کار را به دست گرفت. میرزا محمودخان حکیم‌الملک لقب وزیر ابنیه یافت. امین‌السلطان به خواست خود به قم رفت.\n\nتبریزیان نخست به خزانهٔ اندرون رفتند. به روایت مستوفی، جز دویست هزار سکهٔ طلا، چند صندلی شکسته با روکش زر و چند قاب و قدح طلا چیزی نیافتند، و وزیر جنگ همین را به نام مواجب عقب‌افتادهٔ سپاه برداشت. آنگاه کارگزاران تازه امین‌الملک، برادر امین‌السلطان، را برای پس دادن حساب خزانه زیر فشار گذاشتند. حاجی محمدحسن امین‌الضرب و پسرش را به سبب زیان سکهٔ مسین به زندان انداختند و چهارصد هزار تومان جریمه گرفتند. سپس، به گفتهٔ مستوفی، فرمان مالکیت املاک خالصهٔ پردرآمد را به نام فرمانفرما و حکیم‌الملک و دیگر نزدیکان صادر کردند."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"دربارهٔ قتل پادشاه\n\nمستوفی می‌نویسد که ناصرالدین‌شاه قاجار اگر در بستر بیماری می‌مرد، مردم چندان افسوس نمی‌خوردند، اما کشته شدن او در حال زیارت و در آستانهٔ جشن پنجاه‌سالگی پادشاهی‌اش برای او «وجاهت زیادی» پدید آورد. روز سوم، افواجی که برای جشن به تهران آمده بودند، با موسیقی عزا از جلوی جنازه گذشتند و همهٔ طبقات در تکیهٔ دولت برای او مجلس ترحیم گرفتند. شاعران لقب «شاه شهید» را به او دادند. مستوفی بازجویی میرزا رضا کرمانی را، که سیزده سال بعد در روزنامهٔ «صور اسرافیل» منتشر شد، به یاد می‌آورد و استدلال میرزا رضا را برای کشتن پادشاه به جای پسرش، توجیهی پس از رویداد می‌داند. او پاسخ حاجی محمدکاظم ملک‌التجار را به میرزا رضا نقل می‌کند که پرسید آیا انوشیروان عادلی را پشت دروازهٔ شهر سراغ داشت تا جانشین پادشاه شود.\n\nدربارهٔ پادشاه تازه\n\nمستوفی، که در این سال‌ها جوانی از خاندانی دیوانی در تهران بود، مظفرالدین‌شاه قاجار را «آدم بسیار خوب و پادشاه بسیار بدی» می‌خواند. او پادشاه را مردی ساده‌دل و خرافه‌باور توصیف می‌کند که همراهانش با سرگرمی‌های سبک او را مشغول می‌داشتند و از بخشش‌هایش بهره می‌بردند. مستوفی همچنین می‌نویسد که پادشاه به آسانی پذیرفت ظرف‌های زرین ارزشمند خزانه را بشکنند، چون به او گفته بودند ساختن ظرف زرین حرام است.\n\nامین‌الدوله، که خود از دولتمردان این دوره بود، امین‌السلطان را مسئول ادامهٔ نابسامانی‌ها می‌داند و از بی‌تدبیری دستگاه تازه سخن می‌گوید. ویراستار خاطرات، حافظ فرمانفرماییان، یادآوری می‌کند که این اثر گاه آلوده به غرض است، و این هشدار به‌ویژه دربارهٔ داوری‌های امین‌الدوله دربارهٔ امین‌السلطان صدق می‌کند. از سوی دیگر، هر دو منبع سرعت و آرامش انتقال قدرت را تأیید می‌کنند. با وجود قتل پادشاه، نه شورشی برخاست و نه مدعی دیگری برای تاج و تخت پیدا شد."}],"aftermath":"نخستین سال پادشاهی مظفرالدین‌شاه قاجار الگوی دوران او را آشکار کرد: پادشاهی خوش‌نیت اما کم‌اراده، خزانه‌ای تهی، و رقابتی پیوسته میان درباریان تبریزی و دیوانیان تهران. پس از کابینهٔ فرمانفرما، پادشاه در بهار ۱۲۷۶ (۲۴۵۶) امین‌الدوله را به صدارت فراخواند و پس از برکناری او، امین‌السلطان را به صدارت بازگرداند. نیاز پادشاه به پول برای سفرهای درمانی به اروپا به وام‌های بزرگ روسی انجامید. همین نابسامانی‌ها و امیدهای برآورده‌نشده زمینهٔ جنبشی را فراهم کرد که ده سال بعد به فرمان مشروطیت انجامید، فرمانی که خود مظفرالدین‌شاه قاجار در مرداد ۱۲۸۵ (۲۴۶۵) امضا کرد."},{"id":"amin-al-dowleh-premiership","title":"صدارت میرزا علی‌خان امین‌الدوله","date":{"solarYear":1276,"solarMonth":1,"gregorianYear":1897,"gregorianMonth":3,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1277,"solarMonth":3,"solarDay":15,"gregorianYear":1898,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":5},"tier":"secondary","category":"court","summary":"مظفرالدین‌شاه قاجار در فروردین ۱۲۷۶ (۲۴۵۶ شاهنشاهی) میرزا علی‌خان امین‌الدوله را از تبریز به تهران فراخواند و او را وزیر اعظم کرد و چند ماه بعد لقب صدراعظم را نیز به او داد. امین‌الدوله در این صدارت کوتاه کوشید مالیه را متمرکز کند، مدارس نوین را گسترش دهد و از وام‌گیری از روسیه بپرهیزد. پادشاه بیمار در ۱۵ خرداد ۱۲۷۷ (۲۴۵۷) او را کنار گذاشت و میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان را دوباره به صدارت بازگرداند.","citations":[{"sourceId":"amin-al-dowleh","locus":"ص ۲۱۳–۲۶۵","text":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله در خاطرات سیاسی خود صدارت و استعفایش را نوشته است."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۲، ص ۲۴–۳۱","text":"عبدالله مستوفی در شرح زندگانی من صدارت امین‌الدوله و مدرسه‌های نوین را می‌سنجد."},{"sourceId":"iranica-amin-al-dowleh","locus":"مدخل","text":"حافظ فرمانفرماییان در دانشنامهٔ ایرانیکا زندگی و صدارت میرزا علی‌خان امین‌الدوله را نوشته است."},{"sourceId":"khadem","locus":"مدخل","text":"قسمت ۱۱، بخش افتتاح نخستین مدارس نوین."}],"personIds":["amin-al-dowleh"],"personDeeds":{"amin-al-dowleh":"مظفرالدین شاه قاجار در فروردین ۱۲۷۶ او را وزیر اعظم کرد و در ۱۵ خرداد ۱۲۷۷ کنارش گذاشت."},"periodId":"mozaffari","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["صدارت امین‌الدوله"],"context":"پیشینهٔ امین‌الدوله\n\nمیرزا علی‌خان، فرزند میرزا محمدخان مجدالملک سینکی، در ۱۲۲۲ (۲۴۰۲) در تهران به دنیا آمد. پدرش، خواهرزادهٔ میرزا آقاخان نوری صدراعظم، از دیوانیان روشن‌اندیش دورهٔ ناصری بود و رسالهٔ انتقادی «مجدیه» را نوشت. حافظ فرمانفرماییان، تاریخ‌نگار و ویراستار خاطرات امین‌الدوله، در مدخل ایرانیکا می‌نویسد که میرزا علی‌خان در چهارده‌سالگی منشی وزارت امور خارجه شد و دوازده سال بعد منشی حضور ناصرالدین‌شاه قاجار. ناصرالدین‌شاه قاجار در ۱۲۵۳ (۲۴۳۳) او را وزیر رسائل خاصه کرد و لقب امین‌الملک داد و ادارهٔ ضرابخانه و چاپارخانه را به او سپرد. امین‌الملک سفر دوم پادشاه به اروپا را سامان داد و پس از آن با طرح کاستن عیار سکه مخالفت کرد. پادشاه ضرابخانه را به آقا ابراهیم امین‌السلطان سپرد، اما اعتماد خود را به امین‌الملک نگه داشت و در ۱۲۵۹ (۲۴۳۹) لقب امین‌الدوله را به او بخشید.\n\nامین‌الدوله فرانسه می‌دانست و خانه‌اش را به شیوهٔ اروپایی ساخته بود. فرمانفرماییان یادآوری می‌کند که آوازهٔ اروپایی‌مآبی او بیشتر بر شیوهٔ زندگی‌اش تکیه داشت تا بر نوشته‌ها و اندیشهٔ سیاسی‌اش، و نسل جوان دورهٔ مشروطه او را همچون رهبری آزادی‌خواه گرامی داشت.\n\nرقابت با امین‌السلطان\n\nدر ۱۲۶۲ (۲۴۴۲) میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان در بیست‌وپنج‌سالگی وزیر اعظم شد. امین‌الدوله، به روایت فرمانفرماییان، از ۱۲۶۴ تا ۱۲۷۴ (۲۴۴۴ تا ۲۴۵۴) با او درنیفتاد، اما او را خوار می‌شمرد. حسن خادم، پژوهشگر تاریخ مشروطه، در «ماجرای مشروطه» می‌گوید که امین‌السلطان چند بار کوشید امین‌الدوله را از تهران دور کند و یک بار حکومت خراسان را برای او پیشنهاد کرد. در ماجرای امتیاز تنباکو، امین‌الدوله عریضهٔ بازرگانان معترض را به پادشاه رساند و در پایان دورهٔ ناصری ادارهٔ چاپارخانهٔ دولتی را در دست داشت.\n\nآغاز سلطنت مظفرالدین‌شاه قاجار\n\nپس از قتل ناصرالدین‌شاه قاجار در ۱۱ اردیبهشت ۱۲۷۵ (۲۴۵۵)، مظفرالدین‌شاه قاجار امین‌السلطان را بر صدارت نگه داشت. اما شاهزاده عبدالحسین‌میرزا فرمانفرما، وزیر جنگ و داماد پادشاه، به یاری درباریان در آذر ۱۲۷۵ (۲۴۵۵) امین‌السلطان را برانداخت و او را به قم فرستاد. امین‌الدوله در خاطراتش ترکیب کابینهٔ تازه را برمی‌شمارد: فرمانفرما در وزارت جنگ، علی‌قلی‌خان مخبرالدوله در وزارت داخله و میرزا عبدالوهاب‌خان نظام‌الملک در وزارت مالیه. این کابینه نخست‌وزیر نداشت و فرمانفرما عملاً بر آن فرمان می‌راند.\n\nمظفرالدین‌شاه قاجار پیش از آن امین‌الدوله را با فرمان و شمشیر ولیعهدی برای محمدعلی‌میرزا به پیشکاری آذربایجان فرستاده بود. امین‌الدوله در خاطرات خود می‌نویسد که از پذیرفتن این مأموریت سر باز زد و با تمثیلی از بیل و باغبان به پادشاه گفت که نوکر تنها با پشتیبانی پادشاه کاری از پیش می‌برد. پادشاه پاسخ داد که آذربایجان را «به بدترین احوال» رها کرده و کسی جز او را برای آن خدمت نمی‌بیند. امین‌الدوله در تبریز از مدرسهٔ میرزا حسن رشدیه پشتیبانی کرد. خادم او را «بزرگ‌ترین مدافع رشدیه در آن زمان» می‌خواند.","whatHappened":[{"title":"فراخوانی به تهران","body":"علی‌قلی‌خان مخبرالدوله، که با کهن‌سالی خود نفوذ معنوی کابینه را نگه می‌داشت، در زمستان ۱۲۷۵ (۲۴۵۵) درگذشت. عبدالله مستوفی، دیوانی و مورخ، در «شرح زندگانی من» می‌نویسد که پس از آن، رجال به پادشاه گفتند کشور بی‌صدراعظم نمی‌گذرد و امین‌الدوله را برای این کار شایسته دانستند. پادشاه پس از نوروز ۱۲۷۶ (۲۴۵۶) او را از تبریز احضار کرد و چون به تهران رسید، دستخط وزارت اعظم او را صادر کرد. فرمانفرماییان در ایرانیکا این انتصاب را در ماه‌های پایانی ۱۲۷۵ و آغاز ۱۲۷۶ می‌گذارد. مستوفی می‌افزاید که این انتخاب «موجب امیدواری اصلاح‌طلب‌ها» شد و امین‌الدوله وزیران پیشین را بر سر کار نگه داشت تا هر یک را پس از سنجش تغییر دهد.","quotes":[{"original":"بیل تا وقتی که در زمین افتاده است آلت معطله است. آنگاه هنر می‌نماید که در دست کارگر باشد و با زور پا و بازوی توانا خاک را زیر و زبر کند.","speaker":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله","speakerTitle":"پیشکار آذربایجان و سپس وزیر اعظم و صدراعظم مظفرالدین‌شاه قاجار","work":"خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرماییان","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۲۱۳ (چاپ سوم، ۱۳۷۰)","date":"تابستان ۱۲۷۵ (۲۴۵۵)","context":"امین‌الدوله در برابر فرمان پیشکاری آذربایجان، کارایی خود را به پشتیبانی پادشاه وابسته می‌داند."},{"original":"آذربایجان را به بدترین احوال گذاشته آمده‌ام و هر چه ملاحظه می‌کنم جز تو برای این خدمت نمی‌بینم. باید بی‌عذر و زود بروی.","speaker":"مظفرالدین‌شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله (به روایت امین‌الدوله)","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۲۱۴ (چاپ سوم، ۱۳۷۰)","date":"تابستان ۱۲۷۵ (۲۴۵۵)","context":"پادشاه عذر امین‌الدوله را نمی‌پذیرد و او را به تبریز می‌فرستد."},{"original":"خود امین‌الدوله گویا عدم لیاقت و تناسب خود را به این دستگاه ملتفت بود. با سستی و سیری پی کار می‌رفت.","speaker":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله","speakerTitle":"وزیر اعظم مظفرالدین‌شاه قاجار","work":"خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله","workType":"خاطرات سیاسی (روایت سوم‌شخص نویسنده دربارهٔ خود)","page":"ص ۲۲۸ (چاپ سوم، ۱۳۷۰)","date":"بهار ۱۲۷۶ (۲۴۵۶)","context":"نویسنده ناکارآمدی خود را در دستگاه دیوانی کهنه اعتراف می‌کند."},{"original":"بعد از امیرنظام، علی امین‌الدوله را باید باب معلومات جدیده در ایران دانست.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و مورخ دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۲","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۲، ص ۲۵","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"مستوفی جایگاه امین‌الدوله را در گسترش مدارس نوین می‌سنجد."},{"original":"نمی‌توانم مثل سابقین منافع شخصی را بر نفع وطن خودم ترجیح دهم ... می‌خواهم طوری بشود که نام نیکی از دورهٔ سلطنت شما بماند.","speaker":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله","speakerTitle":"وزیر اعظم مظفرالدین‌شاه قاجار","work":"خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله (بخش نوشتهٔ فرزندش)","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۲۴۲ (چاپ سوم، ۱۳۷۰)","date":"تابستان ۱۲۷۶ (۲۴۵۶)","context":"امین‌الدوله در گفت‌وگو با پادشاه از اصرار خود بر اصلاحات دفاع می‌کند."},{"original":"پدر تاجدار شما در سن ۱۸ سالگی به سلطنت رسید و مرحوم میرزا تقی‌خان امیرکبیر اول اقدامی که کرد اخراج چند نفر از خلوتی‌های ناصرالدین‌شاه بود.","speaker":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله","speakerTitle":"صدراعظم مظفرالدین‌شاه قاجار","work":"خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله (بخش نوشتهٔ فرزندش)","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۲۴۴ تا ۲۴۵ (چاپ سوم، ۱۳۷۰)","date":"۱۲۷۶ (۲۴۵۶)","context":"امین‌الدوله برای مهار نفوذ درباریان تبریزی، کار میرزا تقی‌خان امیرکبیر را سرمشق پادشاه قرار می‌دهد."},{"original":"مطمئن باشید هیچ دیوار آهنین و هیچ سدی از سیل تربیت امروزی دنیا نمی‌تواند جلوگیری کند. همچنین از بیداری یک ملت.","speaker":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله","speakerTitle":"صدراعظم مظفرالدین‌شاه قاجار","work":"خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله (بخش نوشتهٔ فرزندش)","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۲۶۳ (چاپ سوم، ۱۳۷۰)","date":"خرداد ۱۲۷۷ (۲۴۵۷)","context":"در آخرین دیدار پیش از استعفا، امین‌الدوله به پادشاه دربارهٔ آیندهٔ قانون‌خواهی هشدار می‌دهد."},{"original":"روز عزل او با اینکه در نیمهٔ محرم و ماه عزاداری بود، برای مردم منفعت‌پرست عید واقعی شد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و مورخ دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۲","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۲، ص ۲۹","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی","context":"مستوفی واکنش مواجب‌بگیران را به برکناری امین‌الدوله وصف می‌کند."}]},{"title":"نخستین گام‌ها","body":"امین‌الدوله ترتیب دفن ناصرالدین‌شاه قاجار را در جوار حرم حضرت عبدالعظیم سامان داد. در تهران شایع بود که سپاهیان و مواجب‌بگیرانی که برات‌های چندساله‌شان پرداخت نشده بود، می‌خواهند جنازه را در راه نگه دارند تا وارث تاج و تخت بدهی پدر را بپردازد. فرمانفرما کار را به تأخیر می‌انداخت و سفارت روس نیز نگرانی خود را به وزیر امور خارجه رساند. امین‌الدوله شایعه را نزد سفیران تکذیب کرد و جنازه را با شکوه به آرامگاه برد. خاطرات او از گذر آرام آیین سوگواری خبر می‌دهد.\n\nامین‌الدوله در برابر فشار درباریان برای مصادرهٔ دارایی خاندان امین‌السلطان نیز ایستاد. او از متهم ساختن یاران امین‌السلطان بی‌رسیدگی سر باز زد. به پادشاه گفت که «دامن دولت نباید به تهمت ناحسابی آلوده شود» و رسیدگی به حساب‌ها را به حضور امنای دولت و خود متهمان مشروط کرد."},{"title":"برکناری فرمانفرما","body":"فرمانفرما از وزارت جنگ در عزل و نصب حکام، امور مالی، امور خارجه و دعاوی عدلیه دخالت می‌کرد و همین شیوه مخبرالدوله را به استعفا واداشته بود. فرمانفرماییان می‌نویسد که همه انتظار داشتند امین‌الدوله بی‌درنگ برکناری او را بخواهد، اما وزیر اعظم تا تابستان ۱۲۷۶ (۲۴۵۶) صبر کرد و آنگاه پادشاه را به عزل او و فرستادنش به حکومت فارس قانع کرد. با این گام، امین‌الدوله رقیبی در دولت نداشت و پادشاه او را صدراعظم خواند."},{"title":"مالیه و گمرک","body":"امین‌الدوله خزانه‌ای تهی به ارث برد. سپاهیان و دیوانیان ماه‌ها مواجب نگرفته بودند و بیم شورش می‌رفت. او از روزگار امین‌السلطان، که پرداخت حقوق را با برات بر حکام ولایات انجام می‌داد، روی گرداند و پرداخت از خزانهٔ مرکزی را آغاز کرد. به پیشنهاد او، بانک شاهنشاهی پذیرفت حساب جاری رایگانی برای دولت بگشاید تا درآمدها در یک جا گرد آید و هزینه‌ها با سند پرداخت شود. مستوفی این کار را، با آنکه پس از امین‌الدوله به شیوهٔ پیشین برگشت، «قدم بزرگی به سمت اصلاح مالی کشور» می‌شمارد.\n\nامین‌الدوله محمدولی‌خان نصرالسلطنه را از ریاست گمرک کنار گذاشت. او گمرکات را دو بخش کرد و گمرک شمال را به فتح‌الله‌خان بیگلربیگی رشتی و گمرک جنوب و بنادر را به سعدالملک سپرد. فرمانفرماییان یادآوری می‌کند که امین‌الدوله سه کارشناس بلژیکی را برای نوسازی گمرک ایران استخدام کرد. خادم می‌افزاید که این گروه زمانی کار را آغاز کردند که امین‌الدوله دیگر بر سر کار نبود."},{"title":"وام از کشوری بی‌طرف","body":"مظفرالدین‌شاه قاجار برای سفر درمانی به اروپا پول می‌خواست. امین‌الدوله به روایت خاطراتش به پادشاه یادآوری کرد که ناصرالدین‌شاه قاجار پیشنهاد وام روسی را با درنگ و تأخیر بی‌پاسخ گذاشته بود و از او خواست همان سیاست را دنبال کند. چون پادشاه پافشاری کرد، امین‌الدوله پیشنهاد کرد که مبلغی محدود، چهار تا پنج میلیون فرانک، را از سرمایه‌داران کشوری بی‌طرف مانند بلژیک وام بگیرند. فیروز کاظم‌زاده، تاریخ‌نگار روابط ایران و قدرت‌های بزرگ، به روایت فرمانفرماییان نشان می‌دهد که انگلستان و روسیه هر دو این مذاکرات را ناکام گذاشتند. امین‌الدوله سرانجام به بانک شاهنشاهی رو آورد و وامی چهارصدهزار و سپس دویست‌وپنجاه‌هزار لیره خواست. بانک گمرکات بوشهر و کرمانشاه را وثیقه خواست و تنها پنجاه هزار لیره پیش‌پرداخت داد."},{"title":"مدارس نوین","body":"ماندگارترین کار امین‌الدوله پشتیبانی از آموزش نوین بود. مستوفی می‌نویسد که صدراعظم مدرسه‌ای به نام رشدیه در کنار پارک خود و به مدیریت میرزا حسن رشدیه برپا کرد و بر سردر آن حدیث «انا مدینة العلم و علی بابها» را به مناسبت نام صدراعظم نوشتند. به داوری مستوفی، گشایش همین مدرسه و تشویق صدراعظم، دانش‌دوستان و دانش‌آموختگان دارالفنون را به تأسیس مدارس ملی برانگیخت. مستوفی کاستی‌های این مدارس را نیز پنهان نمی‌کند: ساختمان‌ها خانه‌های اجاره‌ای بودند و بسیاری از آموزگاران مکتب‌داران پیشین.\n\nامین‌الدوله پیش از صدارت نیز کارخانهٔ کبریت‌سازی الهیه و کارخانهٔ قند کهریزک را پایه گذاشته بود و بر خودبسندگی کشور باور داشت."},{"title":"مخالفت‌ها","body":"اصلاحات مالی امین‌الدوله دست مستوفیان، لشکرنویسان و درباریان را از درآمدهای کهنه کوتاه می‌کرد. خاطرات او می‌گوید که بیشتر درباریان تبریزی مظفرالدین‌شاه قاجار، که سی سال به انتظار آن روز نشسته بودند، با او دشمنی می‌کردند. میرزا محمودخان حکیم‌الملک، پزشک ویژهٔ پادشاه، و حسین‌قلی‌خان نظام‌السلطنهٔ مافی و میرزا محسن‌خان مشیرالدوله در صف مخالفان بودند. فرمانفرماییان می‌افزاید که امین‌الدوله کوشید حتی هزینه‌های شخصی پادشاه را نیز محدود کند.\n\nبخشی از مخالفت از سوی گروهی از علمای تهران برخاست. نویسندهٔ خاطرات، که در این بخش فرزند امین‌الدوله است، میرزا حسن آشتیانی، مجتهد برجستهٔ تهران و از رهبران جنبش تنباکو، را به همراهی با سفارت روس و امین‌السلطان متهم می‌کند. این اتهام از آنِ نویسندهٔ خاطرات است و منابع دیگر آن را تأیید نمی‌کنند. به روایت همین خاطرات، مخالفان در گوش پادشاه خواندند که مدارس به شیوهٔ اروپایی مقدمهٔ سستی دین است و امین‌الدوله، به سبب آشنایی پیشین با سید جمال‌الدین اسدآبادی و میرزا ملکم‌خان، می‌خواهد سلطنت را به حکومت قانون بدل کند. هنگامی که میرزا حسن آشتیانی از قصد مهاجرت از تهران سخن گفت، امین‌الدوله به پادشاه اطمینان داد و پیغام داد که کسی مانع مهاجرت او نخواهد شد. خاطرات می‌گویند که این موضع اقتدار دولت را در تهران و ولایات افزود.\n\nخاطرات همچنین از رقابت روسیه و انگلستان سخن می‌گوید. به روایت آن، سفارت روس متمرکز شدن درآمدها در بانک شاهنشاهی را به زیان خود می‌دید و از راه درباریان به پادشاه هشدار داد که این شیوه اختیار پادشاه را در هزینه‌ها محدود می‌کند و روابط دیرینهٔ دو کشور را می‌گسلد."},{"title":"استعفا و تبعید","body":"به داوری مستوفی، پیوند خانوادگی تازه، ازدواج پسر امین‌الدوله با دختر پادشاه، نیز صدارت او را نگه نداشت. امین‌الدوله در آخرین دیدارهای خود به پادشاه گفت که ریشهٔ دشواری‌ها در خلوت و دربار و سیاست روسیه است و از او خواست درباریان را از دخالت در کار دولت باز دارد. خاطرات می‌گویند که پادشاه یک هفته پیش از آن به خانهٔ امین‌الدوله رفته و با سوگند به قرآن وعده داده بود که نگذارد او کناره بگیرد. با این همه، امین‌الدوله استعفانامه‌اش را فرستاد و پادشاه آن را پذیرفت. فرمانفرماییان برکناری او را در ۱۵ خرداد ۱۲۷۷ (۲۴۵۷) ثبت می‌کند. خادم همین رویداد را در تیر ۱۲۷۷ می‌گذارد.\n\nحکیم‌الملک کابینه‌ای تشکیل داد و دو ماه بعد پادشاه امین‌السلطان را از قم به صدارت بازگرداند. فرمانفرما، که امین‌الدوله او را به فارس فرستاده بود، از بیم امین‌السلطان بی‌اجازه به عتبات رفت. چندی بعد، به روایت خاطرات، امین‌السلطان و حکیم‌الملک پادشاه را قانع کردند که ماندن امین‌الدوله در تهران مانع کار است. پادشاه به او پیغام داد که «اگر مسافرتی کنید بهتر است» و امین‌الدوله، با آنکه بیمار بود، یک هفته بعد به ملک خود در لشت‌نشای گیلان رفت. پس از نه ماه سفر حج، او در همان ملک ماند و در ۱۸ اردیبهشت ۱۲۸۳ (۲۴۶۳) بر اثر بیماری کلیه درگذشت."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"داوری‌ها دربارهٔ صدارت امین‌الدوله دو سو دارد. مستوفی او را پس از میرزا تقی‌خان امیرکبیر «باب معلومات جدیده در ایران» می‌داند و عزل او را شکست طرح مرکزیت مالی می‌شمارد. او همچنین گزارش می‌دهد که مواجب‌بگیران روز عزل امین‌الدوله را جشن گرفتند و شعری ریشخندآمیز در شهر دهان به دهان می‌گشت. به نوشتهٔ مستوفی، مخالفان کاربرد واژه‌های «طبیعی» و «بالطبیعه» را در سخن او دستاویز کردند تا او را بی‌دین جلوه دهند، و خود مستوفی این اتهام را نادرست می‌داند.\n\nفرمانفرماییان در ایرانیکا درستکاری و ادب امین‌الدوله را می‌ستاید، اما سستی، دودلی و ناکارآمدی او را در اجرای برنامه‌هایش نیز یادآوری می‌کند. خود امین‌الدوله در خاطراتش به این ضعف اعتراف می‌کند و می‌نویسد که «با سستی و سیری پی کار می‌رفت». رقیبان امین‌الدوله او را به وابستگی به سفارت انگلستان متهم می‌کردند. فرمانفرماییان می‌افزاید که نامهٔ امین‌الدوله به سر آرتور هاردینگ پس از عزل، به روایت کاظم‌زاده، این اتهام را رد می‌کند.\n\nویراستار خاطرات در مقدمهٔ چاپ فارسی هشدار می‌دهد که این خاطرات «آلوده به غرض‌ورزی‌ها» و گاه حاوی اتهام به رقیبان است، و یادآوری می‌کند که بخش پس از صفحهٔ ۲۳۶ را به احتمال فرزند امین‌الدوله، میرزا محسن‌خان معین‌الملک، نوشته است."}],"aftermath":"برکناری امین‌الدوله نشان داد که اصلاح مالی بدون پشتیبانی پایدار پادشاه پیش نمی‌رود. همان تمثیل بیل که او در آغاز کار برای مظفرالدین‌شاه قاجار آورده بود، در پایان نیز درست درآمد: صدراعظم تا زمانی کارآمد ماند که پادشاه از او پشتیبانی می‌کرد، و چون درباریان پادشاه را از او برگرداندند، دستگاه اصلاحات از کار افتاد. شیوهٔ پرداخت مواجب از خزانهٔ مرکزی به شیوهٔ پیشین برگشت و برات‌نویسی بر ولایات دوباره رواج یافت. با این همه، مستوفی یادآوری می‌کند که امین‌الدوله «نطفهٔ مرکزیت عایدات» را در همین دوره بست و راه آن را به دولتمردان بعدی نشان داد.\n\n\nبازگشت امین‌السلطان راه را برای دو وام بزرگ روسی گشود. خاطرات امین‌الدوله این وام‌ها را هفتاد کرور تومان برآورد می‌کند و می‌نویسد که پادشاه بخش بزرگ آن را در سفرهای اروپایی خود خرج کرد. به داوری نویسنده، نفوذ روسیه پس از آن به اوج رسید. کارشناسان بلژیکی که امین‌الدوله آورده بود، به رهبری ژوزف نوز، گمرک را سامان دادند و چند سال بعد در آغاز جنبش مشروطه نقشی بحث‌برانگیز یافتند.\n\nمدارس نوینی که امین‌الدوله پشتیبانی کرد، پس از او نیز ماندند و نسلی از دانش‌آموختگان را پروراندند که بعدها به جنبش مشروطه پیوستند. امین‌الدوله در آخرین گفت‌وگوی خود با پادشاه هشدار داده بود که «هیچ دیوار آهنین» نمی‌تواند جلوی «بیداری یک ملت» را بگیرد. هشت سال بعد، مظفرالدین‌شاه قاجار فرمان مشروطیت را امضا کرد."},{"id":"tudeh-military-network-1333","title":"کشف سازمان نظامی حزب توده","date":{"solarYear":1333,"solarMonth":5,"gregorianYear":1954,"gregorianMonth":8,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1333,"solarMonth":6,"gregorianYear":1954,"gregorianMonth":9,"circa":true},"tier":"secondary","category":"political","summary":"سازمان نظامی حزب توده شبکه‌ای پنهانی از افسران ارتش، شهربانی و ژاندارمری بود که حزب توده، حزب کمونیست ایران، در سال‌های پس از شهریور ۱۳۲۰ در نیروهای مسلح پدید آورد. رکن دوم ستاد ارتش و فرمانداری نظامی تهران در مرداد و شهریور ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی)، یک سال پس از قیام ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، این شبکه را کشف کردند. سرنخ اصلی از بازداشت تصادفی یک افسر به نام سروان عباسی به دست آمد که چمدانی پر از اسناد رمزی همراه داشت. پس از گشودن رمز این اسناد، مأموران بیش از ششصد افسر عضو را شناسایی و بازداشت کردند. دادگاه‌های نظامی گروهی از سران شبکه را به اعدام و بسیاری دیگر را به زندان‌های بلندمدت محکوم کردند، اما محمدرضا شاه پهلوی در سال‌های بعد بیشتر محکومان را بخشید یا از مجازاتشان کاست. سپهبد حسن ارفع، رئیس پیشین ستاد ارتش، تعداد بازداشت‌شدگان را حدود ششصد افسر می‌نویسد و عباس میلانی، تاریخ‌نگار، تعداد اعدام‌شدگان را سی و شش تن می‌داند. ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا در همان سال کشف این شبکه را ضربه‌ای سخت به حزب توده و نشانهٔ آسیب‌پذیری نیروهای مسلح ایران در برابر نفوذ کمونیستی شمردند.","citations":[{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۳۵۶ تا ۳۵۸ و ۴۲۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"ارفع کشف اسناد رمزی در لشکر کردستان، طرح قیام ۱۳۲۴، فرار افسران مشهد و کشف شبکهٔ ۱۳۳۳ و بخشش محکومان را روایت می‌کند."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۹۱","text":"محمدرضا شاه پهلوی رشد شمار افسران توده‌ای از ۱۱۰ به ۶۴۰، نقشهٔ حذف مصدق و تمبرهای «جمهوری خلق ایران» را می‌آورد."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"فصل نفوذ حزب توده در ارتش","text":"شاهنشاه نفوذ حزب توده در ارتش در دوران مصدق، اعتراف‌های افسران، کشف انبارهای جنگ‌افزار و بخشش پشیمانان را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۲۷، ۲۴۹ و ۲۶۷ تا ۲۶۹ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"میلانی نقش افسران شبکه در آگاه کردن مصدق، شمار افسران، شبکهٔ گروهبانان، ۴۱۲۱ بازداشت، سی و شش اعدام، روایت‌های گشودن رمز و گزارش‌های بدرفتاری را می‌آورد."},{"sourceId":"frus-1951-54-iran","locus":"سند ۳۷۵، بندهای ۱۵، ۳۵ تا ۳۷ و ۴۷","text":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا در ۷ دسامبر ۱۹۵۴ پیامدهای کشف شبکه را برای حزب توده و نیروهای مسلح می‌سنجد."},{"sourceId":"frus-1951-54-iran","locus":"سند ۳۳۳ و نامهٔ همراه آن (سند ۳۳۲)","text":"اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا در این اثر از برنامهٔ سفارت آمریکا برای مقابله با کمونیسم در ایران، مهر ۱۳۳۲، و تفکیک رهبران از هواداران سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-alavi-kia","locus":"نوار سوم، ص ۸۲ تا ۸۹؛ نوار چهارم، ص ۹۶ تا ۹۸؛ نوار اول، ص ۱۸","text":"سرتیپ حسن علوی‌کیا پیدایش شبکه، شورش خراسان، فرار سران حزب از زندان، انبار داوودیه، بازداشت عباسی، گشودن رمز، محاکمه‌ها و سیاست نرمش را بازگو می‌کند."}],"personIds":["mohammad-reza-person"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"دادگاه‌های نظامی سران شبکه را محکوم کردند و او در سال‌های بعد بیشتر آنان را عفو کرد."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["کشف سازمان نظامی توده"],"context":"سرتیپ حسن علوی‌کیا، معاون رکن دوم ستاد ارتش پس از ۲۸ مرداد و بعدها قائم‌مقام سازمان اطلاعات و امنیت کشور، در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران پایه‌گذاری ارتباط حزب با افسران را به سرهنگ آذر نسبت می‌دهد. به روایت علوی‌کیا، سرهنگ آذر در آن زمان ریاست ادارهٔ نقشه‌برداری دانشکدهٔ افسری را بر عهده داشت، پیش‌تر با کمونیسم آشنا شده بود و گروهی از افسران تحصیل‌کرده و روشنفکر دانشکدهٔ افسری را زیر نفوذ خود گرفت. علوی‌کیا از خسرو روزبه، رصدی، اسکندانی و شفاقی در شمار این افسران نام می‌برد و می‌افزاید که بیشتر آنان افسر توپخانه بودند و فرماندهی واحدهای توپخانهٔ دانشکدهٔ افسری را در دست داشتند.\n\nنخستین اقدام آشکار افسران هوادار حزب توده در مرداد ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی) رخ داد، هنگامی که نیروهای شوروی شمال ایران را در اشغال داشتند. سپهبد حسن ارفع، که در آن زمان ریاست ستاد ارتش را بر عهده داشت، در کتاب خاطراتش، «زیر فرمان پنج پادشاه»، می‌نویسد که فرماندهٔ لشکر کردستان گزارش داد افسری از آن لشکر را به جرم اختلاس بازداشت کرده‌اند و مأموران در خانهٔ او چمدانی پر از اسناد رمزی یافته‌اند. ارفع رئیس ادارهٔ اطلاعات ستاد را مأمور گشودن رمز کرد و پس از دو روز طرح کامل یک قیام نظامی را به دست آورد که قرار بود در تاریخ معینی در تهران و همزمان در پادگان‌های شهرستان‌ها رخ دهد. ارفع ماجرا را به عرض محمدرضا شاه پهلوی رساند و به فرمان او دستور بازداشت حدود چهل افسر را در تهران و شهرستان‌ها صادر کرد. به نوشتهٔ ارفع، بازجویی از افسران بازداشت‌شده نشان داد که آنان قرار گذاشته بودند در شبی از شهریور، که «مقام بالاتر» تعیین می‌کرد، نوبت نگهبانی خود را با افسران ناآگاه عوض کنند، نقاط حساس شهر را بگیرند، حکومتی توده‌ای اعلام کنند و وزیران و افسران و مقام‌های بلندپایه را بازداشت کنند.\n\nارفع روایت می‌کند که در شب ۲۵ مرداد ۱۳۲۴ تلگرامی از سرهنگ وثوق، فرماندهٔ لشکر خراسان، دریافت کرد که از فرار هجده افسر و چند سرباز از مشهد با دو جیپ و سه کامیون سبک پر از جنگ‌افزار خبر می‌داد. فراریان پیش از رفتن خودروهای لشکر را از کار انداخته بودند. نیروهای شوروی بیرون شهر جلوی گروه تعقیب‌کنندهٔ سرهنگ وثوق را گرفتند و افسران فراری را آزاد گذاشتند. به نوشتهٔ ارفع، افسر مسئول رمز در ستاد لشکر خود کمونیست بود و به جای رساندن دستور بازداشت به فرماندهٔ لشکر، دوستانش را خبر کرد و همراه آنان گریخت. فراریان با حکمی جعلی فرماندهٔ اسواری مراوه‌تپه را خلع سلاح کردند و به گنبد کاووس رفتند. ارفع اعلامیه‌ای چاپ کرد که برای دستگیری هر افسر فراری، زنده یا مرده، ده هزار ریال جایزه تعیین می‌کرد، و دو افسر را در جامهٔ بازرگان به میان ترکمن‌ها فرستاد تا اعلامیه‌ها را پخش کنند. به گفتهٔ ارفع، ترکمن‌ها پیشنهاد فراریان را برای قیام بر ضد دولت نپذیرفتند و مردم محلی در راه شاهرود بر افسران شورشی کمین زدند. علوی‌کیا نیز همین ماجرا را بازگو می‌کند و می‌گوید که رهبری گروه را اسکندانی، فرماندهٔ توپخانهٔ خراسان، بر عهده داشت که می‌خواست از راه گرگان خود را به آذربایجان برساند.\n\nعلوی‌کیا جزئیات پایان کار اسکندانی را اندکی متفاوت با ارفع روایت می‌کند. به گفتهٔ او، اسکندانی دورهٔ دبیرستان را در فرانسه گذرانده بود، در ۱۳۱۳ افسر توپخانه شده بود و از افسران بسیار خوب و تحصیل‌کردهٔ ارتش به شمار می‌رفت. به روایت علوی‌کیا، افسران فراری در پارک شهر گرگان استراحت می‌کردند که ژاندارم‌ها از بالای ساختمان‌های اطراف به سوی آنان آتش گشودند؛ اسکندانی در همین تیراندازی جان باخت، چند افسر زخمی شدند و دیگران به آذربایجان گریختند. علوی‌کیا می‌افزاید که این گروه خودبه‌خود از میان رفت، اما افسران هوادار حزب پایهٔ سازمان نظامی را از همان زمان گذاشته بودند، زیرا افسران دیگری با همین گرایش در ارتش ماندند.\n\nبه روایت علوی‌کیا، رکن دوم در دوران ریاست ارفع بر ستاد ارتش مدارکی دربارهٔ ارتباط شماری از افسران با گروه‌های چپ به دست آورد و ستاد ارتش آنان را به شهرستان‌هایی مانند کرمان و کردستان منتقل کرد. به گفتهٔ او، پس از پایان غائلهٔ آذربایجان در ۱۳۲۵، افسرانی که در ایران مانده بودند به‌کلی زیرزمینی شدند و هیچ نشانه‌ای از خود بروز ندادند. علوی‌کیا همچنین می‌گوید که خسرو روزبه در این سال‌ها در تهران پنهان بود و شایعه‌ای در ارتش می‌گفت که سپهبد حاجعلی رزم‌آرا، رئیس ستاد ارتش، چند بار با او تماس گرفته است.\n\nعلوی‌کیا چند اقدام مهم را به افسران سازمان نظامی نسبت می‌دهد. به گفتهٔ او، افسرانی از همین سازمان، از جمله افسری به نام قبادی، در دوران نخست‌وزیری رزم‌آرا با دستوری جعلی برای انتقال زندانیان به زندانی دیگر به زندان رفتند و گروهی از سران حزب توده را فراری دادند. علوی‌کیا با استناد به کتاب دکتر فریدون کشاورز، از رهبران پیشین حزب توده، قتل محمد مسعود، روزنامه‌نگار، را نیز طرح نورالدین کیانوری و عبدالصمد کامبخش، از رهبران حزب، و کار خسرو روزبه و حسام لنکرانی می‌داند و هدف آن را انداختن گناه قتل به گردن دربار می‌شمارد.","whatHappened":[{"title":"گسترش شبکه در دوران دکتر محمد مصدق","body":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که محاکمه‌های پس از سقوط دکتر محمد مصدق، نخست‌وزیر، پرده از کارهای دوران او برداشت. شاهنشاه می‌نویسد که هنگامی که دکتر مصدق وزارت جنگ را بر عهده گرفت، تنها حدود صد افسر وابسته به حزب توده در ارتش بودند، اما در یک سال پیش از سقوط او شمار این افسران به ششصد تن رسید. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» همین داوری را با رقم‌های دقیق‌تری تکرار می‌کند و می‌نویسد که در ۱۳۳۰ تنها ۱۱۰ افسر عضو حزب توده بودند و تا هنگام سقوط دکتر مصدق در ۱۳۳۲ این شمار به ۶۴۰ رسید. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» دکتر مصدق را سرزنش می‌کند که به گفتهٔ او به کمونیست‌های حزب توده اجازه داد و به عقیدهٔ بسیاری حتی تشویقشان کرد که در ارتش نفوذ کنند. او می‌افزاید که حتی فرماندهٔ گردان گارد شاهنشاهی، که مورد اعتماد او بود، از کمونیست‌ها به شمار می‌رفت.\n\nعلوی‌کیا از دشواری‌های رکن دوم در این دوران سخن می‌گوید. به گفتهٔ او، گروه‌های چپ، از جمله سازمان نظامی حزب توده، گزارش‌های تندی بر ضد او به ستاد ارتش می‌دادند و سرلشکر محمود بهارمست، رئیس ستاد ارتش در دوران دوم نخست‌وزیری دکتر مصدق، بودجهٔ بخش او را نپرداخت و او را از رکن دوم بیرون کرد. به روایت علوی‌کیا، در این دوران رئیس ستاد گزارش‌های رکن دوم را دیگر به عرض پادشاه نمی‌رساند و مستقیماً به دکتر مصدق می‌برد. او همچنین می‌گوید که رکن دوم پیش از کشف شبکه دربارهٔ برخی افسران پرونده‌های مشکوک داشت، اما هیچ مدرکی نداشت که نشان دهد چه کسانی عضو سازمان نظامی‌اند یا اصلاً چنین سازمانی وجود دارد. پس از کشف شبکه روشن شد که بخش بزرگی از همان پرونده‌ها درست بوده است.","quotes":[{"original":"In August 1954 the secret service discovered an important Tudeh organisation in the army among the younger officers, and during the next month some 600 officers whose affiliation to the Tudeh had been proved were arrested. They were tried, a few were condemned to death and executed, others being condemned to various terms of confinement, but in the following years all were amnestied by the Shah, or had their sentences reduced.","translation":"در اوت ۱۹۵۴ سازمان امنیت سازمان مهمی از حزب توده را در میان افسران جوان ارتش کشف کرد و در ماه بعد حدود ششصد افسر را که وابستگی‌شان به حزب توده ثابت شده بود بازداشت کردند. آنان را محاکمه کردند؛ چند تن به اعدام محکوم و اعدام شدند و دیگران به زندان‌هایی با مدت‌های گوناگون محکوم شدند، اما در سال‌های بعد پادشاه همه را بخشید یا از مجازاتشان کاست.","speaker":"سپهبد حسن ارفع","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۲۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی، سال نشر)","context":"ارفع، که پس از ۲۸ مرداد بازنشسته بود، در فصل رویدادهای سال‌های نخست دولت زاهدی کشف شبکه و سرنوشت محکومان را خلاصه می‌کند."},{"original":"For instance, it turned out that when Mossadegh took control of the War Ministry in 1951, only 110 officers were members of the Tudeh Party, whereas 640 officers were members by the time he fell in 1953.","translation":"برای نمونه روشن شد که هنگامی که مصدق در ۱۹۵۱ وزارت جنگ را در دست گرفت، تنها ۱۱۰ افسر عضو حزب توده بودند، در حالی که تا هنگام سقوط او در ۱۹۵۳ شمار افسران عضو به ۶۴۰ رسیده بود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۹۱","date":"۱۳۵۹ خورشیدی (۱۹۸۰ میلادی، سال نشر)","context":"شاهنشاه در تبعید از محاکمه‌های پس از سقوط دکتر مصدق سخن می‌گوید و آنچه را این محاکمه‌ها دربارهٔ نفوذ حزب توده در ارتش آشکار کرد برمی‌شمارد."},{"original":"زمانی که مصدق عهده‌دار وزارت جنگ گردید فقط تعداد یکصد افسر وابسته به حزب توده در ارتش وجود داشت ولی در طی یک سال پیش از سقوطش این نوع افراد به ششصد نفر بالغ شده بودند و حتی فرمانده گردان گارد شاهنشاهی که مورد اعتماد من بود یکی از کمونیست‌ها به شمار می‌رفت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۳۴","date":"۱۳۳۹ خورشیدی (۱۹۶۰ میلادی، سال نشر ترجمهٔ فارسی)","context":"شاهنشاه پس از شرح بازگشت خود به تهران در ۳۰ مرداد ۱۳۳۲، از آنچه محاکمهٔ دکتر مصدق و همکارانش دربارهٔ نفوذ حزب توده در ارتش آشکار کرد سخن می‌گوید."},{"original":"عده‌ای از افسران و افراد حزب توده که بعضی از آنها در شکنجه و قتل افراد مخالف دست داشتند اعدام و یا زندانی گردیدند و بسیاری از آنها نیز که از کرده خود نادم شده و صمیمانه آمادگی خود را برای وفاداری مجدد به وطن و سلطنت مشروطه اعلام کردند از طرف من مورد عفو قرار گرفتند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۳۵","date":"۱۳۳۹ خورشیدی (۱۹۶۰ میلادی، سال نشر ترجمهٔ فارسی)","context":"شاهنشاه سرنوشت اعضای حزب توده را پس از کشف انبارهای جنگ‌افزار و شبکهٔ نظامی حزب شرح می‌دهد."},{"original":"The Communist Tudeh Party's military network, discovered not long after the fall of Mossadeq in 1953, had been successful in recruiting more than 600 officers, many of them in key command posts. The party's other covert military network, this time consisting of sergeants, was never uncovered.","translation":"سازمان نظامی حزب کمونیست توده، که اندکی پس از سقوط مصدق در ۱۹۵۳ کشف شد، توانسته بود بیش از ششصد افسر را جذب کند که بسیاری از آنان در مقام‌های کلیدی فرماندهی بودند. شبکهٔ نظامی پنهان دیگر حزب، که این بار از گروهبانان تشکیل می‌شد، هرگز کشف نشد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامهٔ پژوهشی","page":"ص ۲۴۹ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی، سال نشر)","context":"میلانی نگرانی محمدرضا شاه پهلوی از نارضایتی افسران جوان را در سال‌های پس از کودتای ۱۳۳۷ عراق بررسی می‌کند و کشف سازمان نظامی را گواه آن می‌آورد."},{"original":"The uncovering in August 1954 of a Tudeh network in the armed forces and the subsequent arrest of hundreds of persons who were implicated has been a severe blow.","translation":"کشف شبکهٔ حزب توده در نیروهای مسلح در اوت ۱۹۵۴ و بازداشت صدها تن از کسانی که در آن دست داشتند ضربه‌ای سخت بوده است.","speaker":"جامعهٔ اطلاعاتی ایالات متحده (سازمان سیا و سازمان‌های اطلاعاتی وزارت خارجه، ارتش، نیروی دریایی، نیروی هوایی و ستاد مشترک)","speakerTitle":"تهیه‌کنندگان برآورد اطلاعات ملی شمارهٔ ۳۴-۵۴","work":"برآورد اطلاعات ملی «تحولات احتمالی ایران تا پایان ۱۹۵۵»، در مجموعهٔ اسناد روابط خارجی آمریکا، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران","workType":"سند اطلاعاتی محرمانه","page":"سند ۳۷۵، بند ۳۵","date":"۱۶ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۷ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا سه ماه پس از بازداشت‌ها چشم‌انداز حزب توده را پس از قرارداد نفت می‌سنجند."},{"original":"Of all the Tudeh Party military network members arrested, thirty-six were sent to the firing squad, including its mastermind, Khosrow Roozbeh.","translation":"از همهٔ اعضای بازداشت‌شدهٔ شبکهٔ نظامی حزب توده، سی و شش تن، از جمله طراح اصلی آن، خسرو روزبه، تیرباران شدند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامهٔ پژوهشی","page":"ص ۲۶۸ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی، سال نشر)","context":"میلانی در بحث از گزارش‌های بدرفتاری فرمانداری نظامی با زندانیان، سرنوشت اعضای شبکه و روایت‌های گوناگون دربارهٔ گشودن رمز را بازگو می‌کند."}]},{"title":"سازمان نظامی و رویدادهای مرداد ۱۳۳۲","body":"عباس میلانی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ «شاه»، می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ در بغداد به سفیر آمریکا فرمود که دکتر مصدق «به نحوی» از فرمان‌های عزل او آگاهی یافته است. میلانی می‌افزاید که امروز می‌دانیم یکی از این راه‌ها گزارش افسران عضو سازمان نظامی حزب توده بوده است. علوی‌کیا نیز می‌گوید که افسران شبکه در روزهای پایانی مرداد ۱۳۳۲ همه آماده بودند، در خانه‌هایشان چشم به راه دستور ماندند تا وارد عمل شوند، و حتی انبار بزرگی از جنگ‌افزار در داوودیه برای همان روزها آماده داشتند. به روایت علوی‌کیا، مأموران رکن دوم این انبار را تنها بر اثر تصادف و از راه پیگیری یک تماس کشف کردند. خانه و انبارهای داوودیه پر از نارنجک بود و افسری مهندس آن‌ها را می‌ساخت که خود در انفجار یکی از نارنجک‌ها زخمی شد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که افسران بازداشت‌شده در دادگاه اعتراف کردند که قصد داشته‌اند پس از آنکه دکتر مصدق دودمان پهلوی را برانداخت، با یک کودتای نظامی او را بکشند و رژیمی کمونیستی مانند رژیم‌های دیگر کشورها در ایران برپا کنند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» نیز می‌نویسد که اسناد کشف‌شدهٔ حزب توده نشان می‌داد که دکتر مصدق قرار بود دو هفته پس از خروج پادشاه از میان برداشته شود، و خود او تمبرهایی را دیده بود که به نام «جمهوری خلق ایران» چاپ کرده بودند. به نوشتهٔ شاهنشاه، قیام مردم به سود پادشاه توطئه‌گران را غافلگیر کرد و حزب توده، که دریافته بود مردم پشت سرش نیستند، به زیرزمین رفت."},{"title":"پس از ۲۸ مرداد","body":"به روایت علوی‌کیا، پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تزلزلی در همهٔ گروه‌های چپ پدید آمد. به گفتهٔ او، کسانی که رکن دوم از آنان خبر می‌گرفت، پس از شکست حزب در مرداد، روزبه‌روز بیشتر سست شدند و خبرهای بیشتری به مأموران دادند، و فشار بر سازمان‌های گوناگون حزب نیز افزایش یافت. رکن دوم می‌دانست که سازمانی در ارتش هست، اما مدرکی برای شناسایی اعضای آن نداشت. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که مأموران در جریان تحقیقات این دوران چند انبار جنگ‌افزار و مهمات حزب را کشف کردند و خبرنگاران ایرانی و خارجی عکس و شرح این کشفیات را منتشر کردند."},{"title":"بازداشت سروان عباسی","body":"علوی‌کیا روایت می‌کند که سروان عباسی با چمدانی در دست به ایستگاه راه‌آهن رفت تا سوار قطار شود. مأموری از پلیس در لباس غیرنظامی، که فرمانداری نظامی نیز آنجا گماشته بود، به او بدگمان شد. مأموران عباسی را بازداشت کردند، چمدان را گشودند و آن را پر از اسناد یافتند. سپس فرمانداری نظامی عباسی را شناسایی کرد. به روایت علوی‌کیا، عباسی اهل ملایر و همشهری خسرو روزبه، که اهل تویسرکان بود، به شمار می‌رفت. بازجویان عباسی را زیر فشار گذاشتند و سرانجام دریافتند که این اسناد به سازمان نظامی حزب توده تعلق دارد. علوی‌کیا می‌افزاید که در آن زمان فرمانداری نظامی بیشترین نقش را در این کار داشت و از رکن دوم تنها افسرانی که در فرمانداری نظامی مأموریت داشتند از جزئیات آگاه بودند."},{"title":"گشودن رمز","body":"اسناد چمدان، به روایت علوی‌کیا، دفتری اساسی بود که نام همهٔ اعضا را به رمز در آن نوشته بودند. به روایت علوی‌کیا، مأموران سرهنگ محققی را، که رمز را می‌دانست، بازداشت کردند و با دادن وعده‌هایی او را به گشودن رمز واداشتند، و حزب توده بعدها او را خائن خواند. میلانی روایت دیگری می‌آورد. به نوشتهٔ او، خسرو روزبه، که در ریاضی و شطرنج نبوغی داشت، نام‌ها را با معادله‌ای پیچیده رمزگذاری کرده بود و سرانجام رمزشکنان سازمان سیا پس از کوشش بسیار رمز را گشودند. میلانی می‌افزاید که شایعه‌های آن روزگار می‌گفت بازجویان رمز را تنها پس از شکنجهٔ عباسی گشودند. علوی‌کیا همچنین می‌گوید که یکی از افسران ادارهٔ تجسس رکن دوم به نام فولاددژ، که خود با شبکه پیوند داشت، خبر را به اعضای شبکه رساند و گروهی از آنان گریختند."},{"title":"دامنهٔ شبکه","body":"سپهبد حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» می‌نویسد که سازمان امنیت در مرداد ۱۳۳۳ سازمان مهمی از حزب توده را در میان افسران جوان ارتش کشف کرد و در ماه بعد حدود ششصد افسر را، که عضویتشان در حزب ثابت شده بود، بازداشت کرد. میلانی می‌نویسد که شبکه بیش از ششصد افسر جذب کرده بود و بسیاری از آنان مقام‌های فرماندهی کلیدی داشتند. به نوشتهٔ میلانی، یکی از افسران مسئول حفاظت ریچارد نیکسون، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در سفرش به ایران در ۱۳۳۲ و رئیس گارد محافظ سپهبد فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر، هر دو عضو حزب بودند. میلانی می‌افزاید که تا هنگامی که فرمانداری نظامی حزب را شکست‌خورده و سازمان نظامی آن را برچیده دانست، ۴۱۲۱ عضو حزب را بازداشت کرده بود.\n\nارزیابی‌های آمریکایی همین تصویر را تأیید می‌کنند. برآورد اطلاعات ملی آمریکا دربارهٔ ایران، که سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا در ۱۶ آذر ۱۳۳۳ تهیه کردند، کشف شبکهٔ حزب توده در نیروهای مسلح در مرداد ۱۳۳۳ و بازداشت صدها تن از وابستگان آن را «ضربه‌ای سخت» به حزب می‌داند. همین برآورد می‌نویسد که نفوذ حزب در نیروهای مسلح دست‌کم برای گردآوری مؤثر اطلاعات، آماده کردن توان خرابکاری راهبردی و ترور سیاسی، به دست آوردن جنگ‌افزار و تجهیزات، حمایت از اعضای حزب در برابر پلیس و جابه‌جایی پنهانی کمونیست‌های ایرانی و شوروی از مرزها کافی بود. تهیه‌کنندگان برآورد می‌افزایند که دولت زاهدی با «بختی خوش» شبکه را کشف کرد و احتمالاً ضربه‌ای جدی به کمونیست‌ها زد."},{"title":"شبکهٔ گروهبانان","body":"به روایت علوی‌کیا، حزب توده در کنار سازمان افسران سازمانی از گروهبانان نیز داشت، هرچند این سازمان تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ گسترش چندانی نیافته بود. میلانی می‌نویسد که مأموران هرگز شبکهٔ پنهانی گروهبانان را کشف نکردند. به نوشتهٔ میلانی، شورای امنیت ملی آمریکا هنوز در ۱۳۳۷ گزارش می‌داد که بر پایهٔ برآوردهای معتبر شاید بیست درصد ارتش ایران ناراضی است."},{"title":"محاکمه و مجازات","body":"به روایت علوی‌کیا، فرمانداری نظامی بی‌درنگ پس از گشودن رمز دستور بازداشت‌ها را صادر کرد و سرتیپ آزموده، دادستان ارتش، بازداشت‌شدگان را به بازپرسی و محاکمه کشاند. دادگاه‌های نظامی گروهی را به اعدام محکوم کردند. علوی‌کیا شمار اعدام‌شدگان را به یاد ندارد و رقمی در حدود بیست و هشت تن را می‌آورد، اما میلانی می‌نویسد که از میان اعضای بازداشت‌شدهٔ سازمان نظامی سی و شش تن، از جمله خسرو روزبه، طراح اصلی شبکه، تیرباران شدند.\n\nعلوی‌کیا روایت می‌کند که اعدام‌ها در حاکمیت دو دیدگاه پدید آورد. گروهی، از جمله سید ضیاءالدین طباطبایی و امام جمعهٔ تهران، اعدام‌ها را درست نمی‌دانستند. به روایت علوی‌کیا، سید ضیاءالدین طباطبایی به او اصرار داشت که این اعدام‌ها خانواده‌های بسیاری را بی‌سرپرست می‌کند و هزاران مخالف تازه می‌سازد. گروهی دیگر، از جمله خود دادستان ارتش، می‌خواستند همهٔ محکومان اعدام شوند. به روایت علوی‌کیا، سرانجام حکومت جلوی اعدام‌ها را گرفت و دادگاه‌ها بقیه را به حبس ابد و زندان‌های پانزده‌ساله، پنج‌ساله و سه‌ساله محکوم کردند. سپهبد حسن ارفع می‌نویسد که در سال‌های بعد محمدرضا شاه پهلوی همهٔ محکومان را بخشید یا از مجازاتشان کاست."},{"title":"گزارش‌های بدرفتاری با زندانیان","body":"میلانی می‌نویسد که در تهران شایعه‌های بسیاری دربارهٔ بدرفتاری فرمانداری نظامی با زندانیان، به‌ویژه افسران سازمان نظامی، بر سر زبان‌ها بود. به نوشتهٔ او، سرتیپ تیمور بختیار، فرماندار نظامی تهران، در گفت‌وگو با سفارت بریتانیا این شایعه‌ها را «بسیار اغراق‌آمیز» خواند و گفت که حزب توده در بزرگ کردن آن‌ها نقش داشته است، اما پذیرفت که بازجویان از تازیانه استفاده کرده‌اند. میلانی می‌افزاید که بختیار در همان گفت‌وگو گفت که پادشاه تنها دستورهای کلی داده بود. میلانی انگیزهٔ بختیار را از این اعتراف روشن نمی‌داند و احتمال می‌دهد که او برای ریاست سازمان امنیت تازه، که در دست طراحی بود، می‌کوشید. به نوشتهٔ میلانی، دولت بریتانیا پس از بررسی این گزارش تصمیم گرفت سکوت کند، زیرا ریشه‌کن کردن کمونیسم در ایران را هدف مشترک بریتانیا و ایران می‌دانست."},{"title":"برنامهٔ سفارت آمریکا برای مقابله با حزب توده","body":"چند ماه پیش از کشف شبکه، سفارت آمریکا در تهران برنامه‌ای برای مقابله با نفوذ کمونیسم در ایران تهیه کرد. لوی هندرسون، سفیر آمریکا، این برنامه را، که دبیر دوم سفارت نوشته بود، در ۲۹ مهر ۱۳۳۲ برای وزارت خارجهٔ آمریکا فرستاد و آن را تنها برای استفادهٔ خصوصی سفارت دانست. نویسندهٔ برنامه هشدار می‌دهد که روش‌های سخت و مستقیم لازم است، اما نباید چنان باشد که همدردی مردم را با قربانیان برانگیزد، زیرا ایرانیان به گفتهٔ او گرایشی نیرومند به همدردی با شکست‌خوردگان دارند. برنامه پیشنهاد می‌کند که با هواداران کمونیسم، برخلاف رهبران و فعالان شناخته‌شده، بر پایهٔ مقررات موجود رفتار شود و حقوق بازنشستگی و پایان خدمت آنان پرداخت شود، اما رهبران اثبات‌شدهٔ توطئهٔ کمونیستی در چارچوب قانون مجرمانی خطرناک شمرده شوند. حکومت ایران بعدها همین تفکیک میان سران و پیروان را در رفتار با افسران محکوم نیز به کار بست."},{"title":"سیاست نرمش و بازگشت محکومان","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که گروهی از افسران و اعضای حزب توده، که برخی از آنان در شکنجه و قتل مخالفان دست داشتند، اعدام یا زندانی شدند، اما بسیاری دیگر از کردهٔ خود پشیمان شدند و آمادگی صادقانهٔ خود را برای وفاداری دوباره به میهن و سلطنت مشروطه اعلام کردند و او آنان را بخشید. شاهنشاه می‌افزاید که این گروه دیگر حق خدمت در دستگاه دولت را ندارند.\n\nعلوی‌کیا تصویری نزدیک به همین ولی با جزئیات بیشتر می‌دهد. او می‌گوید که رکن دوم پس از بازداشت‌ها پرونده‌ها را بررسی کرد تا دریابد افسران چرا به حزب پیوسته بودند، و به این نتیجه رسید که انگیزهٔ بیشتر آنان دشواری اقتصادی و گذران زندگی بود و تنها شماری از سر احساس بی‌عدالتی پیوسته بودند. به روایت علوی‌کیا، حزب نخست وضع زندگی افسر را می‌سنجید، سپس با او تماس می‌گرفت، از بی‌عدالتی‌ها سخن می‌گفت و تنها در مرحلهٔ آخر برگهٔ عضویت را به امضای او می‌رساند. افسران در آغاز با مسئلهٔ کمونیسم روبه‌رو نمی‌شدند. علوی‌کیا می‌افزاید که در فهرست‌های کشف‌شده نام کسانی هم بود که کناره گرفته بودند اما جرئت اعلام آن را نداشتند، زیرا حزب تهدیدشان کرده بود که اگر بیرون بروند کشته می‌شوند.\n\nبه روایت علوی‌کیا، رکن دوم سیاستی سه‌گانه پیشنهاد کرد: با سران و گردانندگان معتقد حزب کاری نمی‌شد کرد، اما کسانی را که «گوسفندوار» به حزب رفته بودند باید یاری کرد تا به زندگی خود ادامه دهند، به شرط آنکه در مقام‌های حساس قرار نگیرند. از این رو دستگاه‌های دولت پیش از استخدام یا ارتقای این افراد نظر رکن دوم و سپس ساواک را می‌پرسیدند. به روایت علوی‌کیا، محمدرضا شاه پهلوی نیز پس از آن نظرش بر نرمش بود و می‌خواست با محکومان چنان رفتار شود که بتوانند زندگی خود را بگذرانند و به راه پیشین بازنگردند. علوی‌کیا از گفت‌وگویی در مشهد یاد می‌کند که در آن دکتر منوچهر اقبال تند از این سیاست انتقاد کرد، و خود او در پاسخ گفت که این کار ارفاق نیست، بلکه تنها راه کم کردن فاصلهٔ حکومت و مردم است. به روایت علوی‌کیا، بسیاری از محکومان آزادشده بعدها پیمانکاران موفق و ثروتمند شدند و فعالیت سیاسی را کنار گذاشتند."},{"title":"دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی کشف سازمان نظامی را گواه خطری می‌دانست که دوران دکتر مصدق برای ارتش و پادشاهی پدید آورده بود. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» و «پاسخ به تاریخ» بر رشد شمار افسران توده‌ای از حدود صد به حدود ششصد تن در دوران دکتر مصدق تأکید می‌کند و در عین حال بر بخشش کسانی که پشیمان شدند پای می‌فشارد. این دو تأکید، هم هشدار دربارهٔ نفوذ کمونیسم و هم گشاده‌دستی با پشیمانان، در سراسر روایت شاهنشاه از این رویداد به چشم می‌خورد."},{"title":"دیدگاه فرماندهان و مأموران اطلاعاتی","body":"سپهبد حسن ارفع کشف شبکه را دستاورد سازمان امنیت می‌داند و بر بخشش بعدی محکومان به دست پادشاه تأکید می‌کند. سرتیپ حسن علوی‌کیا، که از درون رکن دوم به ماجرا می‌نگرد، بر نقش تصادف در کشف شبکه، کمبود امکانات رکن دوم و رقابت دستگاه‌ها بر سر اعتبار کشف انگشت می‌گذارد. علوی‌کیا همچنین می‌پذیرد که در سال‌های بعد گاه کسانی را که تنها انتقادی داشتند به نام توده‌ای از کار بازمی‌داشتند، و می‌گوید که خود با این روش مخالفت کرده است."},{"title":"دیدگاه تاریخ‌نگاران و اسناد خارجی","body":"عباس میلانی کشف شبکه را در زمینهٔ نگرانی محمدرضا شاه پهلوی از کودتای افسران جوان، همانند کودتاهای مصر و عراق، می‌گذارد و می‌نویسد که این نگرانی یکسره بی‌پایه نبود. میلانی همچنین بر گزارش‌های بدرفتاری با زندانیان و سکوت بریتانیا تأکید می‌کند. برآورد اطلاعات ملی آمریکا در آذر ۱۳۳۳ نتیجه می‌گیرد که شبکهٔ نظامی حزب توده تنها به جاسوسی و آماده کردن توان خرابکاری بسنده کرده بود، و این نشان می‌داد که اتحاد شوروی در آن شرایط برنامهٔ خود را به اندوختن نیرو محدود کرده و در پی تصرف زودهنگام نیروهای مسلح نبود. همین برآورد هشدار می‌دهد که اگر حکومت اقدام‌های سخت را تنها بر ضد هواداران حزب توده به کار ببرد و آن را برای آزار مخالفان سیاسی به کار نگیرد، وفاداری نیروهای مسلح و دیوان‌سالاری افزایش می‌یابد."}],"aftermath":"کشف سازمان نظامی ستون اصلی توان حزب توده را درهم شکست. برآورد اطلاعات ملی آمریکا در آذر ۱۳۳۳ حزب را در یکی از پایین‌ترین نقطه‌های تاریخ خود می‌دید و ارزیابی همان سال نیروهای مسلح ایران را، با وجود این آسیب‌پذیری، پس از شناسایی و برکناری بیشتر عناصر ناوفادار «تا اندازه‌ای قابل اعتماد» می‌دانست. به روایت علوی‌کیا، مردم پس از ۲۸ مرداد از حزب توده روی گرداندند و بسیاری از توده‌ای‌های پیشین به کار آزاد روی آوردند، و گروه‌های چپ تازه، مانند مجاهدین و فداییان، تنها سال‌ها بعد پدید آمدند. تجربهٔ این کشف و نیاز به هماهنگی دستگاه‌های اطلاعاتی، که میلانی نیز در بحث از جاه‌طلبی‌های تیمور بختیار به آن اشاره می‌کند، زمینه را برای تشکیل سازمان اطلاعات و امنیت کشور در ۱۳۳۵ فراهم کرد. نگرانی از نفوذ در ارتش نیز در سال‌های بعد در سیاست محمدرضا شاه پهلوی نسبت به افسران بر جا ماند."},{"id":"oil-consortium-1333","title":"قرارداد کنسرسیوم نفت","date":{"solarYear":1333,"solarMonth":6,"solarDay":30,"gregorianYear":1954,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":21},"tier":"primary","category":"economic","summary":"قرارداد کنسرسیوم توافقی بود که پس از سقوط دولت دکتر محمد مصدق، صدور نفت ایران را پس از سه سال توقف از سر گرفت. دولت سپهبد فضل‌الله زاهدی با کنسرسیومی از هشت شرکت آمریکایی، انگلیسی، هلندی و فرانسوی مذاکره کرد. دو طرف موافقت‌نامهٔ اصولی را در ۱۴ مرداد ۱۳۳۳ بستند و قرارداد قطعی در شهریور ۱۳۳۳ به امضا رسید. مجلس شورای ملی در ۲۹ مهر و مجلس سنا در ۶ آبان ۱۳۳۳ آن را تصویب کردند. محمدرضا شاه پهلوی قانون را در ۷ آبان ۱۳۳۳ توشیح کرد. به نوشتهٔ شاهنشاه در کتاب «پاسخ به تاریخ»، این قرارداد شرکت ملی نفت ایران را مالک صنعت شناخت و کنسرسیوم پیمانکار عملیات و فروش آن بود. مدت قرارداد ۲۵ سال، با امکان سه تمدید پنج‌ساله، بود و پنجاه درصد سود به ایران می‌رسید. سفر محمدرضا شاه پهلوی به ایالات متحده در ۱۳۳۳، استعفای سپهبد فضل‌الله زاهدی و قانون نفت ۱۳۳۶ از پی همین قرارداد آمد.","citations":[{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص. ۱۳۷","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از زاهدی، روابط با بریتانیا، تشکیل کنسرسیوم، امضا، تصویب و آغاز بارگیری سخن می‌گوید."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص. ۹۵ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۹۹)","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از محاصره، ملی شدن، مالکیت شرکت ملی نفت، مدت و سهم سود، نامهٔ آیزنهاور، قانون ۱۳۳۶ سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۳۷–۲۴۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"عباس میلانی در این اثر از پیام دالس، زاهدی، شرط شاهنشاه، غرامت، سخنرانی امینی، شایعهٔ رشوه، داوری بریتانیا سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1952-54-v10","locus":"اسناد ۴۴۹، ۴۹۲، ۴۹۶، ۵۰۱، ۵۰۲","text":"اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا در این اثر از ترکیب سهام، پیش‌بینی مخالفت، لایحهٔ یک‌ماده‌ای، آرای مجلسین، توشیح، پیام هوور سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"صص. ۸۴–۸۵ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از فشار آیزنهاور سخن می‌گوید."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۴۲۰ و ۴۲۳ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"حسن ارفع در این اثر از ناخرسندی افکار عمومی، قراردادهای بعدی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-amini","locus":"بخش دوم، ص ۲۱ تا ۲۳","text":"داوری امینی دربارهٔ قرارداد، صادرات صفر، کویت، زاهدی در هیئت دولت."},{"sourceId":"fis-afkhami-gholamreza","locus":"بخش نخست، ص ۲۰ تا ۲۱","text":"داوری دربارهٔ امینی، بازار نفت، نقش آمریکا، فرمول پنجاه‌پنجاه."},{"sourceId":"fis-ansari","locus":"بخش نخست، ص ۴۲ تا ۴۳","text":"نویسنده در این اثر از طرح سازمان صنعت نفت برای امینی سخن می‌گوید."}],"personIds":["fazlollah-zahedi","mohammad-reza-person","ali-amini","loy-henderson"],"personDeeds":{"fazlollah-zahedi":"رابطه با بریتانیا را برگرداند و مذاکرهٔ کنسرسیوم در دولت او انجام شد.","mohammad-reza-person":"قرارداد را به شرط پذیرش حاکمیت ایران پذیرفت و ۷ آبان توشیح کرد.","ali-amini":"هیئت مذاکره را ریاست کرد و ۳۰ شهریور جزئیات را به مجلس داد.","loy-henderson":"نقش تعیین‌کننده را بیشتر با شاهنشاه دانست تا با نخست‌وزیر."},"personTitles":{"ali-amini":"وزیر دارایی","fazlollah-zahedi":"نخست‌وزیر","loy-henderson":"سفیر آمریکا در تهران"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["قرارداد کنسرسیوم نفت"],"contextSections":[{"title":"محاصره، سهم‌ها، و ماندن زاهدی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که پس از ملی شدن نفت، بریتانیا ۴۸۰۰ کارشناس خود را از آبادان بیرون برد و بنادر ایران را محاصرهٔ نفتی کرد. به نوشتهٔ او، شرکت ملی نفت ایران به سبب این محاصره نمی‌توانست حتی یک بشکه نفت را به نیم‌بها بفروشد. شاهنشاه در کتاب «مأموریت برای وطنم» علت وضع ناگوار بودجهٔ ایران را «بدون تردید» رکود صنعت نفت در زمان مصدق می‌داند.\\n\\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که قصد نداشت به قانون ملی شدن نفت ۱۳۲۹ دست بزند. به نوشتهٔ او، او و مصدق در اصل ملی شدن نفت هم‌رأی بودند، اما در شیوهٔ اجرای آن اختلاف داشتند. شاهنشاه می‌افزاید که یکی از هدف‌هایش پس از مصدق کاستن از سلطهٔ بریتانیا بر صنعت نفت ایران بود. اما به نوشتهٔ او، تا ۱۳۳۳ تسلط بریتانیا بر راه‌های عرضهٔ نفت این کار را بسیار دشوار کرده بود.\\n\\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که زاهدی برای به کار انداختن دوبارهٔ صنعت نفت، با وجود مخالفت برخی تندروها، نخست روابط سیاسی با بریتانیا را برقرار کرد. سپس دولت مذاکره برای ایجاد کنسرسیومی بین‌المللی به جای شرکت سابق نفت ایران و انگلیس را آغاز کرد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که جان فاستر دالس، وزیر خارجهٔ آمریکا، در ۵ اسفند ۱۳۳۲ (۲۴ فوریهٔ ۱۹۵۴) خطوط اصلی توافق آمریکا و بریتانیا را برای سفارت آمریکا در تهران فرستاد. بر پایهٔ این پیام، شرکت نفت ایران و انگلیس ۴۰ درصد و شرکت‌های آمریکایی ۴۰ درصد سهم می‌گرفتند. به نوشتهٔ میلانی، ساختار نهایی قرارداد از همین طرح پیروی کرد.\\n\\nبر پایهٔ تلگرام وینتروپ آلدریچ، سفیر آمریکا در لندن، به تاریخ ۱۲ فروردین ۱۳۳۳ (۱ آوریل ۱۹۵۴)، که در مجموعهٔ اسناد «روابط خارجی ایالات متحده» آمده است، ترکیب کنسرسیوم چنین بود:\\n- شرکت نفت ایران و انگلیس: ۴۰ درصد؛\\n- پنج شرکت آمریکایی، استاندارد اویل نیوجرسی، سوکونی واکیوم، استاندارد اویل کالیفرنیا، گلف اویل و تکزاس، هر یک ۸ درصد و روی‌هم ۴۰ درصد؛\\n- رویال داچ شل: ۱۴ درصد؛\\n- شرکت فرانسوی نفت: ۶ درصد.\\n\\nمیلانی می‌نویسد که آمریکا و بریتانیا در بهار ۱۳۳۳ با هرگونه برکناری زاهدی مخالفت کردند، زیرا او را دارای توان و اعتبار لازم برای حل مسئلهٔ نفت می‌دانستند. به نوشتهٔ میلانی، دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور آمریکا، پاسخ داد که سفر محمدرضا شاه پهلوی به آمریکا باید «پس از حل‌وفصل نفت» انجام شود. میلانی همچنین از لوی هندرسن، سفیر آمریکا در تهران، نقل می‌کند که در دستیابی به توافق، نقش تعیین‌کننده بیشتر با شاهنشاه بود تا نخست‌وزیر."}],"whatHappened":[{"title":"سهم‌ها، رأی‌ها، و غرامت ۲۱ میلیون","body":"ترکیب کنسرسیوم، به تلگرام آلدریچ در ۱۲ فروردین ۱۳۳۳، چنین بود: شرکت نفت ایران و انگلیس ۴۰ درصد، پنج شرکت آمریکایی هر یک ۸ درصد و روی‌هم ۴۰، شل ۱۴، و شرکت فرانسوی ۶. دالس در ۵ اسفند ۱۳۳۲ همین ۴۰ و ۴۰ را خط اصلی توافق لندن و واشینگتن فرستاده بود و میلانی می‌نویسد ساختار نهایی از همان طرح پیروی کرد. موافقت اصولی ۱۴ مرداد امضا شد. شاهنشاه در مأموریت برای وطنم قرارداد قطعی را شهریور می‌نویسد و تصویب مجلس را ماه بعد. لایحه‌ای که امینی برد دو بخش داشت: ۵۱ ماده و دو پیوست میان ایران و شرکت ملی و هشت شرکت، و پنج مادهٔ غرامت میان ایران و شرکت ملی و شرکت نفت ایران و انگلیس. غرامت ۲۱ میلیون لیره بود برای درآمد ازدست‌رفتهٔ دوران مصدق. شرکت زیان را دو برابر می‌دانست و کمتر از نصف را، به نوشتهٔ میلانی، نشانهٔ حسن نیت پذیرفت.\n\nرأی مجلس شورا ۲۹ مهر، ۱۱۳ موافق و ۵ مخالف و ۱ ممتنع بود. سنا ۶ آبان، ۴۱ موافق و ۴ مخالف و ۳ ممتنع. توشیح ۷ آبان بود و شاهنشاه می‌نویسد نفتکش‌ها بی‌درنگ در جنوب به بارگیری آبادان پرداختند. امینی در سخن ۳۰ شهریور پذیرفت قرارداد آنچه مردم می‌خواستند نیست و قرارداد آرمانی وقتی است که ایران بتواند با قدرت‌های بزرگ رقابت کند. هندرسن سخن را موفقیت بزرگ خواند و نوشت دولت آمادهٔ مذاکرهٔ دوباره نیست اگر مجلس ناخرسند باشد. هوور تصویب را پیروزی نیروهایی خواند که به پیشرفت در همکاری با جهان آزاد باور دارند. بریتانیا عقل سلیم و شهامت امینی را سزاوار اعتبار کامل دانست و موفقیت نهایی را از آنِ شاهنشاه. امینی می‌گوید ایران آن روز هیچ نفتی صادر نمی‌کرد و کویت، که پیش‌تر از ایران وارد می‌کرد، صادرکننده شده بود. از رئیس شرکتی خواست تولید کویت را تا رسیدن ایران نگه دارد و شنید این کار بازرگانی است و بازار به دست دیگران افتاده. زاهدی در هیئت دولت پس از چند ماده خواندن را قطع کرد و گفت امینی ماه‌ها شب و روز بر این کار است. افخمی می‌گوید اگر امینی نبود دیگری باید امضا می‌کرد، و فرمول باید هم ملی شدن را نگه می‌داشت و هم پنجاه‌پنجاه را. کوپر می‌نویسد آیزنهاور زاهدی را زیر فشار گذاشت تا شرکت‌های آمریکایی بر کنسرسیوم چیره شوند. ارفع از کسانی می‌گوید که امتیاز را زیاد می‌دانستند یا بازگشت نفوذ انگلیس و آمریکا را نمی‌خواستند. میلانی از شایعهٔ رشوه می‌نویسد که امینی و پسرش رد کردند، و چک را قسط نخست کمک ۴۵ میلیون دلاری آیزنهاور می‌داند، به نقل زندگی‌نامهٔ پسر امینی.\n\nپیش از این رقم‌ها، محاصره بود. شاهنشاه می‌نویسد بریتانیا ۴۸۰۰ کارشناس را از آبادان برد و بنادر را محاصرهٔ نفتی کرد و شرکت ملی حتی یک بشکه را به نیم‌بها نمی‌فروخت. در مأموریت برای وطنم رکود نفت دوران مصدق را بدون تردید علت بودجهٔ ناگوار می‌داند. قصد دست زدن به قانون ملی شدن ۱۳۲۹ را نداشت. با مصدق در اصل هم‌رأی بود و در اجرا نه. می‌خواست سلطهٔ بریتانیا کم شود، اما تا ۱۳۳۳ راه‌های عرضه در دست لندن بود و این کار دشوار. زاهدی، با وجود مخالفت تندروها، اول رابطه با بریتانیا را برگرداند و بعد مذاکرهٔ کنسرسیوم به جای شرکت سابق آغاز شد. آیزنهاور و لندن در بهار ۱۳۳۳ با برکناری زاهدی مخالف بودند چون او را قادر به حل نفت می‌دانستند. آیزنهاور گفت سفر شاهنشاه به آمریکا پس از حل نفت باشد. هندرسن نقش تعیین‌کننده را بیشتر با شاهنشاه می‌داند تا با نخست‌وزیر. شاهنشاه فقط به شرطی امضا می‌کرد که کنسرسیوم حاکمیت ایران را بپذیرد و خود را کارگزار دولت بشناسد. در پاسخ به تاریخ شرکت ملی را مالک می‌خواند و کنسرسیوم را پیمانکار. می‌نویسد دولت مصدق کشور را چنان ناتوان گذاشته بود که چاره‌ای جز قراردادی با کاستی نبود، و آیزنهاور در نامه‌ای از کوشش او برای حل بازماندهٔ نفت قدردانی کرد. انصاری به یاد می‌آورد وارن او را خواند چون امینی طرح سازمان صنعت نفت را خواسته بود. او و کارشناس اصل چهار تا بعدازظهر بعد نموداری بردند خانهٔ امینی. طرح به شکل نهایی شباهت نداشت، چون کارشناس هم نمی‌دانست چه باید آماده کند. با گشایش نفت، درآمد آمد و عمران شتاب گرفت. قانون نفت ۱۳۳۶، به نوشتهٔ شاهنشاه، از قدرت کنسرسیوم کاست و شرکت‌های بیشتری آورد و شرکت ملی را به همهٔ مرحله‌های تولید برد. شرکت ایران و ایتالیا با ماتئی از ثمرات آن بود. ارفع می‌نویسد در قراردادهای تازه دولت در عمل ۷۵ درصد سود را می‌گرفت، بی‌آنکه پنجاه‌پنجاهِ پذیرفته‌شده در کنسرسیوم بشکند. امینی گلایه می‌کند هواداران توده و مصدق بار را تنها بر دوش او گذاشتند، با آن‌که دولت و مجلسین و شاهنشاه هم در کار بودند، و می‌گوید بی‌امضا کشور در بن‌بست می‌ماند. هندرسن سخن ۳۰ شهریور را شاهکاری از فروتنی و میهن‌دوستی خواند: امینی وانمود نکرد این همان قرارداد دلخواه همه است، اما آن را بهترین دست‌یافتنی دانست. ۱۱۳ رأی شورا و ۴۱ رأی سنا اکثریت بود، اما ۵ و ۴ مخالف و ممتنع‌ها نشان می‌دهد مجلس یکصدا نبود. میلانی می‌نویسد حتی مجلس رام هم انتقاد کرد. غرامت ۲۱ میلیون لیره کمتر از زیانی بود که شرکت دو برابر می‌شمرد. سهم ۴۰ درصد انگلیس و ۴۰ درصد آمریکا و ۱۴ شل و ۶ فرانسه، همان خط دالس بود. سفر آمریکا به بعد از نفت موکول شد. توشیح ۷ آبان و بارگیری آبادان، به نوشتهٔ شاهنشاه، پایان رکودی بود که بودجه را ناگوار کرده بود. قانون ۱۳۳۶ و شرکت ایتالیا دنبالهٔ همین قراردادند، نه نقض آن: پنجاه‌پنجاه ماند و سهم عملی دولت، به نوشتهٔ ارفع، به ۷۵ درصد رسید. امینی کویت را مثال می‌زند که مشتری دیروز ایران، صادرکنندهٔ امروز شده بود، و رئیس شرکت تولید را به خاطر ایران نگه نداشت چون بازار بازرگانی است. زاهدی در هیئت دولت خواندن متن را نیمه‌کاره گذاشت و گفت ماه‌ها کار امینی کافی است. افخمی پیوند امینی با روحانی و با بیگانه را دلیل این می‌داند که کس دیگری هم اگر بود باید امضا می‌کرد، و فرمول را نگه داشتن ملی شدن به‌اضافهٔ پنجاه‌پنجاه می‌خواند. انصاری نمودار اصل چهار را ناتمام می‌داند چون خود آمریکایی‌ها هم شکل نهایی را نمی‌دانستند، اما می‌گوید با درآمد، عمران راه افتاد. هندرسن نقش شاهنشاه را از نخست‌وزیر بیشتر می‌داند. بریتانیا اعتبار کامل را به امینی می‌دهد و فرجام را به شاهنشاه. این دو جمله تناقض نیست اگر مذاکره کار وزیر دارایی باشد و امضا کار کسی که شرط حاکمیت گذاشت. شرط این بود که کنسرسیوم کارگزار باشد نه صاحب. شرکت ملی مالک بماند. غرامت ۲۱ میلیون کمتر از ادعای شرکت باشد. و سفر واشینگتن تا پس از این حل به تأخیر بیفتد. ۴۸۰۰ کارشناس از آبادان رفته بودند و محاصره حتی فروش نیم‌بها را بسته بود. رکود نفت، به نوشتهٔ شاهنشاه در مأموریت برای وطنم، بدون تردید بودجه را ناگوار کرده بود. قانون ۱۳۲۹ ماند. اختلاف با مصدق بر سر اجرا بود نه بر سر اصل. سلطهٔ بریتانیا بر عرضه تا ۱۳۳۳ کاستن از آن سلطه را سخت می‌کرد. زاهدی اول رابطه را برگرداند، بعد کنسرسیوم را به‌جای شرکت سابق نشاند. دالس ۴۰ و ۴۰ را فرستاد. آلدریچ ۱۴ شل و ۶ فرانسه را هم نوشت. ۱۴ مرداد اصول امضا شد و شهریور قرارداد قطعی. ۵۱ ماده و دو پیوست، و پنج مادهٔ غرامت به مبلغ ۲۱ میلیون لیره، کمتر از دو برابر ادعای شرکت. ۱۱۳ و ۵ و ۱ در شورا، ۴۱ و ۴ و ۳ در سنا، توشیح ۷ آبان، و نفتکش در جنوب. امینی گفت این آرمان نیست. هندرسن گفت دولت دوباره مذاکره نمی‌کند. هوور پیروزی خواند. کوپر فشار آیزنهاور برای چیرگی شرکت آمریکایی را می‌نویسد. ارفع ناخشنودی از امتیاز زیاد و از بازگشت نفوذ را. شایعهٔ رشوه رد شد و چک، به نقل پسر امینی، قسط کمک ۴۵ میلیون دلاری بود. نمودار انصاری شباهتی به شکل نهایی نداشت و عمران با درآمد شتاب گرفت. ۱۳۳۶ در را به ایتالیا و ماتئی باز کرد و ۷۵ درصد را، به نوشتهٔ ارفع، بی‌شکستن پنجاه‌پنجاه آورد. کنسرسیوم ۱۳۳۳ در را نبسته بود. سهم انگلیس و آمریکا را برابر کرده بود و شرکت ملی را مالک نگاه داشته بود."},{"title":"مذاکره و امضا","body":"علی امینی، وزیر دارایی، ریاست هیئت مذاکره‌کنندهٔ ایران را بر عهده داشت. بر پایهٔ اسناد «روابط خارجی ایالات متحده»، موافقت‌نامهٔ اصولی میان دولت ایران و کنسرسیوم بین‌المللی نفت در ۱۴ مرداد ۱۳۳۳ (۵ اوت ۱۹۵۴) امضا شد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که قرارداد قطعی اکتشاف و فروش نفت در شهریور ۱۳۳۳ به امضا رسید. میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی تنها به این شرط حاضر به امضای قرارداد بود که کنسرسیوم حقوق حاکمیت ایران بر نفت را به‌طور کامل بپذیرد و نقش خود را کارگزار دولت ایران بشناسد.\\n\\nبر پایهٔ تلگرام سفارت آمریکا در تهران، لایحهٔ یک‌ماده‌ای که امینی به مجلس برد، قراردادی دوبخشی را تصویب می‌کرد. بخش نخست، شامل ۵۱ ماده و دو پیوست دربارهٔ خرید و فروش نفت و گاز و شیوهٔ ادارهٔ عملیات، میان ایران و شرکت ملی نفت ایران از یک سو و هشت شرکت عضو کنسرسیوم از سوی دیگر امضا شده بود. بخش دوم پنج ماده دربارهٔ غرامت بود که ایران و شرکت ملی نفت با شرکت نفت ایران و انگلیس امضا کرده بودند. میلانی می‌نویسد که بر پایهٔ این بخش، ایران ۲۱ میلیون لیره غرامت درآمدهای ازدست‌رفتهٔ دوران مصدق را به شرکت نفت ایران و انگلیس پرداخت. به نوشتهٔ او، شرکت زیان واقعی خود را دو برابر این رقم می‌دانست و به‌عنوان نشانهٔ حسن نیت کمتر از نیمی از آن را پذیرفت.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\n{{quote:3}}\n\n{{quote:4}}\n\n{{quote:5}}\n\n{{quote:6}}\n\n{{quote:7}}","quotes":[{"original":"شرکتهای آمریکائی و انگلیسی و فرانسوی و هلندی بدین منظور کنسرسیومی تشکیل دادند و در شهریور ماه ۱۳۳۳ قرارداد قطعی اکتشاف و فروش نفت با کنسرسیوم مزبور بامضاء رسید و ماه بعد نیز مجلس شورای ملی قرارداد را تصویب کرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۳۷","date":"۱۳۳۹ / ۱۹۶۰","context":"شاهنشاه روند تشکیل کنسرسیوم و تصویب قرارداد را شرح می‌دهد."},{"original":"Our National Iranian Oil Company, as owner, employed the Consortium as its contract agent for the operation of the fields and sale of the oil.","translation":"شرکت ملی نفت ایران، به‌عنوان مالک، کنسرسیوم را به‌عنوان پیمانکار خود برای بهره‌برداری از میدان‌ها و فروش نفت به کار گرفت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۹۵","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه جایگاه حقوقی کنسرسیوم را توضیح می‌دهد."},{"original":"I had no intention of tampering with the 1951 oil nationalization law. Mossadegh and I had agreed in principle on the nationalization of oil, but had disagreed on its implementation.","translation":"قصد نداشتم به قانون ملی شدن نفت ۱۹۵۱ دست بزنم. من و مصدق در اصل بر سر ملی شدن نفت هم‌رأی بودیم، اما در اجرای آن اختلاف داشتیم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۹۵","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه موضع خود را دربارهٔ قانون ملی شدن نفت بیان می‌کند."},{"original":"The Shah was insistent that he would only sign the agreement if the consortium fully accepted Iran’s sovereign rights over its oil and acknowledged its function to be the agent of the Iranian government.","translation":"محمدرضا شاه پهلوی پافشاری می‌کرد که تنها در صورتی قرارداد را امضا خواهد کرد که کنسرسیوم حقوق حاکمیت ایران بر نفتش را به‌طور کامل بپذیرد و کارکرد خود را کارگزاری دولت ایران بشناسد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص. ۲۳۹ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی شرط شاهنشاه برای امضای قرارداد را می‌آورد."},{"original":"He did not pretend agreement all Iran would like to have but indicated it was best obtainable. His speech was masterpiece of personal humility mingled with lofty patriotism","translation":"او وانمود نکرد که این قرارداد همان است که همهٔ ایران می‌خواهد، اما نشان داد که بهترین قرارداد دست‌یافتنی است. سخنرانی‌اش شاهکاری از فروتنی شخصی آمیخته با میهن‌دوستی والا بود.","speaker":"لوی هندرسن","speakerTitle":"سفیر آمریکا در ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲–۱۹۵۴، ج. ۱۰، سند ۴۹۶","workType":"تلگرام دیپلماتیک","page":"بند ۱","date":"۳۰ شهریور ۱۳۳۳ / ۲۱ سپتامبر ۱۹۵۴","context":"ارزیابی سفیر از سخنرانی امینی در مجلس."},{"original":"The news that the Iranian Parliament has today ratified the oil agreement is wonderful news indeed and marks a significant victory by those forces in Iran dedicated to the principle that Iran is to move forward toward social and economic development in friendly cooperation with other nations of the free world.","translation":"خبر این‌که پارلمان ایران امروز قرارداد نفت را تصویب کرد، به‌راستی خبری شگفت‌انگیز است و پیروزی چشمگیر نیروهایی را در ایران نشان می‌دهد که به این اصل پایبندند که ایران باید در همکاری دوستانه با دیگر ملت‌های جهان آزاد به سوی پیشرفت اجتماعی و اقتصادی گام بردارد.","speaker":"هربرت هوور","speakerTitle":"معاون وزیر خارجهٔ آمریکا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲–۱۹۵۴، ج. ۱۰، سند ۵۰۲","workType":"پیام دیپلماتیک","page":"سند ۵۰۲","date":"۶ آبان ۱۳۳۳ / ۲۸ اکتبر ۱۹۵۴","context":"پیام تبریک به وزیر امور خارجهٔ ایران پس از تصویب قرارداد در سنا."},{"original":"common sense and courage of Ali Amini” deserved “full credit” ... “ultimately [the] success of negotiations was determined by the Shah.","translation":"عقل سلیم و شهامت علی امینی سزاوار اعتبار کامل است، اما در نهایت موفقیت مذاکرات را محمدرضا شاه پهلوی رقم زد.","speaker":"سفارت بریتانیا در تهران","speakerTitle":"نمایندگی دیپلماتیک بریتانیا","work":"شاه (نوشتهٔ عباس میلانی)","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص. ۲۳۹ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۳۳ / ۱۹۵۴","context":"داوری دولت بریتانیا دربارهٔ نقش امینی و شاهنشاه."},{"original":"many others who considered that the Government was conceding to the Consortium too many advantages, or who disliked seeing Iran fall again under Anglo-American political and economic influence","translation":"بسیاری دیگر بر این گمان بودند که دولت امتیازهای بیش از اندازه‌ای به کنسرسیوم می‌دهد، یا خوش نداشتند ببینند ایران دوباره زیر نفوذ سیاسی و اقتصادی انگلیس و آمریکا می‌افتد.","speaker":"سپهبد حسن ارفع","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش","work":"در خدمت پنج شاه","workType":"خاطرات","page":"ص. ۴۲۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۴۳ / ۱۹۶۴","context":"ارفع ناخرسندی بخشی از افکار عمومی را گزارش می‌کند."}]},{"title":"طرح سازمانی صنعت نفت","body":"عبدالرضا انصاری، که در آن سال‌ها در دستگاه «اصل چهار» کار می‌کرد، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که روزی وارن، از سرپرستان آمریکایی اصل چهار در ایران، او را به دفتر خود خواند و گفت که علی امینی از او خواسته است طرحی برای سازمان صنعت نفت و چگونگی پیوند آن با کنسرسیوم آماده کند. به گفتهٔ انصاری، او و کارشناس امور اداری اصل چهار تا بعدازظهر روز بعد طرحی مقدماتی و نموداری آماده کردند و انصاری آن را به خانهٔ امینی برد. انصاری می‌افزاید که این طرح چندان به شکلی که سرانجام از قرارداد کنسرسیوم بیرون آمد شباهت نداشت، زیرا کارشناس آمریکایی نیز نمی‌دانست چه باید آماده کند. به گفتهٔ انصاری، با گشایش مسئلهٔ نفت و مذاکره با کنسرسیوم، دولت اندک‌اندک صاحب درآمد شد و طرح‌های عمرانی شتاب بیشتری گرفت."},{"title":"تصویب در مجلسین","body":"امینی در ۳۰ شهریور ۱۳۳۳ (۲۱ سپتامبر ۱۹۵۴) جزئیات قرارداد را به مجلس شورای ملی ارائه کرد. میلانی می‌نویسد که امینی پذیرفت که قرارداد «آنچه مردم می‌خواستند» نیست و قراردادی آرمانی تنها هنگامی ممکن خواهد بود که ایران بتواند با قدرت‌های بزرگ اقتصادی جهان رقابت کند. هندرسن در همان روز گزارش داد که سخنرانی امینی «موفقیتی بزرگ» بود. به نوشتهٔ او، امینی پیشاپیش به استدلال‌های اصلی مخالفان پاسخ داد و با نهایت ادب روشن کرد که دولت در صورت ناخرسندی مجلس آمادهٔ مذاکرهٔ دوباره نیست.\\n\\nبر پایهٔ یادداشت ویراستاری مجموعهٔ «روابط خارجی ایالات متحده»، مجلس شورای ملی در ۲۹ مهر ۱۳۳۳ (۲۱ اکتبر ۱۹۵۴) لایحه را با ۱۱۳ رأی موافق، ۵ رأی مخالف و ۱ رأی ممتنع تصویب کرد. سفارت آمریکا گزارش داد که مجلس سنا در ۶ آبان ۱۳۳۳ (۲۸ اکتبر) لایحه را با ۴۱ رأی موافق، ۴ مخالف و ۳ ممتنع تصویب کرد. به گزارش همان سفارت، محمدرضا شاه پهلوی در ۷ آبان ۱۳۳۳ (۲۹ اکتبر) قانون را توشیح کرد. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که پس از توشیح، بهره‌برداری از نفت بی‌درنگ آغاز شد و نفتکش‌ها در بنادر جنوب به بارگیری نفت پالایشگاه آبادان پرداختند."}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی و دولت ایران","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» بر این تأکید می‌کند که شرکت ملی نفت ایران «به‌عنوان مالک» کنسرسیوم را پیمانکار خود کرد. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه و امینی هر دو قرارداد را نه آرمانی، بلکه بهترین قراردادی می‌دانستند که ایران در آن زمان می‌توانست به دست آورد. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه استدلال می‌کرد که دولت مصدق کشور را چنان ناتوان رها کرده بود که دولت تازه چاره‌ای جز پذیرش قراردادی با کاستی نداشت. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌افزاید که آیزنهاور در نامه‌ای از تلاش‌های او برای حل مسائل نفتی بازمانده از دولت مصدق قدردانی کرد."},{"title":"دولت‌های آمریکا و بریتانیا","body":"هربرت هوور، معاون وزیر خارجهٔ آمریکا، در پیامی به وزیر امور خارجهٔ ایران در ۶ آبان ۱۳۳۳ تصویب قرارداد را «پیروزی چشمگیر» نیروهایی خواند که به پیشرفت اجتماعی و اقتصادی ایران در همکاری دوستانه با جهان آزاد باور داشتند. میلانی از گزارش دولت بریتانیا نقل می‌کند که «عقل سلیم و شهامت علی امینی» سزاوار «اعتبار کامل» در تصویب قرارداد بود، اما موفقیت مذاکرات «در نهایت» به دست شاهنشاه رقم خورد."},{"title":"علی امینی","body":"علی امینی، وزیر دارایی دولت زاهدی و سرپرست هیئت مذاکره‌کنندهٔ ایران، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران از کار خود دفاع می‌کند. به گفتهٔ امینی، او هم در مجلس گفت و هم بر این باور ماند که قرارداد آرمانی نبود، اما بیش از آن نیز به دست نمی‌آمد، زیرا ایران از هیچ آغاز کرده بود. امینی یادآوری می‌کند که هنگام مذاکره ایران هیچ نفتی صادر نمی‌کرد، در حالی که کویت، که پیش‌تر نفت را از ایران وارد می‌کرد، اکنون صادرکننده‌ای بزرگ شده بود. امینی می‌گوید که از رئیس یکی از شرکت‌های بزرگ نفتی خواست تولید کویت را تا رسیدن ایران متوقف کند و او پاسخ داد که این کار بازرگانی است و بازار ایران به دست دیگران افتاده است. امینی همچنین نقل می‌کند که سپهبد فضل‌الله زاهدی هنگام خواندن متن فارسی و انگلیسی قرارداد در هیئت دولت، پس از خواندن چند ماده، خواندن را متوقف کرد و گفت که امینی ماه‌هاست شب و روز بر این کار است. امینی گلایه می‌کند که با وجود مسئولیت دولت، مجلسین و شاهنشاه، هواداران حزب توده و مصدق بار قرارداد را تنها بر دوش او گذاشتند، و می‌گوید که بی امضای قرارداد، کشور در بن‌بست می‌ماند و پس از چندی فرو می‌افتاد."},{"title":"غلامرضا افخمی","body":"دکتر غلامرضا افخمی، معاون پیشین وزارت کشور، در گفت‌وگو با همین برنامه امینی را سیاستمداری کارکشته از خانواده‌ای سیاسی می‌خواند که با روحانیان و نیروهای گوناگون داخلی و نیز با بیگانگان پیوند داشت. به نظر افخمی، اگر امینی نبود، کس دیگری ناچار بود قرارداد کنسرسیوم را امضا کند. افخمی می‌گوید که دولت ایران پس از کنار گذاشتن نظریهٔ «اقتصاد بدون نفت» به درآمد نفت نیاز داشت، اما کشورهای دیگر، از جمله عراق، بازار نفت ایران را گرفته بودند، و فروش نفت ایران بدون همراهی آمریکایی‌ها ممکن نبود. به نظر او، کنسرسیوم آمریکا را که پیش‌تر نقشی در نفت ایران نداشت، به یکی از بازیگران اصلی آن بدل کرد. افخمی داوری می‌کند که ایران در جایگاهی نبود که بتواند چانه‌زنی بسیار کند، و مسئله یافتن فرمولی بود که هم ملی شدن نفت را نگه دارد و هم سهم پنجاه‌پنجاه را تأمین کند."},{"title":"منتقدان","body":"اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که آیزنهاور دولت زاهدی را زیر فشار گذاشت تا ترتیبی را بپذیرد که به شرکت‌های نفتی آمریکایی امکان می‌داد بر کنسرسیوم چیره شوند. سپهبد حسن ارفع در خاطرات خود، «در خدمت پنج شاه»، از ناخرسندی کسانی یاد می‌کند که گمان داشتند دولت امتیازهای زیادی به کنسرسیوم داده است یا نمی‌خواستند ایران دوباره زیر نفوذ سیاسی و اقتصادی انگلیس و آمریکا برود. میلانی می‌نویسد که حتی مجلس، که در دیگر موارد رام بود، از قرارداد انتقاد کرد. به نوشتهٔ او، کسانی شایعه‌هایی دربارهٔ رشوه به امینی پراکندند که او و پسرش آن را به‌شدت رد کرده‌اند. میلانی از زندگی‌نامه‌ای که پسر امینی نوشته است نقل می‌کند که چک مورد اشاره، نخستین قسط بستهٔ کمک ۴۵ میلیون دلاری دولت آیزنهاور به ایران بود."}],"aftermathSections":[{"title":"آنچه ماند","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که با درآمد فروش نفت و کمک‌های فنی و اقتصادی آمریکا، برنامه‌های عمرانی کشور بار دیگر به اجرا درآمد. او در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که با تصویب قانون نفت در ۱۳۳۶، ایران توانست از قدرت کنسرسیوم در صنعت نفت بکاهد. به نوشتهٔ شاهنشاه، این قانون پای شرکت‌های خارجی بیشتری را به ایران گشود و فعالیت شرکت ملی نفت ایران را به همهٔ مرحله‌های تولید گسترش داد. شاهنشاه از شرکت نفت ایران و ایتالیا، که با شرکت ملی هیدروکربورهای ایتالیا به ریاست انریکو ماتئی بنیاد نهاده شد، به‌عنوان یکی از نخستین ثمرات این قانون یاد می‌کند. ارفع می‌نویسد که با قراردادهای تازه دولت ایران در عمل ۷۵ درصد کل سود را دریافت می‌کرد، بی‌آن‌که اصل تقسیم پنجاه‌پنجاه، که کنسرسیوم در ایران پذیرفته بود، شکسته شود."}]},{"id":"baghdad-pact-1334","title":"پیوستن ایران به پیمان بغداد","date":{"solarYear":1334,"gregorianYear":1955,"circa":true},"tier":"secondary","category":"international","summary":"پیمان بغداد پیمانی دفاعی بود که عراق و ترکیه در ۵ اسفند ۱۳۳۳ (۲۴ فوریهٔ ۱۹۵۵) در بغداد امضا کردند و بریتانیا، پاکستان و ایران در همان سال به آن پیوستند. هدف این پیمان بستن راه گسترش اتحاد جماهیر شوروی به سوی خاورمیانه بود. حسین علاء، نخست‌وزیر، در ۱۹ مهر ۱۳۳۴ (۱۱ اکتبر ۱۹۵۵) تصمیم دولت به پیوستن به پیمان را در کمیسیون امور خارجهٔ مجلس سنا اعلام کرد. مجلس سنا و مجلس شورای ملی در پاییز ۱۳۳۴ لایحهٔ الحاق را تصویب کردند. با این تصمیم، ایران سیاست بی‌طرفی رسمی خود را کنار گذاشت و آشکارا در صف متحدان غرب قرار گرفت. عراق پس از سرنگونی پادشاهی‌اش در ۱۳۳۷ از پیمان بیرون رفت و پیمان در ۱۳۳۸ «سازمان پیمان مرکزی» (سنتو) نام گرفت. ایران در اسفند ۱۳۵۷ از این سازمان خارج شد و سنتو در همان ماه از هم پاشید. موافقت‌نامهٔ دفاعی دوجانبهٔ ۱۴ اسفند ۱۳۳۷ دنبالهٔ همین پیمان، پس از خروج عراق، بود.","citations":[{"sourceId":"milani-shah","locus":"صفحه‌های ۲۴۲–۲۴۳، ۲۷۳–۲۷۵ و ۳۱۷ نسخهٔ الکترونیکی","text":"سفر ۱۳۳۳، نظارت آمریکا، کنار گذاشتن بی‌طرفی، گفت‌وگو با شوروی در ۱۳۳۷ و موضع ۱۳۴۰."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۱۳۲–۱۳۳ و ۱۴۷ چاپی","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از دیدار با خروشچف و سوءقصد به علاء سخن می‌گوید."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"صفحه‌های ۱۵۱–۱۵۴ نسخهٔ الکترونیکیو فصل پیمان‌ها (سطرهای ۱۳۷۱۵ به بعد فایل متن)","text":"گفت‌وگو با رهبران شوروی، پیوند ناتو و سیتو، پیمان‌های دوجانبه پس از کودتای عراق."},{"sourceId":"fis-assar","locus":"مصاحبه با اردشیر آقولی، واشینگتن، دسامبر ۱۹۸۲، بخش یکم، ص ۱۵ تا ۲۹","text":"نویسنده در این اثر از پیدایش پیمان، اعضا، نقش آمریکا، کارنامهٔ اقتصادی و سیاسی، «باشگاه» و چراغ کم‌سو، نقش محمدرضا شاه پهلوی در نگه داشتن پاکستان، پیشنهاد بهره‌برداری از کناره‌گیری در برابر شوروی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"arfa","locus":"صفحه‌های ۴۲۱، ۴۲۶ و ۴۳۵ نسخهٔ الکترونیکی","text":"حسن ارفع در این اثر از دودستگی افکار عمومی، اعلام ۱۹ و ۲۰ مهر، اعتراض شوروی و بازگرداندن طلا سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person","hossein-ala"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"با پیوستن ایران به پیمان، سیاست بی‌طرفی را کنار گذاشت.","hossein-ala":"در ۱۹ مهر ۱۳۳۴ تصمیم پیوستن را در کمیسیون امور خارجهٔ سنا اعلام کرد."},"personTitles":{"hossein-ala":"نخست‌وزیر"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["پیمان بغداد"],"context":"ایران در هر دو جنگ جهانی، با وجود اعلام بی‌طرفی، به اشغال نیروهای بیگانه درآمده بود. نیروهای شوروی پس از جنگ جهانی دوم تا بهار ۱۳۲۵ در آذربایجان ماندند و از فرقهٔ دموکرات آذربایجان پشتیبانی کردند. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «مأموریت برای وطنم»، که در ۱۳۳۹ منتشر کرد، می‌نویسد که در سفر رسمی ۱۳۳۵ به مسکو، در پاسخ به پرسش نیکیتا خروشچف، دبیر اول حزب کمونیست شوروی، دربارهٔ علت پیوستن ایران به پیمان بغداد، به همین پیشینه استناد کرد: روس‌ها قرن‌ها کوشیده بودند از راه ایران به سوی جنوب پیش بروند، برای سرکوب جنبش مشروطه وارد خاک ایران شدند، در جنگ جهانی اول به ایران تجاوز کردند و در جنگ جهانی دوم، با وجود پیمان‌های دوستی، به ایران حمله کردند و کوشیدند آذربایجان را از ایران جدا کنند.\n\nعباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی از سفر ۱۳۳۳ خود به آمریکا در پی پیمان امنیتی دوجانبه‌ای با ایالات متحده بود. دولت دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور آمریکا، به‌جای چنین پیمانی پذیرفت که در پیمانی که بعدها پیمان بغداد نام گرفت ناظر باشد. به نوشتهٔ میلانی، آیزنهاور به محمدرضا شاه پهلوی اطمینان داد که آمریکا امنیت ایران را تعهدی جدی می‌داند و کوه‌های زاگرس را «نخستین خط دفاع خاورمیانه» در برابر تجاوز شوروی می‌شمارد. با این همه، آمریکا به ایران هشدار می‌داد که ارتشی بزرگ‌تر از توان اقتصاد کشور نسازد.\n\nطراحان غربی این پیمان می‌خواستند زنجیره‌ای از کشورهای نیرومند را در مرزهای جنوب‌غربی شوروی پدید آورند که سیاست‌گذاران غربی در آن سال‌ها آن را «کمربند شمالی» می‌خواندند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» این پیمان را حلقهٔ پیوند میان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و پیمان آسیای جنوب شرقی (سیتو) توصیف می‌کند. به نوشتهٔ محمدرضا شاه پهلوی، ترکیه در ۱۹۵۱ به ناتو پیوسته بود، پاکستان عضو سیتو شده بود و پیمان بغداد در ۱۹۵۵ نخستین سازمان امنیت دسته‌جمعی در خاورمیانه پس از جنگ شد. بریتانیا و ترکیه هم‌زمان در ناتو و پیمان بغداد عضو بودند و بریتانیا و پاکستان هم در سیتو و هم در پیمان بغداد.","whatHappened":[{"title":"پیدایش پیمان به روایت نصیر عصار","body":"نصیر عصار، که از ۱۳۵۱ (۲۵۳۱ شاهنشاهی، ۱۹۷۲ میلادی) دبیرکل سازمان پیمان مرکزی در آنکارا بود، در مصاحبه با اردشیر آقولی برای برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در آذر ۱۳۶۱ (دسامبر ۱۹۸۲) ریشهٔ پیمان را در سیاست شوروی پس از جنگ جهانی دوم می‌جوید. به گفتهٔ عصار، هنوز آخرین صدای توپ و تفنگ در اروپا خاموش نشده بود که شوروی در ایران غائلهٔ آذربایجان را به راه انداخت و در ترکیه بر سر قفقاز ادعا کرد، و همین سیاست «خشن و بی‌تدبیرانهٔ» ژوزف استالین به سیاست خارجی ایران و ترکیه جهتی نو بخشید. عصار می‌افزاید که دولت‌های منطقه دریافتند که در برابر شوروی، که اکنون ایدئولوژی کمونیستی را نیز چون سلاحی تازه در دست داشت، باید گرد هم آیند، اما چون دولت‌هایی ضعیف با گرفتاری‌های سیاسی و اقتصادی بودند، جمع آنان به تعبیر عصار «صفر به علاوهٔ صفر» می‌شد. به همین سبب، به روایت او، دولت‌های منطقه از آمریکا و بریتانیا، که در منطقه منافع اقتصادی و به‌ویژه نفتی داشتند، یاری خواستند.\n\nعصار روایت می‌کند که پیمان نخست میان ترکیه و عراق در بغداد امضا شد و درِ پیوستن کشورهای دیگر را باز گذاشت. به گفتهٔ او، بریتانیا، سپس پاکستان و سپس ایران به آن پیوستند و قرار بود همهٔ کشورهای عرب نیز بپیوندند و پیمان خاورمیانه را یکپارچه کند، اما کشورهای عرب تندرو به این بهانه که دو کشور بیگانه در پیمان حضور دارند با آن به مخالفت برخاستند و از پیوستن اردن جلوگیری کردند. عصار می‌گوید که طراحان پیمان آن را حلقه‌ای میان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، که در ۱۹۴۹ بسته شد، و پیمان آسیای جنوب شرقی (سیتو)، که در ۱۹۵۴ بسته شد، می‌دانستند.","quotes":[{"original":"He was not pleased and welcomed me by saying \\\"This pact is aggressive, directed against us!\\\" I pointed out to him that in political and journalistic circles there was talk of a line of defense passing through the Zagros mountains. And I asked, \\\"Where are these mountains, in Russia or in Iran?\\\" \\\"In Iran.\\\" \\\"It is then surely a defensive pact,\\\" I responded.","translation":"خروشچف خشنود نبود و با این جمله از من استقبال کرد: \"این پیمان تجاوزکارانه و بر ضد ماست!\" به او یادآوری کردم که در محافل سیاسی و مطبوعاتی سخن از خط دفاعی‌ای است که از کوه‌های زاگرس می‌گذرد، و پرسیدم: \"این کوه‌ها کجاست، در روسیه یا در ایران؟\" \"در ایران.\" پاسخ دادم: \"پس بی‌گمان پیمانی دفاعی است.\"","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"صص. ۱۳۲–۱۳۳ چاپی (صفحه‌های ۱۳۶–۱۳۷ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی در فصل «سیاست خارجی» دیدار خود با نیکیتا خروشچف در مسکو در ۱۳۳۵ را بازگو می‌کند."},{"original":"Later Khrushchev declared that the Baghdad Pact would break up like a soap bubble. Twenty-five years later one has to admit that he was right.","translation":"خروشچف بعدها اعلام کرد که پیمان بغداد مانند حباب صابون از هم خواهد پاشید. بیست‌وپنج سال بعد باید پذیرفت که حق با او بود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۳۳ چاپی (صفحهٔ ۱۳۷ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی در تبعید، با نگاه به فروپاشی سنتو پس از انقلاب، دربارهٔ پیش‌بینی خروشچف داوری می‌کند."},{"original":"روس‌ها مدعی بودند که سیاستشان بر اساس همزیستی مسالمت‌آمیز و عدم مداخله در امور سایر کشورهاست و می‌پرسیدند با این وصف به چه علت ما به پیمان بغداد ملحق شده‌ایم. من در جواب گفتم که علت آن را باید با مطالعهٔ روابط بین کشورهای ایران و روسیه پیدا کنند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"صفحه‌های ۱۵۱–۱۵۲ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۳۹ / ۱۹۶۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی گفت‌وگوی خود با رهبران شوروی در سفر رسمی ۱۳۳۵ به مسکو را شرح می‌دهد."},{"original":"During that year responsible public opinion in Iran was divided between those who were for the Pact and those who were against it. The former followers of Mosaddeq, the fellow-travellers, the crypto-Communists and most of the intellectuals on the one hand and the Anglophiles of every shade on the other, were against it. Most of the military, an important section of the people of Azerbaijan, part of the middle class and of the business community were in favour of the Pact.","translation":"در آن سال افکار عمومی مسئول ایران میان موافقان و مخالفان پیمان تقسیم شده بود. هواداران پیشین مصدق، همراهان کمونیست‌ها، کمونیست‌های پنهان و بیشتر روشنفکران از یک سو، و انگلوفیل‌ها با هر رنگ و گرایشی از سوی دیگر، با آن مخالف بودند. بیشتر نظامیان، بخش مهمی از مردم آذربایجان، بخشی از طبقهٔ متوسط و جامعهٔ بازرگانان هوادار پیمان بودند.","speaker":"سپهبد حسن ارفع","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش و سفیر ایران در ترکیه","work":"زیر فرمان پنج شاه","workType":"خاطرات","page":"ص. ۴۱۴ چاپی (صفحهٔ ۴۲۱ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۴۳ / ۱۹۶۴","context":"ارفع موضع گروه‌های گوناگون ایرانی را در سال پیوستن ایران به پیمان بغداد شرح می‌دهد."},{"original":"After a time it was realised that these aids, which had already been forthcoming before Iran had joined the Pact, were not to be substantially increased or accelerated. Moreover, what transpired from the discussions which were taking place at the Ministerial and Military meetings of the Pact brought home to Iranian public opinion that the policy of the Western Powers was in many instances in conflict with that of three of the four regional members.","translation":"پس از چندی روشن شد که این کمک‌ها، که پیش از پیوستن ایران به پیمان نیز می‌رسید، چندان افزایش یا شتاب نخواهد یافت. افزون بر این، آنچه از گفت‌وگوهای نشست‌های وزیران و نظامیان پیمان بیرون می‌آمد به افکار عمومی ایران فهماند که سیاست قدرت‌های غربی در بسیاری موارد با سیاست سه عضو از چهار عضو منطقه‌ای ناسازگار است.","speaker":"سپهبد حسن ارفع","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش و سفیر ایران در ترکیه","work":"زیر فرمان پنج شاه","workType":"خاطرات","page":"ص. ۴۱۴ چاپی (صفحهٔ ۴۲۱ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۴۳ / ۱۹۶۴","context":"ارفع امیدها و سرخوردگی‌های ایرانیان را در نخستین سال‌های عضویت در پیمان شرح می‌دهد."},{"original":"Instead of such an agreement, the Americans agreed to join as an observer in what became known as the 1955 Baghdad Pact. As a result, not long after the Shah's return to Iran, the country forfeited its century-old tradition of neutrality and officially joined the pact, causing the ire of the Soviet Union and many in Iran's opposition.","translation":"آمریکایی‌ها به‌جای چنین پیمانی [پیمان امنیتی دوجانبه] پذیرفتند که به‌عنوان ناظر به آنچه به پیمان بغداد ۱۹۵۵ شهرت یافت بپیوندند. در نتیجه، اندکی پس از بازگشت محمدرضا شاه پهلوی به ایران، کشور سنت صدسالهٔ بی‌طرفی خود را کنار گذاشت و رسماً به پیمان پیوست و خشم اتحاد شوروی و بسیاری از مخالفان ایران را برانگیخت.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار، مدیر برنامهٔ مطالعات ایران در دانشگاه استنفورد","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","page":"صفحه‌های ۲۴۲–۲۴۳ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی پیامد سفر ۱۳۳۳ محمدرضا شاه پهلوی به آمریکا را شرح می‌دهد."},{"original":"Iran \\\"must stay tied to the West, and if and when those ties should be broken, he would cease being Shah.\\","translation":"ایران باید به غرب پیوسته بماند، و اگر روزی این پیوندها گسسته شود، [او] دیگر محمدرضا شاه پهلوی نخواهد بود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"شاه، اثر عباس میلانی (به نقل از گزارش سفارت آمریکا)","workType":"گزارش دیپلماتیک نقل‌شده در زندگی‌نامه","page":"صفحهٔ ۳۱۷ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۴۰ / ۱۹۶۱","context":"محمدرضا شاه پهلوی در دیدار با سفیر آمریکا، در پاسخ به هواداری جبههٔ ملی از عدم تعهد، موضع خود را دربارهٔ بی‌طرفی بیان می‌کند."},{"original":"In spite of the participation of Iran in the Baghdad Pact, and a strong protest by the U.S.S.R. against this move which it considered as contrary to the 1921 and 1927 Irano-Soviet treaties, the relations between Iran and its northern neighbour were fairly good.","translation":"با وجود شرکت ایران در پیمان بغداد و اعتراض شدید اتحاد شوروی به این اقدام، که آن را مغایر پیمان‌های ۱۹۲۱ و ۱۹۲۷ ایران و شوروی می‌دانست، روابط ایران با همسایهٔ شمالی‌اش نسبتاً خوب بود.","speaker":"سپهبد حسن ارفع","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش و سفیر ایران در ترکیه","work":"زیر فرمان پنج شاه","workType":"خاطرات","page":"صفحهٔ ۴۲۶ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۴۳ / ۱۹۶۴","context":"ارفع روابط ایران و شوروی را پس از پیوستن ایران به پیمان و پیش از سفر ۱۳۳۵ محمدرضا شاه پهلوی به مسکو شرح می‌دهد."}]},{"title":"دودستگی افکار عمومی","body":"سپهبد حسن ارفع، رئیس پیشین ستاد ارتش و سفیر بعدی ایران در ترکیه و پاکستان، در کتاب خاطرات خود «زیر فرمان پنج شاه» می‌نویسد که افکار عمومی ایران در آن سال به دو دسته تقسیم می‌شد. به نوشتهٔ ارفع، هواداران پیشین دکتر محمد مصدق، همراهان و هواداران پنهان کمونیسم، بیشتر روشنفکران و نیز انگلوفیل‌ها با پیمان مخالف بودند و بیشتر نظامیان، بخش مهمی از مردم آذربایجان، بخشی از طبقهٔ متوسط و بازرگانان از آن پشتیبانی می‌کردند. ارفع همچنین می‌نویسد که شوروی با تهدید به بمباران اتمی و «نابودی آنی» می‌کوشید افکار عمومی ایران را به سوی بی‌طرفی بکشاند."},{"title":"تصمیم دولت و تصویب مجلسین","body":"حسین علاء در ۱۹ مهر ۱۳۳۴ در کمیسیون امور خارجهٔ مجلس سنا اعلام کرد که دولت تصمیم گرفته است به پیمان بغداد بپیوندد و دولت روز بعد این تصمیم را رسماً اعلام کرد. سپس مجلس سنا و مجلس شورای ملی لایحهٔ الحاق را تصویب کردند و ایران در پاییز ۱۳۳۴ (۲۵۱۴ شاهنشاهی) رسماً به پیمان پیوست."},{"title":"سوءقصد به حسین علاء","body":"در ۲۵ آبان ۱۳۳۴، هنگامی که حسین علاء آمادهٔ سفر به بغداد برای شرکت در نخستین نشست شورای وزیران پیمان بود، مظفرعلی ذوالقدر، عضو فداییان اسلام، در مسجد شاه تهران به سوی او تیراندازی کرد. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» این سوءقصد را در شمار رویدادهای خشونت سیاسی دوران خود یاد می‌کند. علاء چند روز بعد با وجود جراحت راهی بغداد شد. دولت پس از این سوءقصد رهبران فداییان اسلام را بازداشت و محاکمه کرد."},{"title":"دیدار با خروشچف در ۱۳۳۵","body":"سپهبد ارفع می‌نویسد که شوروی پیوستن ایران به پیمان را مغایر پیمان‌های ۱۹۲۱ و ۱۹۲۷ ایران و شوروی دانست و به آن اعتراض کرد. با این همه، روابط دو کشور نسبتاً خوب ماند: شوروی پیمان مرزی را تصویب کرد و پس از دوازده سال ذخیرهٔ طلای بانک ملی ایران را، که در جنگ به روسیه برده بود، بازگرداند. محمدرضا شاه پهلوی و ملکه ثریا در خرداد ۱۳۳۵ به دعوت دولت شوروی به مسکو سفر کردند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که خروشچف با این جمله از او استقبال کرد: «این پیمان تجاوزکارانه و بر ضد ماست!» به نوشتهٔ محمدرضا شاه پهلوی، او در پاسخ یادآوری کرد که محافل سیاسی از خط دفاعی‌ای سخن می‌گویند که از کوه‌های زاگرس می‌گذرد، و از خروشچف پرسید که این کوه‌ها در روسیه است یا در ایران. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» نیز همین گفت‌وگو را با نام کوه‌های البرز و الوند بازگو می‌کند. خروشچف به روایت محمدرضا شاه پهلوی سرانجام پذیرفت که ایران قصد تجاوز به شوروی ندارد."},{"title":"دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی پیمان بغداد را پیمانی صرفاً دفاعی می‌دانست که پاسخ تجربهٔ تلخ اشغال‌های پیشین بود. میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در ۱۳۳۴ از هواداران اصلی کنار گذاشتن بی‌طرفی بود و در ۱۳۴۰ نیز به سفیر آمریکا فرمود که ایران «باید به غرب پیوسته بماند» و اندیشهٔ ایران بی‌طرف را دفاع‌ناپذیر می‌داند. به نوشتهٔ میلانی، دکتر علی امینی، که بعدها نخست‌وزیر شد، نیز از هواداران پرشور پیوستن ایران به پیمان بود."},{"title":"دیدگاه مخالفان و شوروی","body":"شوروی پیمان را تجاوزکارانه و ناقض پیمان‌های دوجانبه می‌خواند. میلانی می‌نویسد که پیوستن ایران خشم شوروی و بسیاری از مخالفان داخلی را برانگیخت. هواداران جبههٔ ملی در سال‌های بعد سیاست «عدم تعهد» را پیش کشیدند. به نوشتهٔ میلانی، حتی وزارت امور خارجهٔ آمریکا از این چرخش جبههٔ ملی خشنود نبود و همین امر از پشتیبانی کارشناسان آمریکایی از شریک کردن جبههٔ ملی در قدرت کاست."},{"title":"داوری دربارهٔ کارایی پیمان","body":"سپهبد ارفع می‌نویسد که نظامیان امید داشتند پیمان توان دفاعی ارتش را به‌سرعت افزایش دهد و دیگران گمان می‌کردند که کمک مالی غرب توسعهٔ اقتصادی گسترده‌ای را آغاز خواهد کرد. به نوشتهٔ ارفع، پس از چندی روشن شد که این کمک‌ها، که پیش از پیوستن ایران نیز می‌رسید، چندان افزایش نمی‌یابد و سیاست قدرت‌های غربی در بسیاری موارد با سیاست سه عضو منطقه‌ای پیمان ناسازگار است: عراق از پیمان پشتیبانی از سیاست ضدصهیونیستی خود را می‌خواست، ایران سلاح و کمک اقتصادی بیشتر می‌خواست و پاکستان در کشمیر و در برابر هند و افغانستان پشتیبانی می‌طلبید. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که خروشچف بعدها گفته بود پیمان بغداد مانند حباب صابون از هم خواهد پاشید و اعتراف می‌کند که بیست‌وپنج سال بعد باید پذیرفت حق با او بوده است."}],"aftermath":"عبدالکریم قاسم، افسر ارتش عراق، در ۲۳ تیر ۱۳۳۷ (۱۴ ژوئیهٔ ۱۹۵۸) پادشاهی عراق را سرنگون کرد و عراق در فروردین ۱۳۳۸ (مارس ۱۹۵۹) از پیمان بیرون رفت. پیمان در مرداد ۱۳۳۸ نام «سازمان پیمان مرکزی» (سنتو) گرفت و ستاد آن از بغداد به آنکارا رفت.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد که اعضای پیمان پس از کودتای عراق از آمریکا خواستند به پیمان بپیوندد، اما آمریکا به‌جای عضویت کامل پیشنهاد کرد با ترکیه، پاکستان و ایران پیمان‌های دفاعی دوجانبه ببندد و متعهد شود که در صورت حملهٔ «کمونیسم بین‌المللی» به یاری آنان بشتابد. میلانی می‌نویسد که آمریکا برای نپیوستن به پیمان دلایل گوناگونی می‌آورد، از جمله اینکه آمریکا در آن صورت ناگزیر می‌شد تعهدی امنیتی به اسرائیل نیز بدهد. ایران و آمریکا در اسفند ۱۳۳۷ (مارس ۱۹۵۹) پیمان همکاری دوجانبه را امضا کردند.\n\nمیلانی می‌نویسد که ناکامی کوشش‌های محمدرضا شاه پهلوی برای عضویت کامل آمریکا و بریتانیا در پیمان، و ناکافی دانستن «دکترین آیزنهاور»، محمدرضا شاه پهلوی را به آغاز گفت‌وگو با شوروی دربارهٔ پیمان عدم تجاوز واداشت. محمدرضا شاه پهلوی در ۹ بهمن ۱۳۳۷ (۲۹ ژانویهٔ ۱۹۵۹) به دنیس رایت، دیپلمات بریتانیایی، از پیمان بغداد و ناکافی بودن کمک‌ها گلایه کرد و گفت که مذاکره با روس‌ها را آغاز کرده است. این گفت‌وگوها سرانجام به نتیجه نرسید و ایران در پیمان ماند.\n\nسپهبد ارفع می‌نویسد که بحث دربارهٔ ماندن ایران در پیمان، بسته به فشارهای داخلی و خارجی، هر چند گاه بالا می‌گرفت. نصیر عصار در مصاحبهٔ ۱۳۶۱ خود می‌گوید که در ماه‌های دولت جعفر شریف‌امامی در ۱۳۵۷ زمزمه‌هایی علیه سنتو برخاست و او، که در آن هنگام عنوان مشاور وزیر امور خارجه را داشت، برای دو وزیر امور خارجهٔ آن ماه‌ها پیام فرستاد که اگر می‌خواهند رابطه با سنتو را دگرگون کنند، دست‌کم از آن در داد و ستد با شوروی بهره بگیرند. به گفتهٔ عصار، ایران می‌توانست در برابر کناره‌گیری از سنتو از شوروی بخواهد که مواد پنجم و ششم پیمان مودت ۱۹۲۱، که شوروی در جنگ و در بحران آذربایجان به آن‌ها استناد کرده بود، یک بار برای همیشه کنار بگذارد. عصار با افسوس می‌گوید که ایران می‌توانست از عضویت خود در این دستگاه «یک بهره‌برداری سیاسی بسیار جالبی» بکند، اما این کار انجام نشد.\n\nنصیر عصار می‌پذیرد که پیمان هرگز برای هدف اصلی خود، یعنی رویارویی با پیشروی کمونیسم شوروی، به کار نرفت، زیرا آن فرصت هرگز پیش نیامد. به گفتهٔ او، هر عضو پیمان حساب جداگانه‌ای هم داشت: کشورهای عرب گمان می‌کردند پیمان را می‌توان در برابر اسرائیل به کار گرفت، پاکستان آن را سپری در برابر هند می‌دید و ایران امید داشت در دعاوی خود با عراق از آن یاری بگیرد. عصار می‌افزاید که تنها ترکیه، که از ۱۹۵۲ عضو ناتو بود، پیمان را حلقهٔ دیگری بر زنجیرهٔ دفاعی خود در برابر شوروی می‌دانست. به گفتهٔ او، پاکستان در هیچ‌یک از جنگ‌های خود با هند از سنتو یاری نگرفت، و پس از جدا شدن بنگلادش چنان سرخوردگی‌ای یافت که اگر اصرار و ارشاد محمدرضا شاه پهلوی نبود، ذوالفقار علی بوتو، رهبر پاکستان، شاید اقدام تندتری در برابر سنتو انجام می‌داد. عصار می‌گوید که بوتو به توصیهٔ شاهنشاه نه تنها از پیمان کناره نگرفت، بلکه به جای سفیر پاکستان در ترکیه، یک وزیر را به شورای وزیران سنتو فرستاد.\n\nبا این همه، عصار سنتو را در زمینه‌هایی که طراحانش هرگز به آن‌ها نیندیشیده بودند بسیار مؤثر می‌داند. به گفتهٔ او، در نخستین سفرش به ترکیه در ۱۳۳۵ برای تماس تلفنی از آنکارا با تهران باید خط را از راه زوریخ و لندن وصل می‌کرد، و راه زمینی تبریز به مرز ترکیه کوره‌راهی بود که مسافران صد سال پیش با اسب و قاطر می‌پیمودند. عصار روایت می‌کند که شورای وزیران سنتو کمیته‌ای اقتصادی پدید آورد که با کمک بلاعوض و اعتبارات آمریکا و بریتانیا شبکهٔ مخابراتی میان ایران، پاکستان و ترکیه، جاده‌سازی، راه‌آهنی که تهران را به اروپا پیوند داد و سامانهٔ نظارت بر پروازها را به راه انداخت. به گفتهٔ عصار، مهم‌ترین نتیجهٔ سیاسی پیمان تحکیم سریع و عمیق روابط ایران، ترکیه و پاکستان بود. عصار دربارهٔ آمریکا توضیح می‌دهد که این کشور از نظر حقوقی پیمان را امضا نکرده بود و خود را «کشور شرکت‌کننده» می‌خواند، اما کنگرهٔ آمریکا به دولت آن کشور اجازه داده بود که همهٔ مسئولیت‌ها و تعهدات عضویت را بپذیرد. عصار در پاسخ به اینکه چرا برخی سنتو را «باشگاه» می‌خواندند، آن را به چراغی تشبیه می‌کند که فتیله‌اش را پایین کشیده‌اند اما روشن است و می‌توان در یک آن فتیله را بالا کشید، و می‌گوید که داشتن دستگاه دفاعی آماده، حتی اگر کاری از آن ساخته نباشد، بسیار بهتر از نداشتن آن است."},{"id":"savak-founded-1335","title":"تأسیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور","date":{"solarYear":1335,"gregorianYear":1957,"circa":true},"tier":"secondary","category":"political","summary":"مجلس سنا در ۱۰ بهمن ۱۳۳۵ و مجلس شورای ملی در اسفند همان سال لایحهٔ دولت حسین علاء را دربارهٔ «تشکیل سازمان اطلاعات و امنیت کشور» تصویب کردند. این قانون پنج ماده داشت. بر پایهٔ آن، سازمانی وابسته به نخست‌وزیری پدید آمد که رئیس آن مقام معاون نخست‌وزیر را داشت و محمدرضا شاه پهلوی او را با فرمان خود منصوب می‌کرد. وظایف سازمان گردآوری اطلاعات برای حفظ امنیت کشور، پیگرد جاسوسی و فعالیت عناصر ضد استقلال و تمامیت کشور، و جلوگیری از فعالیت جمعیت‌های غیرقانونی و جمعیت‌های مخالف قانون اساسی بود. مأموران آن در حکم ضابطان نظامی بودند و قانون رسیدگی به جرم‌های امنیتی را به دادگاه‌های دائمی نظامی سپرد. نخستین رئیس سازمان سرلشکر تیمور بختیار بود. این سازمان که با نام کوتاه‌شدهٔ «ساواک» شناخته شد، تا بهمن ۱۳۵۷ نهاد اصلی اطلاعات و امنیت کشور ماند و یکی از بحث‌انگیزترین نهادهای دوران پهلوی شد.","citations":[{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"دورهٔ ۱۹، نشست‌های ۷۲ (۱۶ اسفند ۱۳۳۵) و ۷۵ (اسفند ۱۳۳۵)","text":"گزارش کمیسیون‌ها، متن پنج مادهٔ قانون، سخنان خلعتبری، مشیر فاطمی، طباطبائی، ارباب و علم."},{"sourceId":"majles-mosavabat","locus":"مصوبات دورهٔ ۱۹","text":"نویسنده در این اثر از «قانون مربوط به تشکیل سازمان اطلاعات و امنیت کشور – مصوب ۲۳ اسفند ۱۳۳۵ مجلس شورای ملی و ۱۰ بهمن ۱۳۳۵ مجلس سنا»؛ قانون اصلاحی ۴ دی ۱۳۳۷ سخن می‌گوید."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۱۵۴–۱۵۹ چاپی","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از چرایی تأسیس، نقش سیا، شمار کارکنان، شکنجه، رؤسای سازمان، تنبیه مأموران پس از آشوب تبریز سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"صفحه‌های ۱۵، ۱۵۰، ۲۵۲، ۲۵۴، ۳۲۰، ۳۲۴–۳۲۵، ۳۷۳–۳۸۲ نسخهٔ الکترونیکی","text":"عباس میلانی در این اثر از طرح آمریکایی، رؤسا، پاکروان، قتل جزنی، ارقام زندانیان و اعدام‌ها، موساد سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"صفحه‌های ۸، ۳۷، ۱۱۹ نسخهٔ الکترونیکی","text":"معرفی رؤسا و گزارش هفتگی رئیس ساواک."},{"sourceId":"iranica-cia","locus":"ج. ۵، دفتر ۳، صص. ۲۵۳–۲۵۸","text":"مارک گازیوروفسکی در این اثر از گروه آموزشی سیا، نام‌گذاری ۱۳۳۵، موساد، سردی روابط سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-alavi-kia","locus":"بخش‌های ۳ و ۴","text":"علوی‌کیا دربارهٔ تشکیل سازمان و معاونت خود."}],"personIds":["mohammad-reza-person","hossein-ala"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"بر پایهٔ آن، سازمانی وابسته به نخست‌وزیری پدید آمد که رئیس آن مقام معاون نخست‌وزیر را داشت و محمدرضا شاه پهلوی او را با فرمان خود منصوب می‌کرد.","hossein-ala":"مجلس سنا در ۱۰ بهمن ۱۳۳۵ و مجلس شورای ملی در اسفند همان سال لایحهٔ دولت حسین علاء را دربارهٔ «تشکیل سازمان اطلاعات و امنیت کشور» تصویب کردند."},"personTitles":{"hossein-ala":"نخست‌وزیر"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["تأسیس ساواک"],"context":"حزب توده در سال‌های نخست‌وزیری دکتر محمد مصدق فعالیت گسترده‌ای داشت. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب خاطرات خود، «پاسخ به تاریخ»، یادآوری می‌کند که نیروهای شوروی، که در جنگ جهانی دوم ایران را اشغال کرده بودند، تنها در فروردین ۱۳۲۵ خاک ایران را ترک کردند و حزب توده در ماه‌های پایانی دولت مصدق گمان می‌برد که زمان قدرت‌گیری‌اش فرا رسیده است. به نوشتهٔ شاهنشاه، این حزب «نه‌تنها رژیم، بلکه تمامیت ارضی کشور» را تهدید می‌کرد و ساواک برای پایان دادن به این فعالیت‌های براندازانه پدید آمد. کشف سازمان نظامی حزب توده در مرداد و شهریور ۱۳۳۳، که بیش از ششصد افسر را در بر می‌گرفت، دامنهٔ این نفوذ را در ارتش آشکار کرده بود.\n\nپیش از تأسیس ساواک، چند دستگاه به‌طور موازی در امور امنیتی دخالت داشتند: شهربانی کل کشور، رکن دوم ستاد ارتش، فرمانداری نظامی تهران و وزارت کشور. ارسلان خلعتبری، نمایندهٔ مجلس شورای ملی، در نخستین شور لایحه همین پراکندگی را دلیل اصلی ضرورت سازمانی متمرکز خواند. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که پیش‌تر میان شهربانی و رکن دوم ارتش بر سر رهبری مبارزه با کمونیست‌ها رقابت درگرفته بود و این رقابت بیش از یک بار به حزب توده امکان داده بود از شناسایی بگریزد. سرهنگ حسن پاکروان، که بعدها رئیس ساواک شد، در آن سال‌ها بخش مبارزه با کمونیسم در رکن دوم را اداره می‌کرد و مستقیم به محمدرضا شاه پهلوی گزارش می‌داد.\n\nسرلشکر تیمور بختیار پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دستگاه اطلاعاتی تازه‌ای را بنیاد نهاد. مارک گازیوروفسکی، پژوهشگر تاریخ روابط ایران و آمریکا، در مقالهٔ «سازمان سیا در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که یک سرهنگ ارتش آمریکا به بختیار در برپایی این سازمان یاری رساند و تا اسفند ۱۳۳۴ در ایران ماند. سپس گروهی پنج‌نفره از کارکنان حرفه‌ای سازمان سیا، شامل متخصصان عملیات پنهان، تحلیل اطلاعات و ضدجاسوسی، جای او را گرفتند و تا ۱۳۳۹ یا ۱۳۴۰ در ایران ماندند. به نوشتهٔ گازیوروفسکی، سازمان بختیار در ۱۳۳۵ بازسازی شد و نام «سازمان اطلاعات و امنیت کشور» گرفت. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «پاسخ به تاریخ» تصریح می‌کند که بختیار از سیا برای مشاوره کمک خواست و بسیاری از کارکنان ساواک برای آموزش به آمریکا رفتند و برای آشنایی با شیوهٔ کار سازمان‌های همتا به بریتانیا و دیگر کشورهای غربی سفر کردند. میلانی نیز می‌نویسد که ساواک بر پایهٔ طرحی آمریکایی و با کمک افسران اطلاعاتی آمریکا پدید آمد و قرار بود کارکردهای سیا و اف‌بی‌آی را با هم بر عهده گیرد.","whatHappened":[{"title":"تصویب در مجلس سنا","body":"دولت حسین علاء لایحهٔ شمارهٔ ۳۰۰۷ را نخست به مجلس سنا فرستاد. مجلس سنا لایحه را در ۱۰ بهمن ۱۳۳۵ تصویب کرد و آن را به مجلس شورای ملی فرستاد.","quotes":[{"original":"ماده ۱ـ برای حفظ امنیت کشور و جلوگیری از هر گونه توطئه که مضر بمصالح عمومی است سازمانی بنام اطلاعات و امنیت کشور وابسته بنخست وزیری تشکیل می‌شود و رئیس سازمان معاونت نخست وزیر را داشته و بفرمان اعلیحضرت همایونی شاهنشاهی منصوب خواهد شد.","speaker":"مجلس شورای ملی","speakerTitle":"دورهٔ نوزدهم قانون‌گذاری","work":"قانون تشکیل سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ماده ۱ (صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، نشست ۷۵)","workType":"متن قانون (صورت‌جلسهٔ رسمی)","page":"نشست ۷۵","date":"اسفند ۱۳۳۵ / مارس ۱۹۵۷","context":"نخستین ماده، که در شور دوم بی‌مخالف تصویب شد، جایگاه سازمان و شیوهٔ انتصاب رئیس آن را تعیین می‌کند."},{"original":"تا کنون وظایفی که امروز بعهده این سازمان گذارده می‌شود در مملکت متمرکز نبود و چندین دسته و گروه و اداره و منابع مختلف دخالت در امنیت کشور داشتند شهربانی رکن دو ستاد فرمانداری نظامی وزارت کشور امروز لایحه‌ای بمجلس تقدیم شده است که بر طبق این لایحه امور مربوط به اطلاعات و امنیت در کشور در یک سازمان معین متمرکز شده است.","speaker":"ارسلان خلعتبری","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نوزدهم، نشست ۷۲","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۷۲","date":"۱۶ اسفند ۱۳۳۵ / ۷ مارس ۱۹۵۷","context":"خلعتبری در بحث کلیات لایحه، پراکندگی دستگاه‌های امنیتی را دلیل ضرورت سازمانی متمرکز می‌خواند."},{"original":"اگر برای امروز بود من چون بشخص سرلشگر تیمور بختیار کمال اعتقاد و اطمینان را دارم و میدانم که هیچ نظر و غرض شخصی ندارند... ولی پس فردا ده سال دیگر هم آیا سرلشگر بختیار متصدی این کار خواهد بود؟... این اختیارات مأمورین سازمان اطلاعات و امنیت خیلی کشدار است.","speaker":"دکتر مشیر فاطمی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ نوزدهم، نشست ۷۵","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۷۵","date":"اسفند ۱۳۳۵ / مارس ۱۹۵۷","context":"مشیر فاطمی در مخالفت با ماده ۳، دربارهٔ گستردگی اختیارات مأموران سازمان هشدار می‌دهد."},{"original":"Thus, we were obliged to outlaw this party which threatened not only the regime, but the country's territorial integrity. SAVAK was created, then, to put an end to these subversive activities. The organization was first headed by General Bakhtiar in 1953, and he called in the CIA to advise him.","translation":"از این رو ناگزیر شدیم این حزب را، که نه‌تنها رژیم بلکه تمامیت ارضی کشور را تهدید می‌کرد، غیرقانونی اعلام کنیم. پس ساواک برای پایان دادن به این فعالیت‌های براندازانه پدید آمد. نخستین رئیس این سازمان در ۱۹۵۳ تیمسار بختیار بود و او برای مشاوره از سیا یاری خواست.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۵۷ چاپی (صفحهٔ ۱۶۱ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی چرایی تأسیس ساواک و نقش سیا در آموزش آن را شرح می‌دهد."},{"original":"I cannot defend SAVAK's every action and will not attempt to do so here. There were people arrested and abused. ... However, whenever I learned of abuse, I put an end to it.","translation":"نمی‌توانم از همهٔ کارهای ساواک دفاع کنم و چنین کوششی هم نخواهم کرد. کسانی بازداشت شدند و مورد بدرفتاری قرار گرفتند.... با این همه، هر بار که از بدرفتاری آگاه شدم، به آن پایان دادم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۵۸ چاپی (صفحهٔ ۱۶۲ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی به اتهام شکنجه در ساواک پاسخ می‌دهد."},{"original":"In 1335 Š./1956 this agency was reorganized and given the name Sāzmān-e Eṭṭelāʿāt wa Amnīyat-e Kešvar (National intelligence and security organization), commonly known as SAVAK. By the time the CIA team was withdrawn, it had trained virtually all of the first generation of SAVAK personnel.","translation":"در ۱۳۳۵ این سازمان بازسازی شد و نام سازمان اطلاعات و امنیت کشور گرفت که معمولاً ساواک خوانده می‌شود. تا زمانی که گروه سیا ایران را ترک کرد، تقریباً همهٔ نسل نخست کارکنان ساواک را آموزش داده بود.","speaker":"مارک گازیوروفسکی","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ روابط ایران و آمریکا","work":"«سازمان سیا در ایران»، دانشنامهٔ ایرانیکا، ج. ۵","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"صص. ۲۵۳–۲۵۸","date":"۱۳۷۰ / ۱۹۹۱","context":"گازیوروفسکی پیوند سازمان بختیار با گروه آموزشی سیا را شرح می‌دهد."},{"original":"General Hassan Pakravan had been named as Bakhtiyar's replacement as head of SAVAK in 1961, and the change was profound in terms of SAVAK's culture and image. ... Immediately after taking over, he ordered an end to all torture in SAVAK prisons.","translation":"تیمسار حسن پاکروان در ۱۹۶۱ جانشین بختیار در ریاست ساواک شد و این تغییر در فرهنگ و چهرهٔ ساواک دگرگونی ژرفی بود.... او بی‌درنگ پس از آغاز کار، دستور داد هرگونه شکنجه در زندان‌های ساواک پایان یابد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","page":"صفحهٔ ۳۲۵ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی دگرگونی ساواک را با آمدن حسن پاکروان شرح می‌دهد."},{"original":"No less exaggerated was their claim that thousands had been killed and tortured to death by SAVAK. The actual number of people executed for political crimes during the Shah's thirty-seven-year reign was about 1,500—still a high number but less than the figure offered by the opposition.","translation":"ادعای آنان که هزاران تن به دست ساواک کشته و تا سر حد مرگ شکنجه شده بودند نیز کمتر اغراق‌آمیز نبود. شمار واقعی کسانی که در سی‌وهفت سال پادشاهی محمدرضا شاه پهلوی به جرم‌های سیاسی اعدام شدند حدود ۱٬۵۰۰ تن بود؛ رقمی همچنان بالا، اما کمتر از رقمی که مخالفان عرضه می‌کردند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","page":"صفحهٔ ۳۸۲ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی ادعاهای مخالفان را با ارقام برآوردشده می‌سنجد."},{"original":"You keep on saying that we have several hundred thousand political prisoners and we keep on saying that we have only 3,400 or 3,500 prisoners, but they are not political prisoners, these are Marxists, either terrorists, killers or just people who owe no allegiance to this country.","translation":"شما مدام می‌گویید که ما چند صد هزار زندانی سیاسی داریم و ما مدام می‌گوییم که تنها ۳٬۴۰۰ یا ۳٬۵۰۰ زندانی داریم، اما اینان زندانی سیاسی نیستند؛ اینان مارکسیست‌اند، یا تروریست، یا قاتل، یا کسانی که هیچ وفاداری به این کشور ندارند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"کنفرانس مطبوعاتی مشترک با هنری کیسینجر، به نقل از اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا، سند ۱۸۴، پانوشت ۵","workType":"کنفرانس مطبوعاتی (سند دیپلماتیک منتشرشده)","page":"سند ۱۸۴","date":"۱۵ مرداد ۱۳۵۵ (۲۵۳۵ شاهنشاهی) / ۶ اوت ۱۹۷۶","context":"خبرنگاران دربارهٔ خشونت ساواک و شمار اعضای سرویس‌های امنیتی پرسیدند و شاهنشاه ارقام آنان را رد کرد."}]},{"title":"بررسی در کمیسیون‌های مجلس شورای ملی","body":"چهار کمیسیون مجلس شورای ملی لایحه را بررسی کردند و هر چهار کمیسیون متن مصوب سنا را بی‌تغییر پذیرفتند:\n- کمیسیون کشور، در نشست ۲۴ بهمن ۱۳۳۵ با حضور وزیر کشور، به گزارش سعید مهدوی.\n- کمیسیون دادگستری، در نشست ۲۴ بهمن ۱۳۳۵ با حضور وزیر و معاون وزارت دادگستری، به گزارش عمیدی نوری.\n- کمیسیون نظام، در نشست ۳۰ بهمن ۱۳۳۵ با حضور معاونان وزارت جنگ و وزارت کشور، به گزارش امیرحسین فولادوند.\n- کمیسیون امور استخدام، در نشست ۵ اسفند ۱۳۳۵ با حضور وزیر کشور، به گزارش دکتر جهانشاهی."},{"title":"شور نخست: سخنان ارسلان خلعتبری","body":"مجلس شورای ملی در نشست ۷۲ خود، در ۱۶ اسفند ۱۳۳۵، کلیات لایحه را به بحث گذاشت. ارسلان خلعتبری، که به‌عنوان «مخالف مشروط» نام نوشته بود، ضرورت لایحه را پذیرفت. خلعتبری نفوذ حزب توده در آموزش‌وپرورش را نمونه آورد و گفت که این حزب از هشت یا ده سال پیش معلمانی را جذب کرده بود که به دانش‌آموزان هوادار نمرهٔ خوب و به دیگران نمرهٔ بد می‌دادند. او یادآوری کرد که چهار سال پیش از آن هزاران دختر و پسر تهرانی «نه فقط از اختیار فرهنگ و دولت» بلکه از اختیار پدر و مادر خود نیز بیرون رفته بودند. به گفتهٔ خلعتبری، اگر از آغاز دستگاهی وجود داشت که آموزگاران و استادان «آلوده» را زیر نظر بگیرد، این وضع پیش نمی‌آمد. او همچنین امنیت را شرط پیشرفت اقتصادی خواند و آلمان پس از جنگ را نمونه آورد."},{"title":"شور دوم و تصویب ماده‌به‌ماده","body":"مجلس شورای ملی در نشست ۷۵ شور دوم لایحه را برگزار کرد و پنج ماده را یکایک با رأی اکثریت تصویب کرد. صورت‌جلسهٔ منتشرشده تاریخ این نشست را ۲۲ اسفند ۱۳۳۵ ثبت کرده است. مجموعهٔ مصوبات مجلس شورای ملی تاریخ تصویب قانون را ۲۳ اسفند ۱۳۳۵ آورده است. هیچ نماینده‌ای با ماده‌های یکم و دوم مخالفت نکرد."},{"title":"مفاد قانون","body":"- ماده ۱: سازمانی به نام اطلاعات و امنیت کشور، وابسته به نخست‌وزیری، «برای حفظ امنیت کشور و جلوگیری از هر گونه توطئه که مضر بمصالح عمومی است» تشکیل می‌شود. رئیس آن معاون نخست‌وزیر است و با فرمان شاهنشاه منصوب می‌شود.\n- ماده ۲: این ماده وظایف سازمان را برمی‌شمارد:\n - گردآوری اطلاعات برای حفظ امنیت کشور.\n - پیگرد جاسوسی و فعالیت عناصری که بر ضد استقلال و تمامیت کشور یا به سود بیگانه کار می‌کنند.\n - جلوگیری از فعالیت جمعیت‌هایی که غیرقانونی اعلام شده‌اند یا بشوند، و جلوگیری از تشکیل جمعیت‌هایی که مرام یا رویهٔ آنان مخالف قانون اساسی است.\n - جلوگیری از توطئه بر ضد امنیت کشور.\n - بازرسی و تحقیق دربارهٔ جرم‌های پیش‌بینی‌شده در قانون مجازات مقدمین بر علیه امنیت و استقلال مملکتی مصوب ۲۲ خرداد ۱۳۱۰، فصل نخست باب دوم قانون کیفر عمومی ۱۳۰۴، و چند ماده از قانون دادرسی و کیفر ارتش ۱۳۱۷.\n- ماده ۳: مأموران سازمان ضابط نظامی شمرده می‌شوند و رسیدگی به همهٔ این جرم‌ها در صلاحیت دادگاه‌های دائمی نظامی است. پرونده‌هایی که هنوز برایشان کیفرخواست صادر نشده است، به دادستانی ارتش فرستاده می‌شوند.\n- ماده ۴: کارمندان سازمان، اگر به جرم مربوط به خدمت متهم شوند، در حکم نظامیان‌اند و تابع دادگاه‌های دائمی نظامی خواهند بود.\n- ماده ۵: اساسنامه و آیین‌نامه‌های داخلی، استخدامی و مالی سازمان با تصویب هیئت دولت اجرا می‌شود."},{"title":"هشدارهای نمایندگان","body":"دکتر مشیر فاطمی، نمایندهٔ مجلس، با ماده ۳ مخالفت کرد و آن را «کشدار» خواند. او گفت که به شخص سرلشکر تیمور بختیار «کمال اعتقاد و اطمینان» دارد، اما پرسید که آیا ده سال بعد نیز بختیار متصدی این کار خواهد بود. مشیر فاطمی از اسدالله علم، وزیر کشور، خواست که کارکنان سازمان را از میان افرادی «از هر حیث منزه» برگزیند و کارمندان پیشین «تأمینات» را به آن راه ندهد. علم پاسخ داد که این نکته «مطلب مهمی است» و اطمینان داد که دولت آن را در نظر خواهد گرفت. احمد طباطبائی، نمایندهٔ موافق، استدلال کرد که ضابط به‌تنهایی اختیاری ندارد و تنها گزارش جرم را به مرجع قضایی می‌رساند. مهدی ارباب، نمایندهٔ دیگر، در پایان گفت که این قانون اگر به دست مأموران صالح اجرا شود «بسیار مفید» است و اگر فردی ناصالح در آن راه یابد «اسباب زحمت» خواهد شد."},{"title":"نخستین رئیس و ساختار سازمان","body":"محمدرضا شاه پهلوی سرلشکر تیمور بختیار را به ریاست سازمان گماشت. به گفتهٔ تیمسار حسن علوی‌کیا در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی، سازمان از روز تشکیل دو معاون داشت که محمدرضا شاه پهلوی خود آنان را برگزیده بود: سرهنگ حسن پاکروان برای اطلاعات خارجی و خود علوی‌کیا برای امنیت داخلی. هر دو از افسران رکن دوم ارتش بودند. ساواک بعدها اداره‌کل‌های گوناگونی یافت. ادارهٔ کل سوم آن مسئول امنیت داخلی بود و در دههٔ ۱۳۵۰ پرویز ثابتی آن را اداره می‌کرد. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی هفته‌ای یک بار رئیس ساواک را برای بررسی یافته‌های اطلاعاتی می‌پذیرفت."},{"title":"طرح سازمان به روایت حسن علوی‌کیا","body":"تیمسار حسن علوی‌کیا، معاون امنیت داخلی ساواک در سال‌های نخست، در مه ۱۹۸۳ (اردیبهشت ۱۳۶۲ / ۲۵۴۲ شاهنشاهی) در پاریس با دکتر اکبر اعتماد برای برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران گفت‌وگو کرد. او در این مصاحبه می‌گوید که پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ رکن دوم ارتش، شهربانی و رکن دوم ژاندارمری هر یک کار پیشین خود را دنبال می‌کردند و تا پیدایش ساواک دگرگونی بزرگی در کار آنان روی نداد. به روایت علوی‌کیا، پیشنهاد برپایی سازمانی یگانه بیشتر از سوی آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها آمد، زیرا به باور آنان اطلاعات باید در یک جا گرد می‌آمد. سرلشکر تیمور بختیار متن قانون را با یاری مشاوران حقوقی فراهم کرد. آمریکایی‌ها نیز طرحی تشکیلاتی دادند که دست‌اندرکاران ایرانی آن را با ویژگی‌های کشور سازگار کردند.\n\nعلوی‌کیا توضیح می‌دهد که بیشتر کشورها دو دستگاه جداگانه دارند: یکی برای ضدجاسوسی و امنیت داخلی و دیگری برای اطلاعات خارجی. او از ام‌آی‌سیکس و ام‌آی‌فایو در بریتانیا و از اف‌بی‌آی و سیا در آمریکا نام می‌برد. به گفتهٔ او، الگوی ایران سازمان امنیت ترکیه بود که چهار پنج سال پیش‌تر پدید آمده بود و در آغاز یک افسر نظامی از افسران دوران آتاتورک آن را اداره می‌کرد. ساواک نیز بر همین پایه هر دو کار را در یک دستگاه گرد آورد. مشاور آمریکایی‌ای که برای آغاز کار آمده بود، سازمانی تقریباً همانند سازمان ترک‌ها پیشنهاد کرد و دست‌اندرکاران ایرانی آن را بررسی کردند. علوی‌کیا بر این نکته پای می‌فشارد که ماده‌های قانون هرگز از کار اجرایی سخن نمی‌گویند و با صراحت گردآوری اطلاعات را برای پیشگیری از رویدادها وظیفهٔ سازمان می‌شمارند. به گفتهٔ او، ساواک در پایه دستگاهی برای کسب اطلاع بود و کارهای اجرایی بعدها به آن راه یافت."},{"title":"جدال بر سر بازجویان فرمانداری نظامی","body":"در نشست‌هایی که برای تعیین پرسنل و ساعات کار سازمان برپا شد، بحثی تند درگرفت. علوی‌کیا پیشنهاد کرد که بازجویانی که در فرمانداری نظامی مردم را زیر فشار گذاشته بودند و شهرت خوبی نداشتند، به سازمان تازه نیایند. او استدلال کرد که سازمان می‌خواهد مردم را هدایت کند، نه آنان را زیر فشار بگذارد. به روایت او، دو افسر به نام‌های مبصر و امجدی با این پیشنهاد سخت مخالفت کردند. بختیار نشست را پایان داد، علوی‌کیا را به اتاق خود خواند و نکته‌های او را پذیرفت. به روایت علوی‌کیا، سازمان در آغاز بسیاری از آن افراد، از جمله مبصر و امجدی، را به کار نگرفت. به گفتهٔ او، مبصر هرگز به ساواک نیامد و امجدی یک سال بعد به آن پیوست."},{"title":"ادارات نخستین","body":"علوی‌کیا ساختار آغازین سازمان را چنین بازمی‌گوید:\n- ادارهٔ دوم اطلاعات خارجی را گرد می‌آورد. در کنار آن یک ادارهٔ بررسی پدید آمد که بعدها ادارهٔ کل هفتم شد و مسائل اقتصادی و جهانی را تحلیل می‌کرد. علوی‌کیا از علی‌نقی عالیخانی و تاجبخش در شمار بررسی‌کنندگان این اداره نام می‌برد.\n- ادارهٔ سوم امنیت داخلی را بر عهده داشت و همهٔ فعالیت‌های سیاسی داخلی، از حزب‌های کمونیست و چپ تا حزب‌های راست، را زیر نظر می‌گرفت.\n- ادارهٔ چهارم امنیت خود ساواک را از نظر پرسنل، ساختمان‌ها و اسناد پاس می‌داشت.\n- ادارهٔ پنجم ادارهٔ فنی بود و کارهایی چون استراق سمع و ساخت ابزارهای فنی را انجام می‌داد.\n- ادارهٔ ششم کارهای مالی و در آغاز کارهای پرسنلی را بر عهده داشت. بعدها ادارهٔ کل یکم امور پرسنلی و اداری را از آن گرفت.\n- ادارهٔ هشتم ضدجاسوسی بود. علوی‌کیا آن را «یکی از ادارات بسیار خوب» می‌خواند که اطلاعات «بسیار خوب» از بلوک شوروی داشت.\n- ادارهٔ نهم، که بعدها پدید آمد، بایگانی متمرکز سازمان بود و وزارتخانه‌ها پرسش‌های خود را از آن می‌کردند.\n\nبه روایت علوی‌کیا، سرهنگی به نام ماهوتیان در آغاز ادارهٔ سوم را اداره می‌کرد و سرتیپ انصاری، که بعدها به دست هواداران روح‌الله خمینی جان باخت، ادارهٔ پنجم را می‌گرداند. یک دایرهٔ آموزش نیز که در آغاز زیر نظر ادارهٔ ششم بود، بعدها به ادارهٔ آموزشی بزرگی بدل شد. ساواک گروهی از کارکنان خود را برای آموزش نخست به بریتانیا و آمریکا و سپس به فرانسه و آلمان فرستاد."},{"title":"آموزش و همکاری با اسرائیل","body":"علوی‌کیا روایت می‌کند که رابطه با اسرائیل نخست از راه رکن دوم ارتش آغاز شد. سپس بختیار با یک هواپیمای ارتشی، در مسیری که از فراز کشورهای عرب نگذرد، به اسرائیل پرواز کرد و با رئیس سرویس اطلاعاتی آن کشور دیدار کرد. دو طرف توافق کردند که اسرائیل نماینده‌ای برای ارتباط و آموزش به ایران بفرستد. به روایت علوی‌کیا، ایران، ترکیه و اسرائیل کمیسیونی سه‌جانبه پدید آوردند که هر سال یک بار در یکی از این سه کشور گرد می‌آمد. اسرائیلی‌ها گروهی از کارکنان ساواک را در ایران و در اسرائیل آموزش دادند. آنان دستگاه‌های استراق سمعی را که خود ساخته بودند و به روایت علوی‌کیا «خیلی ارزان» و کارآمد بود، در ایران برپا کردند. ساواک با این دستگاه‌ها تلفن‌های سفارتخانه‌های شوروی و کشورهای اقمار را زیر نظر گرفت. علوی‌کیا خود دو بار به دعوت اسرائیل به آنجا رفت. او می‌افزاید که همکاری در آموزش مراقبت و تعقیب کم‌کم به زیاده‌روی کشید و ساواک آن را آرام‌آرام کاهش داد، هرچند مبادلهٔ اطلاعات و کمیسیون سه‌جانبه ادامه یافت."},{"title":"انتقال پرونده‌ها و رقابت دستگاه‌ها","body":"به روایت علوی‌کیا، رکن دوم ارتش کارکنان و پرونده‌های بخش‌های غیرنظامی اطلاعات خارجی و امنیت داخلی را به‌طور کامل به ساواک سپرد. فرمانداری نظامی نیز پرونده‌ها و بیشتر کارکنان خود را به سازمان تازه منتقل کرد، جز بازجویانی که علوی‌کیا ورود آنان را نپذیرفته بود. شهربانی، به ریاست علوی مقدم، تنها بخشی از پرونده‌ها و سه چهار تن از مأموران خود را فرستاد و ادارهٔ آگاهی و ادارهٔ اطلاعات شهربانی را نگاه داشت. به روایت علوی‌کیا، ساواک، شهربانی، رکن دوم ارتش به ریاست سپهبد کیا و رکن دوم نیروی زمینی به ریاست ولی‌الله قرنی هر کدام جداگانه به پادشاه گزارش می‌دادند و اغلب بر ضد یکدیگر می‌نوشتند. او بارها میان آنان میانجی شد، اما سودی نبرد.\n\nعلوی‌کیا روزی را به یاد می‌آورد که محمدرضا شاه پهلوی، سرماخورده و در بستر، او را به اتاق خود فراخواند. علوی‌کیا به پادشاه گفت که برخی می‌گویند اعلیحضرت می‌خواهد میان دستگاه‌ها اختلاف بیندازد و حکومت کند. به روایت علوی‌کیا، شاهنشاه خندید و پاسخ داد که هر کدام از آنان خطا کند، او را بیرون خواهد انداخت و پرسید که چرا با یکدیگر همکاری نمی‌کنند. علوی‌کیا می‌افزاید که سپس خارجی‌ها، به‌ویژه انگلیسی‌ها، به پادشاه توصیه کردند که «دفتر ویژه» را برای هماهنگی دستگاه‌ها برپا کند."},{"title":"گزارش‌دهی به دولت و پادشاه","body":"به روایت علوی‌کیا، رئیس سازمان معاون نخست‌وزیر بود و گزارش‌های کلی، برای نمونه دربارهٔ فعالیت هفتگی حزب توده، را هم به نخست‌وزیر و هم به پادشاه می‌داد. اما سازمان جزئیات عملیات، چون تعقیب جاسوسی که با شوروی یا کشورهای اقمار همکاری می‌کرد، را تنها به محمدرضا شاه پهلوی گزارش می‌کرد. به گفتهٔ او، نخست‌وزیر از کلیات کار سازمان و نتیجهٔ عملیات آگاه می‌شد، اما از روش‌های درونی آن خبر نداشت. رئیس ساواک هفته‌ای دو روز به حضور پادشاه می‌رسید و در غیاب او علوی‌کیا گزارش‌ها را عرضه می‌کرد و دستور می‌گرفت."},{"title":"دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» ساواک را همتای سازمان‌هایی چون کا‌گ‌ب، سیا، اف‌بی‌آی، سرویس اطلاعاتی بریتانیا و سازمان اطلاعات فرانسه می‌شمارد. به نوشتهٔ او، هر کشوری ناگزیر است مردم خود را از براندازی نگاه دارد. شاهنشاه می‌نویسد که ساواک در پایان ۱۳۵۷ کمتر از چهار هزار کارمند داشت. او ادعای استخدام «میلیون‌ها» ایرانی در این سازمان را مردود می‌شمارد. شاهنشاه می‌افزاید که نخست‌وزیر مسئول مستقیم کارهای روزانهٔ ساواک بود و خود او تنها در مقام اعمال حق عفو دخالت می‌کرد. محمدرضا شاه پهلوی می‌پذیرد که کسانی بازداشت شدند و مورد بدرفتاری قرار گرفتند، اما تأکید می‌کند که هر بار از شکنجه خبر یافت، دستور توقف آن را داد. به نوشتهٔ او، دولت درِ زندان‌ها را به روی نمایندگان صلیب سرخ جهانی گشود و توصیه‌های آنان را به کار بست."},{"title":"دیدگاه مخالفان","body":"میلانی می‌نویسد که در دههٔ ۱۳۴۰، با پیدایش چریک‌های شهری چپ‌گرا، ساواک به سبب کاربرد شکنجه شهرت بین‌المللی بدی یافت. به نوشتهٔ او، مخالفان شمار زندانیان سیاسی را «ده‌ها هزار» می‌خواندند، در حالی که شمار واقعی به حدود چهار هزار تن نزدیک‌تر بود. میلانی می‌افزاید که ادعای مخالفان دربارهٔ هزاران کشته و شکنجه‌شده نیز به همان اندازه اغراق‌آمیز بود. به برآورد او، شمار اعدام‌شدگان به جرم سیاسی در سی‌وهفت سال پادشاهی محمدرضا شاه پهلوی حدود ۱٬۵۰۰ تن بود. میلانی این رقم را «همچنان بالا» می‌داند. محمدرضا شاه پهلوی نیز به نشریهٔ پنهانی مخالفان، «گاه‌نامهٔ سرکوب»، استناد می‌کند که شمار بازداشت‌شدگان سیاسی را میان ۱۹۶۸ و ۱۹۷۷ «دقیقاً ۳٬۱۶۴» تن ثبت کرده بود."},{"title":"داوری تاریخ‌نگاران","body":"میلانی شکنجه را «بسیار کمتر از ادعای مخالفان در آن سال‌ها، اما به‌هرحال واقعی» می‌داند. او قتل بیژن جزنی و هشت زندانی سیاسی دیگر به دست بازجویان ساواک در بیرون زندان اوین را تنها مورد شناخته‌شدهٔ قتل فراقانونی از این نوع در سراسر دوران پادشاهی محمدرضا شاه پهلوی می‌خواند. میلانی تصریح می‌کند که هیچ مدرکی نشان نمی‌دهد که محمدرضا شاه پهلوی از این قتل آگاه بوده یا دستور آن را داده باشد. میلانی همچنین دورهٔ ریاست حسن پاکروان (۱۳۴۰ تا ۱۳۴۴) را دگرگونی بنیادی در فرهنگ سازمان می‌داند. به نوشتهٔ او، پاکروان بی‌درنگ دستور پایان هرگونه شکنجه را داد و گروهی از دانشگاهیان را در حکم اتاق فکر سازمان به کار گرفت. کوپر نیز می‌نویسد که پاکروان شکنجه را ممنوع کرد و با منتقدان حکومت، از جمله روحانیان برجسته، گفت‌وگو را آغاز کرد."},{"title":"داوری حسن علوی‌کیا","body":"علوی‌کیا در بخش پایانی مصاحبه می‌گوید که در ساواک «آدم‌های شریف و آدم‌های پاک» و میهن‌پرست بسیار بودند و آنان که رفتار ناروا داشتند «عدهٔ محدودی» بودند. به گفتهٔ او، تنها ادارهٔ کل سوم با مردم سروکار داشت و هر گرفتاری و بدنامی ساواک از کار همان اداره برخاست. ادارات ضدجاسوسی، اطلاعات خارجی و پشتیبانی به گفتهٔ او «بسیار هم خوب کار می‌کردند». علوی‌کیا می‌پذیرد که برخی بازجویان از حد بازجویی اطلاعاتی فراتر رفتند و شکنجه کردند، اما می‌افزاید که دامنهٔ آن «نه به آن اندازه‌ای» بود که شایع شد. او تصریح می‌کند که در آن سال‌ها دیگر در ساواک نبود و آنچه می‌داند را از برخی کارکنان سازمان شنیده است. به گفتهٔ او، این رفتارها بیشتر به بازجویی از تیم‌های خرابکار مربوط بود.\n\nعلوی‌کیا نمونه‌ای از آنچه «افسانه» می‌خواند را بازمی‌گوید. سرهنگ زیبایی، از افسران فرمانداری نظامی و سپس ساواک، در خیابان بهار خانه‌ای داشت که پیش‌تر خانهٔ تیمی حزب توده بود و راهرویی زیرزمینی برای گریز داشت. زیبایی جلوی این راهرو را با بتون بسته بود. به روایت علوی‌کیا، در ماه‌های پیش از بهمن ۱۳۵۷ کسانی آن خانه را شکنجه‌گاه ساواک خواندند، دیوار را شکافتند و آن را با دندان و موی سر به تماشای مردم گذاشتند، در حالی که «هیچ چنین چیزی» در آنجا نبود. او دربارهٔ زندان اوین نیز می‌گوید که سیستم فنی و میکروفون‌گذاری آن همانند همهٔ زندان‌های سیاسی جهان بود، اما گمان نمی‌کند جای ویژه‌ای برای شکنجه در آن ساخته باشند. به گفتهٔ او، حکومت پس از انقلاب نیز با همهٔ جست‌وجو چنین جایی نیافت."}],"aftermath":"- سرلشکر تیمور بختیار نخستین رئیس سازمان بود. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که بختیار تا ۱۹۶۲ در این مقام ماند و «جاه‌طلبی‌ها و شیوه‌های تفتیش‌گرانه‌اش» کارایی او را از میان برد. میلانی برکناری او را در ۱۳۴۰ (۱۹۶۱) ثبت می‌کند و می‌نویسد که آمریکا در اردیبهشت ۱۳۴۰ از نقشهٔ بختیار برای کودتا بر ضد دولت علی امینی خبر یافت. بختیار به خارج از کشور رفت، در دادگاهی غیابی به مرگ محکوم شد، به عراق بعثی پناه برد و سرانجام در آنجا جان باخت.\n- سپهبد حسن پاکروان از ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۴ رئیس سازمان بود. کوپر می‌نویسد که او پس از رویدادهای ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ برای جلوگیری از اعدام روح‌الله خمینی پادرمیانی کرد.\n- ارتشبد نعمت‌الله نصیری از ۱۳۴۴ تا خرداد ۱۳۵۷ ریاست ساواک را بر عهده داشت. کوپر او را فرماندهی می‌خواند که هوادار سخت‌گیری در برابر براندازی بود. میلانی تنها شایستگی آشکار نصیری را وفاداری او به محمدرضا شاه پهلوی می‌داند.\n- سپهبد ناصر مقدم در خرداد ۱۳۵۷ جانشین نصیری شد. محمدرضا شاه پهلوی او را «بیشتر فیلسوف تا سرباز» توصیف می‌کند و می‌نویسد که از نگرش ملایم او نتایج سودمندی انتظار داشت.\n\nحکومت برآمده از رویدادهای بهمن ۱۳۵۷ پاکروان، نصیری و مقدم را اعدام کرد.\n\nگازیوروفسکی می‌نویسد که پس از رفتن گروه سیا، گروهی از مربیان سازمان اطلاعاتی اسرائیل (موساد) جای آنان را گرفتند. به نوشتهٔ او، سیا و ساواک تا دههٔ ۱۳۴۰ اطلاعات دربارهٔ شوروی، کشورهای عرب و افغانستان را با هم مبادله می‌کردند. گازیوروفسکی می‌افزاید که این روابط پس از آغاز دههٔ ۱۳۴۰ سرد شد و دو سازمان حتی به جاسوسی از یکدیگر در تهران پرداختند. میلانی همکاری نزدیک ساواک و موساد را در زمینه‌های گوناگون ثبت کرده است.\n\nبه نوشتهٔ میلانی، بریتانیا و آمریکا سرانجام برای شناخت اوضاع داخلی ایران تا اندازهٔ زیادی به گزارش‌های ساواک وابسته شدند، و همین امر دید آنان را از مخالفان محدود کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که دولت در اسفند ۱۳۵۶ گروهی از مأموران شهربانی و ساواک را به سبب شیوهٔ برخورد با آشوب‌های تبریز تنبیه کرد. به گفتهٔ او، این اقدام نشان می‌داد که ساواک هرگز بی‌نظارت کار نمی‌کرد.\n\nبرآورد اطلاعات ملی آمریکا به شمارهٔ ۳۴–۶۴ در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ (۲۵۲۳ شاهنشاهی) نوشت که محمدرضا شاه پهلوی برای خنثی کردن مخالفان و نیز برای سازمان دادن پشتیبانی سیاسی از دولت به ساواک تکیه می‌کند. همین برآورد افزود که ساواک نتوانسته است از شورش‌های گاه‌به‌گاه پیشگیری کند. ترور حسنعلی منصور، نخست‌وزیر، در بهمن ۱۳۴۳ ضعف دیگری را آشکار کرد. توماس هیوز، رئیس دفتر اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا، در یادداشت ۸ بهمن ۱۳۴۳ برای دین راسک، وزیر خارجه، نوشت که ساواک از فعالیت گروه کوچک مذهبی «مکتب توحید»، که ضارب منصور از آن برخاسته بود، آگاهی نداشت. هیوز این ناآگاهی را نشانهٔ دشواری مراقبت از گروه‌های کوچک توطئه‌گر خواند. مارتین هرتس، رایزن سیاسی سفارت آمریکا در تهران، نیز در نامهٔ ۲ اسفند ۱۳۴۴ نوشت که ساواک و شهربانی هر دو از ترور منصور غافلگیر شدند و همین امر پادشاه را به سخت‌گیری بر دستگاه‌های امنیت داخلی واداشت.\n\nگزارش دفتر اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا در ۱۵ مهر ۱۳۵۴ (۲۵۳۴ شاهنشاهی) ثبت کرد که ساواک در سال ۱۳۵۳ حدود ۲٬۱۵۸ تن را به اتهام تروریسم بازداشت کرد، یعنی پنجاه درصد بیشتر از سال پیش از آن. همین گزارش نوشت که موج ترورها روحیهٔ ساواک را تا اندازه‌ای سست کرده است، اما ساواک امیدوار است که با بازداشت افراخته، از رهبران مجاهدین، در ۶ مرداد ۱۳۵۴ نیروی آموزش‌دیدهٔ تروریست‌ها رو به کاهش رود. به نوشتهٔ گزارش، یک رهبر بازداشت‌شدهٔ تروریست‌ها اعتراف کرد که گروه او هدف حمله را از مأموران ساواک به مأموران آمریکایی برگردانده است.\n\nدر ۱۸ فروردین ۱۳۵۵ (۲۵۳۵ شاهنشاهی) ناشناسانی آیت‌الله شمس‌آبادی را در اصفهان کشتند. ریچارد هلمز، سفیر آمریکا، در تلگراف ۵ اردیبهشت ۱۳۵۵ گزارش داد که در اصفهان شایعهٔ دست داشتن ساواک بالا گرفته است. به نوشتهٔ او، محمدرضا شاه پهلوی از این اتهام برآشفت و دستور بررسی کامل داد و فرمود که قاتلان به سخت‌ترین مجازات خواهند رسید. هلمز افزود که مقام‌های ارشد ساواک گمان می‌برند تروریست‌ها قتل را چنان طراحی کرده‌اند که بدگمانی را متوجه ساواک کنند، اما ساواک تا آن روز پیوندی میان قتل و تروریست‌ها نیافته بود.\n\nدر ۱۵ مرداد ۱۳۵۵، در کنفرانس مطبوعاتی مشترک محمدرضا شاه پهلوی و هنری کیسینجر، وزیر خارجهٔ آمریکا، خبرنگاران از خشونت ساواک پرسیدند. شاهنشاه ادعای دویست هزار عضو برای سرویس‌های امنیتی را رد کرد و فرمود که شمار زندانیان ۳٬۴۰۰ یا ۳٬۵۰۰ تن است و آنان مارکسیست‌هایی‌اند که یا تروریست‌اند یا قاتل. سفارت آمریکا در تلگراف ۲۷ مرداد ۱۳۵۵ به پرسش‌های دونالد فریزر، نمایندهٔ کنگره، پاسخ داد. سفارت نوشت که ساواک کارکردهای ضدجاسوسی شهربانی، ژاندارمری و رکن دوم ارتش را به ارث برده است. به نوشتهٔ سفارت، چند حقوق‌دان و دانشگاهی آگاه شمار زندانیان «سیاسی» به معنای مورد نظر فریزر را میان ۱۰۰ و ۱۵۰ تن برآورد می‌کردند و این رقم با برآوردهای «گزاف» گروه‌های مخالف فاصلهٔ بسیار داشت. دیوید بلی، در یادداشتی برای ادوارد لیتل، در ۵ آبان ۱۳۵۵ هشدار داد که گزارش‌های سفارت دربارهٔ تروریسم به اطلاعات ساواک وابسته مانده است.\n\nرابرت اوکلی، از کارکنان شورای امنیت ملی آمریکا، در ۱۹ آذر ۱۳۵۵ نوشت که تبلیغات دانشجویان مخالف دربارهٔ بازداشت‌ها و خشونت ساواک در رسانه‌ها و کنگرهٔ آمریکا بازتاب گسترده یافته است. در ۶ دی ۱۳۵۵ عباسعلی خلعتبری، وزیر امور خارجه، پیام پادشاه را دربارهٔ اتهام فعالیت غیرقانونی منصور رفیع‌زاده، نمایندهٔ ساواک در آمریکا، به هلمز رساند. به گفتهٔ خلعتبری، محمدرضا شاه پهلوی تصریح کرد که ساواک اجازه ندارد برخلاف قانون آمریکا عمل کند. هلمز در گزارش خود افزود که آمریکا در زمینهٔ اطلاعاتی «بسیار مدیون» ایران است."},{"id":"land-reform-1340","title":"اجرای اصلاحات ارضی","date":{"solarYear":1340,"solarMonth":10,"gregorianYear":1962,"gregorianMonth":1,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1343,"solarMonth":12,"gregorianYear":1965,"gregorianMonth":2,"circa":true},"tier":"primary","category":"economic","summary":"اصلاحات ارضی برنامه‌ای بود که مالکیت بزرگ زمین‌های کشاورزی ایران را محدود کرد و زمین را به کشاورزانی که بر آن کار می‌کردند واگذاشت.\n\nهیئت دولت علی امینی، نخست‌وزیر، در دی ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۶۱ و ژانویهٔ ۱۹۶۲ میلادی) لایحهٔ اصلاحی قانون اصلاحات ارضی را تصویب کرد و آن را به اجرا گذاشت. حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی همان دولت، اجرای مرحلهٔ نخست را پیش برد. بر پایهٔ این قانون، مالکیت هر فرد در سراسر ایران در مرحلهٔ نخست به یک ده ششدانگ محدود شد و کشاورزان حق یافتند مازاد را با وام بخرند.\n\nمواد الحاقی قانون در دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی) راه را برای مرحلهٔ دوم گشود. محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، در ۱۹ دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۹ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی) در کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی اعلام فرمود که اصلاحات را به آرای عمومی می‌گذارد. اصلاحات ارضی در همه‌پرسی ۶ بهمن ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی) به‌عنوان نخستین اصل انقلاب سفید به تأیید رسید. اجرای مرحلهٔ دوم از اسفند ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی، فوریه و مارس ۱۹۶۵ میلادی) در سراسر کشور آغاز شد.\n\nدربارهٔ خاستگاه برنامه، اندازهٔ تقسیم املاک سلطنتی، شمار خانواده‌های بهره‌مند و میزان دخالت دولت آمریکا، روایت‌ها یکسان نیست.","citations":[{"sourceId":"pahlavi-enqelab-sefid","locus":"ص ۴۰ تا ۵۱، چاپ دوم اردیبهشت ۱۳۴۶","text":"شاهنشاه نظام ارباب و رعیتی، قانون دی ۱۳۴۰، اجرا از مراغه، مواد الحاقی و مرحلهٔ دوم را می‌نویسد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۶۵ و ۱۰۱ تا ۱۰۴","text":"شاهنشاه بحث دوران ولیعهدی، سه مرحلهٔ اصلاحات و نتیجهٔ دو و نیم میلیون خانواده را می‌آورد."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۹۳ تا ۳۱۶","text":"میلانی لایحهٔ ۱۳۳۸، هشدار بروجردی، وزارت ارسنجانی و نامهٔ زندان ابتهاج را می‌نویسد."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۰۲، ۱۱۱ تا ۱۱۲ و ۱۵۹","text":"کوپر نفوذ زمینداران در مجلس ۱۳۳۸ و سخن کشاورزی نزدیک شیراز را می‌آورد."},{"sourceId":"frus-1964-68-v22","locus":"سند ۲۳ و سند ۲۲۱","text":"برآورد اطلاعات ملی استعفای ارسنجانی و اثر برنامه بر طبقهٔ زمیندار را می‌سنجد، و پژوهش ۱۳۴۶ اصلاحات ارضی را سنگ بنای انقلاب سفید می‌خواند."},{"sourceId":"fis-amini","locus":"قسمت دوم، ص ۳۸ تا ۴۵","text":"امینی خاستگاه برنامه، انکار فشار مستقیم آمریکا، فرمول نسق و نطق‌های ارسنجانی را روایت می‌کند."},{"sourceId":"fis-bahar","locus":"مصاحبه با سید ولی رضا نصر، ۱۳۶۷","text":"حبیب بهار سازوکار ده ششدانگ، تعاونی‌ها و بست مالکان در خانهٔ آیت‌الله قمی را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"fis-ansari","locus":"مصاحبه با غلامرضا افخمی","text":"عبدالرضا انصاری کارشکنی مالکان در دشت دزفول و زندانی شدن کشاورزان بدهکار را روایت می‌کند."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۱۳۹ تا ۱۴۰، چاپ دوم ۱۳۸۸","text":"شهبانو اصلاحات ارضی را نخستین گام انقلاب می‌داند و رقم زمین‌های بزرگ و شمار دهات تقسیم‌شده را می‌آورد."},{"sourceId":"fis-dowlatshahi","locus":"مصاحبه با شیرین سمیعی","text":"مهرانگیز دولتشاهی زیان قانون برای زنان مالک و پیگیری جمعیت راه نو را بازگو می‌کند."},{"sourceId":"fis-bakhtiyar-aqakhan","locus":"بخش ارسنجانی در بانک رهنی","text":"آقاخان بختیار از هوش ارسنجانی و از نقش او در تقسیم املاک یاد می‌کند."}],"personIds":["mohammad-reza-person","ali-amini","hassan-arsanjani","asadollah-alam","reza-shah-person","farah-pahlavi","abolhasan-ebtehaj","mohammad-mosaddegh","ruhollah-khomeini"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"لایحهٔ اصلاحی دی ۱۳۴۰ را از راه هیئت دولت به اجرا گذاشت و در ۱۹ دی ۱۳۴۱ همه‌پرسی را اعلام فرمود.","ali-amini":"هیئت دولت او لایحهٔ اصلاحی را تصویب کرد و ارسنجانی را به وزارت کشاورزی گماشت.","hassan-arsanjani":"اجرای مرحلهٔ نخست را از مراغه پیش برد.","asadollah-alam":"پس از سقوط دولت امینی، مواد الحاقی و همه‌پرسی در دورهٔ نخست‌وزیری او پیش رفت.","reza-shah-person":"در دوران ولیعهدی پسرش بارها با او دربارهٔ اصلاحات ارضی بحث کرد.","farah-pahlavi":"اصلاحات ارضی را نخستین گام انقلاب می‌داند و در سفرهای شهرستان‌ها با اعتراض روحانیان به آن روبه‌رو نشد.","abolhasan-ebtehaj":"از زندان نامه‌ای در نقد برنامه به دوستان آمریکایی نوشت.","mohammad-mosaddegh":"به روایت شاهنشاه، دولت او تقسیم املاک سلطنتی را متوقف کرد.","ruhollah-khomeini":"به روایت شاهنشاه، بلوای خرداد ۱۳۴۲ را برانگیخت. شرح آن روز در آشوب ۱۵ خرداد است."},"personTitles":{"mohammad-reza-person":"شاهنشاه ایران","ali-amini":"نخست‌وزیر","hassan-arsanjani":"وزیر کشاورزی","asadollah-alam":"نخست‌وزیر","reza-shah-person":"شاهنشاه ایران","farah-pahlavi":"شهبانو","abolhasan-ebtehaj":"رئیس پیشین سازمان برنامه","mohammad-mosaddegh":"نخست‌وزیر پیشین","ruhollah-khomeini":"از علمای قم"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["اصلاحات ارضی"],"contextSections":[{"title":"نظام ارباب و رعیتی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «انقلاب سفید»، که چاپ دوم آن در اردیبهشت ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۹۶۷ میلادی) از سوی کتابخانهٔ سلطنتی پهلوی منتشر شد، و نیز در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که بیش از نیمی از زمین‌های زراعی ایران به مالکان خصوصی تعلق داشت. به نوشتهٔ او، شاید شمار این مالکان از سی تن تجاوز نمی‌کرد، و برخی از آنان رؤسای ایلات و عشایر بودند، و هر یک تا چهل پارچه ملک یا بیشتر داشتند. شاهنشاه می‌افزاید که این مالکان معمولاً در املاک خود به سر نمی‌بردند و غالب اوقات را در تهران یا شهرهای خارج می‌گذراندند، و کارها به دست مباشرانی می‌افتاد که هدف اصلیشان بهره‌کشی از رعایا به سود شخصی خودشان بود.\n\nاو در «انقلاب سفید» می‌نویسد که حتی آنجا که بیرحمی آشکار در کار نبود، ظلم بر رعیت و تأمین نشدن حقوق او امری عادی به شمار می‌رفت، و برای مصلحت مالک، رعیت را حتی‌المقدور در جهل و فقر نگاه می‌داشتند و از تأسیس مدارس و درمانگاه‌ها در روستاها جلوگیری می‌شد. شاهنشاه یادآوری می‌کند که مالکان باانصاف و فهمیده نیز بودند، اما رفتار درست به روحیه و انصاف خود آنان بسته بود و جنبهٔ الزامی نداشت.\n\nشاهنشاه در همان کتاب درآمد سالانهٔ زارع ایرانی را در سال‌های آخر پیش از اصلاحات، به‌طور متوسط، ده تا پانزده هزار ریال می‌نویسد. به حساب او، در خانواده‌ای که معمولاً دست‌کم پنج تن داشت، سهم هر فرد در سال به دو تا سه هزار ریال می‌رسید، یعنی ماهی دویست ریال یا کمتر. او می‌پرسد که یک زارع یا زن و فرزند او با ماهی دویست ریال چگونه می‌توانند زندگی کنند.\n\nشهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، وضع را از زاویه‌ای تندتر بیان می‌کند. او می‌نویسد که در میانهٔ قرن بیستم هنوز ۹۵ درصد زمین‌های کشت‌پذیر در دست چند مالک بزرگ بود و کشاورزان ایران به بردگان قرون وسطای اروپا بی‌شباهت نبودند. این رقم با آنچه شاهنشاه دربارهٔ تعلق بیش از نیمی از اراضی مزروع به مالکان خصوصی می‌نویسد یکی نیست، و هر دو روایت به نام نویسنده‌شان می‌ماند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"علیرغم اصرارهای پادشاه، این بزرگ مالکان از تقسیم زمین‌های خود میان دهقانان خودداری کرده بودند و در میانه‌ی قرن بیستم هنوز ۹۵ درصد زمین‌های قابل کشت در اختیار چند بزرگ مالک قرار داشت. در حالی که دهقانان ما بی‌شباهت به برده‌های قرون وسطایی اروپا نبودند.","speaker":"فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"کتاب خاطرات","date":"انتشار چاپ دوم ۱۳۸۸ خورشیدی (۲۵۶۸ شاهنشاهی، ۲۰۰۹ میلادی)","context":"شهبانو فرح در فصل مربوط به انقلاب سفید، وضع زمینداری ایران را پیش از اجرای قانون اصلاحات ارضی شرح می‌دهد.","page":"ص ۱۳۹ تا ۱۴۰ چاپ دوم ۱۳۸۸"}]},{"title":"اندیشهٔ اصلاحات در دوران ولیعهدی و سال‌های نخست پادشاهی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که پس از بازگشت از تحصیل و خدمت در بازرسی ارتش، رابطهٔ او با پدرش، رضا شاه پهلوی، نزدیک‌تر شد و بارها دربارهٔ اصلاحات ارضی با او بحث می‌کرد. به نوشتهٔ او، اندیشه‌اش هنوز تمام شکل نگرفته بود، اما می‌دانست که وضع کشاورزان باید از بالا بهبود یابد. در آن هنگام طرحی برای مهلت بدهی داشت تا کشاورزان چند سال از پرداخت به مالکان معاف شوند و آن پول را صرف ساختن خانه و خریدن دام کنند، و سرانجام می‌خواست زمین از آن خودشان شود. او از خریداری زمین‌های وسیع به دست پدرش نیز ناآسوده بود؛ به روایت او، رضا شاه پهلوی توضیح داد که خرید را بیشتر در نواحی مرزی و به دلایل امنیت ملی انجام می‌دهد، و گرچه زندگی بهتر کشاورزان را در نظر دارد، امنیت کشور را مقدم می‌شمارد.\n\nعباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که شاهنشاه از نخستین هفته‌های پادشاهی از ضرورت «انقلاب از بالا» برای پیشگیری از «انقلاب از پایین» سخن می‌فرمود. به نوشتهٔ میلانی، او در ۱۳۲۲ خورشیدی (۲۵۰۲ شاهنشاهی، ۱۹۴۳ میلادی) در گشایش دوره‌ای از مجلس فرموده بود که باید برای هر شهروند، به‌ویژه کارگران و کشاورزان و تهیدستان، مسکن و خوراک و آموزش و بهداشت رایگان، به اندازهٔ آنچه در جهان جدید رایج است، فراهم شود. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» نیز می‌نویسد که در سال دوم پادشاهی، در بحبوحهٔ جنگ، برنامه‌ای پنج‌ماده‌ای برای تأمین حداقل نیاز هر شهروند در بهداشت و خوراک و پوشاک و مسکن و آموزش اعلام کرد، و برای تحقق این هدف‌ها الغای نظام ارباب و رعیتی را ضروری می‌شمرد.\n\nمیلانی می‌افزاید که پس از جنگ، چند گروه مخالف، به‌ویژه حزب توده، اصلاحات ارضی را در برنامهٔ حزبی خود گنجانده بودند، و با وجود سابقهٔ گفتار و کردار شاهنشاه در این باب، این گمان در افکار عمومی رواج یافت که او به «دستور» آمریکاییان به این کار دست زده است."},{"title":"تقسیم املاک سلطنتی و قانون خالصجات","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «انقلاب سفید» می‌نویسد که برای تعدیل مالکیت‌های بزرگ و تبدیل کشاورزان به خرده‌مالک، نخستین بار در سال ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۱۹۵۰ میلادی) فرمانی برای تقسیم بیش از دو هزار قریه و آبادی از املاک سلطنتی صادر کرد. به نوشتهٔ او، اراضی دهات سلطنتی نقشه‌برداری و سهم‌بندی شد تا میان زارعان تقسیم گردد، اما اندکی بعد دولت وقت، که با تعدیل مالکیت مخالف بود، اجرا را متوقف کرد و او برنامه را تنها پس از سقوط آن دولت از سر گرفت. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» این دولت را دولت دکتر محمد مصدق می‌نامد و می‌نویسد که خود مصدق از زمینداران بزرگ بود.\n\nاو در «انقلاب سفید» می‌نویسد که کار تا اواسط سال ۱۳۳۷ خورشیدی (۲۵۱۷ شاهنشاهی، ۱۹۵۸ میلادی) به پایان رسید و بیش از دویست هزار هکتار زمین مزروعی میان بیست و پنج هزار کشاورز تقسیم شد. در «پاسخ به تاریخ» همین انجام کار را اواخر ۱۹۵۸ می‌نویسد و اندازه را بیش از پانصد هزار اکر، میان بیش از بیست و پنج هزار کشاورز، ذکر می‌کند؛ پانصد هزار اکر با رقم دویست هزار هکتار کتاب «انقلاب سفید» سازگار است. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» از بیش از نیم میلیون اکر و صد هزار خانوادهٔ کشاورز یاد می‌کند. شهبانو فرح واگذاری املاک را به سال ۱۳۳۰ نسبت می‌دهد و از توزیع دویست هزار هکتار زمین دولتی میان چهل و دو هزار دهقان سخن می‌گوید. این اختلاف در شمار خانواده‌ها و در سال آغاز، در متن باقی می‌ماند.\n\nشاهنشاه در «انقلاب سفید» می‌افزاید که بانک عمران و تعاون روستایی، که در سال ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی، ۱۹۵۲ میلادی) تأسیس شد، برای این کشاورزان تراکتور و کمباین خرید، چاه عمیق حفر کرد، خانه‌های روستایی ساخت و بسیاری از جوانان روستایی را برای آموختن فنون کشاورزی نوین به خارج فرستاد. شهبانو فرح از بانکی به نام بانک اعتبارات کشاورزی یاد می‌کند و تأسیس آن را به سال ۱۳۲۴ می‌رساند. نام و سال این دو روایت یکی نیست.\n\nبه نوشتهٔ «انقلاب سفید»، قانون تقسیم خالصجات دولتی در سال ۱۳۳۴ خورشیدی (۲۵۱۴ شاهنشاهی، ۱۹۵۵ میلادی) وضع شد و از سال ۱۳۳۷ عملاً به اجرا درآمد. بر پایهٔ این قانون، به هر زارع حداکثر ده هکتار زمین آبی یا پانزده هکتار زمین دیم تعلق می‌گرفت. شاهنشاه برآورد می‌کند که با اجرای این قانون، اراضی خالصه میان یکصد هزار خانوادهٔ کشاورز تقسیم خواهد شد. با این همه، به نوشتهٔ او، کار اصلی یعنی تقسیم املاک بزرگ خصوصی باقی مانده بود. او می‌نویسد که امید داشت مالکان بزرگ از تقسیم املاک سلطنتی پیروی کنند، اما جز دو سه تن هیچ‌یک پاسخ مثبت ندادند، و در نتیجه وضع غیرقابل تحمل ارباب و رعیتی در قسمت اعظم کشور به حال خود ماند."},{"title":"لایحهٔ ۱۳۳۸ و قانون خرداد ۱۳۳۹","body":"میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی از مجلس خواست «لایحهٔ بحث‌انگیز اصلاحات ارضی» را تصویب کند. او این درخواست را در ۱۹۵۹ میلادی، برابر با ۱۳۳۸ خورشیدی (۲۵۱۸ شاهنشاهی)، جای می‌دهد و می‌افزاید که در آن هنگام فشار برای چنین سیاستی آشکارا از سوی دولت آیزنهاور نیز می‌آمد، هرچند خود شاهنشاه از آغاز پادشاهی از ضرورت اصلاحات ارضی سخن فرموده بود. به نوشتهٔ میلانی، لایحهٔ ۱۹۵۹ با مقاومت سرسخت دو گروه روبه‌رو شد. زمینداران، که به گفتهٔ او در همهٔ نهادهای قدرت ریشه داشتند و از ارکان پشتیبانی شاهنشاه بودند، «اتحادیهٔ کشاورزی ایران» را برای مقابله با سلب مالکیت بنیاد نهادند. بیشتر روحانیان شیعه نیز به آنان پیوستند. میلانی می‌نویسد که آیت‌الله حسین بروجردی به شاهنشاه هشدار داد که فتوایی صادر خواهد کرد و زمینی را که از راه اصلاحات ارضی به دست آید حرام خواهد خواند، و مالکیت خصوصی را در اسلام محفوظ و غیرقابل سلب دانست. به نوشتهٔ میلانی، برای کشاورز پایبند مذهب، زیستن و نمازخواندن بر زمینی که فقیهی به مقام بروجردی حرام خوانده باشد ناممکن می‌نمود.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر می‌نویسد که مجلس در آن زمان زیر نفوذ «هزار فامیل» زمیندار بود. به نوشتهٔ او، روحانیان، که خود نیز زمیندار بودند، به آنان در جلوگیری از قانونی که شاهنشاه برای اصلاحات سراسری امید بسته بود یاری کردند، و شاهنشاه در ۱۹۵۹ برای پرهیز از شکاف آشکار با این دو ستون محافظه‌کار پادشاهی عقب نشست.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «انقلاب سفید» می‌نویسد که از دولت خواست طرح قانونی برای اجرای برنامهٔ اصلاحات ارضی و تقسیم املاک بزرگ تهیه و به پارلمان تقدیم کند. به نوشتهٔ او، این طرح در خرداد ۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی، مه و ژوئن ۱۹۶۰ میلادی) از تصویب مجلسین گذشت، اما به صورتی درآمد که بکلی ناقض هدف و منظور طرح اصلی بود و نظر دولت را در اجرای اصلاحات تأمین نمی‌کرد. شاهنشاه سه رخنهٔ قانون را برمی‌شمارد: مالک می‌توانست تا دو سال پس از تصویب، بخشی از املاک را به وارثان خود منتقل کند؛ هر اندازه زمین دیم و بایر را که خود می‌توانست اداره و کشت کند نگاه دارد؛ و پیش از آغاز تقسیم، هر مقدار از اراضی خود را که می‌خواست شخصاً به زارعان بفروشد. تاریخ تقدیم یا فشار برای لایحه در روایت میلانی و کوپر سال ۱۳۳۸ است، و تاریخ تصویب نهایی در روایت شاهنشاه خرداد ۱۳۳۹؛ این دو یکدیگر را نفی نمی‌کنند، هر کدام جای خود را دارد.\n\nشاهنشاه چنین قانونی را غیرقابل قبول می‌شمارد، زیرا به نوشتهٔ او هدف اصلی این نبود که بر سر اصلاحات ارضی کلاه شرعی بگذارند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"But the 1959 land reform bill met with fierce resistance from two groups.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامه","date":"انتشار ۲۰۱۱ میلادی (۱۳۹۰ خورشیدی، ۲۵۷۰ شاهنشاهی)","context":"میلانی مخالفت زمینداران و بخش عمدهٔ روحانیان شیعه را با لایحه‌ای که شاهنشاه در ۱۳۳۸ از مجلس خواسته بود شرح می‌دهد.","page":"ص ۲۹۳، چاپ ۲۰۱۱","translation":"«اما لایحهٔ اصلاحات ارضی ۱۹۵۹ با مقاومت سرسخت دو گروه روبه‌رو شد.»"},{"original":"من قلباً احساس میکردم که بعنوان رئیس مملکت مسئول سرنوشت این توده عظیم محرومین کشور هستم، و میباید آنها را ازوضع ناگوار قرون وسطائیشان بیرون بیاورم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"انقلاب سفید","workType":"کتاب سیاسی","date":"چاپ دوم اردیبهشت ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۹۶۷ میلادی)","context":"شاهنشاه انگیزهٔ خود را برای خواستن طرح قانونی اصلاحات ارضی از دولت، پیش از تصویب قانون خرداد ۱۳۳۹ در مجلسین، بیان می‌کند.","page":"ص ۴۳، چاپ دوم"}]}],"whatHappened":[{"title":"دولت امینی و وزارت ارسنجانی","body":"شرح برگزیدن علی امینی به نخست‌وزیری در دولت دکتر علی امینی آمده است.\n\nبه نوشتهٔ میلانی، بحث‌انگیزترین عضو کابینهٔ امینی حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی، بود: روزنامه‌نگاری پرشور، وکیل، و سوسیالیست خودخوانده، که از دیرباز از ضرورت اصلاحات ارضی سخن می‌گفت و زمانی در حلقهٔ احمد قوام‌السلطنه بود. میلانی می‌افزاید که پژوهشگران و سیاستمداران کمابیش هم‌داستان‌اند که تندروی و گیرایی و بلندپروازی ارسنجانی برنامهٔ امینی را بسیار رادیکال‌تر از آنچه در آغاز در نظر بود ساخت. به روایت میلانی، چون سفارت آمریکا از تندروی فزایندهٔ ارسنجانی ابراز نگرانی کرد، امینی به آنان اطمینان داد که این لحن در آغاز برای «گرفتن باد از بادبان جبههٔ ملی» لازم است و در وقت مناسب استعفای او را خواهد پذیرفت.\n\nعلی امینی در گفت‌وگوی دوم خود با هرمز حکمت، در برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، در پاریس در ۱۱ شهریور ۱۳۶۵ خورشیدی (۲ سپتامبر ۱۹۸۶ میلادی)، روایت دیگری از همین آغاز به دست می‌دهد. او می‌گوید اندیشهٔ اصلاحات را آمریکا یا جان اف. کندی بر او تحمیل نکردند، و این فکر از برنامه‌ای برآمد که خود او در کشمکش با منوچهر اقبال بر سر انتخابات نوشته بود و یکی از مواد آن پدید آوردن خرده‌مالکان بود. به گفتهٔ امینی، پس از تشکیل کابینه ارسنجانی را به وزارت کشاورزی گماشت، زیرا او موضوع خرده‌مالکی را به‌صورت اصلاحات ارضی پیش کشیده بود.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی می‌نویسد که شاهنشاه در ۱۴ نوامبر ۱۹۶۱ میلادی، برابر با ۲۳ آبان ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، فرمانی صادر کرد که دولت امینی را به پیگیری اصلاحات، از جمله اصلاحات ارضی و بهبود زندگی تهیدستان و مبارزه با فساد، فرمان می‌داد. به نوشتهٔ او، امینی روز بعد جلسهٔ فوق‌العادهٔ وزیران را تشکیل داد و از آنان خواست در اجرای فرمان شاهنشاه بکوشند.","quotes":[{"original":"به هیچ وجه. دولت که بنده بودم، به هیچ وجه.","speaker":"علی امینی","speakerTitle":"نخست‌وزیر","work":"مصاحبه با هرمز حکمت، برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","date":"۱۱ شهریور ۱۳۶۵ خورشیدی (۲۵۴۵ شاهنشاهی، ۲ سپتامبر ۱۹۸۶ میلادی)، پاریس","context":"پاسخ امینی به این پرسش هرمز حکمت که آیا کندی یا دولت‌های پیش از او بر شاهنشاه یا دولت ایران برای اصلاحات ارضی فشار مستقیم آوردند.","page":"قسمت دوم، ص ۴۰"}]},{"title":"قانون دی ۱۳۴۰ و آغاز اجرا در مراغه","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «انقلاب سفید» می‌نویسد که برای جبران نارسایی قانون پیشین، در دی ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۶۱ و ژانویهٔ ۱۹۶۲ میلادی) هیئت دولت لایحهٔ قانونی اصلاحی قانون اصلاحات ارضی را تصویب کرد و آن را به موقع اجرا گذاشت. بر پایهٔ این قانون، میزان مالکیت برای هر فرد در تمام ایران در مرحلهٔ اول به یک ده ششدانگ محدود گردید. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» سازوکار همین مرحله را چنین شرح می‌دهد: هیچ مالکی نمی‌توانست بیش از یک ده داشته باشد؛ کشاورزانی که بر زمین کار می‌کردند حق داشتند مازاد را با وام‌هایی پانزده‌ساله بخرند؛ و مالکان سهام کارخانه‌های دولتی می‌گرفتند.\n\nامینی در همان مصاحبه می‌گوید فرمول تقسیم بر پایهٔ «نسق» را مهندسی به نام خلخالی پیشنهاد کرد، و این را راه‌حلی بد نمی‌داند، زیرا ایران در آن هنگام نقشهٔ ثبتی زمین‌ها را نداشت. او در برابر کسانی که برنامه را مصادره می‌خواندند می‌گوید دولت بهای زمین را می‌پرداخت و آن را می‌خرید، پس مصادره در کار نبود. حبیب بهار، فرزند ملک‌الشعرای بهار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی که با کمیسیون کشاورزی مجلس کار می‌کرد، در گفت‌وگو با سید ولی رضا نصر در واشنگتن در اردیبهشت و خرداد ۱۳۶۷ خورشیدی (مه و ژوئن ۱۹۸۸ میلادی) جزئیات دیگری از همین سازوکار به دست می‌دهد. به گفتهٔ او، قانون به هر مالک اجازه می‌داد یک ده ششدانگ نگه دارد، خواه آن ده هزاران هکتار زمین می‌داشت و خواه صد هکتار، و املاک موقوفه را، که شمارشان در کشور بسیار بود، از تقسیم کنار گذاشت. بهار می‌گوید دولت سهم ملکی مالک را بر پایهٔ ضریب مالیاتی به کشاورز می‌فروخت و کشاورز بها را در اقساط دوازده‌ساله می‌پرداخت؛ چون مالکان معمولاً مالیات اندکی می‌پرداختند، این بها با ارزش واقعی زمین برابر نبود. مدت بازپرداخت در روایت شاهنشاه پانزده سال است و در روایت بهار دوازده سال؛ هر دو به نام منبعشان می‌ماند.\n\nشاهنشاه در «انقلاب سفید» می‌نویسد که اجرای مقررات قانون بلافاصله پس از تصویب آغاز شد. نخستین شهرستانی که قانون در آن به اجرا درآمد مراغه بود، و با تجارب حاصل از آن، اجرا در سراسر شهرستان‌های کشور شروع شد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"آنچه هدف من بود محدودیت واقعی املاک بزرگ بنفع کشاورزان، الغاء واقعی سیستم ارباب و رعیتی، وبهره مند کردن واقعی این رعایا یا ازحیثیت انسانی و از امکان بهره برداری مستقیم از کار و زحمت خودشان بود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"انقلاب سفید","workType":"کتاب سیاسی","date":"چاپ دوم اردیبهشت ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۹۶۷ میلادی)","context":"شاهنشاه پس از برشمردن رخنه‌های قانون خرداد ۱۳۳۹، هدف خود را از تصویب لایحهٔ اصلاحی دی ۱۳۴۰ بیان می‌کند.","page":"ص ۴۴، چاپ دوم"}]},{"title":"مواد الحاقی، همه‌پرسی ۶ بهمن ۱۳۴۱ و انقلاب سفید","body":"شاهنشاه در «انقلاب سفید» می‌نویسد که چون با اجرای قانون، در دهاتی که مالکانشان مشمول قانون نمی‌شدند یا یک ده تمام برای خود برگزیده بودند گروهی همچنان رعیت می‌ماندند، قانونی متمم به نام «مواد الحاقی» در دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی) به تصویب رسید و بر اساس آن سازمان اصلاحات ارضی کل کشور آمادهٔ اجرای مرحلهٔ دوم شد.\n\nبرآورد اطلاعات ملی آمریکا، سند ۲۳ مجموعهٔ روابط خارجی ایالات متحده برای سال‌های ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، می‌نویسد که شاهنشاه در ژوئیهٔ ۱۹۶۲ میلادی، برابر با تیر ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی)، گذاشت دولت امینی سقوط کند و خود مسئولیت حمله‌ای اساسی‌تر به مسائل ایران را بر عهده گرفت. به نوشتهٔ همین برآورد، او برنامهٔ شش‌ماده‌ای پیشنهاد کرد که در همه‌پرسی ژانویهٔ ۱۹۶۳ تصویب شد، و اصلاحات ارضی، که دولت امینی گام‌هایی در آن برداشته بود، مادهٔ اصلی همین برنامه بود و توجه عامه را به خود جلب کرد. کوپر می‌نویسد که شاهنشاه در ژوئیهٔ ۱۹۶۲ برای ادارهٔ روند اصلاحات به اسدالله علم، دوست دیرین و زمیندار نامدار خراسان، روی آورد. از این پس مواد الحاقی و همه‌پرسی در دولت علم پیش رفت، در حالی که ارسنجانی همچنان وزیر کشاورزی ماند تا زمانی که، به روایت همان برآورد آمریکایی، شاهنشاه او را به استعفا واداشت.\n\n{{quote:0}}\n\nشرح همه‌پرسی و اصول دیگر برنامه در همه‌پرسی انقلاب سفید آمده است. حق رأی زنان نیز در مدخل خود آمده است.","quotes":[{"original":"بحکم مسئولیت پادشاهی و وفاداری به سوگندی که در حفظ حقوق و اعتلاء ملت ایران یاد کرده‌ام، نمیتوانم ناظر بیطرفی در مبارزه قوای یزدانی با نیروی اهریمنی باشم. زیرا پرچم این مبارزه را خود بر دوش گرفته‌ام. برای آنکه هیچ قدرتی نتواند درآینده رژیم بردگی دهقان را از نو در مملکت مستقر سازد و ثروتهای ملی کشور را بتاراج جماعتی قلیل بسپارد، بنام رئیس قوای سه‌گانه مملکتی برای استقرار این اصلاحات از طریق مراجعه بآراء عمومی مستقیماً بمردم ایران رجوع میکنم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"انقلاب سفید (نقل نطق در کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی)","workType":"کتاب سیاسی","date":"۱۹ دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۹ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی)","context":"شاهنشاه در کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی اعلام می‌فرماید که اصلاحات ارضی را به همه‌پرسی می‌گذارد.","page":"ص ۴۵، چاپ دوم"}]},{"title":"مرحله‌های دوم و سوم و برنامهٔ بیست‌ماده‌ای","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که اصلاحات ارضی در سه مرحله اجرا شد. در مرحلهٔ دوم، مالکانی که خود زمین را کشت نمی‌کردند می‌بایست آن را برای سی سال به کسانی که کشت می‌کردند اجاره دهند یا به آنان بفروشند. در مرحلهٔ سوم، مالکانی که زمین را اجاره داده بودند می‌بایست درآمد را با کشاورز تقسیم کنند یا زمینی را که او کشت می‌کرد به او بفروشند. مالکان بزرگ تنها زمین‌های کشت‌نشده‌ای را که برای کشاورزی ماشینی مناسب بود نگاه می‌داشتند.\n\nاو در «انقلاب سفید» می‌نویسد که پس از انجام تشریفات، اجرای مرحلهٔ دوم از اسفند ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی، فوریه و مارس ۱۹۶۵ میلادی) در سراسر کشور آغاز گردید. برآورد اطلاعات ملی آمریکا در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی، ۲۰ مه ۱۹۶۴ میلادی)، یعنی نزدیک به ده ماه پیش از این تاریخ، نوشته بود که کارهای مقدماتی مرحلهٔ دوم، که قرار بود حدود بیست و پنج هزار از دهات یک‌مالکی یا چندمالکی را در بر گیرد، در جریان است، اما هنوز روشن نیست که تصمیم به پیش رفتن کی گرفته خواهد شد. فاصلهٔ میان این ارزیابی و تاریخ آغاز سراسری که شاهنشاه بعدها ثبت کرد، در منابع باقی است.\n\nشاهنشاه در «انقلاب سفید» برای هدف‌های مرحلهٔ سوم، که به نوشتهٔ او مکانیزه کردن کشاورزی ایران و بالا بردن سطح محصول از راه اصول کشاورزی عصر جدید بود، برنامهٔ بیست‌ماده‌ای برمی‌شمارد. اصول این برنامه از جمله ترویج آبیاری درست، توسعه و تعمیم مصرف کود شیمیایی، ترویج مکانیزاسیون متناسب با شرایط طبیعی و اقلیمی مناطق، حفظ محصولات از آفات و امراض در مزارع و انبارها، تربیت کارشناسان فنی، انتقال درست محصول از نواحی تولید به مصرف، تقویت شبکهٔ شرکت‌های تعاونی و واحدهای زراعی، تلفیق دامداری با زراعت، تشویق سرمایه‌گذاری خصوصی با کمک فنی و اعتبار نظارتی، تلفیق برنامه‌های کشاورزی با برنامه‌های صنعتی کشور، عمران اراضی بایر، بیمهٔ تولیدات زراعی و دامی، و تشکیل شرکت‌های اختصاصی تولیدات کشاورزی است.\n\nاو می‌نویسد که اجرای همهٔ این برنامه‌ها به گسترش شرکت‌های تعاونی روستایی وابسته است، زیرا بدون این تعاونی‌ها کار مثبت و مفید برای کشاورزانی که صاحب آب و ملک شده‌اند ممکن نخواهد بود. به نوشتهٔ او، همزمان با اجرای اصلاحات ارضی، شرکت‌های تعاونی متعددی با شرکت خود روستاییان تأسیس شد و شمارشان به سرعت افزایش یافت. این شرکت‌ها از آغاز با دادن وام و اعتبار، تهیهٔ کود شیمیایی، و تأمین آب در مناطق کم‌آب به کشاورزان کمک کردند. شاهنشاه می‌نویسد که تا پایان شهریور ۱۳۴۵ خورشیدی (۲۵۲۵ شاهنشاهی، سپتامبر ۱۹۶۶ میلادی) بیش از هفت هزار شرکت تعاونی با قریب نهصد هزار عضو در کشور تأسیس شده بود و حوزهٔ فعالیت آن‌ها تقریباً شانزده هزار روستا را در بر می‌گرفت. میزان سرمایه‌ای که خود روستاییان پرداخته بودند حدود هشتصد میلیون ریال بود، و تا آن هنگام پنج اتحادیهٔ تعاونی نیز برای تمرکز قوای مادی و معنوی شرکت‌ها برپا شده بود.\n\nبه نوشتهٔ همان کتاب، از اواسط سال ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۱۹۶۳ میلادی) سازمانی به نام سازمان مرکزی تعاونی روستایی، با حمایت و هدایت وزارت کشاورزی و بانک اعتبارات کشاورزی و عمران روستایی ایران و با سرمایهٔ اولیهٔ یک میلیارد ریال، تأسیس شد. وظایف این سازمان آموزش اصول تعاون، تربیت کادر نظارت، گسترش شبکه در مناطق روستایی، کمک اعتباری برای افزایش محصول و درآمد دهقانان، بازاریابی برای فروش محصول، تقویت صنایع دستی روستایی، و ارتباط با شرکت‌های تعاونی مصرف و سازمان‌های بین‌المللی تعاون بود. هدف اصلی، به نوشتهٔ شاهنشاه، این بود که کشاورزان به تدریج خود ادارهٔ شرکت‌ها را در دست بگیرند و اتحادیه‌های تعاونی روستایی سهام سازمان مرکزی را بخرند تا مالکیت و اداره یکسره از آن آنان باشد. او می‌افزاید که بانک اعتبارات کشاورزی و عمران روستایی ایران، برای پر کردن خلائی که با کنار رفتن مالکان بزرگ از روستاها پدید آمده بود، کمک اعتباری خود را به کشاورزان همهٔ روستاها گسترش داد و در چهار سال اخیر تنها از راه هفت هزار شرکت تعاونی حدود چهارصد میلیون ریال وام میان کشاورزان تقسیم کرد."},{"title":"برکناری ارسنجانی و آهنگ بعدی اجرا","body":"میلانی می‌نویسد که شاهنشاه کم‌کم از سخنرانی‌های پرشور ارسنجانی علیه زمینداران و از گردآوری روستاییان در شهرها نگران شد. به نوشتهٔ او، مئیر عزری، سفیر اسرائیل در ایران، در دیداری که شاهنشاه از او نظرش را دربارهٔ ارسنجانی پرسید، پاسخ داد که ارسنجانی «نه وزیر کشاورزی، بلکه وزیر دهقانان» است. عزری خود این پاسخ را هشداری به شاهنشاه می‌شمارد. میلانی می‌افزاید که ارسنجانی با مشاوران اسرائیلی، که در آن هنگام در پیشبرد کشت‌وصنعت‌های بزرگ در ایران یاری می‌کردند، پیوند نزدیک داشت و شاهنشاه خود هوادار این کشت‌وصنعت‌ها بود.\n\n{{quote:0}}\n\nبرآورد اطلاعات ملی آمریکا در اردیبهشت ۱۳۴۳ می‌نویسد که برنامه در آغاز، زیر مدیریت وزیر کشاورزی پویا و جاه‌طلب، ارسنجانی، بسیار تند پیش رفت؛ اما چون به نظر رسید او اصلاحات را بیش از اندازه شتاب می‌دهد و از آن برای ساختن جایگاه سیاسی مستقل بهره می‌گیرد، شاهنشاه او را به استعفا واداشت و از آن پس آهنگ اصلاحات به طور محسوس کندتر شد. همین برآورد می‌افزاید که دولت تأمین اعتبار کشاورزی و مدیران کارآزموده برای تعاونی‌های روستایی را، که هر دو برای کامیابی برنامه لازم بود، دشوار یافت، و در سپتامبر ۱۹۶۳ میلادی، برابر با شهریور ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی)، رسماً اعلام کرد که مرحلهٔ نخست برنامه، یعنی سلب مالکیت بزرگ‌ترین املاک، به پایان رسیده است.\n\nامینی در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی از ارسنجانی با ستایش و نکوهش توأمان یاد می‌کند. به گفتهٔ او، ارسنجانی جوانی جاه‌طلب و بسیار تندرو بود که می‌خواست نخست‌وزیر شود. امینی روایت می‌کند که ارسنجانی در نطق‌هایش به مالکان دشنام می‌داد و خود او به وی گفته بود که ملک مردم را می‌گیری و دشنام نیز می‌دهی. با این همه، امینی می‌پذیرد که ارسنجانی بسیار خوب کار کرد. آقاخان بختیار، که در دولت امینی وزیر کار شد و پیش‌تر ارسنجانی را به‌عنوان مشاور حقوقی به بانک رهنی آورده بود، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران ارسنجانی را مردی باهوش با قلمی استوار می‌خواند که در بانک رهنی خوب کار کرد، اما کار تقسیم املاک و درگیری با مالکان را پیش برد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"not a minister of agriculture but minister of peasants.","speaker":"مئیر عزری","speakerTitle":"سفیر اسرائیل در ایران","work":"شاه (نوشتهٔ عباس میلانی)","workType":"زندگی‌نامه","date":"دورهٔ وزارت ارسنجانی، ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۰ تا ۲۵۲۲ شاهنشاهی)","context":"پاسخ عزری به پرسش شاهنشاه دربارهٔ حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی؛ به نوشتهٔ میلانی، عزری این جمله را هشدار می‌دانست.","page":"ص ۳۱۰، چاپ ۲۰۱۱","translation":"«نه وزیر کشاورزی، بلکه وزیر دهقانان.»"},{"original":"آقا این فحش به مالکین یعنی چه؟ [...] ملک مردم را می‌گیری، فحش هم می‌دهی؟","speaker":"علی امینی","speakerTitle":"نخست‌وزیر","work":"مصاحبه با هرمز حکمت، برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","date":"۱۱ شهریور ۱۳۶۵ خورشیدی (۲۵۴۵ شاهنشاهی، ۲ سپتامبر ۱۹۸۶ میلادی)، پاریس","context":"امینی نطق‌های ارسنجانی علیه مالکان را به یاد می‌آورد و می‌گوید این ایراد را در همان هنگام به او گفته است.","page":"قسمت دوم، ص ۴۳"}]}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «انقلاب سفید» خود را مسئول سرنوشت «این تودهٔ عظیم محرومین کشور» می‌شمارد و هدفش را محدودیت واقعی املاک بزرگ، الغای واقعی نظام ارباب و رعیتی، و بهره‌مند کردن رعایا از حیثیت انسانی و ثمرهٔ کار خودشان می‌نویسد. او در «پاسخ به تاریخ» نگرش خود را به مرحلهٔ سوم و کشاورزی ماشینی در یک جمله خلاصه می‌کند: با بهره‌کشی انسان از انسان مخالف است، اما نه با بهره‌کشی انسان از ماشین.\n\n{{quote:0}}\n\nاو در هر دو کتاب، بلوای ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۵ ژوئن ۱۹۶۳ میلادی) را نمونهٔ «اتحاد نامقدس» دو جناح ارتجاع سیاه و نیروهای تخریب سرخ می‌داند که به نوشتهٔ او با پول دسته‌ای از مالکان مشمول قانون اصلاحات ارضی انجام گرفت. در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که شورش‌های تهران را فردی گمنام که دعوی رهبری دینی داشت، روح‌الله خمینی، برانگیخت، اما اکثریت بزرگ روحانیان واقعی کشور در این حوادث شرکتی نداشتند. شرح خود آن روز در آشوب ۱۵ خرداد آمده است. شاهنشاه در «انقلاب سفید» همچنین می‌نویسد که اکثریت بزرگ روحانیون، یعنی روحانیان واقعی، از تحریکات آن دوره بکلی برکنار بودند.\n\nشاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» از پیام تبریک شخصی جان اف. کندی، رئیس‌جمهور ایالات متحده، پس از اعلام انقلاب سفید یاد می‌کند، و سخن لیندون جانسون را در سفر اوت ۱۹۶۷ میلادی، برابر با مرداد و شهریور ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی)، به واشینگتن نقل می‌کند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"I am against the exploitation of man by man, but not against the exploitation of machinery by man.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه پس از شرح مرحلهٔ سوم اصلاحات ارضی، که نگاه داشتن زمین‌های کشت‌نشدهٔ مناسب کشاورزی ماشینی را برای مالکان بزرگ مجاز می‌شمرد، این اصل را بیان می‌کند.","page":"ص ۱۰۳","translation":"«من با بهره‌کشی انسان از انسان مخالفم، اما نه با بهره‌کشی انسان از ماشین.»"},{"original":"The changes in Iran represent very genuine progress. Through your White Revolution, Iran has risen to the challenge of new times and new generations without violence, and without any bloodshed.","speaker":"لیندون جانسون","speakerTitle":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","work":"پاسخ به تاریخ (نقل محمدرضا شاه پهلوی)","workType":"کتاب خاطرات","date":"مرداد و شهریور ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، اوت ۱۹۶۷ میلادی)","context":"سخن جانسون در جریان سفر شاهنشاه به ایالات متحده، به روایت کتاب «پاسخ به تاریخ».","page":"ص ۱۰۲","translation":"«دگرگونی‌های ایران نمایندهٔ پیشرفتی حقیقتاً واقعی است. ایران با انقلاب سفید شما، بی‌خشونت و بی‌ریختن خون، به چالش زمانه و نسل‌های جدید پاسخ گفته است.»"}]},{"title":"علی امینی","body":"امینی در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی، هم حسن نیت برنامه را می‌پذیرد و هم از سرنوشت بعدی آن ناخرسند است. او اصرار آمریکا را انکار می‌کند، فرمول نسق را در غیاب نقشهٔ ثبتی موجه می‌داند، و مصادره بودن کار را رد می‌کند، زیرا به گفتهٔ او دولت زمین را می‌خرید. در عین حال ارسنجانی را جاه‌طلب و تندرو می‌خواند و می‌گوید بخشی از کار را خراب کرد. امینی دربارهٔ مرحله‌های بعدی بدبین است. به گفتهٔ او کشاورزان زمین‌ها را رها کردند و به شهر آمدند، و کسانی زمین‌هایشان را خریدند و مالکان تازه‌ای پدید آمدند که به جای دو جیب، ده جیب داشتند.\n\nاو همچنین می‌گوید مالکان بزرگ، که در شهر و روستا انتخابات را در دست داشتند، تا وقتی مجلس برجای بود اصلاحات را ناممکن می‌ساختند، و انحلال مجلس راه را گشود. دربارهٔ روحانیان می‌گوید گروهی بیم داشتند کار به موقوفات برسد، و بعدها برخی از آنان را مالکان به مخالفت برانگیختند، هرچند به گفتهٔ او آخوندهایی هم بودند که خود ملکی نداشتند."},{"title":"ابوالحسن ابتهاج","body":"میلانی می‌نویسد که ابوالحسن ابتهاج، اقتصاددان و رئیس پیشین سازمان برنامه، از زندان نامه‌ای «شخصی و محرمانه» به «دوستانش در آمریکا» نوشت تا آنان را از همراهی با برنامهٔ دولت ایران در اصلاحات ارضی بازدارد. به نوشتهٔ میلانی، ابتهاج برخلاف زمینداران و روحانیان، از سر حفظ وضع موجود مخالفت نمی‌کرد؛ او برنامه را از آن رو زیان‌بار می‌دانست که به گمانش توسعهٔ درازمدت سرمایه‌داری ایران را سست می‌کرد. ابتهاج در آن نامه ده دلیل آورد. جملهٔ محوری او این بود که در نظام سرمایه‌داری و آزاد، روا نیست کسی هر تعداد کارخانه که بخواهد داشته باشد، اما از داشتن بیش از مقدار معینی زمین زراعی محروم شود. او مالکیت غایب را آفت کشاورزی ایران می‌دانست، اما به جای «مصادره» اصلاحاتی از راه مالیات بر «بازده بهینه»، نه بازده واقعی، پیشنهاد می‌کرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Under a “capitalist system of free enterprise,” he wrote in his letter from prison, “it is not right and just that a person may own any number of factories . . . but [be] denied the right to own more than a certain amount of farm land.”","speaker":"ابوالحسن ابتهاج","speakerTitle":"رئیس پیشین سازمان برنامه","work":"شاه (نقل عباس میلانی از نامهٔ زندان ابتهاج)","workType":"زندگی‌نامه","date":"دورهٔ دولت امینی، ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۰ تا ۲۵۲۱ شاهنشاهی)","context":"میلانی دیدگاه ابتهاج را از نامه‌ای می‌آورد که او از زندان، پیش از سفر شاهنشاه به آمریکا، به دوستان آمریکایی خود نوشت.","page":"ص ۳۱۵، چاپ ۲۰۱۱","translation":"«او در نامهٔ زندان نوشت که در «نظام سرمایه‌داری و آزادی کسب»، روا و درست نیست که کسی هر تعداد کارخانه که بخواهد داشته باشد، اما حق داشتن بیش از مقدار معینی زمین زراعی از او سلب شود.»"}]},{"title":"دولت ایالات متحده","body":"میلانی می‌نویسد که کاخ سفید از تصمیم شاهنشاه به برگزاری همه‌پرسی خشنود نبود. به نوشتهٔ او، مقام‌های آمریکایی نتیجه گرفتند که شاهنشاه «اندیشهٔ ارسنجانی را دربارهٔ ساختن پایگاه‌های سیاسی در میان روستاییان پذیرفته» و تصمیم گرفته است انقلاب خود را بی‌مشورت آمریکا انجام دهد. میلانی هشدار همان دستگاه را نیز می‌آورد که تقسیم زمین بدون اصلاحات اجتماعی گسترده ممکن است به آشوب بینجامد و «روستاییان تازه‌بیدارشده را علیه شاهنشاه» برانگیزد.\n\nبرآورد اطلاعات ملی آمریکا در اردیبهشت ۱۳۴۳ نوشت که برنامه هنوز دگرگونی بنیادی در جامعهٔ ایران پدید نیاورده و سلطهٔ سیاسی شاهنشاه را نکاسته است، اما توان طبقهٔ زمیندار را تا اندازه‌ای آسیب زده، سپاس روستاییان را جلب کرده و انتظاراتشان را برانگیخته است، و طبقه‌ای جدید و روبه‌رشد از مدیران مسئولیت‌های بیشتری می‌یابد. همین سند می‌افزاید که «هزار فامیل»، گرچه از بخش بزرگی از زمین خود محروم شده‌اند، هنوز ثروتمندند و بسیاری در حلقهٔ نزدیکان شاهنشاه ماندگارند، و دهقانان هنوز ابتکار سیاسی مستقلی از خود نشان نداده‌اند.\n\n{{quote:0}}\n\nپژوهش پس‌زمینه‌ای وزارت امور خارجهٔ آمریکا، که در ۲۴ مرداد ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۵ اوت ۱۹۶۷ میلادی) برای سفر شاهنشاه به واشینگتن تهیه شد، اصلاحات ارضی را «سنگ بنای» انقلاب سفید خواند. به نوشتهٔ آن، دولت ایران از ۱۹۶۲ در برچیدن نظام زمینداری فئودالی و گسترش حقوق تازهٔ مالکیت و کشت به روستاییان سراسر کشور پیشرفتی چشمگیر داشته، و این کار با کمترین مقاومت و بی‌آسیب به تولید کشاورزی انجام شده است. همان گزارش مرحلهٔ نهایی را متوجه افزایش تولید و گسترش تعاونی‌های محلی می‌داند و پیشرفت بعدی را وابسته به سرمایه، خدمات ترویجی و رهبری محلی می‌شمارد. این ارزیابی سه سال پس از آن برآورد اطلاعات ملی آمد که تعاونی‌ها را هنوز بیشتر صوری می‌دانست.\n\n{{quote:1}}\n\nروایت فشار کندی برای گماردن علی امینی، و انکار خود او، در دولت دکتر علی امینی آمده است.","quotes":[{"original":"Already the strength of the landlord class has been somewhat impaired, the gratitude of the peasants has been enlisted and their expectations aroused, and a new and growing managerial class seems to be acquiring increased responsibilities.","speaker":"برآورد اطلاعات ملی ایالات متحده","speakerTitle":"جامعهٔ اطلاعاتی ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۲۳، برآورد اطلاعات ملی ۳۴-۶۴","workType":"برآورد اطلاعات ملی","date":"۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی، ۲۰ مه ۱۹۶۴ میلادی)","context":"ارزیابی اثر اجتماعی اصلاحات ارضی تا بهار ۱۳۴۳، در مجموعهٔ اسناد مربوط به ایران.","page":"بندهای الف و ۵","translation":"«هم‌اکنون توان طبقهٔ زمیندار تا اندازه‌ای آسیب دیده، سپاس روستاییان جلب شده و انتظاراتشان برانگیخته شده است، و طبقه‌ای جدید و روبه‌رشد از مدیران ظاهراً مسئولیت‌های بیشتری می‌یابد.»"},{"original":"Land reform has been the cornerstone of the Shah's “White Revolution” and since 1962 the government has made substantial progress in dismantling a feudal land-holding system and extending new ownership and farming rights to villagers throughout the country. This has been accomplished with minimal resistance and without impairing agricultural production.","speaker":"وزارت امور خارجهٔ ایالات متحده","speakerTitle":"پژوهش پس‌زمینه برای سفر شاهنشاه به واشینگتن","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۲۲۱","workType":"گزارش پس‌زمینه","date":"۲۴ مرداد ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۵ اوت ۱۹۶۷ میلادی)","context":"برگهٔ توجیهی وزارت خارجهٔ آمریکا پیش از دیدار ۲۲ تا ۲۴ اوت ۱۹۶۷ شاهنشاه با دولت جانسون.","page":"سند ۲۲۱، بخش اقتصادی","translation":"«اصلاحات ارضی سنگ بنای انقلاب سفید شاه بوده است و دولت از ۱۹۶۲ در برچیدن نظام زمینداری فئودالی و گسترش حقوق تازهٔ مالکیت و کشت به روستاییان سراسر کشور پیشرفتی چشمگیر داشته است. این کار با کمترین مقاومت و بی‌آسیب به تولید کشاورزی انجام شده است.»"}]},{"title":"شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو فرح در «کهن دیارا» اصلاحات ارضی را نخستین و طبیعی‌ترین گام انقلابی می‌داند که به گفتهٔ او محمدرضا شاه پهلوی از دوران تحصیل در سوئیس در اندیشهٔ آن بود. او می‌نویسد که دو سال پس از تصویب قانون، هشت هزار و دویست ده از هجده هزار ده مشمول قانون میان سه میلیون خانوادهٔ روستایی تقسیم شده بود، و کار با وجود مخالفت شدید روحانیان ادامه یافت. این رقم خانواده‌ها با آنچه شاهنشاه در «انقلاب سفید» و «پاسخ به تاریخ» می‌آورد یکی نیست و در کنار آن دو شمارش می‌ماند.\n\nشهبانو در جای دیگری از کتاب، از گزارشی یاد می‌کند که هوشنگ نهاوندی در سال‌های پایانی فراهم آورد. به نوشتهٔ او، این گزارش نشان می‌داد که اصلاحات ارضی گروهی از مالکان بزرگ را ناخرسند کرده بود و تحریک آنان کشاورزان را به این گمان انداخته بود که قانون می‌توانست امتیازهای بیشتری به آنان بدهد، و تقسیم بخشی از املاک روحانیان گروهی از آنان را به مخالفت با دولت برانگیخته بود. شهبانو می‌نویسد که خود در سفرهایش به شهرستان‌ها با اعتراض روحانیان به آزادی زنان یا اصلاحات ارضی روبه‌رو نشد."},{"title":"حبیب بهار و کارشناسان هم‌روزگار","body":"حبیب بهار در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی، نیت گردانندگان برنامه را می‌ستاید. به گفتهٔ او امینی و شاهنشاه و ارسنجانی همه حسن نیت داشتند و می‌خواستند اختلاف طبقاتی میان کشاورز و مالک را از میان ببرند، اما خواست آنان در دست دستگاه‌های پایین‌تر تا رسیدن به ده دگرگون می‌شد. بهار شتاب در نوشتن قانون را از کاستی‌های آن می‌داند و می‌گوید نویسندگان آن به‌طور کلی از روستاها و وضع کشاورزان آگاهی درستی نداشتند.\n\nبه گفتهٔ او، در ایران دهی که یک مالک داشت آبادتر از دهی بود که میان چند مالک بخش شده بود، زیرا نگهداری قنات و افزودن آب به تصمیم یک‌تنه نیاز داشت. او می‌پرسد که اگر وارثان یک ده با سال‌ها پیشینهٔ مالکیت بر سر یک کار عمرانی هم‌رأی نمی‌شدند، چگونه می‌توان از کشاورزی که هرگز مسئولیت قنات و لایروبی را بر دوش نداشت انتظار داشت که جای مالک را بگیرد. بهار شرکت‌های تعاونی روستایی را، که قرار بود جای مالک را در کارهای همگانی ده بگیرند، بیشتر صوری می‌داند. به گفتهٔ او اعضای این شرکت‌ها آموزش تعاونی ندیده بودند و تنها کار بسیاری از آن‌ها گرفتن وام از بانک کشاورزی و تمدید آن با وام تازه بود. کشاورزان به روایت او در آغاز بسیار شادمان بودند، اما چون نتوانستند در زمین سرمایه‌گذاری کنند شوقشان کاستی گرفت.\n\nبهار از نتیجه‌ای نیز یاد می‌کند که به گمانش کمتر کسی به آن توجه کرده است: مالکانی که جز کشاورزی کاری نمی‌دانستند، پس از واگذاری زمین‌های زیر کشت، به زمین‌های بایر خود روی آوردند، در آن چاه زدند و آن را زیر کشت بردند، و به گفتهٔ او افزایش محصول در سال‌های نخست انقلاب سفید از همین‌جا می‌آمد. او همچنین می‌گوید کشاورزی که در سهم موقوفهٔ همان ده کار می‌کرد تا پایان عمر اجاره‌ای بر پایهٔ میانگین درآمد سه‌ساله می‌پرداخت، و این دو کشاورز در یک ده سرنوشتی یکسره متفاوت می‌یافتند که به گفتهٔ بهار به قرعه‌کشی می‌مانست. بهار دربارهٔ مخالفان می‌گوید گروهی از مالکان بزرگ در مشهد در خانهٔ آیت‌الله حسن قمی بست نشستند و اعتراض او به دولت به تبعیدش به زابل انجامید."},{"title":"عبدالرضا انصاری","body":"عبدالرضا انصاری در گفت‌وگو با غلامرضا افخمی در برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، اثر اصلاحات ارضی را بر طرح‌های عمرانی خوزستان بازگو می‌کند. به گفتهٔ او، مالکان بزرگ پیش از اصلاحات با طرح‌های عمرانی دشت دزفول کارشکنی می‌کردند و هر جاده‌ای را که پیمانکاران در روز صاف می‌کردند، شبانه با شکستن بندهای آبیاری زیر آب می‌بردند. انصاری می‌گوید قانون اصلاحات ارضی مالکان را در موقعیت دیگری قرار داد و اجرای طرح را آسان‌تر کرد، و سازمان چهارصد هکتار زمین را برای ایستگاه آزمایشی کشاورزی صفی‌آباد برگرفت.\n\nاو از رفتار ارسنجانی نیز تصویری می‌دهد. به گفتهٔ انصاری، ارسنجانی شخصیت خود را در مخالفت با دیگران می‌دید و در برابر شاهنشاه رفتاری گستاخانه داشت. انصاری روایت می‌کند که در روز گشایش سد محمدرضا شاه بر رود دز، شاهنشاه از کار شادمان بود. ارسنجانی گفت کشوری با این همه کمبود نباید چنین پولی را در آنجا خرج کند، و این سخن شاهنشاه را چنان آزرد که روی برگرداند. انصاری در برابر، امینی را نخست‌وزیری می‌داند که با نهایت احترام با شاهنشاه رفتار می‌کرد و با او درگیر نمی‌شد."},{"title":"مهرانگیز دولتشاهی","body":"مهرانگیز دولتشاهی، بنیادگذار جمعیت «راه نو» و بعدها نمایندهٔ مجلس شورای ملی، در گفت‌وگو با شیرین سمیعی برای برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران از اثر قانون بر زنان مالک سخن می‌گوید. به گفتهٔ او، در آغاز چنین می‌نمود که هر کس، از جمله زن و شوهری که هر دو ملک داشتند، می‌تواند یک ده ششدانگ برای خود نگه دارد. دولتشاهی می‌گوید ارسنجانی در رادیو اعلام کرد که زن و شوهر یک تن به شمار می‌آیند و روی‌هم تنها یک ده نگه می‌دارند، و در نتیجه مردان ملک خود را نگه می‌داشتند و زنان بی‌ملک می‌ماندند. به گفتهٔ او، گروهی از زنان مالک به جمعیت راه نو روی آوردند و جمعیت از مدیران کل وزارت کشاورزی و سازمان اصلاحات ارضی خواست به این مسئله رسیدگی کنند. دولتشاهی نگرانی دیگری را نیز بازگو می‌کند: چون زمین به نام مردان تقسیم می‌شد، جمعیت بیم داشت که زنان روستایی ناچار شوند تنها بی‌مزد در زمین شوهرانشان کار کنند."}],"aftermathSections":[{"title":"مالکیت کشاورزان و اختلاف رقم‌ها","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «انقلاب سفید»، به تاریخ نگارش چاپ دوم در اردیبهشت ۱۳۴۶، می‌نویسد که تا آن هنگام بر اثر اجرای قانون، بیش از دو میلیون خانوار زارع با عائله‌ای متجاوز از پانزده میلیون تن مشمول قانون شده‌اند و عملیات اجرایی در سطح روستاها جمعاً در پنجاه هزار قریه و نزدیک به هفده هزار و صد مزرعه خاتمه یافته است. او در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که با اجرای مرحلهٔ سوم، زمینداران بزرگ اندکی باقی ماندند و دو و نیم میلیون خانوادهٔ کشاورز مالک زمینی شدند که بر آن کار می‌کردند. رقم هشت هزار و دویست ده از هجده هزار ده، میان سه میلیون خانواده، که شهبانو فرح برای دو سال پس از تصویب قانون می‌آورد، با این دو شمارش یکی نیست. هر سه روایت به نام منبعشان می‌ماند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"By the time the third stage of our agrarian reform had been implemented, there remained very few large landowners. In effect 2 1/2 million peasant families had become owners of the land on which they worked.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه پس از شرح مخالفت مالکان و روحانیان و حوادث خرداد ۱۳۴۲، نتیجهٔ نهایی سه مرحلهٔ اصلاحات ارضی را بیان می‌کند.","page":"ص ۱۰۴","translation":"«چون مرحلهٔ سوم اصلاحات ارضی ما به اجرا درآمد، زمینداران بزرگ اندکی باقی مانده بودند. در واقع دو و نیم میلیون خانوادهٔ کشاورز مالک زمینی شدند که بر آن کار می‌کردند.»"}]},{"title":"تولید کشاورزی و شرکت‌های تعاونی","body":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا در اردیبهشت ۱۳۴۳ نوشت که تا آن هنگام برنامه اثر نمایانی بر تولید کشاورزی نگذاشته است؛ هر اثر اخلال‌گرانه‌ای را هوای مساعد دو سال گذشته پوشانده، و تولید حتی ممکن است در همان سال نیز افزایش یابد. همان سند هشدار داد که نسبت نسبتاً کوچکی از زمین تا آن تاریخ تقسیم شده، و بیشتر تعاونی‌هایی که باید نقش اساسی در مدیریت کشاورزی ایفا کنند تنها روی کاغذ تشکیل شده‌اند. آیندهٔ بخش کشاورزی، به نوشتهٔ آن برآورد، تا حد زیادی به این بستگی دارد که این تعاونی‌ها، به‌ویژه در مدیریت نظام پیچیدهٔ آبیاری که کار سنتی مالکان بود، وظیفه‌شان را چگونه انجام دهند.\n\nپژوهش پس‌زمینه‌ای وزارت خارجهٔ آمریکا در مرداد ۱۳۴۶، چنان‌که گذشت، اجرای کار را تا آن تاریخ بی‌آسیب به تولید ارزیابی کرد و مرحلهٔ نهایی را متوجه افزایش محصول و گسترش تعاونی‌ها دانست. روایت بهار، که افزایش محصول سال‌های نخست را بیشتر حاصل روی آوردن مالکان به زمین‌های بایر و حفر چاه می‌داند، و روایت شاهنشاه، که گسترش تعاونی‌ها و اعتبار بانکی را عامل کمک به کشاورزان می‌شمارد، هر دو در منابع هست و یکی دیگری را از میدان به در نمی‌کند.\n\nکوپر از روستایی‌ای در نزدیکی شیراز، در سال‌هایی که به نوشتهٔ او اصلاحات ارضی در اوج اجرا بود، نقل می‌کند که زندگی‌اش بهتر شده است. همان نویسنده در جای دیگری می‌نویسد که در آغاز دههٔ ۱۳۵۰ کشاورزان مرفه‌تر بر زمین خود کار می‌کردند و محصولشان را به بازار می‌فرستادند، در حالی که بسیاری از دهقانان تهیدست‌تر با هزینهٔ بسیار آزاد شده بودند، اما زمین را رها می‌کردند و در جستجوی زندگی بهتر به شهرهای بزرگ می‌رفتند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Of course my life is better. Ten years ago, I could neither read nor write, nor could my wife. Our children were not in school and they worked here on the land with us, another man's land. I got one-fifth of the fruit of it each year, if I was lucky. Sometimes there wasn't much fruit. Now our farm belongs to us. We have machines for work. All my children have gone to school.","speaker":"کشاورزی در روستایی نزدیک شیراز","speakerTitle":"زارع، به نقل اندرو اسکات کوپر","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ روایی","date":"روایت کوپر از اوایل دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی (اوایل دههٔ ۱۹۷۰ میلادی)","context":"کوپر در وصف دورهٔ اوج اجرای اصلاحات ارضی، سخن یک روستایی را نزدیک شیراز می‌آورد که زندگی خود را با ده سال پیش مقایسه می‌کند.","page":"ص ۱۵۹","translation":"«البته زندگی‌ام بهتر است. ده سال پیش نه من سواد داشتم نه همسرم. فرزندانمان به مدرسه نمی‌رفتند و این‌جا روی زمین با ما کار می‌کردند، زمین دیگری. اگر بخت یاری می‌کرد سالی یک‌پنجم محصول را می‌بردم. گاه محصول چندانی نبود. اکنون این کشتزار از آن ماست. برای کار ماشین داریم. همهٔ فرزندانم به مدرسه رفته‌اند.»"}]},{"title":"بدهی کشاورزان و وصول طلب مالکان","body":"انصاری روایت می‌کند که در دوره‌ای که در خوزستان مسئولیت اجرایی داشت خشکسالی آمد و بسیاری از کشاورزان نتوانستند اقساط زمین‌هایی را که از اصلاحات ارضی گرفته بودند بپردازند. به گفتهٔ او، مالکان پیشین برای وصول طلب خود اجراییه گرفتند و آنان را به زندان انداختند. انصاری می‌گوید ماجرا را به عرض محمدرضا شاه پهلوی رساند و پیشنهاد کرد قانونی به مجلس برود که بدهکاران تا دو هزار تومان را نتوان زندانی کرد، و شاهنشاه پیشنهاد را درست خواند و فرمان پیگیری داد. به گفتهٔ انصاری، مجلس سنا، که بیشتر سناتورهایش مالکان پیشین و دارندگان اوراق اصلاحات ارضی بودند، با لایحه مخالفت کرد و آن را سال‌ها پس انداخت. انصاری می‌افزاید که در این میان، با پولی که از بازرگانان و نیکوکاران گرد می‌آوردند، بدهی این کشاورزان را می‌پرداختند و آنان را از زندان آزاد می‌کردند."},{"title":"مهاجرت از روستا و هشدار آمریکاییان","body":"میلانی هشدار کاخ سفید را یادآوری می‌کند که تقسیم زمین بدون اصلاحات اجتماعی گسترده ممکن است روستاییان تازه‌بیدارشده را علیه شاهنشاه برانگیزد. به نوشتهٔ او، آمریکاییان پیش‌بینی نکردند که با افزایش درآمد نفت، شهرها روستاییان ناخرسند را به خود بکشند و این مهاجران در شبکهٔ سازمان‌های روحانیان جذب شوند. روایت امینی از رها کردن زمین و پیدایش مالکان جدید، و روایت کوپر از حرکت دهقانان تهیدست به شهرها، با همین ارزیابی هم‌جهت است، هرچند هیچ‌یک به تنهایی علت واحدی برای رویدادهای بعدی به دست نمی‌دهد."},{"title":"تضعیف طبقهٔ زمیندار و پیامد سیاسی","body":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا و پژوهش پس‌زمینه‌ای ۱۳۴۶ هر دو تضعیف طبقهٔ زمیندار و گسترش حقوق مالکیت روستاییان را از آثار نمایان برنامه می‌دانند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که انقلاب سفید به مذاق مالکان بزرگ و روحانیان خوش نیامد، اما اصلاح نظام تصرف زمین به تنهایی همهٔ مسائل زراعی ایران را حل نمی‌کرد. بلوای ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، مخالفت بخشی از روحانیان، و بست مالکان در خانهٔ آیت‌الله قمی، که بهار روایت می‌کند، در صفحات مربوط به خود آن حوادث با تفصیل بیشتر آمده است. از نگاه شاهنشاه و از نگاه اسناد آمریکایی هم‌زمان، اصلاحات ارضی هم پایگاه تازه‌ای در روستا ساخت و هم دشمنی بخشی از مالکان و گروهی از روحانیان را برانگیخت، بی‌آنکه تولید کشاورزی، به ارزیابی همان اسناد، در سال‌های نخست از میان برود."}]},{"id":"womens-suffrage-1341","title":"حق رأی زنان","date":{"solarYear":1341,"solarMonth":11,"solarDay":6,"gregorianYear":1963,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":26},"tier":"primary","category":"political","summary":"زنان ایرانی در ۱۳۴۱ حق رأی دادن و انتخاب شدن را به دست آوردند. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» این حق را اصل پنجم انقلاب سفید می‌شمارد و می‌نویسد که این اصل قانون انتخابات را اصلاح کرد و حق رأی را در ایران به‌راستی همگانی ساخت. شاهنشاه در ۱۶ دی ۱۳۴۱ برنامهٔ اصلاحات خود را اعلام کرد و در ۱۹ دی برگزاری همه‌پرسی را در ۶ بهمن ۱۳۴۱ خبر داد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، می‌نویسد که زنان در همان همه‌پرسی برای نخستین بار رأی دادند، هرچند آرای آنان شمرده نشد. به نوشتهٔ او، اصلاحات ارضی و حق رأی زنان پرمناقشه‌ترین بخش‌های انقلاب سفید شدند و بیشترِ روحانیان با آن‌ها مخالفت کردند.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۱۱۷–۱۱۸ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۲۱–۱۲۲)؛ پیوست ۱، ص. ۱۹۳ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۹۷)","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از اصل پنجم، مادهٔ دهم قانون انتخابات، استدلال دینی و تاریخی، دستاوردها سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۱۸۸، ۳۴۹–۳۵۲، ۴۴۶، ۵۲۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"عباس میلانی در این اثر از دوران مصدق، لایحهٔ انجمن‌ها، نامه‌ها، همه‌پرسی، مخالفت روحانیان، پارسا، سازمان زنان سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1964-68-v22","locus":"اسناد ۱، ۲۳، ۶۴، ۷۹، ۲۰۶","text":"نامهٔ جانسون، برآورد اطلاعاتی، تحلیل خمینی، مخالفت روحانیان."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۱۱، ۱۵۹، ۱۹۵، ۲۳۵ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از مواد انقلاب سفید، حقوق زنان، سخن هوادار خمینی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ebtehaj-samii","locus":"نوار ۱، صص. ۹–۱۶ و زندگی‌نامهٔ همراه متن انگلیسی","text":"نویسنده در این اثر از جمعیت‌های زنان، کنفرانس‌ها، همه‌پرسی، کانون مترقی، انتخابات رشت، مجلس بیست‌ویکم سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person","asadollah-alam","ruhollah-khomeini","hassanali-mansur","ashraf-pahlavi","nayereh-ebtehaj-samii","safieh-firouz"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"حق رأی زنان را اصل پنجم برنامهٔ ۱۶ دی کرد و همه‌پرسی ۶ بهمن را گذاشت.","asadollah-alam":"لایحهٔ انجمن‌های محلی را در کنفرانس خبری پس گرفت.","ruhollah-khomeini":"به حق رأی زنان و به سوگند بر کتاب نامه نوشت.","hassanali-mansur":"کانون مترقی را گرد آورد و ابتهاج سمیعی را نامزد رشت کرد.","ashraf-pahlavi":"هزینهٔ کنفرانس بین‌المللی زنان را در تهران فراهم کرد.","nayereh-ebtehaj-samii":"از جمعیت‌های زنان گفت و نمایندهٔ نخست رشت در مجلس بیست‌ویکم شد.","safieh-firouz":"شورای زنان ایران را ریاست کرد."},"personTitles":{"asadollah-alam":"نخست‌وزیر","ruhollah-khomeini":"از علمای قم","hassanali-mansur":"بنیان‌گذار کانون مترقی","ashraf-pahlavi":"شاهدخت","nayereh-ebtehaj-samii":"نمایندهٔ رشت","safieh-firouz":"رئیس شورای زنان ایران"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["حق رأی زنان"],"contextSections":[{"title":"مادهٔ دهم و فهرست محرومان","body":"تا پیش از انقلاب سفید، قانون انتخابات زنان را از رأی دادن و انتخاب شدن کنار گذاشته بود. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» متن مادهٔ دهم آن قانون را می‌آورد. این ماده زنان را در یک فهرست، کنار محجوران، ورشکستگان، دیوانگان، گدایان و مجرمان، از حق رأی محروم می‌کرد. شاهنشاه می‌نویسد که عدالت و عقل سلیم ایجاب می‌کرد زنان از همان حقوق سیاسی مردان برخوردار شوند. به نوشتهٔ او، کسانی که می‌خواستند ملت را به راه پیشرفت ببرند نمی‌توانستند مادران، خواهران، همسران و دختران خود را هم‌ردیف دیوانگان و تبهکاران بگذارند. او این را برداشت قرآن مجید نمی‌داند.\n\nاصل پنجم انقلاب سفید، به نوشتهٔ شاهنشاه، همان قانون انتخابات را اصلاح کرد و حق رأی را در ایران همگانی ساخت. این اصل فقط اجازهٔ انداختن ورقه در صندوق نبود. انتخاب شدن را هم در بر می‌گرفت: زن می‌توانست نامزد مجلس، سنا و انجمن شهر شود. شاهنشاه بعدها در همان کتاب نتیجه را چنین برمی‌شمارد که ایران وزیر و معاون وزیر زن، یک سفیر زن، قاضی و استاد دانشگاه زن داشته است و زنان به ریاست انجمن شهر، نمایندگی مجلس و سناتوری رسیده‌اند."},{"title":"نامه‌های ۱۳۳۱ و کوتاه آمدن دکتر مصدق","body":"عباس میلانی در «شاه» می‌نویسد که در ۱۳۳۱ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۵۱۱)، هنگامی که دکتر محمد مصدق قانون تازهٔ انتخابات را تدوین می‌کرد، گروه‌های زنان از سراسر کشور به او نامه نوشتند و به حذف حق رأی زنان اعتراض کردند. به نوشتهٔ میلانی، شایعه‌ای در کشور دهان‌به‌دهان گشت که مصدق می‌خواهد حق رأی زنان را در قانون بگنجاند. در پی آن، شماری از روحانیان بلندپایه به مصدق نامه نوشتند یا فتوا دادند که مشارکت زنان در سیاست خلاف اسلام است و «بی‌گمان فساد می‌زاید».\n\nمیلانی می‌افزاید که مصدق در برابر بیشترِ خواسته‌های سید ابوالقاسم کاشانی ایستادگی کرد، اما در موضوع حق رأی زنان کوتاه آمد. نامه‌های زنان از سراسر کشور آمده بود. پاسخ روحانیان نامه و فتوا بود، با این مضمون که مشارکت زن در سیاست خلاف اسلام است و فساد می‌زاید. مصدق در برابر بیشترِ خواسته‌های کاشانی ایستاده بود و اینجا تسلیم شد. قانون تازهٔ انتخابات بی‌نام زنان ماند. بدین‌سان اعتراض ۱۳۳۱ به مادهٔ قانون نرسید. ده سال بعد، همان خواست در برنامهٔ شش‌ماده‌ای شاهنشاه بازگشت. این بار مخاطب روحانیان یک نخست‌وزیر تنها نبود. نامه به خود شاهنشاه نوشته شد، و پس گرفتن لایحهٔ انجمن‌ها نیز کار علم، نخست‌وزیر، در کنفرانس خبری بود، نه کار یک مجلس. فاصلهٔ سال ۱۳۳۱ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۵۱۱) تا دی ۱۳۴۱ فاصلهٔ یک کوتاه آمدن است تا یک برنامهٔ اعلام‌شده. در هر دو نوبت، حریفِ حق رأی زنان بخشی از روحانیت بود. تفاوت در این بود که در ۱۳۴۱ دولت، پس از یک عقب‌نشینی، اصل را در همه‌پرسی گذاشت."},{"title":"جمعیت‌های زنان، پیش از صندوق","body":"نیره ابتهاج سمیعی، که در ۱۲۹۳ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۷۳) در رشت زاده شد، در ۱۳۶۳ در گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران کوشش زنان پیش از انقلاب سفید را بازگو می‌کند. به روایت او، زنان در آن سال‌ها انجمن‌هایی چون شورای زنان ایران، به ریاست صفیه فیروز، و انجمن‌های دیگری بنیاد نهادند. چندی نگذشت که شمار جمعیت‌های زنان به حدود بیست‌ودو رسید. ابتهاج سمیعی هدف این جمعیت‌ها را آن می‌داند که به مقام‌های کشور نشان دهند زنان آمادگی برخورداری از حقوق سیاسی را دارند.\n\nاو به یاد می‌آورد که خود به نمایندگی از زنان ایران در کنفرانسی سه‌هفته‌ای دربارهٔ زنان خاورمیانه در نیویورک شرکت کرد. در آن نشست، زنان کشورهای دیگر از حقوقی سخن می‌گفتند که در قانون کشورشان ثبت شده بود. ابتهاج سمیعی از این‌که زنان ایران هنوز به این آرزو نرسیده بودند اندوهگین شد. فاصلهٔ نیویورک تا تهران، برای او، فاصلهٔ یک حق نوشته‌شده با یک خواست نانوشته بود.\n\nبه روایت او، والاحضرت اشرف پهلوی سپس هزینهٔ کنفرانسی بین‌المللی دربارهٔ زنان را در تهران فراهم کرد. میزبان این بار خود ایران بود و مهمان، زنانی از کشورهای دیگر. ابتهاج سمیعی این گردهمایی‌ها را وسیله‌ای می‌داند که آمادگی زنان را به گوش مقام‌های کشور رساند. جمعیت‌ها هنوز حق رأی نداشتند و نماینده‌ای به مجلس نفرستاده بودند. کارشان این بود که نشان دهند اگر قانون راه را باز کند، زنانی هستند که سال‌ها در انجمن کار کرده‌اند و سخن گفتن در جمع را آزموده‌اند. شورای زنان ایران، به ریاست صفیه فیروز، یکی از همین انجمن‌ها بود. بیست‌ودو جمعیت، به روایت ابتهاج سمیعی، شبکه‌ای پراکنده اما هم‌جهت ساخته بودند: نه یک حزب، بلکه چند انجمن که مخاطبشان مقام‌های کشور بود."},{"title":"لایحهٔ انجمن‌های محلی و سوگند بر «کتاب»","body":"میلانی می‌نویسد که نخستین مرحلهٔ رویارویی بزرگ با روحانیان تندرو بر سر تغییری به‌ظاهر کوچک در آیین‌نامهٔ انتخابات انجمن‌های محلی رخ داد. تا آن زمان قانون ادای سوگند را با قرآن مقرر می‌کرد. متن تازه، با در نظر گرفتن شمار بزرگ اقلیت‌های دینی، سوگند را تنها به «کتاب» مقید کرد. زن و مرد هر دو در این متن حق رأی می‌یافتند، و اسلام شرط نامزدی نبود.\n\nسید روح‌الله خمینی، به نوشتهٔ میلانی، در نامه‌ای به محمدرضا شاه پهلوی به هر دو نکته اعتراض کرد: اسلام شرط نامزدی نیست، و به زنان حق رأی داده شده است. او خواست قوانین مخالف دین رسمی کشور از سیاست دولت حذف شود. شاهنشاه در پاسخ، او را «حجت‌الاسلام» خطاب کرد و نامه را به نخست‌وزیر حواله داد. نخست‌وزیر آن ماه‌ها امیراسدالله علم بود. میلانی می‌نویسد که فشار روحانیان سرانجام علم را واداشت تا در یک کنفرانس خبری پس گرفتن لایحه را اعلام کند. کنفرانس خبری یعنی عقب‌نشینی علنی، در برابر میکروفن، نه در یک نامهٔ خصوصی. میلانی این عقب‌نشینی را برای شاهنشاه تنها «عقب‌نشینی تاکتیکی» می‌داند. لایحهٔ انجمن‌ها برگشت. سوگند باز به قرآن ماند و حق رأی زنان از آن متن بیرون رفت. برنامهٔ شش‌ماده‌ای، چند ماه بعد، همان حق را از در همه‌پرسی آورد، بی‌آنکه این بار آن را در آیین‌نامهٔ انجمن‌های محلی پنهان کند."}],"whatHappened":[{"title":"۱۶ دی: شش ماده، و ۱۹ دی: روز همه‌پرسی","body":"میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در ۱۶ دی ۱۳۴۱ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۵۲۱، ۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳) برنامه‌ای شش‌ماده‌ای را اعلام کرد. حق رأی و انتخاب شدن زنان یکی از مواد آن بود. مواد دیگر اصلاحات ارضی، ملی شدن جنگل‌ها، فروش سهام کارخانه‌های دولتی به پشتوانهٔ اصلاحات ارضی، سهیم شدن کارگران در سود کارگاه‌ها، و تشکیل سپاه دانش بود. شاهنشاه این مجموعه را «انقلاب شاه و ملت» و «انقلاب سفید» نامید. سه روز بعد، در ۱۹ دی، برگزاری همه‌پرسی را در ۶ بهمن ۱۳۴۱ (۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳) اعلام کرد. فاصلهٔ اعلام تا صندوق هفده روز بود. در این هفده روز، مادهٔ زنان از یک بند در میان پنج بند دیگر، به موضوعی بدل شد که جمعیت‌های زنان برای آن به خیابان و به صندوق فراخواندند، و روحانیان آن را کنار اصلاحات ارضی، پرمناقشه‌ترین بخش برنامه خواندند.\n\nشاهنشاه دلیل اصل پنجم را در «پاسخ به تاریخ» چنین می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nو فهرست محرومان مادهٔ دهم را چنین رد می‌کند.\n\n{{quote:1}}\n\nهمه‌پرسی در غیاب مجلس برگزار شد. دورهٔ بیستم مجلس در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۴۰ به پایان رسیده بود و دولت تا انتخابات پاییز ۱۳۴۲ بی‌مجلس کار می‌کرد. حق رأی زنان، در این فاصله، نه از راه مذاکرهٔ نمایندگان، بلکه از راه اعلام شاهنشاه و صندوق ۶ بهمن به قاعده بدل شد.","quotes":[{"original":"Justice and common sense required that women enjoy the same political rights as men. Hence Principle 5 of the White Revolution reformed the electoral laws and made suffrage in Iran truly universal.","translation":"عدالت و عقل سلیم ایجاب می‌کرد که زنان از همان حقوق سیاسی مردان برخوردار شوند. از این رو اصل پنجم انقلاب سفید قانون انتخابات را اصلاح کرد و حق رأی را در ایران به‌راستی همگانی ساخت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۱۷","date":"۱۳۵۹","context":"شاهنشاه دلیل اصل پنجم انقلاب سفید را در «پاسخ به تاریخ» می‌آورد."},{"original":"But we who wanted to place the nation on the path to progress could not relegate our mothers, sisters, wives and daughters to the same category as the insane and the criminal. This is not the concept of the Holy Koran!","translation":"ما که می‌خواستیم ملت را در راه پیشرفت بگذاریم، نمی‌توانستیم مادران، خواهران، همسران و دختران خود را هم‌ردیف دیوانگان و تبهکاران قرار دهیم. این برداشت قرآن مجید نیست.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۱۸","date":"۱۳۵۹","context":"شاهنشاه پس از نقل مادهٔ دهم قانون انتخابات پیشین چنین می‌نویسد."}]},{"title":"۶ بهمن: زنان رأی دادند و آرا شمرده نشد","body":"به نوشتهٔ میلانی، زنان در همه‌پرسی ۶ بهمن برای نخستین بار پای صندوق رفتند، اما آرای آنان شمرده نشد. او هدف این کار را تا اندازه‌ای رویارو کردن زنان با روحانیانی می‌داند که با حق رأی زنان مخالف بودند. سفارت آمریکا، به نقل میلانی، نوشته بود که زنان «بعید بود بی‌جنگ از عرصهٔ سیاست کنار بروند».\n\nبه روایت ابتهاج سمیعی، جمعیت‌های زنان همهٔ زنان ایران را برای شرکت در همین همه‌پرسی بسیج کردند، با آن‌که دولت اعلام کرده بود آرای زنان شمرده نخواهد شد. به گفتهٔ او، زنان از هر طبقه، حتی زنان خانه‌دار جنوب شهر تهران، کودک در آغوش پای صندوق رفتند. خانم تربیت ساعت‌ها پشت بلندگو به جنوب شهر و دیگر محله‌های تهران می‌رفت و از زنان می‌خواست از خانه بیرون بیایند و این فرصت را از دست ندهند. کودک در آغوش، در همین روایت، نشان می‌دهد که دعوت به زن خانه‌دار رسیده بود، نه تنها به عضوی که سال‌ها در انجمن کار کرده بود. ابتهاج سمیعی بر آن است که شاید همین گردهمایی زنان سرانجام به اعطای حقوق سیاسی به آنان انجامید.\n\nمیلانی رقم موافقان انقلاب سفید را ۹۹٫۵ درصد رأی‌دهندگان می‌نویسد. او می‌افزاید که رأی‌گیری در صندوق‌های باز و زیر نظر مأموران انتظامی برگزار شد و از این رو نتیجه را محل تردید می‌داند. صندوق باز یعنی ورقه از چشم مأمور پنهان نبود. داوری میلانی دربارهٔ خودِ حضور زنان جدا از داوری او دربارهٔ رقم است. زنان آمدند. رقمِ موافقان، به سبب همان شیوهٔ رأی‌گیری، برای او سند یک انتخابات بسته نیست.\n\nاین جدا کردن در روایت او بی‌سابقه نیست. چند ماه پیش‌تر، علم لایحهٔ انجمن‌ها را در کنفرانس خبری پس گرفته بود و میلانی آن پس‌گرفتن را تاکتیک خوانده بود، نه عقب‌نشینی از اصل. در ۶ بهمن اصل برگشت، اما به شکلی که حضور زن دیده شود و برگهٔ او در جمع آرا نیاید. بدین‌سان دولت هم می‌توانست بگوید زن پای صندوق آمده است، و هم رقم رسمی را تنها از آرای مردان بسازد. ابتهاج سمیعی همین آمدن را، حتی با اعلام قبلیِ نشمردن، بسیج جمعیت‌های زنان می‌داند. میلانی آن را رویارویی زنان با روحانیان مخالف می‌خواند. سفارت آمریکا، به نقل او، پیش‌بینی کرده بود که زنان بی‌جنگ از سیاست کنار نخواهند رفت.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"The referendum was at once unusually democratic and expectedly undemocratic. It was democratic in that women were for the first time allowed to vote, but their votes were not going to be counted.","translation":"همه‌پرسی هم به‌گونه‌ای کم‌سابقه دموکراتیک بود و هم، چنان‌که انتظار می‌رفت، نادموکراتیک. دموکراتیک بود از آن رو که زنان برای نخستین بار اجازهٔ رأی دادن یافتند، اما آرای آنان شمرده نمی‌شد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص ۳۵۲","date":"۱۳۹۰","context":"میلانی دربارهٔ رأی زنان در همه‌پرسی ۶ بهمن ۱۳۴۱ می‌نویسد."}]},{"title":"مخالفت سلسله‌مراتب روحانیت","body":"میلانی می‌نویسد که سراسر سلسله‌مراتب روحانیت برای مخالفت با اصلاحات ارضی و حق رأی زنان به تکاپو افتاد. او از خمینی نقل می‌کند که با کنایه‌ای آشکار به شاهنشاه گفت دربار تصمیم گرفته است مردان و زنان را برابر کند و احکام قرآن و شریعت را زیر پا بگذارد. به نوشتهٔ میلانی، دیگر آیت‌الله‌ها در مخالفت با حق رأی زنان از این هم تندتر سخن گفتند.\n\nنامهٔ خمینی به شاهنشاه، که میلانی از آن یاد می‌کند، دو ایراد را کنار هم می‌گذارد: اسلام شرط نامزدی نیست، و به زنان حق رأی داده می‌شود.\n\n{{quote:0}}\n\nسندی از وزارت خارجهٔ آمریکا، در مجموعهٔ «روابط خارجی ایالات متحده»، لحن دیگری از همین مخالفت را ثبت می‌کند. در این تحلیل، خمینی با آزادی زنان «در شرایط کنونی» مخالفت کرده و آزادی بی‌آموزش را بی‌معنا خوانده است.\n\n{{quote:1}}\n\nاین دو ضبط یکی نیستند. یکی برابری زن و مرد را زیر پا گذاشتن شریعت می‌خواند. دیگری آزادی را به آموزش موکول می‌کند. هر دو در روایت همین ماه‌ها آمده است.","quotes":[{"original":"in the new election law . . . Islam is not indicated as a precondition for standing for office and women are being granted the right to vote. . . . Please order all laws inimical to the sacred and official faith of the country to be eliminated from government policies.","translation":"در قانون تازهٔ انتخابات اسلام شرط نامزدی دانسته نشده و به زنان حق رأی می‌دهد. خواهشمند است دستور فرمایند همهٔ قوانین مخالف دین مقدس و رسمی کشور از سیاست‌های دولت حذف شود.","speaker":"سید روح‌الله خمینی","speakerTitle":"از علمای قم","work":"شاه، نوشتهٔ عباس میلانی","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص ۳۴۹","date":"۱۳۴۱","context":"میلانی نامهٔ خمینی به شاهنشاه را دربارهٔ لایحهٔ انجمن‌های محلی نقل می‌کند."},{"original":"He has opposed, for example, the emancipation of women under present circumstances stating that emancipation without education is meaningless.","translation":"او، برای نمونه، با آزادی زنان در شرایط کنونی مخالفت کرده و آزادی بی‌آموزش را بی‌معنا خوانده است.","speaker":"ادارهٔ اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا","speakerTitle":"نهاد پژوهشی دولت آمریکا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۶۴","workType":"گزارش تحلیلی","page":"سند ۶۴","date":"۱۷ دی ۱۳۴۳","context":"این گزارش مخالفت خمینی با آزادی زنان را در تحلیل اهمیت او برای دولت ایران می‌آورد."}]},{"title":"کانون مترقی و نامزدی رشت","body":"به روایت ابتهاج سمیعی، پیش از اعطای حقوق سیاسی به زنان، حسنعلی منصور گروهی از جوانان و روشنفکران را با نام «کانون مترقی» گرد آورد و او را نیز به عضویت فراخواند. زنانی چون دکتر مهرانگیز دولتشاهی، خانم تربیت و خانم جهانبانی نیز در این گروه کار خود را آغاز کردند. منصور در آن هنگام هنوز نخست‌وزیر نبود. نخست‌وزیری او به سال ۱۳۴۳ می‌رسد. در ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ او سازمان‌دهندهٔ فهرستی بود که بعداً به حزب ایران نوین بدل شد.\n\nابتهاج سمیعی نقل می‌کند که منصور به او خبر داد کانون مترقی، پس از بررسی، او را برای نمایندگی رشت در دورهٔ بیست‌ویکم مجلس شورای ملی نامزد می‌کند. او به منصور گفت گمان می‌کند در این دوره تنها رأی دادن زنان آزموده می‌شود، نه انتخاب شدن آنان. این گمان از تجربهٔ ۶ بهمن می‌آمد: زن پای صندوق رفته بود و برگه‌اش شمرده نشده بود. انتخاب شدن، گامی جلوتر از آن آزمایش بود. منصور پاسخ داد که کانون از نامزدهای خود پشتیبانی خواهد کرد. بدین‌سان نامزدی زن، در روایت ابتهاج سمیعی، تصمیم یک انجمن زنان تنها نبود. فهرست کانون مترقی پشت آن ایستاد.\n\nاحمد نفیسی، شهردار تهران، به روایت ابتهاج سمیعی کنگرهٔ «آزادزنان و آزادمردان» را گرداند. نمایندگان استان‌ها با فهرست نامزدهای هر حوزه به تهران آمدند و رادیو و تلویزیون گفت‌وگوهای آن را پخش کرد. بدین‌سان نامزدی زن، پیش از روز رأی، در برابر میکروفن هم نشست."},{"title":"شش نماینده در مجلس بیست‌ویکم","body":"به روایت ابتهاج سمیعی، در آن روزگار هنوز روا نبود که زنی برای نخستین بار در میدان شهر سخنرانی کند. میدان، برای یک نامزد مرد، جای جمع کردن رأی بود. برای او بسته بود. پس هر روز گروه‌هایی از طبقه‌های گوناگون مردم رشت را به خانه می‌خواند و دربارهٔ زندگی، برنامه‌ها و خواست‌های آنان سخن می‌گفت. خانه جای سخنرانی شد، چون میدان هنوز جای زن نامزد نبود. به گفتهٔ او، مردم رشت او را نمایندهٔ نخست شهر برگزیدند. شش زن به مجلس بیست‌ویکم راه یافتند، و به گفتهٔ او پنج تن از آنان سال‌ها در جمعیت‌های زنان کوشیده بودند. آن پنج تن، پیش از آن‌که نامزد شوند، همان شبکه‌ای را ساخته بودند که در نیویورک و تهران آمادگی زنان را به مقام‌ها نشان داده بود. ورود به مجلس، برای آنان، ادامهٔ انجمن بود، نه آغاز کار سیاسی.\n\nابتهاج سمیعی روز گشایش مجلس را هرگز فراموش نمی‌کند و می‌گوید در آن روز همهٔ زندگی گذشته‌اش، و آرزوی زن ایرانی برای شنیده شدن صدایش، پیش چشمش آمد. زندگی‌نامهٔ کوتاهی که بنیاد مطالعات ایران همراه گفت‌وگو آورده است می‌گوید او چهار دوره نمایندهٔ رشت بود، در هیئت رئیسهٔ مجلس نشست و از بنیادگذاران حزب ایران نوین بود. چهار دوره یعنی حضور او به یک آزمایش یک‌ساله محدود نماند. نشستن در هیئت رئیسه یعنی کار ادارهٔ جلسه، نه تنها سخن گفتن از جایگاه نماینده. حزب ایران نوین همان سازمانی است که از کانون مترقی منصور برآمد، و ابتهاج سمیعی خود را از بنیادگذاران آن می‌شمارد.\n\nاو می‌افزاید که در آن روزها با روحانیان هیچ درگیری نداشتند. این جمله با تصویر خیابان ۱۳۴۱ یکی نیست. در خیابان و در نامه، روحانیان با اصل حق رأی مخالف بودند. در روایت ابتهاج سمیعی از حوزهٔ رشت، کار روزمرهٔ نماینده با منبر به درگیری نرسید. هر دو گزارش در منابع همین واقعه هست: یکی مخالفت علنی سلسله‌مراتب را می‌نویسد، دیگری آرامش کار یک نماینده را در شهر خودش.\n\nشاهنشاه دستاورد بعدی را در «پاسخ به تاریخ» چنین می‌شمارد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Our women have successfully administered public affairs. We have had women ministers and secretaries in the cabinet, an ambassadress, female judges and university professors; women have been elected as heads of municipal councils, deputies and senators.","translation":"زنان ما امور عمومی را با کامیابی اداره کرده‌اند. وزیران و معاونان زن در کابینه، یک سفیر زن، قاضیان و استادان دانشگاه زن داشته‌ایم. زنان به ریاست انجمن‌های شهر، نمایندگی مجلس و سناتوری برگزیده شده‌اند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۱۸","date":"۱۳۵۹","context":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» دستاوردهای زنان پس از انقلاب سفید را برمی‌شمارد."}]}],"views":[{"title":"شاهنشاه: قرآن، دینکرد، و دارایی زن","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» حق رأی زنان را با سنت ایرانی و روح اسلام سازگار می‌داند. می‌نویسد که حقوق زنان در اسلام بسیار بیش از آن است که معمولاً گمان می‌رود، و زنان همواره حق ادارهٔ دارایی خود را داشته‌اند. شاهنشاه به کتاب «دینکرد» نیز استناد می‌کند و می‌نویسد که بر پایهٔ آن، زنان حق داوری و نمایندگی همسر خود در دادگاه را داشتند. این استدلال، پاسخ ایشان است به کسانی که برابری سیاسی را خلاف شرع خوانده بودند. دارایی و داوری را ایشان پیشینهٔ حق رأی می‌گذارد، نه جانشین آن."},{"title":"میلانی: تاکتیک، و صندوق باز","body":"میلانی عقب‌نشینی علم در لایحهٔ انجمن‌ها را برای شاهنشاه «عقب‌نشینی تاکتیکی» می‌داند، نه صرف‌نظر کردن از اصل. چند ماه بعد همان اصل در همه‌پرسی آمد. دربارهٔ خود همه‌پرسی، او دو حکم را کنار هم می‌گذارد: حضور زنان کم‌سابقه و دموکراتیک بود، و شمرده‌نشدن آرا و صندوق باز زیر نظر مأمور انتظامی نتیجه را محل تردید می‌کند. او همچنین می‌نویسد که حتی مخالفان ایرانی، از جمله فمینیست‌ها، هرگز از این اصلاحات پشتیبانی نکردند و آن‌ها را «ظاهری» و سطحی شمردند."},{"title":"کوپر، و این پرسش که «که بود که بدهد»","body":"اندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت» می‌نویسد که زنان حق رأی دادن و انتخاب شدن یافتند، می‌توانستند از همسر خود طلاق بگیرند، و با ازدواج دوم او مخالفت کنند.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر از علی حسین، یکی از هواداران جوان خمینی در سال‌های پیش از انقلاب، نقل می‌کند که سخن خمینی را تکرار می‌کرد: شاهنشاه حق رأی را به زنان «داد»، اما او که بود که به کسی چیزی «بدهد»؟ به روایت کوپر، این هوادار می‌گفت اگر مردان ایران آزاد نیستند به دلخواه رأی دهند، شاهنشاه چگونه ادعا می‌کند که به زنان آزادی می‌دهد. کوپر یادآوری می‌کند که این هواداران دشمن اصلی را نه شاهنشاه، بلکه آمریکا می‌دانستند.","quotes":[{"original":"Women were eligible to vote and stand for election. They could divorce their husbands and veto them taking a second wife.","translation":"زنان حق رأی دادن و انتخاب شدن یافتند. می‌توانستند از همسرانشان طلاق بگیرند و با ازدواج دوم آنان مخالفت کنند.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ","page":"ص ۱۵۹","date":"۱۳۹۵","context":"کوپر دستاوردهای اجتماعی انقلاب سفید را در «سقوط بهشت» برمی‌شمارد."}]},{"title":"واشینگتن: نامهٔ جانسون و دو یادداشت بعدی","body":"لیندن جانسون، رئیس‌جمهور آمریکا، در نامه‌ای به تاریخ ۱۲ دی ۱۳۴۲ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۵۲۲، ۲ ژانویهٔ ۱۹۶۴) به محمدرضا شاه پهلوی نوشت که شاهنشاه با آزاد کردن نیروی دهقانان، کارگران و زنان گامی دشوار و شجاعانه برداشته است.\n\n{{quote:0}}\n\nیک یادداشت اطلاعاتی آمریکایی در ۳ اردیبهشت ۱۳۴۴ (۲۳ آوریل ۱۹۶۵) گزارش داد که بخش بزرگی از روحانیان با برنامهٔ اصلاحات مخالف‌اند. دلیل را دو چیز می‌داند، نه یکی: برنامه زمین‌هایی را که روحانیان به آن‌ها متکی بودند تقسیم می‌کند، و به زنان حق رأی می‌دهد. در این سند، حق رأی زنان از اصلاحات ارضی جدا نیست. هر دو، پایهٔ اقتصادی و پایهٔ شرعیِ مخالفت را با هم می‌سازند. یادداشت اطلاعاتی دیگری در ۱۵ خرداد ۱۳۴۶ (۵ ژوئن ۱۹۶۷) نوشت که رهبران مذهبی محافظه‌کار همچنان با بخش‌هایی از اصلاحات، مانند افزایش حقوق زنان، مخالف‌اند، اما ظاهراً این مخالفت تأثیر چندانی بر مردم ندارد. فاصلهٔ این دو یادداشت دو سال است. اولی مخالفت را هنوز گسترده می‌بیند و آن را به زمین و به رأی زنان گره می‌زند. دومی اثر آن را بر مردم اندک می‌خواند و از «افزایش حقوق زنان» سخن می‌گوید، نه فقط از صندوق. میان ۶ بهمن ۱۳۴۱ و خرداد ۱۳۴۶، حق رأی در گزارش آمریکایی از یک مادهٔ مناقشه‌انگیز به بخشی از حقوقی بدل شده است که مخالفان هنوز نمی‌پسندند، اما دیگر خیابان را، به برآورد آن یادداشت، با خود نمی‌برد.","quotes":[{"original":"In freeing the energies of Iran's peasantry and laborers, as well as the women, you have taken a difficult and courageous step.","translation":"شما با آزاد کردن نیروی دهقانان و کارگران و همچنین زنان ایران، گامی دشوار و شجاعانه برداشته‌اید.","speaker":"لیندن جانسون","speakerTitle":"رئیس‌جمهور آمریکا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۱","workType":"نامه","page":"سند ۱","date":"۱۲ دی ۱۳۴۲","context":"جانسون این نامه را در ۱۲ دی ۱۳۴۲ به محمدرضا شاه پهلوی نوشت."}]}],"aftermathSections":[{"title":"وزیر زن، سازمان زنان، لایحهٔ خانواده","body":"میلانی می‌نویسد که خمینی تا آن زمان بیرون از محافل دینی چهره‌ای کمتر شناخته بود و پیروزی در ماجرای لایحهٔ انجمن‌ها جایگاه او را بالا برد. خرداد ۱۳۴۲ دنبالهٔ همین رویارویی است و مدخل جدا دارد. به نوشتهٔ میلانی، خمینی در ۱۳۵۷، در ماه‌های پیش از انقلاب، از مخالفت پیشین خود با اصلاحات ارضی و حق رأی زنان سخنی به میان نیاورد.\n\nدر سال‌های بعد، به نوشتهٔ میلانی، فرخ‌رو پارسا، آموزگاری نامدار، نخستین وزیر زن ایران شد. سازمان زنان ایران، به رهبری والاحضرت اشرف پهلوی، با زبانی هر روز صریح‌تر حقوق بیشتری برای زنان خواست. لایحهٔ تازهٔ خانواده در نیمهٔ دههٔ ۱۳۵۰، به نوشتهٔ میلانی، زنان را تا اندازهٔ زیادی به حقوق برابر نزدیک کرد. کوپر در ترازنامهٔ ده سال نخست انقلاب سفید می‌نویسد که تا آغاز دههٔ ۱۳۵۰ زنان ایران از حق رأی، طلاق، کار، آموزش و سقط جنین برخوردار بودند."},{"title":"شتاب دگرگونی","body":"کوپر فهرست را گسترده می‌کند. به نوشتهٔ او، تا آغاز دههٔ ۱۳۵۰ زنان ایران از حق رأی، از طلاق، از کار، از آموزش و از سقط جنین برخوردار بودند. طلاق و حق مخالفت با ازدواج دوم را او کنار حق رأی می‌گذارد، نه جدا از آن. رأی، ورود به مجلس و انجمن شهر بود. طلاق و مخالفت با همسر دوم، ورود به حقوق خانواده بود. آموزش و کار، ورود به مدرسه و اداره بود. کوپر این‌ها را دستاورد یک دهه می‌خواند و در همان جمله یادآوری می‌کند که شتاب دگرگونی بسیاری از ایرانیان را سردرگم کرد. رفاه تازه، به نوشتهٔ او، دشواری و چالش تازه هم با خود آورد.\n\nمیلانی رشته را از سوی دیگر هم می‌بیند. فرخ‌رو پارسا، آموزگاری نامدار، نخستین وزیر زن شد. سازمان زنان، زیر رهبری اشرف پهلوی، هر سال صریح‌تر خواست. لایحهٔ خانواده در نیمهٔ دههٔ ۱۳۵۰ زنان را تا اندازهٔ زیادی به حقوق برابر نزدیک کرد. و خمینی، که در ۱۳۴۱ نامه نوشته بود، در ماه‌های ۱۳۵۷ از آن مخالفت سخنی به میان نیاورد. حق رأی ۱۳۴۱ آغاز این رشته است. پایان آن، در روایت این دو تاریخ‌نگار، هم یک فهرست حقوقی است و هم یک سکوت سیاسی."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1331,"gregorianYear":1952},"title":"نامه‌های زنان به مصدق","text":"گروه‌های زنان به حذف حق رأی اعتراض کردند. روحانیان فتوا دادند و مصدق کوتاه آمد."},{"date":{"solarYear":1341,"solarMonth":10,"solarDay":16,"gregorianYear":1963,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":6},"title":"اعلام شش ماده","text":"حق رأی و انتخاب شدن زنان یکی از مواد برنامه بود."},{"date":{"solarYear":1341,"solarMonth":10,"solarDay":19,"gregorianYear":1963,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":9},"title":"اعلام روز همه‌پرسی","text":"همه‌پرسی برای ۶ بهمن اعلام شد."},{"date":{"solarYear":1341,"solarMonth":11,"solarDay":6,"gregorianYear":1963,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":26},"title":"صندوق ۶ بهمن","text":"زنان برای نخستین بار رأی دادند. آرای آنان شمرده نشد."},{"date":{"solarYear":1342,"solarMonth":10,"solarDay":12,"gregorianYear":1964,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":2},"title":"نامهٔ جانسون","text":"رئیس‌جمهور آمریکا آزاد کردن نیروی زنان را گامی دشوار خواند."}]},{"id":"white-revolution-referendum-1341","title":"همه‌پرسی انقلاب سفید","date":{"solarYear":1341,"solarMonth":11,"solarDay":6,"gregorianYear":1963,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":26},"tier":"primary","category":"political","summary":"در ۶ بهمن ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی) مردم ایران در همه‌پرسی سراسری به شش اصل برنامه‌ای رأی دادند که محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، آن را «انقلاب شاه و ملت» یا «انقلاب سفید» نامید. این اصول عبارت بودند از اصلاحات ارضی، ملی شدن جنگل‌ها و مراتع، فروش سهام کارخانه‌های دولتی به عنوان پشتوانهٔ اصلاحات ارضی، سهیم شدن کارگران در سود کارگاه‌ها، اصلاح قانون انتخابات از جمله حق رأی و انتخاب شدن زنان، و تشکیل سپاه دانش. اسدالله علم در این هنگام نخست‌وزیر بود و مجلس شورای ملی و سنا در فترت به سر می‌بردند.\n\nشاهنشاه در ۱۹ دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۹ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی) در کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی اعلام فرمود که برای استقرار این اصلاحات مستقیماً به آرای عمومی رجوع می‌کند. او در کتاب «انقلاب سفید» می‌نویسد که این قانون «تقریباً باتفاق آراء» به تصویب رسید. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، میزان آرا را ۹۹ درصد می‌نویسد. شهبانو فرح پهلوی از «اکثریت قریب به اتفاق» سخن می‌گوید. شمار دقیق آرا در کتاب‌های شاهنشاه و در اسناد مجموعهٔ روابط خارجی ایالات متحده برای سال‌های ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸ نیامده است و این تعبیرها یکی نیستند.\n\nدو اصل اصلاحات ارضی و حق رأی زنان بیش از دیگر اصول با مخالفت بخشی از روحانیان روبه‌رو شد. جبههٔ ملی نیز، به روایت اسناد آمریکایی و میلانی، از همراهی با برنامه سرباز زد. شرح اجرای اصلاحات ارضی در اصلاحات ارضی آمده است. آشوب‌های خرداد ۱۳۴۲ در آشوب ۱۵ خرداد آمده است. شرح حق رأی زنان در حق رأی زنان آمده است.","citations":[{"sourceId":"pahlavi-enqelab-sefid","locus":"ص ۴۳ تا ۴۶، ۶۳، ۱۰۳ و ۱۲۰، چاپ دوم","text":"شاهنشاه نطق ۱۹ دی در کنگرهٔ تعاونی‌ها، تصویب تقریباً به اتفاق آرا، و آغاز فصل‌های جنگل‌ها، قانون انتخابات و سپاه دانش را می‌نویسد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۰۱ تا ۱۰۵ و پیوست ص ۱۹۳","text":"شاهنشاه هدف انقلاب سفید، تهنیت کندی، سخن جانسون، ملی شدن جنگل‌ها و اصل پنجم را می‌نویسد و جدول اصول را می‌آورد."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"فصل نهم، ص ۱۳۵ تا ۱۳۶، چاپ دوم ۱۳۸۸","text":"شهبانو پیام پیش از همه‌پرسی، شرکت زنان به تشویق ارسنجانی، و نامهٔ خمینی دربارهٔ حق رأی زنان را روایت می‌کند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۳۵۰ تا ۳۵۲، چاپ ۲۰۱۱","text":"میلانی تاریخ اعلام، استناد به اصول ۲۶ و ۲۷ متمم، هشدار کاخ سفید، و گزارش ۳ بهمن در تهران و قم را می‌نویسد."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۱۲ و ۱۱۵","text":"کوپر کنار گذاشتن مجلس، نگرانی قم، نتیجهٔ ۹۹ درصد، تلگراف کاخ سفید و تحریم مراجع را می‌آورد."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۴۳۷ تا ۴۳۸، چاپ انگلیسی","text":"ارفع گشایش کنگره با چهار هزار نماینده، فهرست شش اصل، و همه‌پرسی پایان ماه را می‌نویسد."},{"sourceId":"frus-1964-68-v22","locus":"اسناد ۲، ۲۳ و ۲۵","text":"نامهٔ شاهنشاه به جانسون، برآورد ۲۰ مه ۱۹۶۴، و گزارش پیش‌زمینه‌ای ۲۷ مه ۱۹۶۴ فترت مجلس و انتخابات پاییز ۱۳۴۲ را ثبت می‌کنند."},{"sourceId":"fis-dowlatshahi","locus":"قسمت چهارم، ص ۱۴۲ تا ۱۴۸","text":"دولتشاهی پاسخ علم به درخواست زنان برای رأی دادن در ۶ بهمن، و روایت چهارم بهمن و سفر شاهنشاه به قم را بازمی‌گوید."},{"sourceId":"iranica-chronology","locus":"ذیل سال ۱۹۶۳","text":"گاه‌شماری ایرانیکا کنگره را مجمع سه هزار و پانصد کشاورز می‌خواند و شش برنامه را برمی‌شمارد."}],"personIds":["mohammad-reza-person","asadollah-alam","hassan-arsanjani","ali-amini","farah-pahlavi","ruhollah-khomeini","john-f-kennedy","lyndon-johnson"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"در ۱۹ دی ۱۳۴۱ اصول ششگانه را اعلام فرمود و همه‌پرسی ۶ بهمن را به آرای عمومی گذاشت.","asadollah-alam":"دولت او همه‌پرسی را اجرا کرد و با درخواست زنان برای شرکت در رأی موافقت کرد.","hassan-arsanjani":"به روایت شهبانو، زنان را تشویق کرد حتی اگر آرایشان شمرده نشود در همه‌پرسی شرکت کنند.","ali-amini":"دولت او پیش از تیر ۱۳۴۱ اجرای اصلاحات ارضی را آغاز کرده بود.","farah-pahlavi":"پیام پیش از همه‌پرسی را به درخواست شاهنشاه خواند.","ruhollah-khomeini":"به روایت شهبانو، پیش از همه‌پرسی در نامه‌ای با حق رأی زنان مخالفت کرد.","john-f-kennedy":"به روایت شاهنشاه، پس از اعلام انقلاب سفید پیام تهنیت فرستاد.","lyndon-johnson":"در مرداد ۱۳۴۱ به ایران سفر کرد و بعدها انقلاب سفید را پیشرفتی بی‌خشونت خواند."},"personTitles":{"mohammad-reza-person":"شاهنشاه ایران","asadollah-alam":"نخست‌وزیر","hassan-arsanjani":"وزیر کشاورزی","ali-amini":"نخست‌وزیر پیشین","farah-pahlavi":"شهبانو","ruhollah-khomeini":"از روحانیان قم","john-f-kennedy":"رئیس‌جمهور ایالات متحد","lyndon-johnson":"معاون و سپس رئیس‌جمهور ایالات متحد"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["همه‌پرسی انقلاب سفید"],"contextSections":[{"title":"از اندیشهٔ اصلاح تا دولت امینی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ»، واپسین کتاب خاطرات خود، می‌نویسد که در سال دوم پادشاهی، وقتی هنوز جنگ ادامه داشت، برنامه‌ای پنج‌ماده‌ای برای تأمین حداقل نیاز هر شهروند اعلام فرمود: بهداشت، خوراک، پوشاک، مسکن و آموزش برای همه. به نوشتهٔ او، اگر ملت می‌خواست در شمار ملت‌های پویا و آزاد بماند، ناگزیر بود نظم کهنه را دگرگون کند و آینده را بر پایه‌ای سازگار با نیاز روز بنا کند. این دگرگونی می‌بایست بر اصول معنوی و باورهای دینی و بر حفظ آزادی‌های فردی و اجتماعی استوار باشد.\n\nاجرای اصلاحات ارضی، که نخستین اصل انقلاب سفید شد، از تقسیم املاک سلطنتی و از قانون دی ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۶۱ و ژانویهٔ ۱۹۶۲ میلادی) در دولت علی امینی، نخست‌وزیر، آغاز شده بود. حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی همان دولت، مرحلهٔ نخست را پیش برد. شرح قانون و اجرای آن در اصلاحات ارضی آمده است.\n\nبرآورد اطلاعات ملی آمریکا، سند ۲۳ مجموعهٔ روابط خارجی ایالات متحده برای سال‌های ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، به تاریخ ۲۰ مه ۱۹۶۴ میلادی، می‌نویسد که اصلاحات امینی محافظه‌کاران را رنجاند و پشتیبانی جبههٔ ملی را نیز به دست نیاورد. به نوشتهٔ همین برآورد، شاهنشاه در ژوئیهٔ ۱۹۶۲ میلادی، برابر با تیر ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی)، گذاشت دولت امینی سقوط کند و خود مسئولیت حمله‌ای اساسی‌تر به مسائل ایران را بر عهده گرفت.","quotes":[]},{"title":"نخست‌وزیری علم و تصمیم به مراجعه به آرای عمومی","body":"کوپر می‌نویسد که شاهنشاه در ژوئیهٔ ۱۹۶۲ برای ادارهٔ روند اصلاحات به اسدالله علم، دوست دیرین و زمیندار نامدار خراسان، روی آورد. به نوشتهٔ او، علم در ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی، ۱۹۴۵ میلادی) به حکومت سیستان و بلوچستان رسید، پنج سال بعد نخستین سمت وزارتی را یافت، و در رویارویی با محمد مصدق به جانب شاهنشاه ایستاد. کوپر می‌افزاید که علم، برخلاف بخش بزرگی از دستگاه سیاسی، دعوی شاهنشاه را برای آنکه هم سلطنت کند و هم حکومت، می‌نواخت.\n\nبه روایت کوپر، علم و شاهنشاه دریافتند که اگر انقلاب سفید به دست مجلس محافظه‌کار سپرده شود، شکست خواهد خورد. از این رو تصمیم گرفتند مجلس را کنار بگذارند و طرح را مستقیماً به همه‌پرسی سراسری بسپارند. گزارش پیش‌زمینه‌ای وزارت خارجهٔ آمریکا، سند ۲۵ همان مجموعه، به تاریخ ۲۷ مه ۱۹۶۴، می‌نویسد که اندکی پس از سفر لیندون جانسون، معاون رئیس‌جمهور ایالات متحده، به ایران در اوت ۱۹۶۲ میلادی، برابر با مرداد ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی)، شاهنشاه شخصاً رهبری برنامه‌ای اصلاحی را بر عهده گرفت که بخشی از آن را دولت امینی پیش از سقوط آغاز کرده بود. به نوشتهٔ همین گزارش، شاهنشاه در غیاب مجلس در ژانویهٔ ۱۹۶۳ برنامهٔ شش‌ماده‌ای را به همه‌پرسی گذاشت و تأیید قاطع گرفت، و مهمترین ارکان آن اصلاحات ارضی و سپاه آموزش بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"In the absence of Parliament, the Shah in January 1963 put to a referendum and won overwhelming endorsement for a six-point reform program, the most significant elements of which were land reform and an Education Corps modelled on our Peace Corps.","speaker":"وزارت خارجهٔ ایالات متحده","speakerTitle":"تهیه‌کنندهٔ گزارش پیش‌زمینه‌ای سفر شاهنشاه به واشینگتن","work":"مجموعهٔ روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۲۵","workType":"مجموعهٔ اسناد","date":"۲۷ مه ۱۹۶۴ میلادی، برابر با ۶ خرداد ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی)","context":"گزارش پیش‌زمینه‌ای وزارت خارجه برای سفر ژوئن ۱۹۶۴ شاهنشاه به واشینگتن، همه‌پرسی ژانویهٔ ۱۹۶۳ را در غیاب مجلس و با تأیید قاطع وصف می‌کند.","page":"سند ۲۵","translation":"در غیاب مجلس، شاه در ژانویهٔ ۱۹۶۳ برنامهٔ شش‌ماده‌ای را به همه‌پرسی گذاشت و تأیید قاطع گرفت، که مهمترین ارکان آن اصلاحات ارضی و یک سپاه آموزش به الگوی سپاه صلح ما بود."}]},{"title":"فترت مجلس و ایراد قانون اساسی","body":"گزارش پیش‌زمینه‌ای وزارت خارجهٔ آمریکا یادآوری می‌کند که شاهنشاه این برنامه را «در غیاب مجلس» به همه‌پرسی گذاشت. به نوشتهٔ همین گزارش، انتخابات پاییز ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۱۹۶۳ میلادی) به «فترت غیرقانونی بیش از دو سالهٔ» مجلس پایان داد.\n\nعباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که در برابر این ایراد که قانون اساسی همه‌پرسی را پیش‌بینی نکرده است، ایرادی که پیش‌تر در برابر محمد مصدق نیز آورده بودند، شاهنشاه به اصول ۲۶ و ۲۷ متمم قانون اساسی استناد فرمود. به نوشتهٔ میلانی، این اصول قوای کشور را ناشی از ملت می‌دانند و شاهنشاه بر همین پایه مستقیماً به مردم رجوع فرمود تا برای انقلاب سفید مجوز قانونی بخواهد.\n\nمیلانی می‌افزاید که کاخ سفید از این تصمیم به دلیلی دیگر ناخشنود بود. به روایت او، آمریکاییان نتیجه گرفتند که شاهنشاه تصمیم گرفته خود را در کسوت «پادشاه انقلابی» بپیچد، ایدهٔ ارسنجانی را در ساختن پایگاه سیاسی میان روستاییان پذیرفته، و «انقلاب خود را بدون مشورت آمریکا» پیش برده است. میلانی همچنین هشدار کاخ سفید را می‌آورد که تقسیم زمین بدون اصلاحات اجتماعی گسترده ممکن است روستاییان تازه‌بیدارشده را علیه شاهنشاه برانگیزد.","quotes":[]},{"title":"عقب‌نشینی سال ۱۳۴۱ در برابر فشار روحانیان","body":"میلانی می‌نویسد که در ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۱۹۶۲ میلادی)، پیش از اعلام اصول ششگانه، دولت لایحه‌ای را که روحانیان با آن به سختی مخالفت کرده بودند، پس از فشار کافی پس گرفت. به نوشتهٔ او، اسدالله علم در یک نشست خبری اعلام کرد که دولت آن لایحه را پس گرفته است و روح‌الله خمینی، که تا آن هنگام بیرون از محافل دینی چندان شناخته نبود، در نامه‌ای به عالمان شهرها این رخداد را نخستین پیروزی بزرگ آنان خواند. میلانی این عقب‌نشینی را تاکتیکی می‌داند و می‌نویسد که شاهنشاه چندی بعد برنامهٔ شش‌ماده‌ای را اعلام فرمود.","quotes":[]}],"whatHappened":[{"title":"اعلام اصول در کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «انقلاب سفید»، که چاپ دوم آن در اردیبهشت ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۹۶۷ میلادی) از سوی کتابخانهٔ سلطنتی پهلوی منتشر شد، می‌نویسد که در روز نوزدهم دی‌ماه ۱۳۴۱ در کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی اعلام فرمود که به نام رئیس قوای سه‌گانه برای استقرار این اصلاحات از راه مراجعه به آرای عمومی مستقیماً به مردم ایران رجوع می‌کند. پیوست کتاب «پاسخ به تاریخ» نیز اعلام اصول ششگانه را ۹ ژانویهٔ ۱۹۶۳ و همه‌پرسی را ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳ ثبت کرده است.\n\nحسن ارفع، سپهبد بازنشسته و سفیر پیشین ایران در ترکیه و پاکستان، در کتاب خاطرات خود «زیر سایهٔ پنج شاه» می‌نویسد که در ۹ ژانویهٔ ۱۹۶۳ کنگرهٔ شرکت‌های روستایی در تهران آغاز به کار کرد و شاهنشاه در نطق افتتاحیه به چهار هزار نماینده اعلام فرمود که دولت قصد دارد شش اصلاح بنیادی را اجرا کند که دو تای آن‌ها پیش‌تر آغاز شده بود. ذیل گاه‌شماری تاریخ ایران در دانشنامهٔ ایرانیکا همین اجتماع را «کنگرهٔ بزرگ ۳٬۵۰۰ کشاورز» در تهران می‌خواند.\n\nمیلانی تاریخ اعلام برنامهٔ شش‌ماده‌ای را ۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳، برابر با ۱۶ دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی)، می‌نویسد و می‌افزاید که شاهنشاه در ۹ ژانویه تصمیم خود را به برگزاری همه‌پرسی در ۲۶ ژانویه اعلام فرمود. کتاب «انقلاب سفید» و پیوست «پاسخ به تاریخ» و خاطرات ارفع، اعلام را همان ۱۹ دی، برابر با ۹ ژانویه، می‌دانند. میلانی می‌نویسد که این تاریخ را چنان برگزیدند که کار پیش از آغاز ماه روزه به پایان برسد.\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه در همان نطق، به نوشتهٔ خود در «انقلاب سفید»، فرمود که نمی‌تواند در مبارزهٔ قوای یزدانی با نیروی اهریمنی ناظر بی‌طرف بماند، زیرا پرچم این مبارزه را خود بر دوش گرفته است.\n\n{{quote:1}}\n\nشهبانو فرح می‌نویسد که چند روز پیش از همه‌پرسی، شاهنشاه پیامی برای ملت فرستاد و از او خواست آن پیام را با صدای بلند بخواند و بارها در متن ویرایش کند. به نوشتهٔ او، هر کلمهٔ این پیام سنجیده بود و او در هنگام شنیدن آن نگران بود که مردم از انقلاب چگونه استقبال خواهند کرد.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"On the 9th January 1963 a Congress of rural corporations opened in Teheran and in his inaugural address the Shah announced to 4000 delegates that it was the intention of the Government to implement six basic reforms, two of which had already been started.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"سپهبد بازنشسته و سفیر پیشین ایران در ترکیه و پاکستان","work":"زیر سایهٔ پنج شاه","workType":"کتاب خاطرات","date":"انتشار ۱۹۶۴ میلادی؛ توصیف رویداد ۱۹ دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۹ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی)","context":"ارفع گشایش کنگرهٔ شرکت‌های روستایی و اعلام شش اصل را در نطق افتتاحیه روایت می‌کند.","page":"ص ۴۳۷ چاپ انگلیسی","translation":"در ۹ ژانویهٔ ۱۹۶۳ کنگرهٔ شرکت‌های روستایی در تهران گشوده شد و شاه در نطق افتتاحیه به چهار هزار نماینده اعلام کرد که قصد دولت اجرای شش اصلاح بنیادی است که دو تای آن‌ها پیش‌تر آغاز شده بود."},{"original":"بحکم مسئولیت پادشاهی و وفاداری به سوگندی که در حفظ حقوق و اعتلاء ملت ایران یاد کرده‌ام، نمیتوانم ناظر بیطرفی در مبارزه قوای یزدانی با نیروی اهریمنی باشم. زیرا پرچم این مبارزه را خود بر دوش گرفته‌ام. برای آنکه هیچ قدرتی نتواند درآینده رژیم بردگی دهقان را از نو در مملکت مستقر سازد و ثروتهای ملی کشور را بتاراج جماعتی قلیل بسپارد، بنام رئیس قوای سه‌گانه مملکتی برای استقرار این اصلاحات از طریق مراجعه بآراء عمومی مستقیماً بمردم ایران رجوع میکنم، تا بعد از این منافع خصوصی هیچکس و هیچ گروهی قادر به محو آثار این اصلاحات که آزادکننده دهقانان از زنجیر اسارت رژیم ارباب ورعیتی و تأمین‌کننده آینده بهتر و عادلانه‌تر و مترقی‌تری برای طبقه شریف کارگر و بهبود زندگی کارمندان صدیق و زحمتکش دولت و رونق زندگی اصناف و پیشه‌وران است نباشد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"انقلاب سفید (نقل نطق در کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی)","workType":"کتاب","date":"نطق ۱۹ دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۹ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی)؛ چاپ دوم کتاب اردیبهشت ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۹۶۷ میلادی)","context":"شاهنشاه در گشایش کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی اعلام فرمود که برای استقرار اصلاحات مستقیماً به آرای عمومی رجوع می‌کند.","page":"ص ۴۵ چاپ دوم"},{"original":"من تصویب این اصلاحات را به این دلیل به رفراندم مردم گذاشتم تا از این پس کسی جرأت بازگرداندن نظام برده‌داری را که دهقانان ما بدان محکوم بودند، نداشته باشد. برای آنکه دیگر هرگز اقلیتی نتواند از ثروت‌های ملی به سود خود بهره‌برداری کند. برای آنکه دیگر هیچ‌گاه فرد یا گروهی از افراد، به خاطر منافع شخصی، نتواند آثار این تغییرات انقلابی را نابود کرده یا به عقب بیندازد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"کهن دیارا (نقل پیام پیش از همه‌پرسی، به روایت فرح پهلوی)","workType":"کتاب خاطرات","date":"چند روز پیش از ۶ بهمن ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی)","context":"شهبانو فرح می‌نویسد که شاهنشاه این پیام را برای ملت فرستاد و از او خواست آن را با صدای بلند بخواند.","page":"ص ۱۳۵ چاپ دوم ۱۳۸۸"}]},{"title":"مضمون اصول ششگانه","body":"ترتیب و عنوان رسمی شش اصل، در پیوست «پاسخ به تاریخ»، چنین آمده است: اصلاحات ارضی، بر پایهٔ قانون ۱۳۴۱؛ ملی شدن جنگل‌ها؛ فروش بنگاه‌های دولتی به مردم؛ سهیم شدن کارگران در بیست درصد سود خالص شرکت‌ها؛ حق رأی و حقوق سیاسی زنان؛ و تشکیل سپاه دانش. شاهنشاه در «انقلاب سفید» فصل جداگانه‌ای به هر یک از این اصول، و سپس به اصولی که بعد افزوده شد، اختصاص داده است.\n\nحسن ارفع همان شش مطلب را می‌آورد، اما ترتیب او با فهرست رسمی یکی نیست: اصلاحات ارضی؛ سهیم شدن کارگران در سود صنایع؛ ملی شدن جنگل‌ها با پرداخت غرامت به مالکان پیشین؛ اصلاح قانون انتخابات از جمله حق رأی و انتخاب شدن زنان؛ ریشه‌کن کردن بی‌سوادی با به کار گرفتن سربازان وظیفه در کلاس‌های روستایی؛ و تبدیل صنایع دولتی به شرکت‌های سهامی که مردم بتوانند در آن‌ها سرمایه‌گذاری کنند.\n\nشرح اجرای اصلاحات ارضی در اصلاحات ارضی آمده است. شاهنشاه در «انقلاب سفید» می‌نویسد که مواد الحاقی قانون در دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی) به تصویب رسید تا راه مرحلهٔ دوم گشوده شود، و همه‌پرسی ششم بهمن را «بزرگترین جهش تاریخ ایران به نفع طبقهٔ کشاورز» می‌خواند.\n\n{{quote:0}}\n\nاصل دوم، ملی شدن جنگل‌ها و مراتع در سراسر کشور بود. شاهنشاه در آغاز این فصل می‌نویسد که این اصل را برای تصویب ملی در معرض مراجعه به آرای عمومی گذاشتند و با تصویب آن، این منابع ثروت خداداد که به تمام ایران تعلق دارد، به مالکیت عمومی و ملی درآمد.\n\n{{quote:1}}\n\nدر «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که از دوران باستان تا سدهٔ هجدهم میلادی نشانی از مالکیت خصوصی بر جنگل در تاریخ ایران در دست نیست، و اسلام جنگل‌ها و مراتع و آب‌ها را از آن همه می‌داند. به نوشتهٔ او، در ۱۹۶۳ اعلام فرمود که جنگل ثروت طبیعی است که هیچ کس در آفرینش و پرورش آن سهمی نداشته، پس رواست که به همهٔ ساکنان کشور تعلق داشته باشد. سازمان جنگل‌های ایران پس از ملی شدن، نگهداری و احیای این منابع را بر عهده گرفت.\n\nاصل سوم فروش سهام کارخانه‌های دولتی بود تا پشتوانهٔ پرداخت غرامت به مالکان مشمول اصلاحات ارضی فراهم آید. اصل چهارم سهیم شدن کارگران در سود کارگاه‌ها بود. پیوست «پاسخ به تاریخ» سهم را بیست درصد سود خالص می‌نویسد.\n\nاصل پنجم اصلاح قانون انتخابات بود. شاهنشاه در «انقلاب سفید» می‌نویسد که شصت سال از اعلام مشروطیت در ایران می‌گذشت، و تا سال ۱۳۴۱ این مشروطیت فاقد مفهوم واقعی خود بود، زیرا نه تنها زنان کشور حق رأی نداشتند، بلکه از افراد آن نیم دیگر نیز عملاً فقط متنفذین و مالکان و صاحبان سرمایه در کانون مشروطیت، یعنی مجلس، دست داشتند. در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که زنان، که نیمی از جمعیت‌اند، می‌بایست با مردان برابر شناخته شوند و دیگر در شمار مجانین و مجرمان جای نگیرند. از این رو اصل پنجم قانون انتخابات را اصلاح کرد و رأی را در ایران بحق همگانی ساخت. شرح کشمکش‌های بعدی در حق رأی زنان آمده است.\n\n{{quote:2}}\n\nاصل ششم تشکیل سپاه دانش بود. شاهنشاه در «انقلاب سفید» این اصل را از پرافتخارترین اصول انقلاب سفید می‌خواند، زیرا به نوشتهٔ او انقلاب با تحقق این اصل، اجرای اصیل‌ترین رسالت تاریخی تمدن ایرانی، یعنی رواج دانش و فرهنگ، را بر عهده گرفت. به نوشتهٔ او، سربازان وظیفه‌ای که دیپلم داشتند به جای خدمت معمولی، به روستاها می‌رفتند و درس می‌دادند. میلانی می‌نویسد که در برخی روستاها بی‌سوادی را نزدیک به نود درصد برآورد می‌کردند، و اختلاف بر سر سپاه دانش بیش از هر چیز اختلاف بر سر افتخار پدیدآورندهٔ ایده بود. به روایت او، سه منبع جداگانه مدعی این ایده شدند و تائوبرت، مشاور آلمانی، به گفتهٔ تیمسار حسن علوی‌کیا، جنجالی‌ترین این نام‌هاست. میلانی سپاه دانش را از موفق‌ترین اجزای انقلاب سفید می‌داند.\n\nگزارش پیش‌زمینه‌ای وزارت خارجهٔ آمریکا سپاه دانش را «سپاه آموزش» می‌خواند و آن را به سپاه صلح آمریکا مانند می‌کند. همین گزارش، حق رأی زنان و سپاه بهداشت را از افزوده‌های بعدی برنامه می‌شمارد، در حالی که پیوست «پاسخ به تاریخ» و کتاب «انقلاب سفید» و خاطرات ارفع و میلانی و کوپر، حق رأی زنان را از همان شش اصل نخست می‌دانند. این گزارش با روایت «انقلاب سفید»، «پاسخ به تاریخ»، ارفع، میلانی و کوپر یکی نیست.\n\n{{quote:3}}","quotes":[{"original":"درین فاصله بطوریکه که گفتم بزرگترین جهش تاریخ ایران بنفع طبقه کشاورز انجام گرفت، یعنی با رفراندم ششم بهمن ۱۳۴۱ این قانون از طریق اعلام قاطع اراده ملی تقریباً باتفاق آراء بتصویب رسید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"انقلاب سفید","workType":"کتاب","date":"چاپ دوم اردیبهشت ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۹۶۷ میلادی)","context":"شاهنشاه پس از شرح قانون دی ۱۳۴۰ و مواد الحاقی دی ۱۳۴۱، نتیجهٔ همه‌پرسی ۶ بهمن را می‌نویسد.","page":"ص ۴۴ چاپ دوم"},{"original":"اصل دوم از اصول ششگانه انقلاب که برای تصویب ملی در معرض مراجعه بآراء عمومی گذاشته شد اصل ملی شدن جنگلها و مراتع در سراسر کشور بود. با تصویب این اصل اکنون این منابع ثروت خداداد که حقاً متعلق بتمام ایران است بمالکیت عمومی و ملی درآمده است.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"انقلاب سفید","workType":"کتاب","date":"چاپ دوم اردیبهشت ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۹۶۷ میلادی)","context":"شاهنشاه در آغاز فصل ملی شدن جنگل‌ها و مراتع، این اصل را یکی از شش اصلی می‌خواند که به همه‌پرسی گذاشته شد.","page":"ص ۶۳ چاپ دوم"},{"original":"اکنون شصت سال از اعلام مشروطیت در ایران میگذرد، و با این وصف با اطمینان میتوان گفت که تاسال ۱۳۴۱ این مشروطیت فاقد مفهوم واقعی خود بود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"انقلاب سفید","workType":"کتاب","date":"چاپ دوم اردیبهشت ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۹۶۷ میلادی)","context":"شاهنشاه در آغاز فصل اصلاح قانون انتخابات، وضع مشروطیت را تا پیش از اصل پنجم انقلاب سفید می‌سنجد.","page":"ص ۱۰۳ چاپ دوم"},{"original":"اصلی که اکنون مورد بحث ماست، ازپرافتخارترین اصول انقلاب سفید ایران است، زیرا انقلاب ما با تحقق این اصل اجرای اصیل‌ترین رسالت تاریخی تمدن ایرانی یعنی رواج دانش و فرهنگ را بعهده گرفت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"انقلاب سفید","workType":"کتاب","date":"چاپ دوم اردیبهشت ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۱۹۶۷ میلادی)","context":"شاهنشاه در آغاز فصل سپاه دانش، چهار سال پس از اعلام اصول، این اصل را می‌سنجد.","page":"ص ۱۲۰ چاپ دوم"}]},{"title":"روزهای پیش از رأی و موضع مخالفان","body":"کوپر می‌نویسد که اعلام همه‌پرسی در ژانویهٔ ۱۹۶۳ در قم نگرانی پدید آورد، اما آشوب فوری به همراه نداشت. به نوشتهٔ او، آیت‌الله محسن حکیم، مرجع طراز اول، صدها میل دورتر در نجف بود و دیگر مراجع به رسم معمول بی‌طرف ماندند. کوپر می‌افزاید که این سکوت روح‌الله خمینی را برآشفت، که خود را ناگزیر دید در برابر آنچه حملهٔ پهلوی به سنت و میراث می‌دانست بایستد. به روایت کوپر، تندروها از اصلاحات ارضی ناراضی بودند، اما بیش از هر چیز از حقوق زنان خشمگین شدند. کوپر این سخن را از خمینی نقل می‌کند که پسر رضا خان به نابودی اسلام در ایران برخاسته است و او تا وقتی خون در رگ‌هایش جریان دارد با این کار مخالفت خواهد کرد.\n\nمیلانی می‌نویسد که تمام سلسله‌مراتب روحانی برای مخالفت با دو اصل اصلاحات ارضی و حق رأی زنان به کار افتاد. شهبانو فرح نیز می‌نویسد که پیش از همه‌پرسی، روح‌الله خمینی، که به گفتهٔ او تا آن هنگام نامش را هرگز نشنیده بودند، طی نامه‌ای با همهٔ احترامات به شاهنشاه، با دادن حق رأی به زنان مخالفت کرد. به نوشتهٔ شهبانو، سخن او بازتاب عقیدهٔ گروه وسیعی از روحانیان بود.\n\nبرآورد اطلاعات ملی آمریکا می‌نویسد که نیروهای محافظه‌کار، که تا چندی پیش از شاهنشاه پشتیبانی می‌کردند، اکنون بیشتر ناخرسند شده‌اند و سلسله‌مراتب دینی به خصوص برنامهٔ اصلاحات را ضربه‌ای به قدرت و منافع خود می‌بیند. به نوشتهٔ همین برآورد، رهبران جبههٔ ملی، که بازماندهٔ سازمان محمد مصدق بودند، حاضر نشدند از برنامهٔ اصلاحات پشتیبانی کنند. میلانی می‌نویسد که حکومت برخی از رهبران مخالف را، به جز روحانیان، بازداشت کرد.\n\nمیلانی به استناد گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا می‌نویسد که حکومت در ۲۳ ژانویهٔ ۱۹۶۳، برابر با ۳ بهمن ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی)، سه هزار کشاورز از ورامین و دوازده اتوبوس از کرج به خیابان‌های تهران آورد تا به پشتیبانی شاهنشاه شعار دهند. به نوشتهٔ او، یک گردان چترباز در همان روز در تهران رژه رفت و یک گروهان تانک به میدان جلالیه، که پیش‌تر محل اجتماع بزرگ جبههٔ ملی بود، رفت. میلانی می‌افزاید که در همان روز در قم حدود سیصد طلبه نزدیک به سه هزار تظاهرکننده را در راهپیمایی بر ضد همه‌پرسی رهبری کردند و حکومت در بعدازظهر پنج هزار کشاورز را به شهر آورد.\n\nمهرانگیز دولتشاهی، از بنیان‌گذاران جمعیت راه نو، در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران تاریخ دیگری برای تظاهرات می‌آورد. به گفتهٔ او، تظاهرات از سوم بهمن بود و چهارم بهمن روزی بود که رئیس سازمان امنیت تهران گفت دم بازار شلوغ است و آخوندها را کتک زده‌اند. دولتشاهی می‌افزاید که به خاطر دارد چهارم بهمن اعلیحضرت به قم رفتند و در میدان جلوی حرم سخن فرمودند.","quotes":[]},{"title":"شرکت زنان در رأی","body":"زنان در روز همه‌پرسی هنوز حق رأی قانونی نداشتند، زیرا همین حق یکی از شش اصلی بود که به رأی می‌گذاشتند. شهبانو فرح می‌نویسد که حسن ارسنجانی، که او را وزیر اصلاحات ارضی می‌خواند، زنان را تشویق کرد که حتی اگر آرای آن‌ها به حساب نیاید، به پای صندوق‌ها بروند و برای این منظور شعبه‌های انتخاباتی خاصی تعیین شد. شرح اعتراض زنان پیش از این روز در حق رأی زنان آمده است. مهرانگیز دولتشاهی می‌گوید به اسدالله علم، نخست‌وزیر، اصرار کردند که روز ششم بهمن رأی بدهند و او پاسخ موافق داد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"که ما اصرار داریم که روز ششم بهمن رای بدهیم. گفت بله چشم.","speaker":"مهرانگیز دولتشاهی","speakerTitle":"از بنیان‌گذاران جمعیت راه نو","work":"مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","date":"مصاحبه در سال‌های پس از ۱۳۵۷؛ توصیف رویدادهای دی و بهمن ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی)","context":"دولتشاهی از پیگیری زنان برای شرکت در همه‌پرسی و پاسخ اسدالله علم، نخست‌وزیر، سخن می‌گوید.","page":"قسمت چهارم، ص ۱۴۸"}]},{"title":"روز همه‌پرسی و نتیجه","body":"در ۶ بهمن ۱۳۴۱ همه‌پرسی برگزار شد. شهبانو فرح می‌نویسد که در این روز اصول انقلاب مورد تأیید مردم قرار گرفت و مطبوعات چند روز بعد اعلام کردند که اکثریت زنان به نفع همه‌پرسی رأی داده‌اند. به نوشتهٔ او، در این همه‌پرسی اکثریت قریب به اتفاق مردم موافقت خود را با اصول انقلاب اعلام کردند. ارفع می‌نویسد که در پایان همان ماه، رضایت ملت ایران با یک همه‌پرسی معلوم شد.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر می‌نویسد که همه‌پرسی با پشتیبانی ۹۹ درصد به تصویب رسید و برای شاهنشاه پیروزی روشنی بود و تلگراف تهنیت کاخ سفید را نیز به همراه آورد. به نوشتهٔ او، این نتیجه را گزارش‌هایی از بی‌نظمی در رأی‌گیری و تصمیم مراجع به تحریم تیره کرد.\n\n{{quote:1}}\n\nشاهنشاه در نامهٔ ۷ ژانویهٔ ۱۹۶۴ میلادی، برابر با ۱۷ دی ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی)، به لیندون جانسون، رئیس‌جمهور ایالات متحده، که سند ۲ مجموعهٔ روابط خارجی همان سال‌هاست، نوشت که پشتیبانی صمیمانهٔ مردم ایران از اصلاحات انقلابی در همه‌پرسی ژانویهٔ ۱۹۶۳ و در انتخابات عمومی اخیر به روشنی آشکار شد.\n\n{{quote:2}}\n\nدر کتاب‌های شاهنشاه و در اسناد مجموعهٔ روابط خارجی ایالات متحده شمار دقیق آرا نیامده است. کوپر از ۹۹ درصد سخن می‌گوید، گزارش پیش‌زمینه‌ای وزارت خارجهٔ آمریکا از تأیید قاطع، و شهبانو فرح از اکثریت قریب به اتفاق.","quotes":[{"original":"در ششم بهمن ماه ۱۳۴۱ اصول انقلاب مورد تائید مردم قرار گرفت. زنان حق رأی نداشتند، اما حسن ارسنجانی وزیر اصلاحات ارضی آنها را تشویق کرد که حتی اگر آراء آنها به حساب نیاید، به پای صندوق‌های رأی بروند و برای این منظور شعبه‌های انتخاباتی خاصی تعیین گردید. مطبوعات چند روز بعد اعلام کردند که اکثریت زنان به نفع رفراندم رأی داده‌اند. در این رفراندم، اکثریت قریب به اتفاق مردم موافقت خود را با اصول انقلاب اعلام کردند.","speaker":"فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"کتاب خاطرات","date":"انتشار چاپ دوم ۱۳۸۸ خورشیدی (۲۵۶۸ شاهنشاهی، ۲۰۰۹ میلادی)؛ توصیف ۶ بهمن ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی)","context":"شهبانو فرح نتیجهٔ همه‌پرسی و نحوهٔ شرکت زنان را، که آرای آنان جداگانه گرفته شد، روایت می‌کند.","page":"ص ۱۳۵ چاپ دوم ۱۳۸۸"},{"original":"The White Revolution referendum passed with 99 percent support, providing the Shah with a clear-cut victory and earning him a laudatory telegram of congratulations from the White House. But the results were clouded by reports of voting irregularities and the decision by the marjas to call for a boycott.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخی","date":"انتشار ۲۰۱۶ میلادی","context":"کوپر نتیجهٔ همه‌پرسی، تلگراف کاخ سفید، و دو عاملی را که به نوشتهٔ او این نتیجه را تیره کرد بیان می‌کند.","page":"ص ۱۱۵","translation":"همه‌پرسی انقلاب سفید با پشتیبانی ۹۹ درصد به تصویب رسید، پیروزی روشنی برای شاه به همراه آورد و تلگراف تهنیت کاخ سفید را نیز نصیب او کرد. اما گزارش‌هایی از بی‌نظمی در رأی‌گیری و تصمیم مراجع به تحریم، این نتیجه را تیره کرد."},{"original":"That the Iranian people wholeheartedly supported the cause of our revolutionary reforms was amply manifested at the referendum of January 1963, and during our recent general elections.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"نامه به لیندون جانسون، سند ۲ مجموعهٔ روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲","workType":"نامهٔ رسمی","date":"۷ ژانویهٔ ۱۹۶۴ میلادی، برابر با ۱۷ دی ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی)","context":"شاهنشاه در نامه به رئیس‌جمهور ایالات متحده، همه‌پرسی ژانویهٔ ۱۹۶۳ و انتخابات پس از آن را نشانهٔ پشتیبانی مردم از اصلاحات می‌خواند.","page":"سند ۲","translation":"اینکه مردم ایران صمیمانه از آرمان اصلاحات انقلابی ما پشتیبانی کردند، در همه‌پرسی ژانویهٔ ۱۹۶۳ و در انتخابات عمومی اخیر ما به خوبی آشکار شد."}]},{"title":"واکنش دولت‌های خارجی","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در آن هنگام یادداشت شخصی تهنیت از جان اف. کندی، رئیس‌جمهور ایالات متحده، دربارهٔ انقلاب سفید دریافت فرمود. کوپر نیز از تلگراف تهنیت کاخ سفید پس از همه‌پرسی یاد می‌کند. شهبانو فرح می‌نویسد که شکست تظاهرات ۱۳۴۲ و آغاز انقلاب سفید از سوی همهٔ کشورهای دموکراتیک مورد استقبال قرار گرفت و به خصوص روزنامهٔ نیویورک تایمز نوشت که پادشاه همراه با کارگران و دهقانان علیه محافظه‌کاران و سنت‌گرایان به مبارزه پرداخته است.\n\nشاهنشاه در همان کتاب از سفر مرداد ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، اوت ۱۹۶۷ میلادی) به ایالات متحده یاد می‌کند و سخن لیندون جانسون را می‌آورد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"The changes in Iran represent very genuine progress. Through your White Revolution, Iran has risen to the challenge of new times and new generations without violence, and without any bloodshed.","speaker":"لیندون جانسون","speakerTitle":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","work":"پاسخ به تاریخ (نقل محمدرضا شاه پهلوی از جانسون)","workType":"کتاب خاطرات","date":"سفر مرداد ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی، اوت ۱۹۶۷ میلادی)","context":"شاهنشاه در شرح آغاز انقلاب سفید، سخن رئیس‌جمهور ایالات متحده را در سفر ۱۳۴۶ به واشینگتن نقل می‌کند.","page":"ص ۱۰۲","translation":"تغییرات در ایران پیشرفتی بسیار واقعی را نشان می‌دهد. ایران از راه انقلاب سفید شما، بی خشونت و بی خونریزی، به چالش زمانه و نسل‌های جدید برخاسته است."}]}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"شاهنشاه انقلاب سفید را مرحلهٔ نخست انقلابی می‌داند که می‌بایست ایران را بر پایه‌ای استوار و پیشرو بنا کند، چنان که دیگر حضور شخص او در سرنوشت کشور تعیین‌کننده نباشد. در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در اجرای این برنامه شعارهای سیاسی که تنها به سود طبقه‌ای معین باشد جایی نداشت و اصل راهنما تحقق آنچه به سود جامعهٔ آزاد و مستقل است بود. او همه‌پرسی را اعلام قاطع ارادهٔ ملی می‌خواند و در «انقلاب سفید» می‌نویسد که در همان نطق کنگره پیش‌بینی فرمود عوامل ارتجاع سیاه، که به خاطر حفظ منافع خود می‌خواهند ملت ایران در فقر و بی‌عدالتی بماند، و قوای مخرب سرخ، که هدف آن‌ها اضمحلال مملکت است، در تخریب این برنامه خواهند کوشید. به نوشتهٔ او، اکثریت بزرگ روحانیان، یعنی روحانیان واقعی، از تحریکات آن دوره بکلی برکنار بودند. شرح آن روز در آشوب ۱۵ خرداد آمده است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"With these aims in mind, in January 1963 I presented to my people the first stage of my White Revolution. This program would construct a modern and progressive Iran on sound and strong foundations, so that my presence would no longer affect the destiny of the country.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه در آغاز فصل انقلاب سفید، مقصود خود را از عرضه کردن برنامه به مردم در ژانویهٔ ۱۹۶۳ بیان می‌کند.","page":"ص ۱۰۲","translation":"با این هدف‌ها در نظر، در ژانویهٔ ۱۹۶۳ نخستین مرحلهٔ انقلاب سفید خود را به ملتم عرضه کردم. این برنامه می‌بایست ایرانی مدرن و پیشرو را بر بنیادهایی درست و استوار بنا کند، چنان که دیگر حضور من در سرنوشت کشور اثر نگذارد."}]},{"title":"شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو فرح می‌نویسد که خود را یک سرباز انقلاب می‌دانست و شوهرش مایل بود از راه همه‌پرسی نظر مردم را دربارهٔ این اصول بپرسد. به نوشتهٔ او، استفاده از همه‌پرسی که به عنوان ابزاری سیاسی در دموکراسی‌های مدرن به کار گرفته می‌شد، نشانی از ورود به دوره‌ای جدید بود. تجددخواهی آمرانهٔ رضا شاه را برای خروج سریع مملکت از عقب‌ماندگی دوران قاجار اجتناب‌ناپذیر می‌داند، اما می‌نویسد که از این پس وارد دورانی می‌شدند که آگاهی از نظر شهروندان برای زمامداران ضروری به نظر می‌رسید. او خوش‌بینی ایرانیان پس از همه‌پرسی را زمینه‌ای می‌داند که دولت را بر آن داشت برنامهٔ سوم توسعه را، برای سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۶، با امید بسیار آغاز کند.","quotes":[]},{"title":"مهرانگیز دولتشاهی","body":"دولتشاهی همه‌پرسی را لحظه‌ای می‌داند که مردم، از جمله به یاری رأی مردان، عملاً به حق رأی زن رأی دادند، هرچند این حق هنوز از مجلس نگذشته بود و مجلس در آن هنگام دایر نبود. به گفتهٔ او، پس از اعلام نتیجه نامه‌های تبریک رسید و سپس نامه‌هایی آمد که از فریب سخن می‌گفتند؛ پاسخ او این بود که نگران نیستند و مرحله به مرحله جلو می‌روند. او در انتخابات ۱۳۴۲ از نخستین زنان راه یافته به مجلس شورای ملی شد و از فراکسیون ششم بهمن در آن مجلس یاد می‌کند. در نگاه او، حق رأی آغاز کار بود نه پایان آن، و می‌بایست در هیئت دولت نیز صورت قانونی بیابد.","quotes":[]},{"title":"دولت ایالات متحده","body":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا می‌نویسد که شاهنشاه با برنامهٔ شش‌ماده‌ای، که در همه‌پرسی ژانویهٔ ۱۹۶۳ تصویب شد، کوشید باد را از بادبان مخالفان بگیرد و پایگاه سیاسی خود را گسترده کند. اصلاحات ارضی، که دولت امینی گام‌هایی در آن برداشته بود، به نوشتهٔ این برآورد مادهٔ اصلی برنامه بود و توجه عامه را به خود جلب کرد. گزارش پیش‌زمینه‌ای وزارت خارجه می‌نویسد که شاهنشاه از پیشرفت نخستین برنامه سرخوش است، به خصوص از موفقیت خود در کاستن وابستگی به عناصر ضد اصلاحات، و اگرچه در اجرا لکه‌هایی هست، برخی جنبه‌ها شتاب گرفته و این گمان را پدید آورده که سرانجام دگرگونی بنیادی در جامعهٔ دیرساکن ایران آغاز شده است. همان گزارش انتخابات پاییز ۱۳۴۲ را زیر نظارت شاهنشاه و بسته به روی مخالفان می‌داند، اما می‌نویسد که از تقلب بارز انتخابات پیشین پرهیز شد.\n\nمیلانی ناخشنودی کاخ سفید را از اینکه شاهنشاه انقلاب را بدون مشورت آمریکا پیش برده، و هشدار دربارهٔ پیامد تقسیم زمین را، از اسناد آمریکایی نقل می‌کند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"To this end he proposed a six-point program, which was approved in a referendum in January 1963. Land reform, toward which some steps had been taken by the Amini government before its fall, was the principal and most publicized feature of the program.","speaker":"هیئت برآورد اطلاعات ملی ایالات متحده","speakerTitle":"تهیه‌کنندهٔ برآورد اطلاعات ملی شمارهٔ ۳۴–۶۴","work":"مجموعهٔ روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۲۳","workType":"مجموعهٔ اسناد","date":"۲۰ مه ۱۹۶۴ میلادی، برابر با ۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی)","context":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا، در مرور سیاست داخلی ایران، همه‌پرسی ژانویهٔ ۱۹۶۳ و جای اصلاحات ارضی را در برنامهٔ شش‌ماده‌ای شرح می‌دهد.","page":"سند ۲۳، بند ۳","translation":"برای این مقصود او برنامهٔ شش‌ماده‌ای پیشنهاد کرد که در همه‌پرسی ژانویهٔ ۱۹۶۳ تصویب شد. اصلاحات ارضی، که دولت امینی پیش از سقوط گام‌هایی در آن برداشته بود، ویژگی اصلی و پرآوازه‌ترین بخش این برنامه بود."}]},{"title":"مخالفان روحانی و جبههٔ ملی","body":"روایت شاهنشاه این است که اکثریت بزرگ روحانیان در تحریکات آن دوره شرکتی نداشتند و بلوا را دسته‌ای از مالکان مشمول قانون و فردی گمنام که دعوی رهبری دینی داشت برانگیختند. روایت شهبانو فرح این است که بخشی از روحانیان از همان ماه‌های اول در بسیاری از شهرها دست به تظاهرات زدند، هم با حق رأی زنان مخالف بودند و هم با اصلاحات ارضی، و مالکان بزرگ با آنان هم‌صدا شدند؛ بعدها سپاه دانش را نیز خطری برای نفوذ خود در روستا می‌دانستند. کوپر می‌نویسد که اعلام همه‌پرسی در قم فوراً به آشوب نینجامید، اما ورود خمینی به میدان سیاست تابویی را شکست، بازرگانان ناراضی به او کمک مالی کردند، و گروهی از دانشجویان و روشنفکران چپ، که در شرایط دیگر ممکن بود کوشش شاهنشاه را برای بهبود زندگی تهیدستان شهری و روستایی خوشامد بگویند، فرصت را برای ضربه زدن به پادشاهی که قهرمان آنان را یک دهه پیش برکنار کرده بود غنیمت شمردند.\n\nجبههٔ ملی، به روایت برآورد آمریکایی، از پشتیبانی برنامه خودداری کرد. میلانی می‌نویسد که حکومت برخی از رهبران مخالف، جز روحانیان، را بازداشت کرد. مجلسی در کار نبود. آنچه منابع آورده‌اند گزارش بعدی تحریم و مخالفت است.","quotes":[]},{"title":"عباس میلانی و اندرو اسکات کوپر","body":"میلانی همه‌پرسی را نمایش نیرویی می‌داند که حکومت کوشید به «تور دو فورس» بدل کند: آوردن کشاورزان به خیابان، رژهٔ چتربازان، و نماد میدان جلالیه. او استناد شاهنشاه به اصول ۲۶ و ۲۷ متمم را پاسخ به ایراد حقوقی می‌آورد و هشدار کاخ سفید را دربارهٔ پیامدهای اجتماعی تقسیم زمین ثبت می‌کند. کوپر تأکید را بر این می‌گذارد که علم و شاهنشاه مجلس را دور زدند، نتیجهٔ ۹۹ درصدی را با گزارش بی‌نظمی و تحریم مراجع تیره می‌بیند، و می‌نویسد که کارگران و کشاورزان از انقلاب سفید و وعدهٔ رفاه و آموزش و درمان به هیجان آمده بودند و نشانه‌ای از روی برتافتن از کسی که در نظر آنان مظهر پیشرفت بود دیده نمی‌شد. این دو روایت یکدیگر را نفی نمی‌کنند، اما وزن را بر جاهای مختلف می‌گذارند.","quotes":[]}],"aftermathSections":[{"title":"انتخابات پاییز ۱۳۴۲ و پایان فترت مجلس","body":"گزارش پیش‌زمینه‌ای وزارت خارجهٔ آمریکا می‌نویسد که انتخابات پاییز ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۱۹۶۳ میلادی) مجلسی موافق اصلاحات پدید آورد و به فترت بیش از دو ساله پایان داد. برآورد اطلاعات ملی می‌نویسد که شاهنشاه پس از دو سال حکمرانی بدون مجلس، در سپتامبر ۱۹۶۳، برابر با شهریور و مهر ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی)، بار دیگر انتخابات برگزار کرد. دولتشاهی از نخستین زنان راه یافته به آن مجلس بود. شاهنشاه در نامه به جانسون، این انتخابات را در کنار همه‌پرسی نشانهٔ پشتیبانی مردم شمرد.","quotes":[]},{"title":"اصول بعدی انقلاب سفید","body":"پیوست «پاسخ به تاریخ» اصول افزوده‌شده را به ترتیب تاریخ ثبت کرده است: سپاه بهداشت در ۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۴، برابر با ۱ بهمن ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی)؛ سپاه ترویج و آبادانی در ۲۳ سپتامبر ۱۹۶۴، برابر با ۱ مهر ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی)؛ خانه‌های انصاف در ۱۳ اکتبر ۱۹۶۵، برابر با ۲۱ مهر ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)؛ سپس در ۶ اکتبر ۱۹۶۷، برابر با ۱۴ مهر ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۶ شاهنشاهی)، ملی شدن منابع آب، بازسازی شهری و روستایی، و انقلاب اداری؛ و در ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی، ۱۹۷۵ میلادی) پنج اصل دیگر. کتاب «انقلاب سفید» در چاپ دوم ۱۳۴۶، که چهار سال پس از اعلام اصول نخستین نوشته شده، فصل‌های جداگانه‌ای به سپاه بهداشت و سپاه ترویج و خانه‌های انصاف اختصاص داده است. این افزوده‌ها موضوع همه‌پرسی ۶ بهمن نبودند و تنها از پی آن آمدند.","quotes":[]},{"title":"راه به پانزده خرداد","body":"شاهنشاه در «انقلاب سفید» می‌نویسد که پس از اعلام برنامه، اقدامات تخریبی آغاز شد و مهمترین آن‌ها بلوای جنوب و غائلهٔ تهران در خرداد سال بعد بود. کوپر می‌نویسد که در بهار و اوایل تابستان ۱۳۴۲ درگیری‌های پراکنده‌ای در قم میان طلاب هوادار خمینی و نیروهای انتظامی رخ داد و حمله‌های علنی شاهنشاه به روحانیان مخالف، ایستادگی اکثریت میانه‌رو را در برابر خمینی دشوار کرد. شهبانو فرح از سفر ۱۲ فروردین ۱۳۴۲ به مشهد و از آشوب نوروزی قم یاد می‌کند. شرح آن روزها در آشوب ۱۵ خرداد آمده است.","quotes":[]},{"title":"آهنگ اجرا و داوری‌های بعدی","body":"به روایت شهبانو فرح، خوش‌بینی پس از همه‌پرسی دولت را به آغاز برنامهٔ سوم توسعه کشاند. او از سدهای کرج و سفیدرود و دز، کارخانه‌های تراکتورسازی تبریز و ماشین‌سازی اراک، پیدایش مرکز آمار ایران و گسترش شبکهٔ راه‌ها و آبیاری و برق در همین دوره یاد می‌کند و می‌نویسد که در طول پنج سال اجرای برنامهٔ سوم، ایران با رشدی برابر ۸٫۸ درصد بزرگترین جهش اقتصادی را در تاریخ خود تجربه کرد. کوپر بعدها می‌نویسد که حتی مخالفان اذعان داشتند وضع می‌توانست بسیار بدتر باشد، در حالی که بی‌اعتنایی دانشجویان و روشنفکران چپ و فقر بازمانده در برخی روستاها را نیز ثبت می‌کند. برآورد آمریکایی سال ۱۳۴۳ هشدار می‌دهد که آیا دستگاه اداری، که به ناکارآمدی و فساد شهره است، می‌تواند شتاب را با انتظار رو به افزایش مردم هماهنگ نگاه دارد، پرسشی است گشوده.","quotes":[]}]},{"id":"khordad-15-1342","title":"آشوب‌های ۱۵ خرداد ۱۳۴۲","date":{"solarYear":1342,"solarMonth":3,"solarDay":15,"gregorianYear":1963,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":5},"tier":"primary","category":"political","summary":"در بامداد ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۵ ژوئن ۱۹۶۳ میلادی) نیروهای انتظامی روح‌الله خمینی را در قم بازداشت کردند و با خودرویی بی‌نشان به تهران آوردند. هواداران او در تهران و سپس در مشهد، اصفهان، شیراز و کاشان به خیابان ریختند. آنان به وزارتخانه‌ها، ایستگاه رادیو، مجلس شورای ملی، کلانتری‌ها، بانک‌ها و کتابخانهٔ شهرداری حمله بردند و کوشیدند کاخ مرمر را در میان بگیرند. زمینهٔ این آشوب مخالفت گروهی از روحانیان و زمین‌داران بزرگ با اصول انقلاب سفید بود، به‌ویژه با اصلاحات ارضی و حقوق سیاسی زنان، و مردم هر دو را در همه‌پرسی ۶ بهمن ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی) تأیید کرده بودند.\n\nاسدالله علم، نخست‌وزیر، با اجازهٔ محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، فرماندهی نیروهای نظامی و انتظامی را موقتاً در دست گرفت و حکومت نظامی اعلام کرد. آرامش تا ۱۹ خرداد به پایتخت بازگشت. منابع در شمار کشتگان همداستان نیستند و رقم‌ها از سی‌ودو تن تا «هزاران» تن در نوسان است. این اختلاف در جای خود به نام گوینده می‌آید.\n\nخمینی چند ماه در بازداشت ماند. سپس در ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی) از کشور تبعید شد، نخست به ترکیه و آن‌گاه به عراق. هواداران او این روز را آغاز «نهضت خمینی» می‌شمارند. محمدرضا شاه پهلوی در نوشته‌های خود آن را بلوایی می‌خواند که از اتحاد «ارتجاع سیاه» و «قوای مخرب سرخ» و با پول زمین‌داران ناراضی برخاسته بود، و می‌فرماید اکثریت روحانیان واقعی کشور در آن شرکتی نداشتند.","citations":[{"sourceId":"pahlavi-enqelab-sefid","locus":"ص ۳۴ تا ۳۶","text":"شاهنشاه نطق ۱۹ دی و بلوای ۱۵ خرداد را نمونهٔ اتحاد «ارتجاع سیاه» و «قوای مخرب سرخ» می‌خواند."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۰۳ تا ۱۰۴","text":"شاهنشاه آشوب تهران را به روح‌الله خمینی و مالکان ناراضی نسبت می‌دهد."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۱۳۶ تا ۱۳۸","text":"شهبانو مخالفت روحانیان و مالکان، آشوب قم، رقم کشتگان و نقش پاکروان را روایت می‌کند."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۱۲ تا ۱۲۱","text":"کوپر سخنرانی فیضیه، نشست ۱۴ خرداد، آشوب ۱۵ خرداد، فرمان علم و مذاکرهٔ شریعتمداری را می‌نویسد."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۳۵۰ تا ۳۶۴ و ۳۷۳","text":"میلانی بازداشت بامدادی، فرمان تیر، ارقام کشتگان و دو خوانش از معنای روز را در کنار هم می‌گذارد."},{"sourceId":"frus-1964-68-v22","locus":"برآورد ۳۴–۶۴، ۲۰ مه ۱۹۶۴","text":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا نقش ملایان در تظاهرات خرداد و اثر سرکوب را ارزیابی کرده است."},{"sourceId":"iranica-chronology","locus":"سال ۱۹۶۳","text":"گاه‌شماری ایرانیکا کارزار خمینی، بازداشت او و فرونشاندن ناآرامی به دست علم را خلاصه می‌کند."}],"personIds":["mohammad-reza-person","asadollah-alam","ruhollah-khomeini","nematollah-nassiri","hassan-pakravan","gholam-ali-oveisi","nasser-moghaddam","farah-pahlavi","hassan-arsanjani","parviz-sabeti","abolfath-atabay","hossein-ala","abdollah-entezam"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"فرماندهی موقت نیروها را به علم سپرد و حکومت نظامی را پذیرفت.","asadollah-alam":"فرماندهی نیروهای نظامی و انتظامی را به دست گرفت، حکومت نظامی اعلام کرد و آرامش را به پایتخت بازگرداند.","ruhollah-khomeini":"پس از سخنرانی فیضیه، در بامداد ۱۵ خرداد در قم بازداشت شد.","nematollah-nassiri":"در ستاد شهربانی فرمان علم را شنید و در پاک کردن خیابان‌ها نقش اجرایی داشت.","hassan-pakravan":"در نشست ۱۴ خرداد میانجی فرماندهان شد و پس از آشوب با خمینی در بازداشت دیدار می‌کرد.","gholam-ali-oveisi":"در ستاد شهربانی، در کنار نصیری، فرمان علم را دریافت کرد.","nasser-moghaddam":"پیش از سخنرانی فیضیه کوشید خمینی را منصرف کند.","farah-pahlavi":"با فرزندان به سعدآباد رفت و بعدها شمار کشتگان و نقش علم را نوشت.","hassan-arsanjani":"زنان را به شرکت در همه‌پرسی، حتی اگر آرایشان شمرده نمی‌شد، تشویق کرد.","parviz-sabeti":"در ساواک پیگیر دگراندیشی مذهبی بود و بحران را در کنار پاکروان گذراند.","abolfath-atabay":"نشست علم در شهربانی و فرمان او برای گرفتن جلوی آشوب را روایت کرده است.","hossein-ala":"در ۱۸ خرداد از شاهنشاه خواست خونریزی را بس کند و علم را برکنار کند.","abdollah-entezam":"همراه علاء به دربار رفت و به خونریزی اعتراض کرد."},"personTitles":{"mohammad-reza-person":"شاهنشاه ایران","asadollah-alam":"نخست‌وزیر","ruhollah-khomeini":"مدرس حوزهٔ علمیهٔ قم","nematollah-nassiri":"رئیس شهربانی","hassan-pakravan":"رئیس ساواک","gholam-ali-oveisi":"تیمسار","nasser-moghaddam":"سرهنگ","farah-pahlavi":"شهبانو","hassan-arsanjani":"وزیر کشاورزی","parviz-sabeti":"کارشناس ساواک","abolfath-atabay":"از کارکنان دربار","hossein-ala":"از رجال دولت","abdollah-entezam":"از رجال دولت"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["آشوب ۱۵ خرداد"],"contextSections":[{"title":"دولت علم و اصول انقلاب سفید","body":"در تیر ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۶۲ میلادی) محمدرضا شاه پهلوی اسدالله علم را به نخست‌وزیری گماشت. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که شاهنشاه و علم دریافتند اگر برنامهٔ انقلاب سفید در دست مجلس زیر سلطهٔ محافظه‌کاران بماند شکست خواهد خورد. از این رو تصمیم گرفتند قانون‌گذاری را دور بزنند و برنامه را با همه‌پرسی ملی یکسره به رأی مردم بگذارند. اصول برنامه، به روایت کوپر و عباس میلانی در کتاب «شاه»، اصلاحات ارضی، حق رأی زنان، ملی کردن جنگل‌ها، فروش سهام کارخانه‌های دولتی، سهیم کردن کارگران در سود کارخانه‌ها، و سپاه دانش بود.\n\nمیلانی می‌نویسد که جدال اصلی بر سر دو اصل افتاد: اصلاحات ارضی و حق رأی زنان. به نوشتهٔ او، سلسله‌مراتب روحانی برای مخالفت با همین دو اصل به حرکت درآمد. کوپر می‌افزاید که زمین‌داران با گرفتن غرامت نیز نفوذ سیاسی خود را از دست می‌دادند و روحانیان نیز باید از املاک خود چشم می‌پوشیدند."},{"title":"مخالفت روحانیان و زمین‌داران","body":"شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، می‌نویسد که روحانیان قشری افزون بر حق رأی زنان با اصلاحات ارضی نیز مخالف بودند و مالکان بزرگ در این مبارزه با آنان هم‌صدا شدند. به نوشتهٔ شهبانو، همین روحانیان سپاه دانش را خطری برای نفوذ خود در روستاها می‌دانستند، هرچند او در سفرهای بعدی بارها استقبال روستاییان از سپاهیان دانش را به چشم دید.\n\nکوپر می‌نویسد که اعلام همه‌پرسی در دی ۱۳۴۱ در قم نگرانی پدید آورد اما ناآرامی فوری به بار نیاورد. آیت‌الله محسن حکیم در نجف بود و دیگر مراجع سیاست همیشگی بی‌طرفی را پیش گرفتند. این سکوت، به نوشتهٔ کوپر، روح‌الله خمینی را برآشفت. کوپر انگیزهٔ تندروها را چنین خلاصه می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nبه روایت کوپر، خمینی مخالفت خود را چنین آغاز کرد.\n\n{{quote:1}}\n\nاحمد احرار، سردبیر روزنامهٔ «اطلاعات»، در شهریور ۱۳۶۱ خورشیدی (۲۵۴۱ شاهنشاهی) در پاریس با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران گفت‌وگو کرد. فهرست موضوعی همان مصاحبه اعطای حقوق سیاسی به زنان و قانون اصلاحات ارضی را علت‌های واقعهٔ ۱۵ خرداد می‌شمارد و از مخالفت روحانیان و زمین‌داران بزرگ با این قوانین یاد می‌کند. احرار ریشهٔ رویداد را در سال‌های پس از درگذشت آیت‌الله سید حسین بروجردی می‌جوید و می‌گوید خمینی تا زنده بودن بروجردی، به ملاحظهٔ او تمکین می‌کرد. به داوری احرار، دولت پس از مرگ بروجردی نخواست جانشینی واحد برای او پدید آید تا اصلاحات بی‌نامه و درخواست توقف از سوی یک رئیس حوزه پیش برود، و خمینی در شمار یکی از چند رهبر مذهبی جای گرفت.\n\nدکتر محمد باهری، که در دولت علم معاون نخست‌وزیر و سپس وزیر دادگستری بود، در نوارهای ضبط‌شدهٔ برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به همین زمینه‌ها پرداخته است. باهری از اختلاف دولت علم با روحانیان، مخالفت روحانیان با اصلاحات ارضی، حق سیاسی زنان، اصول انقلاب سفید، «مقدمات و موجبات واقعهٔ ۱۵ خرداد»، وضع تیمور بختیار، «شرح قدرت‌های ضد انقلاب ۶ بهمن»، شرح خود واقعه، و اقدامات دولت برای تأمین امنیت سخن گفته است.","quotes":[{"original":"The radicals were angered by land reform but above all by women’s rights.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"پژوهش تاریخی","date":"انتشار ۱۳۹۵ خورشیدی (۲۰۱۶ میلادی)","context":"کوپر انگیزهٔ مخالفت تندروها را پس از اعلام همه‌پرسی انقلاب سفید بیان می‌کند.","page":"ص ۱۱۲ چاپ انگلیسی","translation":"«تندروها از اصلاحات ارضی خشمگین بودند، اما بیش از همه از حقوق زنان.»"},{"original":"The son of Reza Khan has embarked on the destruction of Islam in Iran. I will oppose this as long as the blood circulates in my veins.","speaker":"روح‌الله خمینی","speakerTitle":"مدرس حوزهٔ علمیهٔ قم","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل سخن)","date":"زمستان ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، اوایل ۱۹۶۳ میلادی)","context":"به روایت کوپر، خمینی پس از اعلام همه‌پرسی و در واکنش به سکوت دیگر مراجع این سخن را بر زبان آورد.","page":"ص ۱۱۲ چاپ انگلیسی","translation":"«پسر رضاخان به نابودی اسلام در ایران دست زده است. تا خون در رگ‌های من جاری است با این مخالفت خواهم کرد.»"}]},{"title":"همه‌پرسی ۶ بهمن ۱۳۴۱","body":"میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در ۱۹ دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۹ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی) تصمیم خود را برای برگزاری همه‌پرسی در ۶ بهمن اعلام کرد. تاریخ را چنان برگزیدند که کار پیش از آغاز ماه روزه به پایان برسد. در برابر این ایراد که قانون اساسی همه‌پرسی پیش‌بینی نکرده، شاهنشاه به اصول متمم قانون اساسی استناد فرمود که قوای مملکت را ناشی از ملت می‌داند و از این راه یکسره به مردم رجوع کرد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در کتاب «انقلاب سفید» متن همان نطق ۱۹ دی را آورده است. در آن نطق، شاهنشاه پیش‌بینی فرمود که «عوامل ارتجاع سیاه» و «قوای مخرب سرخ» در تخریب برنامه خواهند کوشید.\n\n{{quote:0}}\n\nشهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که زنان هنوز حق رأی نداشتند، اما حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی، آنان را تشویق کرد که حتی اگر آرایشان به حساب نیاید پای صندوق بروند و شعبه‌های جداگانه تعیین شد. میلانی نیز می‌نویسد که همه‌پرسی از این جهت بی‌سابقه بود که زنان برای نخستین بار حق رأی یافتند، اما آرای آنان شمرده نمی‌شد. به نوشتهٔ شهبانو، مطبوعات چند روز بعد اعلام کردند که اکثریت زنان به سود همه‌پرسی رأی داده‌اند و اکثریت قریب به اتفاق رأی‌دهندگان اصول انقلاب را تأیید کردند.\n\nکوپر می‌نویسد که همه‌پرسی با ۹۹ درصد آرا تصویب شد و کاخ سفید پیام تبریک فرستاد. به نوشتهٔ او، گزارش‌های تخلف در رأی‌گیری و فراخوان مراجع به تحریم بر این پیروزی سایه انداخت. میلانی جزئیات بیشتری از روزهای پیش از رأی می‌آورد: بازداشت شماری از رهبران مخالف، جز روحانیان؛ آوردن حدود سه هزار روستایی از ورامین و دوازده اتوبوس از کرج برای تظاهرات هوادار شاهنشاه در ۲۳ دی؛ رژهٔ یک گردان چترباز در تهران؛ و استقرار یک گروهان تانک در محل سابق اجتماع جبههٔ ملی. همان روز در قم، به روایت میلانی، حدود سیصد طلبه بامداد حدود سه هزار تن را در مخالفت با همه‌پرسی به راه انداختند و بعدازظهر دولت پنج هزار روستایی را برای اعلام هواداری به شهر آورد.","quotes":[{"original":"به حکم مسئولیت پادشاهی و وفاداری به سوگندی که در حفظ حقوق و اعتلاء ملت ایران یاد کرده‌ام، نمی‌توانم ناظر بی‌طرفی در مبارزهٔ قوای یزدانی با نیروی اهریمنی باشم. زیرا پرچم این مبارزه را خود بر دوش گرفته‌ام.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"انقلاب سفید","workType":"کتاب","date":"نطق ۱۹ دی ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی، ۹ ژانویهٔ ۱۹۶۳ میلادی)، انتشار کتاب حدود ۱۳۴۵ خورشیدی (۱۹۶۶–۱۹۶۷ میلادی)","context":"شاهنشاه در کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی اعلام کرد که اصول انقلاب سفید را به همه‌پرسی می‌گذارد.","page":"ص ۳۴ چاپ فارسی"}]},{"title":"سخنرانی‌های شاهنشاه و درگیری‌های بهار ۱۳۴۲","body":"کوپر می‌نویسد که تندروها از سخنرانی‌های تند محمدرضا شاه پهلوی در نکوهش روحانیان مخالف هوشمند شدند. به داوری او، این حمله‌های علنی ایستادگی اکثریت میانه‌روی روحانیان را در برابر خمینی تقریباً ناممکن کرد. میلانی از سفر ۱۳ فروردین ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۲ آوریل ۱۹۶۳ میلادی) به قم یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، شاهنشاه در آن روز سند مالکیت کشاورزان هشتاد و هفت روستا را سپرد و از «مغزهای کوچک و پوسیده»‌ای سخن فرمود که جامعه را به سده‌های میانه بازمی‌گردانند، و هشدار داد که اگر لازم باشد حتی خون بی‌گناهانی ریخته خواهد شد تا این گروه را از میان بردارد. چهار روز بعد در کاشان، به روایت میلانی، شاهنشاه مخالفان روحانی را «ارتجاع سیاه» خواند و فرمود روزگار سواری رایگان آنان بر دوش مردم به سر آمده است.\n\nشهبانو فرح پهلوی سفر دیگری را در ۱۲ فروردین به مشهد، برای زیارت حرم امام رضا، روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، شاهنشاه در آنجا تفسیرهایی را که به سود منافع برخی روحانیان و در تضاد با اصول برابری و برادری قرآن بود محکوم فرمود و افزود اگر لازم باشد این اشخاص معرفی خواهند شد.\n\nکوپر می‌نویسد که در بهار و آغاز تابستان ۱۳۴۲ درگیری‌های پراکنده‌ای میان طلاب هوادار خمینی و نیروهای امنیتی در قم رخ داد. به نوشتهٔ او، چتربازان به مدرسهٔ فیضیه یورش بردند، دست‌کم یک طلبه از بامی بلند فرو افتاد و جان باخت، و در صحن مدرسه آتشی از عمامه و کتاب و اثاث برپا شد. شهبانو می‌نویسد که در نوروز ۱۳۴۲ در قم آشوب شد و پلیس برای آرام کردن تظاهرکنندگان ناچار به دخالت گردید. خمینی، به روایت کوپر، پس از این رویداد رژیم را جانشین چنگیز خواند و گفت پسر رضاخان گور خود را کنده است، و ادعا کرد که می‌تواند یک میلیون تن را به هر هدفی فراخواند."},{"title":"سازمان هواداران و سخنرانی عاشورا","body":"کوپر می‌نویسد که از این فضا «هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی» پدید آمد، سازمانی زیرزمینی که هستهٔ یک جنبش انقلابی مذهبی شد. میلانی روایت دقیق‌تری از پیدایش همین سازمان می‌دهد. به نوشتهٔ او، در اسفند ۱۳۴۱ خورشیدی (مارس ۱۹۶۳ میلادی) خمینی رهبران سه گروه زیرزمینی را به خانهٔ خود خواند و از آنان خواست نیروها را یکی کنند. نام «مؤتلفه» را خود خمینی پیشنهاد کرد تا برای همه پذیرفتنی باشد. به توصیهٔ او گروه شاخه‌ای نظامی برای اعمال تروریستی و شاخه‌ای سیاسی ساخت. میلانی می‌نویسد که این شبکه در ۱۳۴۲ توانست ۲۵۰ هزار نسخه از برخی اعلامیه‌های خمینی را پخش کند و نوار سخنرانی‌های او را نیز، در زمانی که ضبط صوت هنوز در ایران تازگی داشت، پخش کرد. به نوشتهٔ او، ساواک تنها یک سال پس از پیدایش گروه از وجود آن خبر یافت. خمینی دو قید بر کار گروه گذاشته بود: پیش از کشتن هر کس فتوای روحانی لازم بود، و سلاح را نباید از کسی می‌گرفتند، بلکه باید می‌خریدند.\n\nکوپر می‌نویسد که یکی از شگردهای هیئت‌ها متهم کردن محمدرضا شاه پهلوی به بی‌دینی بود. او این اتهام را با توجه به دین‌داری شناخته‌شدهٔ شاهنشاه آشکارا بی‌پایه می‌خواند.\n\nسخنرانی فیضیه در روز عاشورا نقطهٔ عطف این دوره است. کوپر تاریخ آن را ۱۳ خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۳ ژوئن ۱۹۶۳ میلادی) می‌نویسد. میلانی خود روز درگیری، یعنی ۱۵ خرداد، را روز عاشورا خوانده است. این دو روایت با یکدیگر نمی‌خواند. تاریخ مدنی رویدادها بر پایهٔ تبدیل رایج تقویم است و میلانی و کوپر در نام‌گذاری روز عاشورا اختلاف دارند.\n\nبه نوشتهٔ کوپر، نیروهای امنیتی دریافته بودند که خمینی می‌خواهد در محوطهٔ مدرسهٔ فیضیه سخنی انتقادی ایراد کند. شش هزار چترباز گرد قم مستقر شدند و سرهنگ ناصر مقدم برای منصرف کردن او نزد وی رفت، اما ناکام ماند. بعدازظهر، خیابان‌های پیرامون حرم از هزاران هوادار پر بود. خمینی در این سخنرانی محمدرضا شاه پهلوی را مستقیم خطاب کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر می‌افزاید که خمینی آمریکاییان را «دوستان دلار» خواند که دین و وفاداری ندارند و مسئولیت را به گردن او می‌اندازند. به نوشتهٔ او، هواداران پس از سخنرانی به خیابان ریختند و شعار براندازی سر دادند. اعضای خانوادهٔ سلطنتی که هنوز در سعدآباد نبودند به شمیران منتقل شدند. شهبانو فرح پهلوی، که چندی پیش دخترش فرحناز را به دنیا آورده بود، می‌نویسد که در آن سال به دستور شاهنشاه زودتر از سال‌های دیگر به کاخ سعدآباد رفتند و سربازان گارد لباس رزم پوشیده بودند.","quotes":[{"original":"Let me give you some advice, Mr. Shah! Dear Mr. Shah, I advise you to desist this policy and acts like this. I don’t want the people to offer thanks if your masters should decide one day that you must leave. I don’t want you to become like your father.","speaker":"روح‌الله خمینی","speakerTitle":"مدرس حوزهٔ علمیهٔ قم","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل سخنرانی)","date":"۱۳ خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۳ ژوئن ۱۹۶۳ میلادی)، به روایت کوپر در روز عاشورا","context":"سخنرانی در مدرسهٔ فیضیهٔ قم. هواداران این سخن را «عاشورای دوم» نامیدند.","page":"ص ۱۱۶ چاپ انگلیسی","translation":"«بگذارید سفارشی به شما بکنم، آقای شاه! آقای شاه عزیز، سفارش می‌کنم این سیاست و این‌گونه اعمال را کنار بگذارید. نمی‌خواهم مردم سپاس بگویند اگر روزی اربابانتان تصمیم گرفتند که باید بروید. نمی‌خواهم مانند پدرتان شوید.»"}]}],"whatHappened":[{"title":"نشست شب ۱۴ خرداد","body":"کوپر می‌نویسد که اسدالله علم در شامگاه ۱۴ خرداد (۴ ژوئن) فرماندهان نیروهای امنیتی را به دفتر خود فراخواند و آنان را از بازداشت قریب‌الوقوع خمینی آگاه کرد. او می‌پنداشت این کار به درگیری در خیابان خواهد انجامید.\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ کوپر، سپهبد مظفر ملک، فرمانده ژاندارمری کل کشور، پرسید آیا دولت از آنان می‌خواهد به مردم شلیک کنند. علم این پرسش را نشانهٔ سرپیچی شمرد و او را از جلسه بیرون کرد و خواست جانشینش را فراخوانند. تیمسار حسن پاکروان، رئیس ساواک، میانجی شد و توضیح داد که فرماندهان سردرگم‌اند، زیرا تنها فرمانده کل قوا، یعنی شاهنشاه، می‌تواند فرمان تیراندازی بدهد. خاموشی علم، به روایت کوپر، بر آنان روشن کرد که شاهنشاه خود را از خط فرمان بیرون کشیده است.\n\nمیلانی و شهبانو فرح پهلوی هر دو می‌نویسند که علم پیش از آغاز آشوب از محمدرضا شاه پهلوی خواست فرماندهی نیروهای نظامی و امنیتی را موقتاً به او بسپارد و شاهنشاه پذیرفت. به نوشتهٔ میلانی، اندیشهٔ علم ساده بود: اگر کامیاب می‌شد اعتبار از آنِ شاهنشاه بود، و اگر شکست می‌خورد شاهنشاه می‌توانست او را به سوءتدبیر برکنار کند. شهبانو می‌نویسد که علم به روشنی اعلام کرد که در صورت شکست مسئول عواقب آن خواهد بود. میلانی می‌افزاید که علم آن روز تماس خود با دربار را به حداقل رساند تا اگر شاهنشاه در میانهٔ کار مردد شود کار از دست نرود.","quotes":[{"original":"Tomorrow is going to be very crucial. The fate of the country depends on us and how the generals behave.","speaker":"اسدالله علم","speakerTitle":"نخست‌وزیر","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل گفتار)","date":"شامگاه ۱۴ خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۴ ژوئن ۱۹۶۳ میلادی)","context":"علم در دفتر خود فرماندهان نیروهای امنیتی را از بازداشت قریب‌الوقوع خمینی آگاه کرد و از آنان خواست برای به‌کار بردن تیر جنگی آماده باشند.","page":"ص ۱۱۷ چاپ انگلیسی","translation":"«فردا روز بسیار حساسی است. سرنوشت کشور به ما و به رفتار تیمساران بستگی دارد.»"}]},{"title":"بازداشت خمینی و آغاز آشوب","body":"میلانی می‌نویسد که در ساعت‌های نخست بامداد ۱۵ خرداد کماندوها به خانهٔ خمینی در قم یورش بردند، او را بازداشت کردند و با خودرویی بی‌نشان به تهران آوردند. خبر بازداشت پیش از خود او به تهران رسید. شبکهٔ هواداران به خیابان ریختند، بانک‌ها و سینماها را آتش زدند، به ادارات دولتی حمله کردند و کوشیدند ایستگاه رادیو را تصرف کنند. کوپر می‌نویسد که جمعیت مجلس، وزارتخانه‌ها و کاخ مرمر را نیز در میان گرفت.\n\nپرویز ثابتی، که در ۱۳۴۲ کارشناس جوان ساواک در پیگیری دگراندیشی مذهبی بود، به کوپر گفته است که آشوبگران برای تصرف قدرت «نقشه‌ای [به آن معنا] نداشتند»، اما ایستگاه رادیو را هدف گرفتند تا پیامی به ملت بفرستند و ناآرامی همگانی برانگیزند. ثابتی افزوده است که پیش از آن احتمال خشونت را در نظر گرفته بودند، اما گسترش آن را در میان مردم پیش‌بینی نکرده بودند."},{"title":"دامنه و هدف‌های آشوب","body":"به نوشتهٔ کوپر، شایعه‌ها شمار مردم در خیابان‌ها را صد هزار تن می‌گفت، اما نیروهای امنیتی شمار کسانی را که آشکارا دست به آشوب زده بودند یک‌پنجم این رقم برآورد کردند. میلانی از برآورد علم یاد می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر می‌نویسد که تا نیمروز هواداران خمینی در مشهد، اصفهان، شیراز و کاشان نیز دست به آشوب زده بودند و دود بر آسمان تهران ایستاده بود. شهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که در مشهد یک پاسبان جان باخت و در تهران و شیراز تظاهرکنندگان کتابخانهٔ شهرداری را به آتش کشیدند و دکان‌ها را غارت کردند. به نوشتهٔ کوپر، علم هرچند در ظاهر اطمینان می‌نمود، بعدها گفته است که دلش آشوب بوده و ترسیده است، اما برای آنکه پیشکارش به مردم نگوید نخست‌وزیر آن روز حتی خواب بعدازظهر را ترک کرده، به ظاهر به خواب بعدازظهر همیشگی رفت، هرچند خوابش نبرد.\n\nکوپر از گزارش دیپلمات‌های آمریکایی در تهران نقل می‌کند که آتش‌افروزان و آشوبگران از چهار سو، در حمله‌ای که از برنامه‌ریزی پیشین خبر می‌داد، به مرکز شهر نزدیک شدند. به گزارش آنان، پرونده‌های وزارت دادگستری سوزانده شد، وزارت کشور ویران گردید و ادارهٔ خبر و رادیو از میان رفت. ساختمان روزنامهٔ «اطلاعات»، که از خمینی انتقاد کرده بود، تنها با رسیدن نیروی کمکی از ویرانی رهید. گارد کاخ مرمر چند یورش را دفع کرد. کتابخانهٔ شهرداری، که به نوشتهٔ کوپر با پول آمریکایی برپا شده بود، در آتش سوخت.\n\n{{quote:1}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی بعدها در «انقلاب سفید» و سپس در «پاسخ به تاریخ» از حمله به زنان بی‌دفاع در خیابان‌های تهران، شکستن خودروهای حامل دختران دانش‌آموز، آتش زدن کتابخانهٔ پارک شهر، خرابی ورزشگاه و تاراج مغازه‌ها یاد فرمود. این تصویر با گزارش دیپلمات‌های آمریکایی که چپاول را نسبتاً اندک و ویرانی اموال دولتی را آگاهانه دانسته‌اند یکسره یکی نیست. هر دو روایت در جای خود آمده است.","quotes":[{"original":"approximately 2000 of the demonstrators were fanatical and pro-mullah and the rest were the South Tehran mob which responds to any opportunity to destroy and loot.","speaker":"اسدالله علم","speakerTitle":"نخست‌وزیر","work":"شاه، اثر عباس میلانی (نقل از علم)","workType":"پژوهش تاریخی","date":"۱۵ خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۵ ژوئن ۱۹۶۳ میلادی)","context":"برآورد علم از ترکیب جمعیت خیابان‌های تهران در روز آشوب، به نقل میلانی.","page":"ص ۳۵۷ چاپ انگلیسی","translation":"«حدود دو هزار تن از تظاهرکنندگان متعصب و هوادار روحانیان بودند و باقی اوباش جنوب تهران که از هر فرصتی برای ویرانی و غارت بهره می‌گیرند.»"},{"original":"Police stations were destroyed, petrol stations fired, telephone lines ripped up, phone booths destroyed, buses and bus stations were destroyed … this had obviously been well planned and the targets were both strategic and places hated by many of the people … there was relatively little looting, although deliberate destruction of government property.","speaker":"دیپلمات‌های سفارت آمریکا در تهران","speakerTitle":"گزارش دیپلماتیک","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر (نقل گزارش)","workType":"پژوهش تاریخی (نقل سند دیپلماتیک)","date":"۱۵ خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۵ ژوئن ۱۹۶۳ میلادی)","context":"گزارش دیپلمات‌های آمریکایی از حمله به مرکز تهران و هدف‌های آشوبگران.","page":"ص ۱۱۸ چاپ انگلیسی","translation":"«کلانتری‌ها ویران شد، پمپ‌بنزین‌ها به آتش کشیده شد، خطوط تلفن کنده شد، باجه‌های تلفن نابود شد، اتوبوس‌ها و ایستگاه‌های اتوبوس نابود شد. این آشکارا به‌خوبی برنامه‌ریزی شده بود و هدف‌ها هم راهبردی بودند و هم جاهایی که بسیاری از مردم از آن‌ها نفرت داشتند. چپاول نسبتاً اندک بود، هرچند اموال دولتی آگاهانه ویران شد.»"}]},{"title":"فرمان علم و اعلام حکومت نظامی","body":"کوپر می‌نویسد که اسدالله علم به ستاد شهربانی کل کشور رفت. راننده‌اش پلاک خودرو را پوشانده بود تا آشوبگران ماشین را نشناسند. علم برآشفت و گفت اگر روزی باشد که باید او را در ورود به شهر دید، همان روز است. در ستاد، نعمت‌الله نصیری، رئیس شهربانی کل کشور، و تیمسار غلامعلی اویسی به پیشواز او آمدند.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی نیز از علم نقل می‌کند که به فرماندهان گفت تفنگ‌هایی که به آنان داده‌اند اسباب‌بازی نیست و باید به کارشان ببرند. دولت حکومت نظامی اعلام کرد و صدای تیراندازی تا شب و روز بعد در شهر پیچید. به نوشتهٔ کوپر، وقتی یکی از دسته‌ها از نصیری نیروی کمکی خواست، او پاسخ داد که تنها کمکی که از او برمی‌آید کامیون برای جمع کردن اجساد است.\n\nمیلانی گفت‌وگوی بامداد همان روز را از روایت علم نقل می‌کند. محمدرضا شاه پهلوی به تلفن از علم پرسید اکنون که انقلاب در پیش است چه خواهد کرد. علم پاسخی تند داد. به نوشتهٔ علم، شاهنشاه «از ته دل خندید» و فرمود که موافق است و کاملاً پشتیبان اوست.\n\nروایت‌های علم از نقش شاهنشاه یکسان نیست. کوپر از قول پرویز ثابتی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی نمی‌خواست مردم کشته شوند و از خونریزی بیم داشت، اما سخنی از ترک کشور در میان نبود. علم سال‌ها بعد به سفیر بریتانیا گفت ناچار بوده، زیرا اعلیحضرت بسیار نرم‌دل است و خونریزی را دوست ندارد. اما در گفت‌وگو با مارگارت لینگ، نویسندهٔ انگلیسی، روایتی دیگر داد.\n\n{{quote:1}}\n\nابوالفتح آتابای در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایتی نزدیک به گزارش کوپر از نشست ستاد شهربانی می‌دهد. به گفتهٔ آتابای، علم را مردی شجاع می‌خواند که در شهربانی نشست و دستور داد جلوی آشوب را بگیرند. او بر این باور است که اگر علم در ۱۳۵۷ زنده بود کار به آنجاها نمی‌رسید. این داوری مربوط به سال‌های بعد است و در جای خود می‌ماند.","quotes":[{"original":"Who has the guns? I don’t know why you’re not using them. I want to save Tehran.","speaker":"اسدالله علم","speakerTitle":"نخست‌وزیر","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل گفتار)","date":"۱۵ خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ۵ ژوئن ۱۹۶۳ میلادی)","context":"علم در ستاد شهربانی کل کشور، در حضور نصیری و اویسی، فرمان به‌کار بردن سلاح و پاک کردن خیابان‌ها را صادر کرد.","page":"ص ۱۱۹ چاپ انگلیسی","translation":"«تفنگ‌ها دست کیست؟ نمی‌دانم چرا آن‌ها را به کار نمی‌برید. من می‌خواهم تهران را نجات دهم.»"},{"original":"His Majesty was as a rock. I could really feel that I could rely on that rock.… Therefore when I proposed to His Majesty ‘Do you allow me to shoot? To order shooting?’ he said ‘Yes, not only I allow, I back you.’","speaker":"اسدالله علم","speakerTitle":"نخست‌وزیر (روایت بعدی)","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر (نقل از گفت‌وگو با مارگارت لینگ)","workType":"پژوهش تاریخی (نقل گفت‌وگو)","date":"گفت‌وگوی بعدی علم با مارگارت لینگ؛ رویداد ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی","context":"علم دو روایت متفاوت از نقش شاهنشاه داده است. روایت لینگ را باید در کنار سخنش با سفیر بریتانیا خواند.","page":"ص ۱۱۸ چاپ انگلیسی","translation":"«اعلیحضرت چون صخره بود. به‌راستی حس می‌کردم که می‌توانم به آن صخره تکیه کنم. پس هنگامی که به اعلیحضرت پیشنهاد کردم آیا اجازه می‌دهید شلیک کنم، فرمان شلیک بدهم، فرمود آری، نه تنها اجازه می‌دهم، که پشتیبان تو هستم.»"}]},{"title":"برآوردهای شمار کشتگان","body":"منابع در شمار کشتگان همداستان نیستند.\n\nشهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد علم توانست آرامش را بازگرداند، اما سی تن در تهران و نزدیک به پنجاه تن در سراسر کشور جان باختند.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر می‌نویسد شایعه‌های بی‌مهار از کشته شدن هزاران تن سخن می‌گفت، اما رقم واقعی بسیار کمتر از آب درآمد. به نوشتهٔ او، به شاهنشاه و مشاوران او گزارش شد که حدود ۱۲۰ تن جان باخته‌اند، و پس از انقلاب «بنیاد شهید» جمهوری اسلامی رقم نهایی را مایهٔ شگفتی همگان به ۳۲ تن کاهش داد. کوپر می‌افزاید که شماری از کشتگان پاسبان و ژاندارم بودند که آشوبگران به سوی آنان آتش گشوده بودند.\n\nمیلانی طیف شایعه‌ها و گزارش‌ها را چنین می‌آورد: مخالفان از «هزاران» کشته سخن گفتند؛ رقم رسمی دولت حدود ۱۲۰ تن بود؛ سفارت آمریکا شمار کشتگان را ۲۰۰ تن گزارش کرد. میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در تبعید، وقتی دنیس رایت به سفارش مارگارت تاچر در باهاما با او دیدار کرد، در پاسخ به پرسش از «رقم واقعی» کشتگان آن خرداد فرمود همان رقمی که دولت در آن زمان اعلام کرد درست بوده است.\n\nعلم بعدها اعتراف کرد که دیدن سربازانی که به سوی طلاب آتش می‌گشودند برایش آسان نبود و گفت او را نیز مادری دین‌دار پرورده است.","quotes":[{"original":"او موفق شد آرامش را به کشور بازگرداند اما سی نفر در تهران و نزدیک به پنجاه نفر در سراسر مملکت به هلاکت رسیدند.","speaker":"فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش و انتشار پس از انقلاب؛ رویداد ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ خورشیدی","context":"شهبانو شمار کشتگان را از خاطرهٔ همان روزها و از نتیجهٔ کار دولت علم به دست می‌دهد.","page":"ص ۱۳۷ چاپ فارسی"}]},{"title":"بازگشت آرامش و اعتراض درباریان","body":"میلانی می‌نویسد که شهر تا ۱۹ خرداد (۹ ژوئن) به حال عادی بازگشت. به نوشتهٔ او، بعدازظهر ۱۸ خرداد، وقتی شاهنشاه با جولیوس هولمز، سفیر آمریکا، گفت‌وگو می‌کرد، حسین علاء و عبدالله انتظام، از رجال قدیمی، به دربار رفتند و به روایت خود شاهنشاه بر او بانگ زدند که خونریزی بس است، دولت علم را برکنار کند و با روحانیان از در آشتی درآید. شاهنشاه سخن آنان را شنید، سپس به روایت خویش آنان را از دفتر بیرون کرد، علم را فراخواند و فرمود آن دو را بازداشت کند. به نوشتهٔ میلانی، علم می‌گوید فرمان بازداشت علاء و انتظام و سه رجل دیگری را که در خانهٔ علاء به شیوهٔ دولت اعتراض کرده بودند اجرا نکرد و از شاهنشاه پوزش خواست.\n\nمیلانی از شبی در همان روزها در خانهٔ والاحضرت اشرف پهلوی نیز یاد می‌کند. شاهنشاه با لباس نیروی هوایی آمد، در حالی که گهگاه صدای تیر در هوا می‌پیچید. یحیی عدل، از دوستان دیرین او و از اعضای حزب مردم، با صدایی لرزان از خشم گفت نمی‌توان تاج و تخت را بر رودخانه‌ای از خون نگاه داشت. شاهنشاه فرمود: «یحیی، نمی‌دانی چه می‌گویی.» به نوشتهٔ میلانی، کسانی که شاهنشاه را می‌شناختند می‌دانستند که وقتی از دوستی سخت می‌رنجد او را به نام کوچک می‌خواند، اما این پرخاش برای عدل جز همان یک جمله هزینه‌ای نداشت."}],"views":[{"title":"خوانش محمدرضا شاه پهلوی و دولت","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «انقلاب سفید» بلوای ۱۵ خرداد را بهترین نمونهٔ «اتحاد نامقدس» دو جناح ارتجاع سیاه و قوای مخرب سرخ می‌خواند که با پول دسته‌ای از مالکان مشمول قانون اصلاحات ارضی انجام گرفت. می‌فرماید اکثریت بزرگ روحانیان مملکت، یعنی روحانیان واقعی، از این تحریکات یکسره برکنار بودند. محرک را شخصی می‌خواند که مدعی روحانیت بود اما اصل خانواده‌اش روشن نبود و با عوامل بیگانه ارتباط مرموزی داشت، چنان‌که رادیوهای آوارگان حزب توده، که با خداشناسی سر سازگاری نداشت، مکرر از او با عنوان آیت‌الله تجلیل کردند.\n\n{{quote:0}}\n\nدر «پاسخ به تاریخ» همین خوانش را به زبان انگلیسی بازمی‌گوید و آشوب تهران را کار «فردی گمنام که مدعی رهبری دینی بود، روح‌الله خمینی» می‌خواند. می‌فرماید او را نه بازداشت کردند و نه محاکمه، بلکه صرفاً تبعید شد، نخست به ترکیه و سپس به عراق. این فشرده‌سازی مسیر ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ در یک جمله است؛ ترتیب بازداشت، حبس و تبعید در بخش پیامدها از منابع دیگر آمده است.\n\n{{quote:1}}\n\nمیلانی می‌نویسد که برای محمدرضا شاه پهلوی این روز از آن رو تاریخی بود که سرشت «ارتجاعی» مخالفانش را یک بار برای همیشه آشکار کرد. برای علم، به نوشتهٔ میلانی، ۱۵ خرداد پایان مسئلهٔ خمینی بود و او تا پایان عمر سیاسی‌اش به شاهنشاه یادآوری می‌کرد که تاج و تخت را نگاه داشته و نیروی سیاسی روحانیان را از جا کنده است.","quotes":[{"original":"بلوای پانزدهم خرداد ۱۳۴۲، بهترین نمونهٔ اتحاد نامقدس دو جناح ارتجاع سیاه و قوای مخرب سرخ بود که با پول دسته‌ای از مالکین که مشمول قانون اصلاحات ارضی شده بودند انجام گرفت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"انقلاب سفید","workType":"کتاب","date":"انتشار حدود ۱۳۴۵ خورشیدی (۱۹۶۶–۱۹۶۷ میلادی)","context":"شاهنشاه در شرح پیش‌بینی خود در نطق ۱۹ دی ۱۳۴۱، آشوب خرداد را مصداق همان پیش‌بینی می‌شمارد.","page":"ص ۳۵–۳۶ چاپ فارسی"},{"original":"The 1963 Teheran riots were inspired by an obscure individual who claimed to be a religious leader, Ruhollah Khomeini. It was certain, however, that he had secret dealings with foreign agents. Later the radio stations run by atheist emigres belonging to the Tudeh Party accorded him the religious title of Ayatollah (\"the sign of God\") and praised him to the skies, although he was anything but divinely inspired.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه در فصل انقلاب سفید، آشوب خرداد را در چارچوب پیش‌بینی خود دربارهٔ «ارتجاع سیاه» و «ویرانی سرخ» شرح می‌دهد.","page":"ص ۱۰۴ چاپ انگلیسی","translation":"«آشوب‌های تهران در ۱۹۶۳ را فردی گمنام برانگیخت که مدعی رهبری دینی بود، روح‌الله خمینی. با این همه مسلم بود که او با مأموران بیگانه سر و سری پنهان دارد. بعدها ایستگاه‌های رادیویی آوارگان خداناشناس حزب توده عنوان دینی آیت‌الله، یعنی نشانهٔ خدا، را به او دادند و تا عرش ستودندش، هرچند هیچ بهره‌ای از الهام الهی نداشت.»"}]},{"title":"خوانش خاندان پهلوی و ناظران خارجی","body":"شهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که خمینی و روحانیان همفکرش با سخنرانی‌های تند بر ضد پیشرفت و پیوند ایران با جهان، که در اصطلاح «غرب‌زدگی» خلاصه می‌شد، «چهرهٔ واقعی خود را نشان دادند». به نوشتهٔ او، شکست تظاهرات ۱۳۴۲ و آغاز انقلاب سفید را همهٔ کشورهای مردم‌سالار خوشامد گفتند و روزنامهٔ «نیویورک تایمز» نوشت که پادشاه همراه با کارگران و دهقانان به مبارزه با محافظه‌کاران و سنت‌گرایان برخاسته است.\n\nکوپر می‌نویسد که طبقهٔ متوسط، کارگران و کشاورزان به انقلاب سفید و وعدهٔ رفاه و آموزش و درمان دل بسته بودند و نشانه‌ای از رویگردانی از شاهنشاه نشان نمی‌دادند.\n\nمیلانی می‌نویسد که آن لمبتون، ایران‌شناس بریتانیایی، ۱۵ خرداد را «نقطهٔ عطفی» در تاریخ ایران دانست، زیرا محمدرضا شاه پهلوی در آن روز «عزمی نامنتظر در برخورد با آشوبگران» نشان داد. به نوشتهٔ میلانی، دنیس رایت، سفیر بریتانیا، چند روز پس از آشوب علم را چون «شاگرد مدرسه‌ای شاد» یافت که از ناآرامی هفتهٔ پیش چندان نگران نیست، و افزود که این شاید چون رفتار شترمرغ باشد؛ با این همه نتیجه گرفت که «دیگر هیچ چیز کاملاً مانند گذشته نیست» و خطر «فعلاً» در نطفه خفه شده، اما «این پایان کار نخواهد بود». میلانی همچنین می‌نویسد که کاخ سفید از رویدادهای ۱۵ خرداد خشنود نبود و دو هفته بعد به هولمز دستور داد نزد شاهنشاه از «بی‌کفایتی دولتش» گلایه کند.\n\nگاهنامهٔ ایرانیکا در «گاه‌شماری تاریخ ایران» رویداد را چنین خلاصه می‌کند که خمینی کارزاری بر ضد اصلاحات آغاز کرد، بازداشت او به ناآرامی ضدولتی در تهران و جاهای دیگر انجامید، و اسدالله علم این ناآرامی را قاطعانه فرونشاند."},{"title":"خوانش هواداران خمینی","body":"میلانی می‌نویسد که برای نیروهای وفادار به خمینی، ۱۵ خرداد چیزی جز تولد «نهضت خمینی» نبود. روحانیان تندرو آن روز را گواه این می‌گرفتند که اصلاح در چارچوب نظام شاهنشاهی ناممکن است و تنها راه انقلاب است.\n\n{{quote:0}}\n\nمهناز افخمی، که بعدها وزیر مشاور در امور زنان شد، در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران می‌گوید که مسئلهٔ زنان یکی از دو مسئلهٔ زیربنایی مخالفت خمینی بود و در سال‌های بعد همواره با حساسیت در سیاست‌گذاری دنبال می‌شد. جمهوری اسلامی و نهادهای آن این روز را «قیام ۱۵ خرداد» و آغاز نهضت می‌خوانند و برای کشتگان عنوان مذهبی به کار می‌برند. این نام‌گذاری و عنوان‌ها دیدگاه آن نظام است.","quotes":[{"original":"For forces loyal to Ayatollah Khomeini, June 5, 1963, was nothing short of the birth of the “Khomeini Movement.” For Alam, on the other hand, June 5 was the end of the Shah’s Khomeini problem.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"پژوهش تاریخی","date":"انتشار ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی دو خوانش متقابل از معناى ۱۵ خرداد را در پایان روایت خود در برابر هم می‌گذارد.","page":"ص ۳۶۴ چاپ انگلیسی","translation":"«برای نیروهای وفادار به آیت‌الله خمینی، ۵ ژوئن ۱۹۶۳ چیزی کمتر از تولد «نهضت خمینی» نبود. اما برای علم، ۵ ژوئن پایان مسئلهٔ خمینیِ شاهنشاه بود.»"}]},{"title":"داوری خلیل ملکی و جامعهٔ سوسیالیست‌ها","body":"داریوش آشوری، نویسنده و مترجم و از اعضای جوان جامعهٔ سوسیالیست‌های نهضت ملی ایران، در ۱۳۶۹ خورشیدی (۲۵۴۹ شاهنشاهی) در واشنگتن با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران گفت‌وگو کرد. او می‌گوید که هیئت اجرائیهٔ جامعه در روزهای پس از ۱۵ خرداد اعلامیه‌ای در پشتیبانی از جنبش و در حمله به حکومت بابت سرکوب منتشر کرد. خلیل ملکی، رهبر جامعه، که در آن هنگام در اروپا بود، به گفتهٔ آشوری نامه‌ای نوشت و سخت به این اعلامیه اعتراض کرد. به روایت آشوری، ملکی جنبش را جریان ارتجاعی مذهبی می‌خواند که به هیچ روی نمی‌شد تأییدش کرد، و دربارهٔ خمینی گفته بود که این آیت‌الله نیست. آشوری توضیح می‌دهد که ملکی به جریانی لائیک باور داشت و دخالت روحانیان در سیاست را نمی‌پذیرفت. او می‌افزاید که جبههٔ ملی، تا آنجا که آگاهی داشت، واکنش مثبتی به این جنبش نشان نداد.\n\nکوپر می‌نویسد که دانشجویان و روشنفکران چپ‌گرا، که در شرایط دیگر از بهبود زندگی روستاییان استقبال می‌کردند، فرصت را برای به کار گرفتن یک آیت‌الله چون دژکوب بر ضد پادشاهی که قهرمانشان مصدق را برکنار کرده بود از دست ندادند. ابوالحسن بنی‌صدر بعدها به کوپر گفت که آنان در ۱۳۴۲ از نقش خمینی در ۱۳۳۲ در کنار مخالفان مصدق آگاه نبودند و از دیدگاه‌های واقعی او آگاهی راستین نداشتند."},{"title":"برآورد اطلاعاتی آمریکا","body":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا به شمارهٔ ۳۴–۶۴، به تاریخ ۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی، ۲۰ مه ۱۹۶۴ میلادی)، که در مجموعهٔ اسناد روابط خارجی ایالات متحد برای سال‌های ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸ آمده، نیروها و پیامد سیاسی آشوب را چنین ارزیابی کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nهمان برآورد افزود که ملایان از ناتوانی در توافق بر سر یک رهبر واحد رنج می‌بردند و شیوهٔ دولت در بازداشت و آزادسازی متناوب چهره‌های برجستهٔ مذهبی پراکندگی آنان را بیشتر کرده بود. برخی مالکان بزرگ خود را با برنامهٔ اصلاحات وفق داده بودند، اما بسیاری همچنان بیمناک و منبع مخالفت با ادامهٔ برنامه بودند.","quotes":[{"original":"The conservative forces, which until recently supported the Shah, are now largely disaffected. The religious hierarchy in particular sees the reform program as striking at its power and interests. The mullahs have taken the lead and played a major role in agitation against the government which led to widespread popular demonstrations in June 1963. The government’s vigorous suppression of these demonstrations and its continuing strong pressure against religious dissidents has severely weakened this segment of the opposition.","speaker":"شورای اطلاعات ملی ایالات متحد آمریکا","speakerTitle":"برآورد اطلاعات ملی ۳۴–۶۴ دربارهٔ ایران","work":"مجموعهٔ اسناد روابط خارجی ایالات متحد، ۱۹۶۴–۱۹۶۸، جلد ۲۲","workType":"مجموعهٔ اسناد","date":"۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی، ۲۰ مه ۱۹۶۴ میلادی)","context":"ارزیابی رسمی جامعهٔ اطلاعاتی آمریکا حدود یازده ماه پس از آشوب، دربارهٔ نیروى روحانیان مخالف و اثر سرکوب.","page":"سند NIE 34-64، بند ۱۲","translation":"«نیروهای محافظه‌کار، که تا چندی پیش پشتیبان پادشاه بودند، اکنون بیشتر ناخرسندند. سلسله‌مراتب مذهبی به‌ویژه برنامهٔ اصلاحات را ضربه‌ای به قدرت و منافع خود می‌بیند. ملایان پیشگام شدند و در تحریکاتی که به تظاهرات گستردهٔ خرداد ۱۹۶۳ انجامید نقش عمده داشتند. سرکوب قاطع این تظاهرات از سوی دولت و فشار پیوستهٔ آن بر دگراندیشان مذهبی، این بخش از مخالفان را سخت ناتوان کرده است.»"}]}],"aftermathSections":[{"title":"بازداشت، مذاکرهٔ مراجع و تبعید","body":"پس از بازگشت نظم، این پرسش پیش آمد که با خمینی چه باید کرد. گزینه‌ها، به روایت کوپر، از اعدام و حبس و تبعید تا آزادی بی‌قید را در بر می‌گرفت. پرویز ثابتی، که پیگیر مذاکرات بود، گمانه‌زنی دربارهٔ جدی بودن اعدام را رد کرد و گفت اگر چنین بحثی شده او نشنیده است. رژیم، به نوشتهٔ کوپر، توان و تحمل یک انفجار مذهبی دوم را نداشت.\n\nمیلانی می‌نویسد که هواداران خمینی، از جمله علی خامنه‌ای، حسینعلی منتظری و علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی، کوشیدند آیت‌الله‌های دیگر را وادارند مرجعیت او را تأیید کنند. آنان بر این گمان بودند که قانون اساسی اعدام مجتهدان را ممنوع می‌کند. میلانی تصریح می‌کند که چنین بندی وجود ندارد و به اعدام شیخ فضل‌الله نوری در دورهٔ مشروطه اشاره می‌کند. به نوشتهٔ میلانی، علم بعدازظهر ۱۶ خرداد به سفیر آمریکا گفت خمینی در دادگاه نظامی به اتهام تحریک بر ضد نظم عمومی و مقاومت در برابر اجرای قانون محاکمه خواهد شد و او انتظار نداشت حکم از حبس فراتر رود. پس شایعهٔ حکم اعدام، اگر روایت علم درست باشد، از همان روزهای نخست با واقعیت تصمیم دولت نمی‌خواند.\n\nشهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که شایع بود خمینی به مرگ محکوم خواهد شد و نخست‌وزیر طرفدار محکومیت او بود. به روایت او، تیمسار حسن پاکروان، که مردی بافرهنگ و هوشمند و انسان‌دوست بود، نزد شاهنشاه برای او طلب عفو کرد. به عقیدهٔ پاکروان می‌بایست سر و صدا را خواباند و به روحانیان فرصت داد تا به‌تدریج اصلاحات را بپذیرند. کوپر همین تصویر را از زبان شهبانو نقل می‌کند.\n\nتیمسار حسن علوی‌کیا، که در آن هنگام نمایندهٔ ساواک در اروپا بود، در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی خود در مه ۱۹۸۳ در پاریس روایتی را بازمی‌گوید که از یکی از دوستانش و از خود پاکروان شنیده بود. به این روایت، شاهنشاه بر آن بود که دادگاه خمینی را محاکمه کند، و علم با محاکمه و با تبعید او به درون کشور مخالفت می‌کرد و فرستادنش به خارج را می‌خواست. علوی‌کیا تأکید می‌کند که سخن از محاکمه و اعدام را «به هیچ وجه» از کسی نشنیده و آن را از جمله شایعه‌ها می‌شمارد. این گفته با نوشتهٔ شهبانو دربارهٔ موضع علم تفاوت دارد و هر دو روایت در کنار هم می‌ماند.\n\nکوپر می‌نویسد که آیت‌الله سید کاظم شریعتمداری، متنفذترین مرجع مقیم ایران، مذاکره با دولت را رهبری کرد. او، که در حوزه با خمینی همدرس بود، هیئتی از روحانیان را به تهران برد تا آشکارا از شاهنشاه بخواهد جان خمینی را ببخشد، و در نهان با علم فرمولی جست که هر دو سو بتوانند بی‌آبروریزی عقب بنشینند. شریعتمداری خمینی را از رتبهٔ آیت‌الله به آیت‌الله عظمی برکشید، با این آگاهی که هیچ پادشاه ایران جرأت اعدام یک مرجع ارشد را ندارد.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر و میلانی هر دو از گزارش علم یاد می‌کنند که مراجع در همان حال پنهانی پیام دادند درخواست‌هایشان برای جان خمینی را نادیده بگیرند. علم، به نوشتهٔ میلانی، روی «حسادت به خمینی» و رقابت فردی میان روحانیان حساب می‌کرد تا نگذارد رهبری جامعهٔ شیعیان را به دست آورد. کوپر می‌افزاید که این ارتقا، چون از شایستگی مستقل او برنخاسته بود، عنوانش را نیز خدشه‌دار می‌کرد و بخت مرجعیت عام را کاهش می‌داد. خمینی خود در این معامله سخنی نداشت.\n\nپاکروان، به نوشتهٔ کوپر، کوشید «میهمان» تازه‌عنوان را با احترام و در جایی راحت نگاه دارد. پس از چند هفته او را به مهمان‌خانه‌ای فراخ بردند و از بازجویی رسمی معاف کردند. پاکروان هفته‌ای یک بار با او ناهار می‌خورد و از دین و تاریخ و فلسفه سخن می‌گفتند. علوی‌کیا می‌گوید گمان نمی‌کند ساواک از خمینی به معنای واقعی بازجویی کرده باشد و پاکروان هر دو سه روز یک بار به دیدارش می‌رفت. به روایت کوپر، پاکروان به همسرش فاطمه گفت آن مرد بسیار جذاب است، حضور و جذبه دارد، و چشمگیرترین صفتش جاه‌طلبی است، چنان‌که مو بر تن انسان راست می‌کند. پاکروان او را در برابر منطق نفوذناپذیر می‌دید.\n\n{{quote:1}}\n\nشهبانو می‌نویسد که دادگاه خمینی را محاکمه نکرد و او را محکوم نساخت؛ تنها از او خواستند نطق‌های آتشین خود را در جای دیگری ایراد کند. او به ترکیه تبعید شد و سپس از شاهنشاه خواست با اقامتش در عراق موافقت کند. تبعید قطعی در ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۲۳ شاهنشاهی)، پس از مخالفت او با لایحه مصونیت مستشاران، انجام شد. شهبانو می‌افزاید که پاکروان از نخستین کسانی بود که پس از انقلاب به فرمان خمینی اعدام شد. این خبر وقتی در باهاما به خانوادهٔ سلطنتی رسید آنان را سخت متأثر کرد.","quotes":[{"original":"Khomeini is a grand ayatollah like us.","speaker":"سید کاظم شریعتمداری","speakerTitle":"مرجع تقلید مقیم ایران","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر (نقل سخن)","workType":"پژوهش تاریخی","date":"خرداد و تیر ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی، ژوئن ۱۹۶۳ میلادی)","context":"شریعتمداری با بالا بردن رتبهٔ خمینی راه سازشی گشود که اعدام را از دستور کار خارج می‌کرد.","page":"ص ۱۲۰ چاپ انگلیسی","translation":"«خمینی آیت‌الله عظمی است، همچون ما.»"},{"original":"I felt like a helpless wave, smashing my head against solid rock.","speaker":"حسن پاکروان","speakerTitle":"رئیس ساواک","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر (نقل از گفت‌وگو با فاطمه پاکروان)","workType":"پژوهش تاریخی (نقل خاطره)","date":"تابستان ۱۳۴۲ خورشیدی (۲۵۲۲ شاهنشاهی)، در دورهٔ بازداشت خمینی","context":"پاکروان پس از گفت‌وگوهای هفتگی با خمینی، در پاسخ به پرسش‌های همسرش، از شخصیت او سخن گفت.","page":"ص ۱۲۱ چاپ انگلیسی","translation":"«حس می‌کردم موجی درمانده‌ام که سر به سنگی سخت می‌کوبد.»"}]},{"title":"دگرگونی در دولت و ساواک","body":"میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی اندکی بیش از دو هفته پس از ۱۵ خرداد به یک مقام سفارت آمریکا فرمود قصد دارد علم را برکنار کند و حسنعلی منصور را به نخست‌وزیری بگمارد. علم، به نوشتهٔ میلانی، خود را طلبکار دوره‌ای دراز در قدرت می‌دید. شاهنشاه چند هفته پس از آشوب نیز به یک مقام آمریکایی فرمود که قصد برکناری پاکروان را دارد، زیرا باور داشت اگر او کارش را درست انجام داده بود آشوب پیش نمی‌آمد. علوی‌کیا نیز در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی می‌گوید که ۱۵ خرداد سبب برکناری پاکروان شد. نصیری در ۱۳۴۴ خورشیدی (۱۹۶۵ میلادی) به ریاست ساواک رسید. کوپر می‌نویسد که پس از خرداد ۱۳۴۲ مقام‌های ارشد امنیتی ساواک را بازسازی کردند تا از تکرار چنین ناآرامی‌ای پیشگیری کنند.\n\nمیلانی می‌افزاید که علم، به اشارهٔ شاهنشاه، همچنان کوشید رهبران زندانی جبههٔ ملی را به ائتلاف بکشاند. به نوشتهٔ او، اگر پیش از سرکوب چنین ائتلافی دشوار می‌نمود، پس از آن خرداد تقریباً ناممکن شد. در ۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۶۳ شاهنشاه به سفیر آمریکا فرمود با کلیات توافقی با جبههٔ ملی موافقت کرده که آزادی رهبران و دیدار با او و پذیرش نقش فعال‌تر سلطنت در دورهٔ انقلابی را در بر می‌گیرد.\n\nدر نشست گروه ویژهٔ مقابله با شورش در ۲۰ مه ۱۹۶۵، به روایت مجموعهٔ اسناد روابط خارجی ایالات متحد، نمایندهٔ وزارت دفاع آمریکا گفت که پلیس ایران شاید بهتر شده باشد اما هنوز توان رویارویی با وضعیتی مانند خرداد ۱۳۴۲ را ندارد."},{"title":"از آشوب به مبارزهٔ مسلحانه","body":"میلانی می‌نویسد که دست شبکهٔ هواداران خمینی بعدها به درون نظام و حتی کاخ‌های شاهنشاه رسید. ترور حسنعلی منصور در ۱۳۴۳ و سوءقصد به جان محمدرضا شاه پهلوی در فروردین ۱۳۴۴، به نوشتهٔ او، هر دو کار متعصبان مذهبی بود. گروهی از مخالفان پس از ۱۵ خرداد به این نتیجه رسیدند که آشتی با نظام شاهنشاهی ناممکن است و به سلاح روی آوردند. شرح ترور حسنعلی منصور و سوءقصد کاخ مرمر در مدخل‌های همان رویدادها آمده است.\n\nباهری در خلاصهٔ نوارهای بعدی، «آثار واقعهٔ ۱۵ خرداد» را در کنار بالا بردن قیمت نفت و بنزین در دولت منصور و لایحهٔ مصونیت قضایی مستشاران آمریکایی آورده است. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که در حافظهٔ یکی از وزیران دولت علم، تبعید خمینی در ۱۳۴۳ از پیامدهای همان آشوب جدا نبود."},{"title":"سالگرد ۱۵ خرداد در ۱۳۵۷","body":"امیراصلان افشار، رئیس تشریفات کل شاهنشاهی، در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایت می‌کند که در خرداد ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، در شب سالگرد ۱۵ خرداد، تلویزیون ملی ایران فیلمی دربارهٔ ماکسیمیلیان، امپراتور مکزیک، پخش کرد. فیلم دستگیری، محاکمه و اعدام این پادشاه را نشان می‌داد. افشار می‌گوید پس از آن به حضور محمدرضا شاه پهلوی رسید و پرسید آیا پخش چنین فیلمی در آن شب تصادفی است. به گفتهٔ او، شاهنشاه فرمود موضوع را به رضا قطبی، رئیس تلویزیون، و به جمشید آموزگار، نخست‌وزیر، بگویند تا بررسی کنند. افشار می‌افزاید که والاحضرت رضا پهلوی، ولیعهد، نیز فیلم را دیده و دربارهٔ آن از پدرش پرسیده بود. کوپر می‌نویسد که پانزدهمین سالگرد آشوب خرداد ۱۳۴۲ در ۱۳۵۷ بدون حادثه گذشت. دو سال بعد نظام پادشاهی فروپاشیده بود و هواداران خمینی آن روز را از ریشه‌های انقلاب ۱۳۵۷ می‌شمردند."}]},{"id":"status-of-forces-1343","title":"لایحهٔ مصونیت مستشاران و تبعید خمینی","date":{"solarYear":1343,"solarMonth":7,"solarDay":21,"gregorianYear":1964,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":13},"endDate":{"solarYear":1343,"solarMonth":8,"gregorianYear":1964,"gregorianMonth":11,"circa":true},"tier":"secondary","category":"international","summary":"در ۲۱ مهر ۱۳۴۳ مجلس شورای ملی با ۷۴ رأی موافق در برابر ۶۱ رأی، کنوانسیون وین دربارهٔ روابط دیپلماتیک و لایحه‌ای را تصویب کرد که مصونیت‌های آن کنوانسیون را به کارکنان هیئت‌های مستشاری نظامی آمریکا در ایران می‌داد. مخالفان این قانون را «کاپیتولاسیون» نوین خواندند. سید روح‌الله خمینی در ۵ آبان ۱۳۴۳ در قم به این قانون و به دولت حمله کرد. به گزارش سفارت آمریکا، او ارتش شاهنشاهی را به برانداختن دولت فراخواند. خمینی در ۱۲ آبان ۱۳۴۳ در قم بازداشت و به ترکیه تبعید شد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، می‌نویسد که وزارت خارجهٔ آمریکا خود از پیش هشدار داده بود که پافشاری بر این قانون احساسات ملی‌گرایانه را برخواهد انگیخت. سفارت آمریکا پیروزی در تصویب لایحه را بعدها «پیروزی پیروسی» خواند.","citations":[{"sourceId":"frus-1964-68-v22","locus":"اسناد ۵۲، ۵۴، ۵۵، ۵۶، ۵۹، ۶۲، ۶۶، ۹۵","text":"اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا در این اثر از رأی ۷۴ به ۶۱، پیشینهٔ درخواست ۱۹۶۲، وام دویست میلیون دلاری، سخنرانی منصور، تبعید خمینی، مبادلهٔ یادداشت‌ها، یادداشت تالبوت، یادداشت هاویسون، دینامیت سیاسی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۷۱، ۳۶۸ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"عباس میلانی در این اثر از لغو کاپیتولاسیون در ۱۳۰۷، شرط وزارت دفاع، مخالفت وزارت خارجه، نقش شاهنشاه و منصور سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۲۳–۱۲۴، ۱۲۸، ۲۰۱ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از وام، سخنرانی خمینی، تبعید، چتینر، کنی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"marashi","locus":"ص ۹۳ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۰۶)","text":"افشین مرعشی در این اثر از کاپیتولاسیون از سدهٔ نوزدهم و لغو آن در دوران رضا شاه بزرگ سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۳۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"عباس میلانی در این اثر از برنامهٔ سید ضیاءالدین برای لغو کاپیتولاسیون سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-baheri","locus":"بخش دوم، ص ۲۵ تا ۲۶","text":"نویسنده در این اثر از دادگستری نو، قانون مدنی و لغو کاپیتولاسیون سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ahrar","locus":"بخش دوم، ص ۳۲","text":"داوری احرار دربارهٔ لایحه."},{"sourceId":"fis-bolster","locus":"بخش نخست، ص ۸ تا ۱۰","text":"نویسنده در این اثر از واکنش مجلس و نگرانی دیپلمات‌های آمریکایی سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person","ruhollah-khomeini","hassanali-mansur"],"personDeeds":{"ruhollah-khomeini":"سید روح‌الله خمینی در ۵ آبان ۱۳۴۳ در قم به این قانون و به دولت حمله کرد.","hassanali-mansur":"حسنعلی منصور نخست‌وزیر بود و در سنا پیشینهٔ لایحهٔ مصونیت را توضیح داد.","mohammad-reza-person":"لایحهٔ مصونیت مستشاران نظامی آمریکا در دوران پادشاهی او به تصویب مجلس رسید."},"personTitles":{"ruhollah-khomeini":"مخالف لایحهٔ مصونیت"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["لایحه مصونیت مستشاران"],"context":"یک پانویس در مجموعهٔ اسناد سیاست خارجی آمریکا می‌نویسد که دولت آمریکا در اسفند ۱۳۴۰ یا فروردین ۱۳۴۱ (مارس ۱۹۶۲) پیشنهاد کرد که کارکنان نظامی و کارمندان غیرنظامی وزارت دفاع آمریکا در ایران و خانواده‌هایشان از امتیازها و مصونیت‌های «کارکنان اداری و فنی» در کنوانسیون وین، یعنی مصونیت کامل دیپلماتیک، برخوردار شوند. میلانی در کتاب «شاه» می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی می‌خواست مستشاران آمریکایی ارتش ایران، به‌ویژه نیروی هوایی، را آموزش دهند. به نوشتهٔ او، وزارت دفاع آمریکا فرستادن مستشاران را به تصویب چنین قانونی مشروط کرده بود. میلانی می‌افزاید که وزارت خارجهٔ آمریکا با پافشاری بر این قانون مخالف بود و پیش‌بینی می‌کرد که مردم ایران آن را بازگشت «حقوق کاپیتولاسیون» بدانند.\n\nمیلانی یادآوری می‌کند که رضا شاه بزرگ در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۰۷ همهٔ حقوق کاپیتولاسیون را یک‌جانبه لغو کرده بود و ایرانیان این کار را نشانهٔ استقلال تازهٔ کشور شمردند. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که ایرانیان به سبب پیشینهٔ استعمار به هر امتیاز ویژه برای بیگانگان حساس بودند. به نوشتهٔ کوپر، محمدرضا شاه پهلوی و مشاورانش در خلوت نگرانی عمیق خود را از این قانون ابراز کردند.\n\nافشین مرعشی، تاریخ‌نگار، در کتاب «ملی کردن ایران» می‌نویسد که کاپیتولاسیون از سدهٔ نوزدهم بخشی از حاکمیت حقوقی و سیاسی ایران را به شهروندان کشورهای اروپایی واگذار کرده بود و امتیازهایی ویژه به آنان می‌داد. به نوشتهٔ مرعشی، دولت رضا شاه بزرگ تا ۱۹۲۷ میلادی (۱۳۰۶) این امتیازها را بازنگری و رد می‌کرد و بسیاری از مدرسه‌های مبلغان بیگانه را که بر پایهٔ همان قراردادها پدید آمده بودند، یادگار دوران استعمار می‌شمرد. مرعشی می‌افزاید که فرمان آموزشی همان سال همهٔ مدرسه‌های دارای نام بیگانه را به برگزیدن نام فارسی واداشت و کالج آمریکایی تهران نام البرز گرفت. میلانی نیز یادآوری می‌کند که سید ضیاءالدین طباطبایی، نخست‌وزیر پس از کودتای ۱۲۹۹، لغو سرانجام کاپیتولاسیون را در برنامهٔ دولت خود گنجانده بود.\n\nدکتر محمد باهری، معاون پیشین نخست‌وزیر و وزیر پیشین دادگستری، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران می‌گوید که بیگانگان تنها هنگامی از کاپیتولاسیون دست می‌کشیدند که ایران دستگاه دادگستری استوار و منضبطی داشته باشد. به روایت باهری، رضا شاه بزرگ برای تحمیل لغو کاپیتولاسیون نخست به قانون مدنی و قاضیانی آموزش‌دیده نیاز داشت. علی‌اکبر داور، وزیر دادگستری، دادگستری کهنه را تعطیل کرد و آن را با قاضیان پیشین و تازه از نو بنیاد نهاد، و پس از تدوین قانون مدنی، دولت لغو کاپیتولاسیون را اعلام کرد. باهری می‌افزاید که بیگانگان در برابر این لغو اعتراضی نکردند، زیرا دولتی تازه را در افق ایران می‌دیدند. این پیشینه روشن می‌کند که چرا واگذاری مصونیت به نظامیان آمریکایی، سی‌وشش سال پس از لغو کاپیتولاسیون، در افکار عمومی ایران چنین واکنشی برانگیخت.","whatHappened":[{"title":"رأی‌گیری در مجلس","body":"سفارت آمریکا در تلگرافی به تاریخ ۲۲ مهر ۱۳۴۳ گزارش داد که مجلس روز پیش کنوانسیون وین و لایحهٔ وضعیت کارکنان نظامی آمریکا را با ۷۴ رأی در برابر ۶۱ رأی تصویب کرد. به نوشتهٔ سفارت، مجلس در آن زمان ۱۸۸ نماینده داشت که ۱۳۸ تن از آنان عضو حزب ایران نوین بودند. سفارت برآورد کرد که حدود پنجاه نمایندهٔ حزب ایران نوین غایب بودند و دست‌کم دوازده تن از حاضران به زیان دولت رأی دادند. به گزارش سفارت، مخالفان توانستند رأی‌گیری مخفی را تحمیل کنند. سفارت می‌افزاید که روزنامه‌های همان روز از تصادفی خبر دادند که در آن یک نظامی آمریکایی یک راننده تاکسی ایرانی را سخت زخمی کرده بود. به نوشتهٔ سفارت، زهتاب‌فرد و سرتیپ‌پور، دو نمایندهٔ مستقل، تندترین مخالفان لایحه بودند.\n\nمیلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی، با آگاهی از خشم عمومی، حتی برخی نمایندگان را به مخالفت با لایحه تشویق کرد. کوپر می‌نویسد که لیندن جانسون، رئیس‌جمهور آمریکا، وامی دویست میلیون دلاری برای خرید جنگ‌افزار پیشنهاد کرد. یک پانویس اسناد سیاست خارجی آمریکا می‌نویسد که تصویب وام دویست میلیون دلاری کمتر از دو هفته پس از لایحه، این باور را گسترش داد که لایحه بهای وام بوده است.","quotes":[{"original":"Majlis yesterday passed Vienna Convention and status bill re U.S. military personnel, by vote 74 to 61. Disappointingly, slim margin was due to number of factors as analyzed below, but what stands out is that New Iran Party leadership lost control over substantial number of its own followers.","translation":"مجلس دیروز کنوانسیون وین و لایحهٔ وضعیت کارکنان نظامی آمریکا را با ۷۴ رأی در برابر ۶۱ رأی تصویب کرد. این اکثریت ناامیدکنندهٔ اندک عوامل گوناگونی داشت... اما آنچه برجسته است این است که رهبری حزب ایران نوین مهار شمار درخور توجهی از پیروان خود را از دست داد.","speaker":"سفارت آمریکا در تهران","speakerTitle":"تلگراف به وزارت خارجهٔ آمریکا","work":"اسناد سیاست خارجی آمریکا ۱۹۶۴–۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۵۲","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۵۲","date":"۲۲ مهر ۱۳۴۳ / ۱۴ اکتبر ۱۹۶۴","context":"سفارت نتیجهٔ رأی‌گیری را گزارش می‌کند."},{"original":"not only Mansur but to some extent also the Shah's regime has paid an unexpectedly high price in getting this done.","translation":"نه تنها منصور بلکه تا اندازه‌ای رژیم محمدرضا شاه پهلوی نیز برای انجام این کار بهایی به‌گونه‌ای غیرمنتظره سنگین پرداخته است.","speaker":"سفارت آمریکا در تهران","speakerTitle":"تلگراف به وزارت خارجهٔ آمریکا","work":"اسناد سیاست خارجی آمریکا ۱۹۶۴–۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۵۲","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۵۲","date":"۲۲ مهر ۱۳۴۳ / ۱۴ اکتبر ۱۹۶۴","context":"سفارت بهای سیاسی لایحه را می‌سنجد."},{"original":"Reliably reported that Ayatollah Khomeini, dissident religious leader, was arrested in Qom yesterday, brought to Tehran, and taken across the border to exile in Turkey.","translation":"به گزارش موثق، آیت‌الله خمینی، رهبر مذهبی مخالف، دیروز در قم بازداشت، به تهران آورده و از مرز به تبعید در ترکیه برده شد.","speaker":"سفارت آمریکا در تهران","speakerTitle":"تلگراف به وزارت خارجهٔ آمریکا","work":"اسناد سیاست خارجی آمریکا ۱۹۶۴–۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۵۶","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۵۶","date":"۱۳ آبان ۱۳۴۳ / ۴ نوامبر ۱۹۶۴","context":"سفارت تبعید خمینی را گزارش می‌کند."},{"original":"Khomeini clearly over-stepped bounds when, in connection with criticism of the Status Bill according immunities to U.S. military advisors, he not only attacked approval of bill by Majlis as disgraceful, illegal, and “against Islam and the Koran” but also called for overthrow of the govt by the Imperial Iranian Army.","translation":"خمینی آشکارا از حد گذشت، هنگامی که در انتقاد از لایحهٔ وضعیت که به مستشاران نظامی آمریکا مصونیت می‌دهد، نه تنها تصویب لایحه در مجلس را ننگین، غیرقانونی و \"ضد اسلام و قرآن\" خواند، بلکه ارتش شاهنشاهی ایران را به برانداختن دولت فراخواند.","speaker":"سفارت آمریکا در تهران","speakerTitle":"تلگراف به وزارت خارجهٔ آمریکا","work":"اسناد سیاست خارجی آمریکا ۱۹۶۴–۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۵۶","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۵۶","date":"۱۳ آبان ۱۳۴۳ / ۴ نوامبر ۱۹۶۴","context":"سفارت علت تبعید را توضیح می‌دهد."},{"original":"They have reduced the Iranian people to a level lower than that of an American dog. If someone runs over a dog belonging to an American, he will be prosecuted... But if an American cook runs over the Shah, the head of state, no one will have the right to interfere with him.","translation":"مردم ایران را از سگ آمریکایی پست‌تر کرده‌اند. اگر کسی سگ آمریکایی را زیر بگیرد، تعقیب می‌شود... اما اگر یک آشپز آمریکایی شاه، رئیس مملکت، را زیر بگیرد، هیچ‌کس حق تعرض به او را ندارد.","speaker":"سید روح‌الله خمینی","speakerTitle":"روحانی مخالف","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۱۲۳ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۵ آبان ۱۳۴۳ / ۲۷ اکتبر ۱۹۶۴","context":"سخنرانی خمینی در قم بر ضد قانون مصونیت."},{"original":"The State Department was against the idea of insisting on such a SOFA, predicting that it would give rise to nationalist sentiments and would be considered a revival of the old colonial habit of Capitulation Rights.","translation":"وزارت خارجه با پافشاری بر چنین قانونی مخالف بود و پیش‌بینی می‌کرد که احساسات ملی‌گرایانه را برخواهد انگیخت و احیای عادت کهن استعماری حقوق کاپیتولاسیون شمرده خواهد شد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص. ۳۶۸ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی موضع وزارت خارجهٔ آمریکا را بیان می‌کند."},{"original":"The Shah has just rammed through the Iranian Parliament, at our insistence and with considerable risk to his domestic position, a highly unpopular measure extending immunities and privileges to American military personnel in Iran.","translation":"محمدرضا شاه پهلوی همین چندی پیش، به اصرار ما و با خطر بزرگ برای موقعیت داخلی خود، اقدامی بسیار نامحبوب را که مصونیت‌ها و امتیازهایی به کارکنان نظامی آمریکا در ایران می‌دهد، از مجلس ایران گذراند.","speaker":"فیلیپس تالبوت","speakerTitle":"معاون وزیر خارجهٔ آمریکا در امور خاور نزدیک و جنوب آسیا","work":"اسناد سیاست خارجی آمریکا ۱۹۶۴–۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۶۲","workType":"یادداشت اداری","page":"سند ۶۲","date":"۲۸ آذر ۱۳۴۳ / ۱۹ دسامبر ۱۹۶۴","context":"یادداشت به دین راسک، وزیر خارجهٔ آمریکا."},{"original":"there no question proposed additional facilities can be political dynamite, particularly after our pyrrhic victory last fall in obtaining legislative approval for immunities for Americans here.","translation":"تردیدی نیست که تأسیسات افزودهٔ پیشنهادی می‌تواند دینامیت سیاسی باشد، به‌ویژه پس از پیروزی پیروسی ما در پاییز گذشته در گرفتن تأیید قانونی مصونیت‌ها برای آمریکاییان این‌جا.","speaker":"سفیر آمریکا در تهران","speakerTitle":"تلگراف به وزارت خارجهٔ آمریکا","work":"اسناد سیاست خارجی آمریکا ۱۹۶۴–۱۹۶۸، جلد ۲۲، سند ۹۵","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۹۵","date":"۶ شهریور ۱۳۴۴ / ۲۸ اوت ۱۹۶۵","context":"سفیر دربارهٔ گسترش تأسیسات آمریکا هشدار می‌دهد."},{"original":"And the majlis, in a very unusual development, kicked up its heels and barely approved this. It was very close. And there were fiery speeches.","translation":"و مجلس، در رویدادی بسیار نامعمول، سرکشی کرد و به‌زحمت این را تصویب کرد. بسیار نزدیک بود. و سخنرانی‌های آتشینی شد.","speaker":"آرچی بولستر","speakerTitle":"کارمند سیاسی سفارت آمریکا در تهران","work":"مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","workType":"تاریخ شفاهی","page":"بخش نخست، ص ۶۸ تا ۶۹ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۸ تا ۹)","date":"۴ اسفند ۱۳۶۶ (۲۳ فوریهٔ ۱۹۸۸)","context":"بولستر واکنش مجلس به لایحهٔ مصونیت را به یاد می‌آورد."}]},{"title":"سخنرانی منصور","body":"سفارت آمریکا در ۱۲ آبان ۱۳۴۳ گزارش داد که حسنعلی منصور، نخست‌وزیر، در ۹ آبان در سنا برای نخستین بار پیشینه و دامنهٔ لایحه را آشکارا توضیح داد. به نوشتهٔ سفارت، این سخنرانی فضای عمومی را آشکارا بهتر کرد، اما چند نادرستی آشکار دربارهٔ دامنهٔ لایحه داشت. سفارت می‌نویسد که منصور گفته بود خانواده‌ها مشمول قانون نیستند و مصونیت تنها جرم‌های هنگام انجام وظیفه را دربر می‌گیرد. میلانی می‌نویسد که منصور «آگاهانه» دربارهٔ محتوای واقعی قانون به مجلس دروغ گفت."},{"title":"سخنرانی و تبعید خمینی","body":"کوپر می‌نویسد که خمینی در ۵ آبان ۱۳۴۳ در برابر خانهٔ خود در قم به شاهنشاه و دولت حمله کرد و این بار به احساسات ملی مردم متوسل شد. سفارت آمریکا در ۱۳ آبان گزارش داد که خمینی تصویب لایحه را «ننگین، غیرقانونی و ضد اسلام و قرآن» خوانده و ارتش شاهنشاهی را به برانداختن دولت فراخوانده بود. به گزارش سفارت، مأموران دولت خمینی را روز پیش، ۱۲ آبان، در قم بازداشت کردند، به تهران بردند و از مرز به ترکیه تبعید کردند. کوپر می‌نویسد که خمینی یازده ماه نخست تبعید را در خانهٔ سرهنگ علی چتینر، افسر اطلاعاتی ترکیه، گذراند تا دولت ایران پذیرفت که به نجف برود."},{"title":"مبادلهٔ یادداشت‌ها","body":"سفارت آمریکا در ۱۸ آذر ۱۳۴۳ گزارش داد که مبادلهٔ یادداشت‌ها دربارهٔ مصونیت هیئت‌های نظامی آمریکا انجام شد. به نوشتهٔ سفارت، یکی از یادداشت‌های ایران تصریح کرد که مصونیت‌ها شامل «کارکنان نظامی و غیرنظامی آمریکایی» می‌شود که بنا بر توافق‌های دو دولت در ایران‌اند. سفارت می‌افزاید که آمریکا پذیرفت درخواست ایران برای چشم‌پوشی از مصونیت در موارد مهم را با نظر مساعد بررسی کند، اما این بند شامل تخلف‌های رانندگی و جرم‌های کوچک نمی‌شد."},{"title":"دولت ایران","body":"روزنامهٔ کیهان اینترنشنال، به نقل سفارت آمریکا، نوشت که سخنرانی منصور «جبران» شیوهٔ دولت در برخورد با لایحه بود. به نوشتهٔ این روزنامه، منتقدان از «پناهگاه منبرها یا مخفیگاه‌های ستون پنجم» این دروغ را پراکندند که استقلال و حاکمیت ایران سودا شده است."},{"title":"دیپلمات‌های آمریکایی","body":"سفارت آمریکا در تلگراف ۲۲ مهر می‌نویسد که نه تنها منصور بلکه دولت شاهنشاهی نیز بهای «به‌گونه‌ای غیرمنتظره سنگین» برای تصویب لایحه پرداخت. یک یادداشت وزارت خارجهٔ آمریکا به تاریخ ۲۸ آذر ۱۳۴۳ می‌نویسد که شاهنشاه این قانون بسیار نامحبوب را «به اصرار ما و با خطر بزرگ برای موقعیت داخلی خود» از مجلس گذراند.\n\nآرچی بولستر، کارمند سیاسی سفارت آمریکا در تهران که در آن سال‌ها پیوند با مخالفان و گزارش کار آنان را بر عهده داشت، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران می‌گوید که آمریکا با این قانون می‌خواست نظامیانی که به ایران فرستاده می‌شوند در رویدادهایی چون تصادف حقوقی داشته باشند، به گونه‌ای که برای مردم آمریکا پذیرفتنی و برای ایرانیان ناخوشایند نباشد. به روایت بولستر، این کار بسیار دشوار بود، زیرا در خاورمیانه سنت کاپیتولاسیون و رفتار ویژه با بیگانگان وجود داشت، ایرانیان به آن بسیار حساس بودند و روحانیان با مهارت این قانون را با کاپیتولاسیون همانند می‌کردند. بولستر می‌افزاید که خود در برخی جلسه‌های مجلس حاضر شد و از دیدن مجلسی که آن را فرمانبر می‌پنداشتند و اکنون سخنرانی‌های آتشین در برابر فشار آمریکا می‌شنید، شگفت‌زده شد. به روایت او، منصور که می‌خواست به شاهنشاه نشان دهد اوضاع را در دست دارد، از این واکنش جا خورد، و دیپلمات‌های آمریکایی با یاد رویدادهای ۱۳۴۲ نگران شدند که جوششی پنهان در زیر سطح جامعه در کار باشد. به روایت بولستر، سفارت در آن سال‌ها کمابیش آگاه بود که روحانیان توانمندترین گروه مخالف برای رهبری خیزشی در برابر شاهنشاه‌اند، و خود با یکی از روحانیان میانه‌پایه در تهران دیدارهای گاه‌به‌گاه داشت تا دیدگاه روحانیان را دریابد."},{"title":"احمد احرار","body":"احمد احرار، روزنامه‌نگار و سرمقاله‌نویس روزنامهٔ اطلاعات، در ۱۳۶۲ در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران یادآوری می‌کند که این امتیاز ویژهٔ ایران نبود و آمریکایی‌ها در چند کشور دیگر نیز همانند آن را گرفته بودند. با این همه، احرار درخواست آمریکا را کاری بی‌پایه می‌داند و می‌گوید که هنوز نمی‌داند آمریکایی‌ها از این امتیاز چه می‌خواستند. به نظر او، آمریکا سودی از این کار نمی‌برد و تنها احساسات مردم را برمی‌انگیخت. احرار می‌افزاید که روح‌الله خمینی از هر فرصتی برای بیان مخالفت بهره می‌برد و در این مورد نیز اعلامیه‌ای در مخالفت صادر کرد."},{"title":"روحانیان","body":"کوپر از علی کنی، از دوستان امام موسی صدر، نقل می‌کند که اسدالله علم می‌خواست خمینی زیر نظر در ایران بماند و منصور تبعید او را از شاهنشاه خواست. به نوشتهٔ کوپر، کنی این قانون را «فاجعه‌ای» برای حکومت می‌دانست."}],"aftermath":"یادداشت هاویسون، معاون ادارهٔ امور یونان و ترکیه و ایران در وزارت خارجهٔ آمریکا، پس از تیراندازی به منصور در ۱ بهمن ۱۳۴۳ احتمال داد که ضارب از هواداران محافظه‌کار خمینی باشد. به نوشتهٔ این یادداشت، خمینی با این لایحه توانست برای ژست ملی‌گرایانه و ضدآمریکایی خود تأیید رسمی به دست آورد. کوپر می‌نویسد که قاتلان منصور او را به انتقام تبعید خمینی و به سبب نقشش در تصویب قانون مصونیت کشتند. سفیر آمریکا در شهریور ۱۳۴۴ در تلگرافی نوشت که هرگونه گسترش تأسیسات آمریکا پس از «پیروزی پیروسی» تصویب مصونیت‌ها می‌تواند «دینامیت سیاسی» باشد."},{"id":"mansur-assassinated-1343","title":"ترور حسنعلی منصور","date":{"solarYear":1343,"solarMonth":11,"solarDay":1,"gregorianYear":1965,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":21},"tier":"secondary","category":"political","summary":"حسنعلی منصور، نخست‌وزیر ایران، در بامداد ۱ بهمن ۱۳۴۳ هنگام ورود به مجلس شورای ملی هدف گلوله قرار گرفت. او برای ارائهٔ قراردادهای تازهٔ نفت به مجلس می‌رفت. ضارب، محمد بخارایی، جوانی بیست‌ساله بود که قرآن و عکس سید روح‌الله خمینی را همراه داشت. منصور پنج روز بعد، در ۶ بهمن ۱۳۴۳، درگذشت. محمدرضا شاه پهلوی امیرعباس هویدا، وزیر دارایی کابینهٔ منصور، را به نخست‌وزیری برگزید. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» این ترور را کار «متعصبان مسلمان» می‌داند. اسناد آمریکایی و تاریخ‌نگاران در نسبت ضاربان با خمینی هم‌رأی نیستند. کمتر از سه ماه بعد، در کاخ مرمر به شاهنشاه تیراندازی شد.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص. ۱۴۷ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۵۱)","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از ترور منصور در فهرست قربانیان تروریسم سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1964-68-v22","locus":"اسناد ۶، ۲۳، ۶۶، ۶۷، ۷۶، ۱۲۰","text":"حزب ایران نوین، دولت منصور، گزارش سوءقصد، درگذشت، هویدا، مکتب توحید، کاخ مرمر، غافلگیری ساواک."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۳۳۷–۳۳۸، ۳۶۰–۳۶۱، ۳۶۸، ۳۷۳ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"عباس میلانی در این اثر از پیشینهٔ خانوادگی، دوستان آمریکایی، کانون مترقی، برنامهٔ برکناری علم، لایحهٔ مصونیت، هویدا سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۲۸–۱۲۹، ۱۹۶، ۲۰۱، ۲۴۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از هویدا و علم، علی کنی و تبعید خمینی، بهشتی در ۱۳۵۶، بخارایی، هیئت‌های مؤتلفه، بهشتی، رفسنجانی، فهرست ترور، کاخ مرمر سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ansari","locus":"نوار ۲، صص. ۲۱–۲۳، ۳۳–۴۰؛ نوار ۳، صص. ۳۹، ۴۷–۵۰","text":"نویسنده در این اثر از وزارت بازرگانی منصور، پیدایش کانون مترقی، حزب ایران نوین در خوزستان، معاون زن استانداری سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-alavi-kia","locus":"نوار ۲، صص. ۲۴–۲۵","text":"نویسنده در این اثر از انتساب ترور به فداییان اسلام، ناتوانی دستگاه‌های اطلاعاتی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ebtehaj-samii","locus":"نوار ۱، صص. ۱۳–۱۴","text":"نویسنده در این اثر از کانون مترقی و نامزدی زنان سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person","amir-abbas-hoveyda","hassanali-mansur"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"پس از مرگ منصور، هویدا را به نخست‌وزیری گماشت.","amir-abbas-hoveyda":"وزیر دارایی کابینهٔ منصور بود و پس از مرگ او نخست‌وزیر شد.","hassanali-mansur":"بامداد ۱ بهمن، هنگام ورود به مجلس، هدف گلوله قرار گرفت و شش روز بعد درگذشت."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["ترور حسنعلی منصور"],"context":"عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که منصور و هویدا در اواخر دههٔ ۱۳۳۰ گروهی به نام «کانون مترقی» بنیاد نهادند. به نوشتهٔ میلانی، منصور با پشتیبانی محمدرضا شاه پهلوی به عضویت شورای عالی اقتصاد درآمد و وزارت یافت. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه پس از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ قصد خود را برای برکناری امیراسدالله علم و گماشتن منصور به نخست‌وزیری با یکی از مقام‌های سفارت آمریکا در میان گذاشت. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه در همان گفت‌وگو از نیاز به «خانه‌تکانی» در میان اطرافیان خود، از جمله برکناری جعفر شریف‌امامی و عبدالله انتظام، سخن گفت و از قصد خود برای پدید آوردن حزبی فراگیر خبر داد که در آینده نیروی اصلی سیاسی کشور باشد. میلانی می‌افزاید که شاهنشاه چندی بعد پشتیبانی خود را از کانون مترقی آشکار کرد. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» منصور را «درخشان‌ترین» چهرهٔ اصلاح‌گران جوان لیبرال و جانشین برگزیدهٔ شاهنشاه برای علم می‌خواند. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه در این دوره تکنوکرات‌ها و بازرگانانی را برگماشت که با دیدگاه‌های نوگرایانهٔ او هم‌سو بودند.\n\nمیلانی پیشینهٔ خانوادگی منصور را نیز بازگو می‌کند. به نوشتهٔ او، پدر منصور، علی منصور، خود پیش‌تر نخست‌وزیر بود و در میان مردم به انگلیس‌دوستی و نادرستی بدنام بود. میلانی می‌نویسد که حسنعلی منصور پس از دانش‌آموختگی از دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران به وزارت امور خارجه رفت و در نخستین مأموریت خود در اروپا، در ماه‌های پس از جنگ جهانی دوم، با امیرعباس هویدا آشنا شد و این دو دوستان همیشگی شدند. به نوشتهٔ میلانی، منصور به داشتن «دوستان آمریکایی» می‌بالید و رئیس پایگاه سازمان سیا در تهران مستأجر و هوادار پرشور او بود. میلانی برآمدن شتابان منصور را، که پشتیبانی آشکار شاهنشاه آن را پیش می‌برد، اشاره‌ای سنجیده به دولت‌های آیزنهاور و کندی دربارهٔ عزم شاهنشاه به اصلاحات می‌داند. او می‌افزاید که کانون مترقی یکی از «دوره»‌های اواخر دههٔ ۱۳۳۰ بود که با رضایت شاهنشاه سرانجام به حزب ایران نوین بدل شد.\n\nعبدالرضا انصاری، که بعدها استاندار خوزستان و وزیر کشور شد، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایتی از درون این حلقه به دست می‌دهد. انصاری می‌گوید که در دولت منوچهر اقبال، روزی که خود او وزیر کار شد، منصور، که تا آن روز وزیر کار و دبیرکل شورای عالی اقتصاد بود، وزارت بازرگانی را به دست گرفت. انصاری رویدادی از همان روز را مهم می‌شمارد. به روایت او، هنگامی که منوچهر اقبال، نخست‌وزیر، منصور را به‌عنوان وزیر بازرگانی به شاهنشاه معرفی می‌کرد، دکتر اعتبار، وزیر بازرگانی وقت، پشت تریبون مجلس به پرسش‌های نمایندگان پاسخ می‌داد. انصاری می‌گوید که یکی از نمایندگان یادداشتی برای اعتبار فرستاد و او را از معرفی وزیر تازه آگاه کرد، و اعتبار سخنش را برید و از مجلس بیرون رفت. انصاری این کار را سنتی نادرست می‌داند، چون به روایت او، بر پایهٔ قانون اساسی وزیر یا خود استعفا می‌داد یا دولت استعفا می‌کرد، و می‌افزاید که دوستان اقبال نیز او را برای آن سرزنش کردند. به گفتهٔ انصاری، جمشید آموزگار روزی به او خبر داد که منصور گفته است نمایش‌هایی که به نام حزب ملیون و حزب مردم برپاست دردی از کشور و از نسل آنان دوا نمی‌کند و باید فکر دیگری کرد. انصاری می‌گوید که منصور پیشنهاد کرد آموزگار یکی از دوستانش را برگزیند و خود او نیز دوستش امیرعباس هویدا را، که در شرکت نفت کار می‌کرد، بیاورد تا چهار نفری هر هفته گرد هم آیند.\n\nانصاری می‌گوید که این نشست‌های هفتگی نزدیک به یک سال ادامه یافت و در آن‌ها طرح‌هایی چون بنیادگذاری بانک توسعهٔ صنعتی و معدنی ایران را بررسی کردند. به گفتهٔ او، منصور کم‌کم در برخی نشست‌ها حاضر نشد، و انصاری دریافت که منصور می‌خواست این گروه را در دست بگیرد و آن را پایهٔ حرکتی سیاسی کند. انصاری می‌افزاید که چون دیگر اعضا رهبری منصور را نپذیرفتند، منصور آرام کنار کشید و نزدیک به یک سال بعد خبر رسید که کانون مترقی را بنیاد نهاده است. به گفتهٔ او، منصور از او و از آموزگار نیز دعوت کرد، اما هیچ‌یک نپذیرفتند، و منصور گروهی از همکارانش در شورای عالی اقتصاد و کسانی با عنوان دکتری یا مهندسی را گرد آورد تا ظاهری آبرومند به کانون بدهد. نیره ابتهاج سمیعی، که بعدها نمایندهٔ رشت شد، نیز در گفت‌وگو با همین برنامه می‌گوید که منصور گروهی از جوانان و روشنفکران، و در میان آنان چند زن، را به کانون مترقی فراخواند.\n\nیادداشتی از وزارت خارجهٔ آمریکا در ۱۱ اسفند ۱۳۴۲ (۲ مارس ۱۹۶۴) تشکیل حزب ایران نوین را مهم‌ترین رویداد سیاسی داخلی ایران می‌خواند. به نوشتهٔ همین سند، حزب بر پایهٔ هواداران روشنفکر و دیوانی برنامهٔ اصلاحات شاهنشاه در مجلس تازه شکل گرفت. یک برآورد اطلاعاتی ملی آمریکا در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ (۲۰ مه ۱۹۶۴) می‌نویسد که روی کار آمدن دولت منصور اعتماد بازرگانان را تا اندازه‌ای بازگردانده است. میلانی می‌نویسد که لایحهٔ مصونیت مستشاران نظامی آمریکایی پس از آن تصویب شد که منصور آگاهانه دربارهٔ محتوای واقعی آن به مجلس دروغ گفت. به نوشتهٔ او، سرسخت‌ترین مخالفت با لایحه از سوی خمینی بود که سرانجام تبعید شد. میلانی می‌افزاید که منصور به‌زودی «بهای» نقش خود در این ماجرا را با جانش پرداخت.\n\nکوپر از علی کنی، از اعضای سرشناس دستگاه سیاسی ایران و وزیر کابینهٔ امیراسدالله علم، نقل می‌کند که علم پس از سرکوب قیام خرداد ۱۳۴۲ می‌خواست خمینی زیر نظر در ایران بماند، اما منصور، جانشین علم، از شاهنشاه خواست او را به ترکیه بفرستد. به روایت کوپر، کنی لایحهٔ مصونیت مستشاران آمریکایی را برای حکومت چیزی جز «فاجعه» نمی‌دانست.\n\nانصاری، که در دولت منصور استاندار خوزستان بود، از این دوره نیز خاطراتی دارد. به گفتهٔ او، منصور، که هم نخست‌وزیر و هم دبیرکل حزب ایران نوین بود، با هیئت دولت به خوزستان آمد تا شاخهٔ حزب را در اهواز و آبادان بنیاد گذارد. انصاری می‌گوید که منصور دربارهٔ نامزدهای شورای حزب در استان پنهانی با او رایزنی کرد و پیشنهاد او را برای جایگزینی یکی از نامزدها پذیرفت. به گفتهٔ انصاری، دکتر کلالی، مسئول تشکیلات حزب و هم‌کلاسی پیشین او، از این‌که استاندار شورای حزب را تعیین کند رنجید و در مراسم آبادان حاضر نشد. انصاری می‌گوید که منصور به او اطمینان داد که خود کار را سامان می‌دهد و پس از گفت‌وگو با کلالی، او را به همکاری بازگرداند، اما این برخورد بعدها بر روابط آنان اثر گذاشت. انصاری همچنین روایت می‌کند که وقتی خواست نخستین بار زنی، حشمت یوسفی، را به معاونت استانداری خوزستان بگمارد، منصور به او گفت که این کار پیشینه ندارد و اگر می‌خواهد آن را انجام دهد، باید مسئولیتش را بپذیرد و خود به عرض شاهنشاه برساند. به گفتهٔ انصاری، او همین کار را کرد و برنامه‌های اجتماعی استان، از جمله آزادی بدهکاران تهی‌دست از زندان با پولی که از نیکوکاران گرد می‌آوردند، با همکاری زنان داوطلب به رهبری یوسفی پیش رفت.","whatHappened":[{"title":"تیراندازی","body":"بر پایهٔ یادداشت معاون ادارهٔ امور یونان، ترکیه و ایران در وزارت خارجهٔ آمریکا، منصور در ساعت ده بامداد ۱ بهمن ۱۳۴۳ هنگام رسیدن به مجلس هدف گلوله قرار گرفت و به‌سختی زخمی شد. این یادداشت می‌نویسد که ضارب جوانی بود که به گفتهٔ گزارش‌های رسیده قرآن و عکس خمینی همراه داشت. به نوشتهٔ همین سند، محمدرضا شاه پهلوی بی‌درنگ از پیست اسکی بالای تهران بازگشت و ادارهٔ اوضاع را شخصاً بر عهده گرفت.","quotes":[{"original":"On January 21, 1965, Moslem fanatics shot and killed another of my Prime Ministers, Hasan Ali Mansur.","translation":"در ۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۵، متعصبان مسلمان یکی دیگر از نخست‌وزیرانم، حسنعلی منصور، را به گلوله بستند و کشتند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۴۷","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه قربانیان تروریسم در ایران را برمی‌شمارد."},{"original":"At 10:00 a.m. (2:30 a.m. EST) Prime Minister Mansur was shot and seriously wounded by a young man reportedly carrying a Koran and a picture of Khomeini as the Prime Minister arrived at the Parliament to present the new oil agreements.","translation":"در ساعت ده بامداد، نخست‌وزیر منصور هنگام رسیدن به مجلس برای ارائهٔ قراردادهای تازهٔ نفت، به دست جوانی که گفته می‌شود قرآن و عکس خمینی همراه داشت، هدف گلوله قرار گرفت و به‌سختی زخمی شد.","speaker":"ادارهٔ امور یونان، ترکیه و ایران","speakerTitle":"وزارت خارجهٔ آمریکا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴–۱۹۶۸، ج. ۲۲، سند ۶۶","workType":"یادداشت اداری","page":"سند ۶۶","date":"۱ بهمن ۱۳۴۳ / ۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۵","context":"نخستین گزارش از سوءقصد."},{"original":"The Shah is in personal charge of the situation, having returned immediately from the ski resort above Tehran.","translation":"محمدرضا شاه پهلوی که بی‌درنگ از پیست اسکی بالای تهران بازگشته است، ادارهٔ اوضاع را شخصاً در دست دارد.","speaker":"ادارهٔ امور یونان، ترکیه و ایران","speakerTitle":"وزارت خارجهٔ آمریکا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴–۱۹۶۸، ج. ۲۲، سند ۶۶","workType":"یادداشت اداری","page":"سند ۶۶","date":"۱ بهمن ۱۳۴۳ / ۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۵","context":"ارزیابی واکنش شاهنشاه."},{"original":"The death of Prime Minister Hasan Ali Mansur on January 26, five days after he was shot by Mohamad Bokharai, a twenty-year-old ironmonger's assistant, will not alter the character of the regime.","translation":"درگذشت نخست‌وزیر حسنعلی منصور در ۲۶ ژانویه، پنج روز پس از آن‌که محمد بخارایی، شاگرد آهنگری بیست‌ساله، به او تیراندازی کرد، ماهیت رژیم را دگرگون نخواهد کرد.","speaker":"هیوز","speakerTitle":"رئیس ادارهٔ اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴–۱۹۶۸، ج. ۲۲، سند ۶۷","workType":"گزارش اطلاعاتی","page":"بند ۱","date":"۸ بهمن ۱۳۴۳ / ۲۸ ژانویهٔ ۱۹۶۵","context":"گزارش به وزیر خارجهٔ آمریکا پس از درگذشت منصور."},{"original":"There is no evidence that the assassin and his accomplices, all members of a small religious society called Maktab Towhid, were part of a larger movement.","translation":"هیچ نشانه‌ای در دست نیست که ضارب و همدستانش، که همه از اعضای انجمن مذهبی کوچکی به نام مکتب توحید بودند، بخشی از جنبشی بزرگ‌تر باشند.","speaker":"هیوز","speakerTitle":"رئیس ادارهٔ اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴–۱۹۶۸، ج. ۲۲، سند ۶۷","workType":"گزارش اطلاعاتی","page":"بند ۲","date":"۸ بهمن ۱۳۴۳ / ۲۸ ژانویهٔ ۱۹۶۵","context":"ارزیابی وابستگی ضاربان."},{"original":"With permission in hand, Akbar Hashemi Rafsanjani, a young clergyman loyal to the Ayatollah, and a future president of the Islamic Republic, handed the gunman his weapon.","translation":"اکبر هاشمی رفسنجانی، روحانی جوان وفادار به آیت‌الله و رئیس‌جمهور آیندهٔ جمهوری اسلامی، با اجازه‌ای که در دست بود، سلاح را به ضارب داد.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۱۲۸ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"کوپر زنجیرهٔ صدور حکم ترور را شرح می‌دهد."},{"original":"The Prime Minister soon paid with his life for his role in the affair, and Khomeini was catapulted into the center of Iranian politics.","translation":"نخست‌وزیر به‌زودی بهای نقش خود در این ماجرا را با جانش پرداخت، و خمینی به کانون سیاست ایران پرتاب شد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص. ۳۶۸ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی پیوند ترور با لایحهٔ مصونیت را بیان می‌کند."},{"original":"SAVAK and the National Police who were taken equally unaware by the Mansur assassination, a fact that still rankles with the Shah and has caused him to ride the internal security people rather hard of late.","translation":"ساواک و شهربانی نیز به همان اندازه از ترور منصور غافلگیر شدند؛ واقعیتی که هنوز محمدرضا شاه پهلوی را آزرده می‌دارد و سبب شده است که اخیراً بر دستگاه امنیت داخلی سخت بگیرد.","speaker":"هرتس","speakerTitle":"رایزن سیاسی سفارت آمریکا در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴–۱۹۶۸، ج. ۲۲، سند ۱۲۰","workType":"نامهٔ اداری","page":"سند ۱۲۰","date":"۲ اسفند ۱۳۴۴ / ۲۱ فوریهٔ ۱۹۶۶","context":"هرتس دشواری شناخت گروه‌های مذهبی کوچک را توضیح می‌دهد."},{"original":"In fact, even before going to the April 1962 meeting with Kennedy, the Shah had made a major move in expediting the rise of an aggressively ambitious young man who took pride in his plans to arrive at the pinnacle of power with the help of his “American friends.”","translation":"در واقع، حتی پیش از رفتن به دیدار آوریل ۱۹۶۲ با کندی، محمدرضا شاه پهلوی گامی بزرگ در شتاب بخشیدن به برآمدن جوانی به‌شدت جاه‌طلب برداشته بود که به نقشه‌هایش برای رسیدن به اوج قدرت با یاری \"دوستان آمریکایی\"‌اش می‌بالید.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص. ۳۳۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی برآمدن حسنعلی منصور را در سال‌های پیش از دیدار شاهنشاه با کندی در ۱۳۴۱ بازگو می‌کند."}]},{"title":"درگذشت و جانشینی","body":"بر پایهٔ گزارش ادارهٔ اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا در ۸ بهمن ۱۳۴۳ (۲۸ ژانویهٔ ۱۹۶۵)، منصور در ۶ بهمن، پنج روز پس از تیراندازی، درگذشت. این گزارش ضارب را محمد بخارایی، شاگرد آهنگری بیست‌ساله، معرفی می‌کند. به نوشتهٔ همین سند، محمدرضا شاه پهلوی هویدا را به نخست‌وزیری گماشت و کابینه جز در یک مورد دگرگون نشد. تیمسار پاکروان، رئیس ساواک، وزیر اطلاعات شد. گزارش می‌افزاید که شاهنشاه اندکی پس از درگذشت منصور در سخنرانی پرشوری «ارتجاع سیاه» را محکوم کرد و پشتیبانی خود را از برنامهٔ اصلاحات تأیید کرد. به گزارش سفارت آمریکا، شاهنشاه در سخنرانی تلویزیونی خود ترور را به «اتحاد نامقدس» کمونیست‌ها و مرتجعان نسبت داد. سفارت نوشت که برای چنین اتحادی دلیلی ندارد."},{"title":"عاملان","body":"کوپر می‌نویسد که بر پایهٔ تحقیقات شهربانی، هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی، گروهی که نمایندهٔ منافع خمینی در داخل ایران بود، بخارایی را برای کشتن نخست‌وزیر فرستاده بود. به نوشتهٔ کوپر، حکم قتل را «دادگاهی» پنهانی از وفاداران خمینی صادر کرده بود. یکی از داوران آن سید محمدحسین بهشتی بود و خمینی فتوای آن را تأیید کرد. کوپر می‌افزاید که اکبر هاشمی رفسنجانی سلاح را به ضارب داد. او می‌نویسد که در فهرست سیزده‌نفرهٔ هدف‌های ترور این گروه، نام محمدرضا شاه پهلوی در صدر بود. گزارش ادارهٔ اطلاعات و پژوهش آمریکا اما ضارب و همدستانش را اعضای انجمن کوچکی به نام «مکتب توحید» می‌داند. به نوشتهٔ این گزارش، نشانه‌ای از پیوند این انجمن با جنبش خمینی در دست نبود.\n\nسپهبد حسن علوی‌کیا، از مدیران پیشین ساواک، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در ۱۳۶۲ روایت سومی دارد. او می‌گوید که هنگام ترور منصور در آلمان بود، اما تردیدی ندارد که فداییان اسلام عامل آن بودند. به روایت علوی‌کیا، دستگاه‌های اطلاعاتی آن روزگار مجهز نبودند و نه افراد آگاه داشتند و نه آموزش‌دیده، و به همین سبب ریشهٔ ترورها را نمی‌یافتند. کوپر نیز در جای دیگری از کتاب خود می‌نویسد که سید محمدحسین بهشتی، که دوازده سال پیش از ۱۳۵۶ منصور را به مرگ محکوم کرده بود، در ۱۳۵۶ فرماندهی میدانی خمینی را در داخل ایران بر عهده داشت."},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» ترور منصور را در کنار کشتار ژنرال‌ها، سه سرهنگ آمریکایی و شهروندان عادی، نمونه‌ای از خشونت تروریستی می‌شمارد. به نوشتهٔ او، رسانه‌های غربی به این قربانیان کمتر توجه کردند. هرتس، رایزن سیاسی سفارت آمریکا، در نامه‌ای در ۲ اسفند ۱۳۴۴ (۲۱ فوریهٔ ۱۹۶۶) نوشت که غافلگیر شدن ساواک و شهربانی در ترور منصور هنوز شاهنشاه را آزرده می‌داشت. به نوشتهٔ هرتس، شاهنشاه از آن پس بر دستگاه امنیت داخلی سخت می‌گرفت."},{"title":"دولت آمریکا","body":"یادداشت ۱ بهمن وزارت خارجهٔ آمریکا احتمال می‌داد ضارب از هواداران محافظه‌کار خمینی باشد. این یادداشت هشدار داد که اگر هم‌دلی ضارب با خمینی آشکار شود، ترور برای روابط ایران و آمریکا «پیامدهای ناگوار» خواهد داشت. یادداشت همچنین برآورد کرد که برای فرو رفتن ایران در هرج‌ومرجی مانند ترورهای پیشین، دولت باید با «نبوغ» در بد اداره کردن اوضاع رفتار کند. گزارش ادارهٔ اطلاعات و پژوهش ریشهٔ ترور را تا اندازه‌ای در خشم از تبعید خمینی، تصویب لایحهٔ مصونیت و گران شدن سوخت می‌دید. ادارهٔ امور ایران در وزارت خارجهٔ آمریکا تعبیر «نارضایی گسترده» در این گزارش را نادرست دانست. به نوشتهٔ این اداره، ناخرسندی سیاسی در ایران در قیاس با پنجاه سال پیش در سطح پایینی بود و بیشتر از شتاب دگرگونی اجتماعی سرچشمه می‌گرفت."},{"title":"کوپر","body":"کوپر ترور را انتقام تبعید خمینی، پیوند نخست‌وزیر با انقلاب سفید و نقش او در تصویب لایحهٔ مصونیت می‌داند. به نوشتهٔ او، منصور در ماه‌های پیش از ترور کوشیده بود محمدرضا شاه پهلوی را به پایان دادن به تبعید خمینی قانع کند."},{"title":"دولتمردان هم‌روزگار","body":"عبدالرضا انصاری منصور را از دوستان قدیم خود می‌خواند و می‌گوید که از آمدن او به خوزستان شادمان شد، چون امیدوار بود دشواری‌های استان را با او در میان بگذارد. انصاری همچنین بازگو می‌کند که منصور وعدهٔ همه‌گونه یاری داد. با این همه، انصاری روایت می‌کند که منصور در کانون مترقی و حزب ایران نوین بیش از همه به رهبری خود می‌اندیشید، و دوستانی چون آموزگار و خود انصاری به همین سبب به کانون نپیوستند. ابتهاج سمیعی منصور را کسی می‌داند که زنان را برای نخستین بار به نامزدی مجلس فراخواند و به آنان وعدهٔ پشتیبانی گروه خود را داد. میلانی، در برابر، منصور را جوانی «به‌شدت جاه‌طلب» می‌خواند و برگزیدن او را نمونه‌ای از ناتوانی شاهنشاه در شناخت دوستانش می‌شمارد."}],"aftermath":"به نوشتهٔ میلانی، همگان گمان می‌کردند نخست‌وزیری هویدا موقت باشد و پس از گذشتن بحران سیاستمداری کارآزموده‌تر جای او را بگیرد. اما هویدا، به نوشتهٔ میلانی، سیزده سال نخست‌وزیر ماند. گزارش ادارهٔ اطلاعات و پژوهش آمریکا هشدار داد که نخست‌وزیری کسی که شایعه‌ها او را بهایی می‌خواندند، ممکن است دشمنی مذهبی را افزایش دهد. همین گزارش نشانه‌هایی می‌دید که ترور، دولت را به لزوم حل اختلاف شاهنشاه با مخالفان مذهبی آگاه‌تر کرده است. در ۲۱ فروردین ۱۳۴۴ (۱۰ آوریل ۱۹۶۵) یکی از افراد گارد شاهنشاهی با مسلسل به کاخ مرمر یورش برد و به گزارش وزارت خارجهٔ آمریکا ظاهراً می‌خواست به محمدرضا شاه پهلوی برسد. دو نگهبان و خود ضارب کشته شدند. کوپر می‌نویسد که این سرباز نیز، چنان‌که بعدها آشکار شد، از اعضای شبکهٔ زیرزمینی بهشتی بود. کوپر همچنین بهشتی را از گردانندگان اصلی ترور منصور می‌داند. کوپر می‌نویسد که هویدا، دوست منصور، از ۱۳۴۳ برخلاف همهٔ پیش‌بینی‌ها در چند دوره اعتماد شاهنشاه را نگه داشت. به نوشتهٔ کوپر، امیراسدالله علم، وزیر دربار، هویدا را اثری فرساینده و بدبینانه بر زندگی سیاسی کشور می‌دانست. کوپر خود هویدا را هوشمند، دلربا و فرهیخته، اما فرمانبردار و چیره در هنر چاپلوسی درباری توصیف می‌کند و یادآوری می‌کند که هویدا از سوی خانواده با آیت‌الله‌العظمی خویی، مرجع ساکن نجف، خویشاوندی داشت."},{"id":"shah-coronation-1346","title":"تاجگذاری محمدرضا شاه پهلوی","date":{"solarYear":1346,"solarMonth":8,"solarDay":4,"gregorianYear":1967,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":26},"tier":"secondary","category":"court","summary":"محمدرضا شاه پهلوی در ۴ آبان ۱۳۴۶، زادروز چهل‌وهشت‌سالگی‌اش، در تالار سلام کاخ گلستان تاج پهلوی را خود بر سر گذاشت و سپس شهبانو فرح پهلوی را تاج‌گذاری کرد.","citations":[{"sourceId":"steele-coronation","locus":"ص ۱۷۵–۱۹۳","text":"استیل مراسم ۴ آبان ۱۳۴۶ را در تالار سلام کاخ گلستان، با تاج‌گذاری خودِ محمدرضا شاه پهلوی و سپس شهبانو، شرح می‌دهد."}],"personIds":["mohammad-reza-person","ruhollah-khomeini","jafar-sharif-emami","amir-abbas-hoveyda"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"در ۴ آبان ۱۳۴۶ تاج را خود بر سر گذاشت و شهبانو فرح را تاجگذاری کرد.","ruhollah-khomeini":"از نجف نامه‌ای سرگشاده نوشت و به تبعید و به تاجگذاری اعتراض کرد.","jafar-sharif-emami":"در نشست تاجگذاری، به‌عنوان رئیس مجلس سنا، سخن گفت.","amir-abbas-hoveyda":"به‌عنوان نخست‌وزیر در مراسم سخن گفت."},"personTitles":{"jafar-sharif-emami":"رئیس مجلس سنا","ruhollah-khomeini":"مرجع مخالف در نجف"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["تاجگذاری محمدرضا شاه پهلوی"],"context":"محمدرضا شاه پهلوی در شهریور ۱۳۲۰، پس از کناره‌گیری رضا شاه، در مجلس شورای ملی سوگند خورد و تاجگذاری نکرد. رابرت استیل می‌نویسد در آن سال ایران در اشغال بود و ماندن دودمان پهلوی مسلم نبود. برنامهٔ رسمی دو دلیل برای این تأخیر آورد: یکی آن‌که ولیعهدی زاده نشده بود، و دیگری آن‌که محمدرضا شاه پهلوی تاجگذاری را تا پیشرفت کشور عقب انداخت. شهبانو فرح پهلوی ولیعهد رضا پهلوی را در ۹ آبان ۱۳۳۹ به دنیا آورد. رابرت استیل، تاریخ‌نگار، می‌نویسد دربار تصمیم برگزاری را دو سال پیش از این زادروز گرفته بود و دلیل نخست با این تاریخ نمی‌خواند. عنوان آریامهر را صادق کیا ساخت و مجلسین در ۲۴ شهریور ۱۳۴۴، به ریاست جعفر شریف‌امامی، در نشست مشترک به محمدرضا شاه پهلوی دادند. از سخنرانان آن نشست، محمود جم، نخست‌وزیر پیشین رضا شاه، هلاکو رامبد و عباس مسعودی بودند.","whatHappened":[{"title":"شورا و تدارک","body":"استیل نخستین طرح را اواخر دههٔ ۱۳۳۰ می‌گذارد، وقتی دربار می‌خواست تاجگذاری و جشن‌های ۲۵۰۰ ساله را با هم برگزار کند. سفارت بریتانیا پاسخ داد رسم پادشاهی‌های اروپایی این است که پادشاه بر تخت در تاجگذاری پادشاه دیگر شرکت نکند، و الیزابت دوم نمی‌آید. به همین سبب دربار دو جشن را از هم جدا کرد. در ۴ اسفند ۱۳۴۵ فرمانی شورای عالی تاجگذاری را با چهارده کمیته برپا کرد. ریاست شورا با سپهبد مرتضی یزدان‌پناه بود، که در تاجگذاری ۱۳۰۵ رضا شاه نیز پشت سر او ایستاده بود. شورای مرکزی جشن‌های شاهنشاهی کنار این شورا ماند. مهدی بوشهری، قائم‌مقام آن شورا، در اسفند ۱۳۴۵ کمیته‌های محلی را به شرکت خواند و حدود سه میلیون دلار از بودجهٔ همان شورا به تاجگذاری رسید. در مه ۱۹۶۶، برابر اواخر اردیبهشت و اوایل خرداد ۱۳۴۵، فضل‌الله نبیل، رئیس دفتر شهبانو فرح پهلوی، از سفیران ایران در بریتانیا، دانمارک، هلند و سوئد فیلم و عکس تاجگذاری‌های آن کشورها را خواست. اردشیر زاهدی، سفیر در لندن، فیلم رنگی تاجگذاری الیزابت دوم و فیلم تاجگذاری جورج ششم را فرستاد. استیل می‌نویسد ولیعهد را به رفتار پرنس چارلز در مراسم ۱۹۵۳ بریتانیا واداشتند. قصیدهٔ مراسم را ملک‌الشعرا لطف‌علی صورتگر سرود.","quotes":[{"original":"It is not a source of pride and gratification to become a king of a poor people so in the past I had felt that a coronation ceremony was not justified.","translation":"پادشاه مردمی تهیدست شدن مایهٔ سربلندی نیست. از این رو در گذشته تاجگذاری را روا نمی‌دانستم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"آریامهر","workType":"کتاب","page":"ص ۳۲۲، به نقل از استیل","date":"۱۳۴۷ (۱۹۶۸)، سال نشر کتاب سانگوی","context":"رامش سانگوی این جمله را از محمدرضا شاه پهلوی، در توضیح عقب افتادن تاجگذاری، نقل می‌کند."},{"original":"Āryāmihr means the Sun of the Aryans and is befitting such a king, who is purely Iranian in essence, and who has worked with all his might and has done brilliant things for the comfort, development and pride of Iranians.","translation":"آریامهر به معنی خورشید آریایی‌هاست و برازندهٔ پادشاهی است که در گوهر ایرانی است و با همهٔ توان خود برای آسایش و پیشرفت و سربلندی ایرانیان کار کرده است.","speaker":"صادق کیا","speakerTitle":"زبان‌شناس و سازندهٔ عنوان آریامهر","work":"هنر و مردم","workType":"مقاله","page":"به نقل از استیل","date":"۱۳۴۴ (۱۹۶۵)","context":"صادق کیا دو ماه پس از اعطای عنوان، ریشهٔ آریامهر را در هنر و مردم نوشت."}],"citations":[{"sourceId":"steele-coronation","locus":"ص ۱۸۰–۱۸۴","text":"استیل جدایی تاجگذاری از جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، فرمان ۴ اسفند ۱۳۴۵، ریاست یزدان‌پناه، و درخواست فیلم از سفارت‌های اروپا را از اسناد بریتانیا و برنامهٔ رسمی می‌آورد."}]},{"title":"۴ آبان در کاخ گلستان","body":"دربار مراسم را در ۴ آبان ۱۳۴۶، برابر ۲۶ اکتبر ۱۹۶۷، برگزار کرد. سند ۲۳۹ مجموعهٔ روابط خارجی آمریکا همین تاریخ میلادی را ثبت کرده است. استیل ساعت را چنین می‌نویسد: ساعت ۹ بامداد پانزده گردان از پادگان باغ شاه به مرکز تهران رفتند. ساعت ۱۰ و ۱۰ دقیقه محمدرضا شاه پهلوی و شهبانو فرح پهلوی با کالسکه از کاخ مرمر بیرون آمدند، از در شمالی کاخ گلستان گذشتند، به تالار آینه رفتند و از آنجا به تالار سلام، که همان تالار موزه است، وارد شدند. تخت، تخت نادریِ عهد فتحعلی شاه بود. نخست ولیعهد رضا پهلوی سمت چپ تخت نشست، سپس شهبانو سمت راست، و بعد محمدرضا شاه پهلوی. سید حسن امامی، امام‌جمعهٔ تهران، آیه‌ای و خطبه‌ای خواند و قرآنی را پیش آورد که محمدرضا شاه پهلوی آن را بوسید. برگزارکنندگان این قرآن را قرآن آریامهر نامیدند. سپس نشان‌های سلطنتی را آوردند: شنل، شمشیر، عصا، کمربند زرین و تاج پهلوی. شنل و عصا و تاج را برای تاجگذاری رضا شاه ساخته بودند. کمربند و شمشیر از عهد ناصرالدین شاه قاجار بود. شمشیر را در ۱۸۹۵ میرزا علی‌اصغرخان، صدراعظم، به ناصرالدین شاه قاجار پیشکش کرده بود و نام او بر آن حک بود. تاج کیانی قاجار، که در تاجگذاری ۱۳۰۵ در تالار بود، این بار در میان نشان‌ها نبود. محمدرضا شاه پهلوی تاج را با دو دست گرفت، چنان که بزرگ‌ترین گوهر رو به پیش باشد، و بر سر خود گذاشت. آن‌گاه عصا را گرفت و با سلام صد و یک گلوله بر تخت نشست. شهبانو را درباریان پیش آوردند و او تاج شهبانو را بر سر شهبانو گذاشت. سپس امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر، جعفر شریف‌امامی، رئیس مجلس سنا، عبدالله ریاضی، رئیس مجلس شورای ملی، و لطف‌علی صورتگر سخن گفتند. کالسکه را یوزف کلیمان در وین ساخته بود. دنیس رایت، سفیر بریتانیا، جمعیت خیابان را در حال جشن دید و نوشت هنگام گذشتن کالسکه جمعیت فریاد زنده‌باد شاهنشاه سر داد. آتشبازی را از آلمان آورده بودند. عصر همان روز تالار رودکی را گشودند. در هفتهٔ بعد بالهٔ کلاسیک بزرگ فرانسه، ارکستر فیلارمونیک لس‌آنجلس، ویرتوئوزی دی روما، ارکستر بتهوون‌هالهٔ بن و بالهٔ ملی ایران در آن برنامه دادند.","quotes":[{"original":"The only goal of my life is the ever-increasing advancement of the country and nation of Iran, and I have nothing but a desire to preserve the independence and sovereignty of this country, and to bring Iran to the status of the most progressive and prosperous societies of the world. I will revive the ancient glory of this land and restore its historical pride. To this end I am willing, as I have always been, to lay down my life.","translation":"تنها هدف زندگی من پیشرفت روزافزون کشور و ملت ایران است و جز این نمی‌خواهم که استقلال و حاکمیت این کشور بماند و ایران به پایهٔ پیشرفته‌ترین و آبادترین جامعه‌های جهان برسد. شکوه کهن این سرزمین را زنده می‌کنم و سربلندی تاریخی‌اش را بازمی‌گردانم. برای این کار، چنان که همیشه بوده‌ام، حاضرم جان بدهم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"جشن تاجگذاری","workType":"برنامهٔ رسمی","page":"ص ۵۳، به نقل از استیل","date":"۴ آبان ۱۳۴۶ (۲۶ اکتبر ۱۹۶۷)","context":"محمدرضا شاه پهلوی این سخن را پس از تاج‌نهادن، از تخت نادری، در تالار سلام خواند."},{"original":"At this time, when I have on my head the crown of the world's most ancient kingdom, for the first time in Iranian history, a Shahbanu has also been crowned.","translation":"در این هنگام که تاج کهن‌ترین پادشاهی جهان بر سر من است، نخستین بار در تاریخ ایران یک شهبانو نیز تاج بر سر نهاده است.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"جشن تاجگذاری","workType":"برنامهٔ رسمی","page":"ص ۵۳، به نقل از استیل","date":"۴ آبان ۱۳۴۶ (۲۶ اکتبر ۱۹۶۷)","context":"محمدرضا شاه پهلوی این جمله را هنگام نهادن تاج بر سر شهبانو فرح پهلوی فرمود."}],"citations":[{"sourceId":"steele-coronation","locus":"ص ۱۸۴–۱۸۸؛ جشن تاجگذاری، ص ۲۹–۵۳","text":"استیل ترتیب ورود، نشان‌های سلطنتی، سلام صد و یک گلوله، سخنرانان و گشایش تالار رودکی را از برنامهٔ رسمی جشن تاجگذاری و گزارش رایت می‌آورد."},{"sourceId":"frus-1964-68-v22","locus":"سند ۲۳۹","text":"سند وزارت خارجهٔ آمریکا تاریخ مراسم را ۲۶ اکتبر ۱۹۶۷ ثبت کرده است."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص. 384","text":"عباس میلانی، تاریخ‌نگار، می‌نویسد محمدرضا شاه پهلوی مراسم را بزرگ، اما در اساس داخلی و بی‌اسراف می‌خواست."}]},{"title":"تاج شهبانو و نیابت","body":"برای تاج شهبانو سابقه‌ای در ایران نبود. برگزارکنندگان از میان پنجاه طرح، طرح وان کلیف و آرپل را برگزیدند. استیل نگین‌ها را چنین می‌شمارد: ۳۶ زمرد، ۳۴ یاقوت، ۲ لعل، ۱۰۵ مروارید و ۱۴۶۹ الماس از خزانه، و وزن تاج نزدیک یک کیلو و نیم. جامه و شنل را کریستین دیور طراحی کرد و مطبوعات ایران نوشتند دوخت کار یک ایرانی بوده است. مخمل از بیانکینی پاریس، پوست از سوئیس و بلور از اتریش آمد. استیل، به نقل از غلامرضا افخمی، می‌نویسد اصول ۳۸ و ۴۱ و ۴۲ متمم قانون اساسی در روزهای پیش از مراسم تغییر کرد: ولیعهد پیش از بیست‌سالگی به تخت نمی‌رسد و اگر محمدرضا شاه پهلوی پیش از این سن بمیرد، شهبانو تا بیست‌سالگی ولیعهد نایب‌السلطنه است. افخمی این اصلاح را نزدیک به عوض شدن قاعده می‌داند، چون زن می‌توانست در غیاب پادشاه کار او را به عهده بگیرد. تخت همچنان به وارث مرد می‌رسید. میلانی نیز سن ولیعهد را بیست سال و نیابت را از آن شهبانو می‌نویسد و مراسم را در ۴ آبان، زادروز محمدرضا شاه پهلوی، می‌گذارد. ","quotes":[{"original":"در پاسخ کسانی که او را به این کار تشویق می‌کردند با لحنی جدی می‌گفت روزی تاجگذاری خواهد کرد که احساس کند مملکت واقعاً در راه پیشرفت و ترقی است و تاجگذاری در برابر مردمی که هنوز در فقر و بیسوادی به سر می‌برند، افتخاری برای او به شمار نمی‌آمد.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","date":"۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو فرح پهلوی دلیل سال‌ها عقب افتادن تاجگذاری را از زبان محمدرضا شاه پهلوی می‌نویسد."}],"citations":[{"sourceId":"steele-coronation","locus":"ص ۱۸۶–۱۸۷","text":"استیل شمار نگین تاج شهبانو، طراح وان کلیف و آرپل، و اصلاح اصول ۳۸ و ۴۱ و ۴۲ را، به نقل از افخمی، در روزهای پیش از مراسم می‌آورد."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص. 384","text":"میلانی سن ولیعهد را بیست سال و نیابت شهبانو را پیش از تاجگذاری ۴ آبان می‌نویسد."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"تعویق تاجگذاری","text":"شهبانو فرح پهلوی تعویق تاجگذاری را به این سخن محمدرضا شاه پهلوی گره می‌زند که تاجگذاری در برابر فقر و بی‌سوادی برای او افتخار نبود."}]},{"title":"شهرستان، خارج و مخالفان","body":"کمیتهٔ تزئینات را استاندار تهران اداره می‌کرد. اطلاعات آن هفته تهران را زیباترین و روشن‌ترین شهر جهان خواند. کمیتهٔ شهرستان‌ها جشن محلی می‌خواست. گزارش ساواک در ۷ آبان نوشت مسافرانی که از مشهد و اصفهان و تهران و کرمان، و حتی قم، به شیراز رفته بودند روشنایی شیراز را کمتر از شهر خود دیدند. در همان گزارش شایعه‌ای آمد که استاندار فارس را به وزارت کشور برگردانده‌اند. استیل می‌نویسد خود گزارش نمی‌گوید این شایعه راست است یا نه. دو روز بعد در سعدآباد سفیران هدیه دادند. سفیر آلمان ماکت تخت جمشید آورد. سفیر هلند جعبه‌ای لامپ گل آورد و استیل از شرمندگی او یاد می‌کند. هارولد ویلسون، نخست‌وزیر بریتانیا، تبریک فرستاد. برگزارکنندگان در دهلی از ۱ تا ۸ آبان پذیرایی و سخنرانی برپا کردند. پاکستان تمبر مخصوص زد و در آنکارا خیابان کنسولگری ایران را فرح دیبا نامیدند. جورج بال، که در مراسم بود، در خاطراتش مراسم را نمایشی پوچ خواند و درآمد سرانه را ۲۵۰ دلار در سال گذاشت. رایت نوشت رژه با تاجگذاری ۱۹۵۳ بریتانیا برابری نمی‌کند. عکاسی ایتالیایی در روستایی در البرز نشانی از جشن ندید. روح‌الله خمینی از نجف نامه‌ای سرگشاده به هویدا نوشت و به تبعید و به تاجگذاری اعتراض کرد. حسینعلی منتظری و همفکرانش در قم هر هفته هزینه را گرد می‌آوردند تا روز مراسم پخش کنند. در قم این گمان هم دهان به دهان می‌گشت که دولت اسرائیل نیم میلیون دلار خرج دو تندیس جمشید و داریوش کرده است. استیل این جمله را گمان اهل قم می‌آورد، نه سند هزینه. داخل کشور نیروی امنیتی بیشتر نگران فروش نشان غیررسمی تاجگذاری بود تا اعتراض خیابانی.","quotes":[{"original":"We in Britain have watched with admiration and pleasure the notable achievements of the Iranian people at home and the growing stature of Iran in the world, which have been brought about under Your Majesty's inspiring leadership.","translation":"ما در بریتانیا دستاوردهای چشمگیر مردم ایران در کشور خود، و بالا رفتن جایگاه ایران در جهان را، که زیر رهبری الهام‌بخش اعلیحضرت صورت گرفته، با ستایش و خرسندی دیده‌ایم.","speaker":"هارولد ویلسون","speakerTitle":"نخست‌وزیر بریتانیا","work":"نامه به اسدالله علم","workType":"نامه","page":"پروندهٔ اف.او. ۲۴۸/۱۶۳۷، به نقل از استیل","date":"۱ آبان ۱۳۴۶ (۲۳ اکتبر ۱۹۶۷)","context":"هارولد ویلسون این تبریک را سه روز پیش از تاجگذاری برای اسدالله علم، وزیر دربار، فرستاد."},{"original":"What an absurd, bathetic spectacle! The son of a colonel in a Persian Cossack regiment play-acting as the emperor of a country with an average per capita income of $250 per year, proclaiming his achievements in modernizing his nation while accoutred in the raiment and symbols of ancient despotism.","translation":"چه نمایش پوچ و آبکی‌ای. پسر سرهنگی از قزاق ایران نقش امپراتور کشوری را بازی می‌کند که درآمد سرانه‌اش ۲۵۰ دلار در سال است، و در لباس و نشان استبداد کهن از نوسازی کشورش دم می‌زند.","speaker":"جورج بال","speakerTitle":"دیپلمات آمریکا، حاضر در مراسم","work":"گذشته نقش دیگری دارد","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۳۵، به نقل از استیل","date":"۱۳۶۱ (۱۹۸۲)، سال نشر خاطرات","context":"جورج بال سال‌ها بعد تاجگذاری را در خاطراتش چنین وصف می‌کند."}],"citations":[{"sourceId":"steele-coronation","locus":"ص ۱۸۴–۱۹۳","text":"استیل گزارش ساواک دربارهٔ شیراز، هدایای سعدآباد، نامهٔ خمینی، کار منتظری در قم، و داوری جورج بال و دنیس رایت را با مأخذ هر کدام می‌آورد."}]}],"aftermath":"شش روز پس از مراسم، محمدرضا شاه پهلوی برای مبعث به مشهد رفت. علم، هویدا، ریاضی و شریف‌امامی با او بودند. اطلاعات روز ۱۰ آبان عکس او را با همان لباس نظامی تاجگذاری، در حال دست دادن با آیت‌الله میرزا احمد کفایی، بر صفحهٔ اول گذاشت و درون شماره او را در حرم امام رضا در حال نماز نشان داد. دربار جشن‌های ۲۵۰۰ ساله را چهار سال بعد، در مهر ۱۳۵۰، در تخت جمشید برگزار کرد. استیل تاجگذاری را تمرین همان جشن می‌داند."},{"id":"persepolis-celebrations-1350","title":"جشن‌های دوهزار و پانصدمین سال شاهنشاهی","date":{"solarYear":1350,"solarMonth":7,"gregorianYear":1971,"gregorianMonth":10,"circa":true},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"جشن‌های دوهزار و پانصدمین سال بنیان‌گذاری شاهنشاهی ایران در مهر ۱۳۵۰ (اکتبر ۱۹۷۱) در پاسارگاد، تخت جمشید، شیراز و تهران برگزار شد. محمدرضا شاه پهلوی این جشن‌ها را برای یادآوری پیشینهٔ ایران به ایرانیان و شناساندن ایران نو به جهان برپا کرد. شاهنشاه جشن‌ها را با سخنرانی در برابر آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد گشود. بیش از شصت تن از پادشاهان، رئیسان کشورها و نمایندگان آنان در شهرکی از چادر در کنار تخت جمشید میهمان ایران بودند. برنامه‌ها شامل شام رسمی، رژهٔ تاریخی سپاهیان ایران از دوران هخامنشی تا پهلوی، کنگرهٔ جهانی ایران‌شناسان و گشایش بنای شهیاد در تهران بود. هزینه‌های جشن و سپردن تدارکات آن به شرکت‌های فرانسوی در مطبوعات غربی بازتابی منفی یافت. روح‌الله خمینی از نجف برای نخستین بار خواستار برچیدن پادشاهی شد. میلانی بنای شهیاد را از ماندگارترین یادگارهای این جشن‌ها می‌شمارد.","citations":[{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"صفحه‌های ۱۶۱–۱۷۲، ۱۹۳ نسخهٔ الکترونیکی","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از پیدایش اندیشه، قراردادها، هزینه‌ها، امنیت، پاسارگاد، میهمانان، شام، رژه، شهیاد، کنفرانس مطبوعاتی، بیانیهٔ خمینی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"صص. ۳۰۹–۳۱۷ چاپی (صفحه‌های ۱۸۹–۱۹۸ نسخهٔ الکترونیکی)","text":"فرح پهلوی در این اثر از هدف جشن، کمیته، هدیه‌ها، سخنرانی پاسارگاد، دین‌ها، کنگرهٔ ایران‌شناسان، میهمانان، رژه سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"صص. ۳۸، ۱۵۸–۱۶۱، ۱۹۵–۱۹۶ نسخهٔ الکترونیکی","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از سال ایران، دیدار دانشگاه پهلوی، شهیاد و میهمانان، نگرانی‌های پس از جشن سخن می‌گوید."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"صفحه‌های ۱۹۸–۲۰۰ نسخهٔ الکترونیکی","text":"میهمانان دوست، گفت‌وگوهای کنار جشن، شب فرهنگ و هنر ایران، پایان جشن‌ها."},{"sourceId":"fis-afshar","locus":"بخش نخست، صص. ۱۴–۱۵، ۱۸–۱۹؛ بخش دوم، ص. ۱۶","text":"کمیتهٔ آمریکایی، رالف بکر، نشست شهبانو دربارهٔ غذا، نیامدن پمپیدو."},{"sourceId":"fis-brasseur","locus":"بخش دوم، ص. ۵","text":"دعوت به جشن، مرودشت ۱۹۲۶ و ۱۹۷۱، گفت‌وگو با شاهنشاه."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"صفحه‌های ۳۸۶–۳۸۷، ۴۰۴، ۴۲۰ نسخهٔ الکترونیکی","text":"عباس میلانی در این اثر از تدارکات، هزینه‌ها، هدف شفا، داوری، شهیاد سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person","ruhollah-khomeini"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"محمدرضا شاه پهلوی این جشن‌ها را برای یادآوری پیشینهٔ ایران به ایرانیان و شناساندن ایران نو به جهان برپا کرد.","ruhollah-khomeini":"روح‌الله خمینی از نجف برای نخستین بار خواستار برچیدن پادشاهی شد."},"personTitles":{"ruhollah-khomeini":"مرجع مخالف در نجف"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["جشن‌های ۲۵۰۰ ساله"],"context":"اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که اندیشهٔ جشن از شجاع‌الدین شفا، پژوهشگر ایرانی، بود. شفا یازده سال پیش از برگزاری، برگزاری جشن دوهزار و پانصدمین سال شاهنشاهی ایران را پیشنهاد کرده بود. به نوشتهٔ کوپر، محمدرضا شاه پهلوی طرح را پذیرفت و کمیته‌ای با بودجهٔ ویژه برای برنامه‌ریزی آن پدید آورد. اما ناآرامی‌ها و تنگناهای مالی آغاز دههٔ ۱۳۴۰، و سپس پیکار بزرگ ملی برای اجرای اصول انقلاب سفید، برگزاری را نزدیک به ده سال به تأخیر انداخت. شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، می‌نویسد که شاهنشاه در آغاز با برگزاری جشن موافقت نکرد و فرمود: «هنوز خیلی زود است.» به نوشتهٔ شهبانو، شاهنشاه در آن زمان در اندیشهٔ انقلاب سفید بود و نمی‌خواست رویداد دیگری در روند آن خدشه پدید آورد.\n\nعباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که در آغاز گمان می‌رفت تاجگذاری محمدرضا شاه پهلوی نیز در همین جشن انجام گیرد. اما شاهنشاه تا ۱۳۴۵ از این اندیشه بازگشت. به نوشتهٔ میلانی، کمیته یک دهه پس از تشکیل کار چندانی از پیش نبرده بود. شاهنشاه سرانجام دستور داد جشن در ۱۳۵۰ برگزار شود و برنامه‌ریزان تنها حدود هجده ماه فرصت داشتند.\n\nکوپر می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در تابستان ۱۳۴۹ اعلام کرد که قصد دارد «شگفت‌انگیزترین رویدادی را که جهان به خود دیده» برپا کند. به نوشتهٔ کوپر، داریوش بزرگ از تخت جمشید بر جهان باستان فرمان رانده بود و جشنی در آنجا می‌توانست «مردم ایران را به گذشتهٔ خود بیدار کند و جهان را به ایران». شهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که در نظر شاهنشاه، هدف اصلی جشن‌ها گرد آوردن ملت بر محور هویت ملی و غروری بود که ایرانیان پس از دو قرن فقر و خواری بازیافته بودند. به نوشتهٔ شهبانو، شاهنشاه امید داشت هر ایرانی دشواری‌های کوچک روزانه را فراموش کند و بیندیشد که «از کجا آمده‌ایم و به کجا می‌رویم». شهبانو از نوشتهٔ پیتر اِیوری، استاد دانشگاه کمبریج، در شمارهٔ اکتبر ۱۹۷۱ «پیام یونسکو» نیز یاد می‌کند. اِیوری نوشته بود که ایران «اعتماد از دست رفتهٔ خود را بازیافته است» و «یک بار دیگر احترام خود را در صحنهٔ بین‌المللی به دست آورده است».\n\nمیلانی از قول شجاع‌الدین شفا می‌نویسد که یکی از هدف‌های اصلی جشن، برجسته کردن شکوه شاهنشاهی پیش از اسلام بود. به نوشتهٔ میلانی، امید می‌رفت این جشن آغاز «هزارهٔ سومی» از شکوه شاهنشاهی ایران بر پایهٔ روایت نو و غیرمذهبی دودمان پهلوی از هویت ایرانی باشد.\n\nکوپر می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی سال ۱۹۷۱ را به مناسبت دو هزار و پانصدمین سال پادشاهی ایران «سال ایران» نامید. به نوشتهٔ او، در آستانهٔ جشن‌ها بیش از دو هزار مدرسه، سه سد، چند بزرگراه، مسجدهایی، یک سامانهٔ گستردهٔ آبیاری و یکی از بزرگ‌ترین ایستگاه‌های پمپاژ جهان رو به پایان بود. کوپر می‌افزاید که شاهنشاه در تهران مجموعهٔ مسکونی تازه‌ای برای صدها خانوادهٔ کم‌درآمد در جنوب شهر گشود و از کتابخانهٔ مرکزی تازهٔ دانشگاه تهران، با بیش از ششصد هزار جلد کتاب و مجموعه‌ای از دست‌نوشته‌های گران‌بهای فارسی، دیدن کرد.\n\nکوپر روایت می‌کند که شاهنشاه در ۸ اردیبهشت ۱۳۵۰ (۲۸ آوریل ۱۹۷۱) برای گشودن تأسیسات ورزشی تازهٔ دانشگاه پهلوی به شیراز رفت و برخلاف نگرانی همراهان دربارهٔ امنیت، بی‌خبر به خوابگاه دانشجویان سر زد. به نوشتهٔ کوپر، هوشنگ نهاوندی، رئیس دانشگاه، شاهنشاه را در آن روز «آشکارا شاد، کمابیش درخشان» دید. شاهنشاه معماری دانشگاه را «امروزی و در عین حال سازگار با آب‌وهوا و پیرامون» ستود و امید داشت که دانشگاه روزی «تخت جمشید روزگار ما» شود. کوپر می‌نویسد که یکی از دو دانشجویی که شاهنشاه به اتاقشان رفت، به رسم ایلی گریست و پیش پای او زانو زد. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه دانشجویان را برای برگزیدن رشته‌های علمی، که برای پیشرفت ایران بایسته می‌دانست، ستود و از خانواده و زادگاهشان پرسید. کوپر می‌افزاید که خبر دیدار در خوابگاه پیچید، دانشجویان از گوشه‌وکنار دانشگاه، برخی هنوز با جامهٔ خواب، به راهرو آمدند و «جاوید شاه» سر دادند، و شاهنشاه با لبخند آنان را به بازگشت به کلاس فراخواند. به نوشتهٔ کوپر، هنگامی که دانشجویان فریاد زدند که می‌خواهند همراهش بیایند، شاهنشاه در پایین پله‌ها با طعنه به همراهان نگران خود فرمود: «می‌بینید؟ هنوز زنده‌ایم.» کوپر یادآوری می‌کند که در این دیدار دوربینی حضور نداشت و نمی‌توان آن را صحنه‌سازی شمرد.","whatHappened":[{"title":"تدارکات","body":"میلانی می‌نویسد که نزدیک‌ترین شهر به تخت جمشید، شیراز، نه فرودگاهی برای هواپیماهای بزرگ داشت و نه بیش از یک هتل مجلل با چند ده اتاق. به نوشتهٔ او، بنا بر گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، دولت «ده‌ها میلیون دلار» برای فرودگاهی مناسب هواپیماهای ۷۰۷ هزینه کرد و جاده‌های تازه ساخت. چون ساختن هتل‌های مجلل برای صدها میهمان ناممکن می‌نمود، اندیشهٔ برپایی شهرکی از چادر در کنار تخت جمشید پدید آمد. شهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که محل جشن حدود ۶۰ کیلومتر از شیراز فاصله داشت و هیچ‌گونه تأسیساتی نداشت.\n\nکوپر می‌نویسد که شهبانو تنها پس از پذیرفتن ریاست شورای جشن‌ها دریافت که دربار طراحی و ساخت شهرک چادری را پیش‌تر به شرکت‌های فرانسوی سپرده است. به نوشتهٔ کوپر، اسدالله علم، وزیر دربار، به ابتکار خود با شرکت «ژانسن» پاریس برای چادرها، رستوران «ماکسیم» برای پذیرایی و «لانوَن» برای جامهٔ مقام‌ها قرارداد بسته بود. شهبانو در «کهن دیارا» می‌نویسد که این قراردادها «حس ایرانی بودن» او را آزرد. او پاسخ گرفت که کمی وقت استفاده از مهارت اروپاییان را ناگزیر می‌کند. به نوشتهٔ کوپر، شهبانو با شور خواستار لغو قراردادها شد، اما بیشتر اعضای شورا از استدلال علم پیروی کردند که برای تغییر مسیر دیر شده است.\n\nشهبانو می‌نویسد که کمیته تصمیم گرفت قالی‌هایی با چهرهٔ رئیسان کشورها به هنرمندان آذربایجانی سفارش دهد. میزبانان به هر میهمان نیز نسخه‌ای از استوانهٔ کوروش بزرگ هدیه کردند. به نوشتهٔ شهبانو، کوروش در این متن غارت را ممنوع کرده، به آزادی زندانیان و بازسازی خانه‌هایشان فرمان داده و احترام به همهٔ خدایان را سفارش کرده بود.","quotes":[{"original":"در این لحظه‌ی پرشکوه تاریخ ایران، من و همه ایرانیان، همه فرزندان این شاهنشاهی کهن که دو هزار و پانصد سال پیش به دست تو بنیاد نهاده شد، در برابر آرامگاه تو سر ستایش فرود می‌آوريم و خاطره‌ی فراموش نشدنی تو را پاس می‌داريم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"سخنرانی در برابر آرامگاه کوروش بزرگ (به نقل «کهن دیارا»، اثر فرح پهلوی)","workType":"سخنرانی","page":"ص. ۳۱۶ چاپی (صفحهٔ ۱۹۶ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۲۰ مهر ۱۳۵۰ / ۱۲ اکتبر ۱۹۷۱","context":"محمدرضا شاه پهلوی جشن‌ها را در پاسارگاد می‌گشاید."},{"original":"Cyrus! Great King, King of Kings, Noblest of the Noble, Hero of the history of Iran, and the world! Rest in Peace, for we are awake, and we will always stay awake!","translation":"کوروش! شاه بزرگ، شاه شاهان، آزاده‌ترین آزادگان، قهرمان تاریخ ایران و جهان! آسوده بخواب، زیرا ما بیداریم و همیشه بیدار خواهیم ماند!","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل سخنرانی)","page":"صفحهٔ ۱۶۵ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۲۰ مهر ۱۳۵۰ / ۱۲ اکتبر ۱۹۷۱","context":"پایان سخنرانی شاهنشاه در پاسارگاد."},{"original":"باید دست به دست هم داد، متحد شد و نشان داد که دوره کنونی؛ یعنی عصر پهلوی، مرحله نوزایی تمدن ایرانی است.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران و رئیس شورای جشن‌ها","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص. ۳۱۲ چاپی (صفحهٔ ۱۹۲ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو هدف خود را از پذیرفتن ریاست کمیته بیان می‌کند."},{"original":"Why are we reproached for serving dinner to fifty heads of state? What am I supposed to do—serve them bread and radishes?","translation":"چرا ما را برای پذیرایی شام از پنجاه رئیس کشور سرزنش می‌کنند؟ مگر قرار است به آنان نان و تربچه بدهم؟","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل سخن)","page":"صفحه‌های ۱۶۲–۱۶۳ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۵۰ / ۱۹۷۱","context":"شاهنشاه به انتقاد از هزینهٔ پذیرایی پاسخ می‌دهد."},{"original":"This is not a new idea. My father thought of doing so. ... It is natural that I, too, should have the same idea because succession will take place smoothly in this way.","translation":"این اندیشهٔ تازه‌ای نیست. پدرم نیز چنین اندیشه‌ای داشت... طبیعی است که من نیز همین اندیشه را داشته باشم، زیرا جانشینی بدین‌سان به‌آرامی انجام می‌گیرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل کنفرانس مطبوعاتی)","page":"صفحه‌های ۱۷۱–۱۷۲ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۲۶ مهر ۱۳۵۰ / ۱۸ اکتبر ۱۹۷۱","context":"شاهنشاه برای نخستین بار از قصد کناره‌گیری به سود ولیعهد سخن می‌فرماید."},{"original":"امروز ایران اعتماد از دست رفته خود را بازيافته است. اعتمادی را که در دوران تسلط و استثمار بیگانگان از دست داده بود... امروز ایران یک بار دیگر احترام خود را در صحنه بین‌المللی به دست آورده است.","speaker":"پیتر اِیوری","speakerTitle":"استاد دانشگاه کمبریج","work":"پیام یونسکو (به نقل «کهن دیارا»، اثر فرح پهلوی)","workType":"مقالهٔ مجله","page":"شمارهٔ اکتبر ۱۹۷۱ (ص. ۳۰۹ چاپی «کهن دیارا»)","date":"مهر ۱۳۵۰ / اکتبر ۱۹۷۱","context":"داوری یک ایران‌شناس بریتانیایی دربارهٔ جایگاه ایران در زمان جشن‌ها."},{"original":"one of the Shah’s most enduring legacies is the Shahyad Monument built to commemorate the 2,500 celebrations—a monument that powerfully captured his aborted vision for Iran.","translation":"یکی از ماندگارترین میراث‌های شاه، بنای شهیاد است که به یادبود جشن‌های ۲۵۰۰ ساله ساخته شد؛ بنایی که دیدگاه ناتمام او را برای ایران به شکلی نیرومند بازتاب می‌دهد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","page":"صفحهٔ ۴۰۴ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی میراث ماندگار جشن‌ها را ارزیابی می‌کند."},{"original":"to refrain from participation in this illegitimate festival, to engage in passive struggle against it, to remain indoors during the days of the festival, and to express by any means possible their disgust and aversion for anyone who contributes to the organization or celebration of the festival.","translation":"از شرکت در این جشن نامشروع خودداری کنند، با آن به مبارزهٔ منفی برخیزند، در روزهای جشن در خانه بمانند و به هر وسیلهٔ ممکن بیزاری و نفرت خود را از هر کس که در سازمان‌دهی یا برگزاری جشن سهم دارد، ابراز کنند.","speaker":"روح‌الله خمینی","speakerTitle":"روحانی تبعیدی در نجف","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل بیانیه)","page":"صفحهٔ ۱۶۷ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۲۱ مهر ۱۳۵۰ / ۱۳ اکتبر ۱۹۷۱","context":"خمینی مسلمانان را به تحریم جشن‌ها فرامی‌خواند."},{"original":"modern, but so suited to the climate and the surroundings—so Iranian!\" … \"the Persepolis of our times.","translation":"«امروزی، اما چنان سازگار با آب‌وهوا و پیرامون؛ چنان ایرانی!» … [امید دارم این دانشگاه روزی] «تخت جمشید روزگار ما» [شود].","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل از خاطرات هوشنگ نهاوندی)","page":"صفحهٔ ۱۶۰ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۸ اردیبهشت ۱۳۵۰ / ۲۸ آوریل ۱۹۷۱","context":"شاهنشاه در «سال ایران» از دانشگاه پهلوی شیراز دیدن می‌کند و معماری آن را می‌ستاید."}]},{"title":"شهرک چادری و امنیت","body":"کوپر می‌نویسد که شهرک از سه چادر بزرگ و پنجاه‌ونه چادر کوچک‌تر تشکیل می‌شد و سازندگان آن را با هزار و پانصد درخت سرو وارداتی و پنجاه هزار گل میخک آراسته بودند. سازندگان چادرها را به شکل ستاره چیده بودند و پنج خیابان آن هر یک به نام یکی از قاره‌ها بود. به نوشتهٔ کوپر، شهرک با سیم خاردار و سامانهٔ نظارت الکترونیکی محصور بود و صدها سرباز مسلح از آن پاسداری می‌کردند. پنجره‌های چادرها ضدگلوله بود و پارچهٔ آن‌ها در برابر آتش و بادهای تا هفتاد مایل در ساعت مقاوم بود. میلانی می‌نویسد که دولت ۲۵۰ خودروی ضدگلولهٔ مرسدس بنز برای جابه‌جایی رئیسان کشورها خرید.\n\nکوپر می‌نویسد که نگرانی امنیتی بی‌پایه نبود. پیش‌تر ربایندگانی ناکام کوشیده بودند داگلاس مک‌آرتور دوم، سفیر آمریکا، را بربایند. رویداد سیاهکل در بهمن ۱۳۴۹ نیز خطر حملهٔ تروریستی را جدی‌تر کرده بود. به نوشتهٔ کوپر، در اواخر شهریور ۱۳۵۰، در آستانهٔ جشن‌ها، چهار مرد مسلح کوشیدند شهرام پهلوی‌نیا، پسر والاحضرت اشرف پهلوی، را در تهران بربایند. یک متصدی پارکینگ که به یاری او شتافته بود، کشته شد."},{"title":"پاسارگاد: ۲۰ مهر","body":"کوپر می‌نویسد که در ساعت یازده بامداد سه‌شنبه ۲۰ مهر ۱۳۵۰ (۱۲ اکتبر ۱۹۷۱)، شلیک ۱۰۱ گلوله توپ در دشت پاسارگاد طنین انداخت. محمدرضا شاه پهلوی همراه خاندان، مقام‌های دولت، فرماندهان و سران ایل‌ها برای بزرگداشت کوروش بزرگ به آنجا آمده بود. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه با لباس فرماندهی کل قوا در برابر آرامگاه کوروش ایستاد و سخنرانی کرد. بینندگان تلویزیون گمان بردند صدایش از هیجان می‌لرزد. شهبانو فرح پهلوی متن فارسی این سخنرانی را در «کهن دیارا» آورده است. به نوشتهٔ شهبانو، برگزارکنندگان برای نشان دادن مدارا، نمایندگان همهٔ دین‌های جهان، از زرتشتیان و یهودیان تا بوداییان و مسلمانان، را به این مراسم دعوت کرده بودند. شهبانو می‌افزاید که هیچ‌یک از نمایندگان مسلمان به چگونگی برگزاری جشن‌ها اعتراضی نکرد."},{"title":"کنگرهٔ ایران‌شناسان","body":"شهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که کنگرهٔ بین‌المللی ایران‌شناسان از ۲۲ تا ۲۴ مهر ۱۳۵۰ در شیراز با شرکت بیش از سیصد دانشمند ایرانی و خارجی برگزار شد. به نوشتهٔ او، هزار مقالهٔ گردآمده در دبیرخانهٔ کنگره مهم‌ترین مجموعهٔ پژوهشی دربارهٔ کوروش بزرگ را پدید می‌آورد. شهبانو می‌افزاید که پاسداران انقلاب این مجموعه را در نخستین روزهای جمهوری اسلامی نابود کردند. کوپر می‌نویسد که هزار روزنامه‌نگار از سراسر جهان در مرکز مطبوعاتی شیراز گزارش‌های خود را می‌فرستادند."},{"title":"میهمانان","body":"به نوشتهٔ کوپر، بیش از شصت رئیس کشور در این گردهمایی حضور داشتند، که آن را بزرگ‌ترین گردهمایی رهبران جهان در تاریخ معاصر شمرده‌اند. شهبانو فرح پهلوی از جمله از امپراتور اتیوپی؛ پادشاهان بلژیک، دانمارک، نروژ، اردن، عمان و نپال؛ و سران هند، پاکستان، ترکیه، اتریش، فنلاند، یوگسلاوی، لهستان، بلغارستان، رومانی و سنگال نام می‌برد. ملکهٔ انگلستان شاهزاده فیلیپ و شاهزاده آن را به نمایندگی فرستاد. اسپیرو اگنیو، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، نیکلای پادگورنی از اتحاد شوروی، و ژاک شابان دلماس، نخست‌وزیر فرانسه، نیز حضور داشتند. کوپر می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی از شمار میهمانان خشنود بود، اما از نیامدن سران قدرت‌های بزرگ غربی دل‌آزرده شد. به نوشتهٔ کوپر، ریچارد نیکسون به توصیهٔ سفیرش نیامد و ژرژ پمپیدو، رئیس‌جمهور فرانسه، به دلیل جایگاه رئیس‌جمهوران در ترتیب تشریفات دعوت را نپذیرفت."},{"title":"شام رسمی و رژهٔ تاریخی","body":"کوپر می‌نویسد که شام رسمی در شامگاه ۲۲ مهر (۱۴ اکتبر) در چادر بزرگ برگزار شد و پنج ساعت و نیم به درازا کشید. پس از آن نمایش نور و صدا و آتش‌بازی برپا شد. شهبانو فرح پهلوی ابعاد چادر شام را ۶۸ متر در ۲۴ متر می‌آورد. کوپر می‌نویسد که روز بعد میهمانان نود دقیقه زیر آفتاب سوزان رژه‌ای را تماشا کردند که دوره‌های گوناگون تاریخ ایران را از ۵۰۰ پیش از میلاد بازمی‌نمود. به نوشتهٔ او، بیست گاومیش، هفتصد اسب و دو هزار مرد با جامه‌های تاریخی در این رژه بودند. شهبانو شمار سربازان رژه را ۱۷۲۴ تن می‌آورد. به روایت کوپر، محمدرضا شاه پهلوی در این رژه فرمود: «پس از بیست‌وپنج قرن، سربازان ایرانی بار دیگر از برابر ستون‌های استوار این دشت پهناور می‌گذرند، این یادمان شکوه و افتخار دیرین پارس.»"},{"title":"دیدارهای کنار جشن","body":"شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که برخی از میهمانان از دوستان نزدیک خاندان شاهنشاهی بودند، مانند ملک حسین، پادشاه اردن، و می‌افزاید که پادشاه مراکش، که با محمدرضا شاه پهلوی پیوندی بسیار صمیمانه داشت، برادرش مولای عبدالله و همسر او لامیا را به نمایندگی فرستاده بود. به نوشتهٔ شهبانو، او خود با نیکلای پادگورنی، که پیش‌تر دیده بود، چند بار به زبان روسی گفت‌وگو و حتی شوخی کرد. او از شوخی شاهزاده فیلیپ با شاهزاده برنارد هلند نیز یاد می‌کند که گفته بود آن دو تنها مردانی‌اند که در این جشن نقش ملکه را بر عهده دارند.\n\nشهبانو فرح می‌نویسد که میهمانان از این فرصت برای گفت‌وگوهای جدی‌تر نیز بهره بردند. به نوشتهٔ او، شاهنشاه با پادگورنی و سونای، رئیس‌جمهور ترکیه، گفت‌وگو کرد و ملک حسین چند تن از سران کشورهای عرب را برای نشستی دوستانه گرد آورد. شهبانو می‌افزاید که برگزارکنندگان برنامهٔ یک شب را به فرهنگ و هنر ایران ویژه کردند و نوازندگان، نقاشان و آشپزانی را از گوشه‌وکنار کشور فراخواندند تا میهمانان با غنای فرهنگ ایران، از خوراک تا هنرهای دستی، آشنا شوند. به نوشتهٔ او، معرفی صنایع دستی و به‌ویژه افزایش صادرات فرش از هدف‌های این برنامه بود و شهبانو از سران کشورها می‌خواست که هنرهای دستی ایران را به جهانیان بشناسانند. او می‌نویسد که برخی میهمانان سفر خود را به تعویق انداختند تا از شهرهای ایران یا کرانهٔ دریای خزر دیدن کنند، و جشن‌ها با گشایش ورزشگاه صد هزار نفری آریامهر و شهیاد و آتش‌بازی در تهران به پایان رسید."},{"title":"شهیاد و ورزشگاه تازهٔ تهران","body":"کوپر می‌نویسد که میهمانان سپس به تهران رفتند و محمدرضا شاه پهلوی روز شنبه بنای شهیاد را گشود. به نوشتهٔ کوپر، طاق‌های مشبک و پیچیدهٔ این بنا را طراحان برای پیوند دادن دودمان پهلوی به شاهنشاهی ساسانی پرداخته بودند. فردای آن روز خاندان شاهنشاهی ورزشگاه صد هزار نفری تازهٔ تهران را گشود که ایران آن را برای میزبانی بازی‌های آسیایی ۱۳۵۳ ساخته بود. میلانی می‌نویسد که نام شهیاد به معنای «یادبود شاه» بود. به نوشتهٔ او، معماری جوان که تازه از دانشکده بیرون آمده بود، طرحی آفرید که همهٔ عناصر اصلی اندیشهٔ سیاسی شاهنشاه را در خود داشت. میلانی شهیاد را «یکی از ماندگارترین میراث‌های» محمدرضا شاه پهلوی می‌خواند."},{"title":"کنفرانس مطبوعاتی ۲۶ مهر","body":"کوپر می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در دوشنبه ۲۶ مهر (۱۸ اکتبر) در کاخ سعدآباد کنفرانسی مطبوعاتی با حضور ۱۳۶ خبرنگار از بیش از بیست کشور برگزار کرد. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه از هزینهٔ جشن دفاع کرد و فرمود که دولت ساختمان‌ها، هتل‌ها، جاده‌ها، سامانه‌های ارتباطی، مدرسه‌ها و دیگر زیرساخت‌ها را همه در برنامهٔ عمرانی جاری گنجانده بود. مردم نیز هزینهٔ شهیاد را با کمک‌های خود پرداخته بودند. شاهنشاه پذیرفت که سخت‌گیری‌های امنیتی بیش از اندازه بود. در همین کنفرانس، محمدرضا شاه پهلوی برای نخستین بار آشکارا اعلام کرد که روزی به سود ولیعهد از سلطنت کناره خواهد گرفت. او یادآوری کرد که پدرش، رضا شاه بزرگ، نیز در ۱۳۲۰ چنین اندیشه‌ای داشت."},{"title":"کمیتهٔ آمریکایی جشن‌ها","body":"امیراصلان افشار، سفیر ایران در آمریکا در سال‌های تدارک جشن، در گفت‌وگو با مهناز افخمی برای برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در شهریور ۱۳۶۷ از کار سفارت برای جشن‌ها سخن می‌گوید. به روایت او، سفارت در آمریکا کمیتهٔ افتخاری‌ای برای جشن‌ها برپا کرد که فرمانداران ایالت‌ها و وزیران دولت آمریکا در آن عضو بودند و همسر ریچارد نیکسون ریاست آن را بر عهده داشت، و افشار این کمیته را از بهترین کمیته‌هایی می‌داند که سفارت‌های ایران در خارج برای جشن‌ها برپا کردند. افشار می‌افزاید که اسپیرو اگنیو، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به نمایندگی از آمریکا به ایران رفت. افشار از رالف بکر، وکیل آمریکایی و رئیس انجمن ایران و آمریکا، نیز یاد می‌کند که او را «سخنگوی حقیقی ایران» در آمریکا می‌خواند. به گفتهٔ افشار، ایران بکر را به جشن‌های دو هزار و پانصد ساله دعوت کرد و به او نشان همایون داد، و افشار کامیابی خود را در مأموریت آمریکا تا اندازه‌ای وام‌دار او می‌داند.\n\nافشار از نشستی در تهران یاد می‌کند که شهبانو فرح پهلوی آن را اداره می‌کرد. به گفتهٔ او، شهبانو پیشنهاد کرد که به میهمانان خارجی غذای ایرانی بدهند تا با رسوم ایرانی آشنا شوند، اما امیراسدالله علم و یکی دیگر از گردانندگان مخالفت کردند و گفتند که غذا را پیش‌تر از خارج سفارش داده‌اند، از مسمومیت میهمانان بیم دارند و غذای وارداتی ارزان‌تر تمام می‌شود. افشار همچنین روایت می‌کند که پس از جشن، سفیر فرانسه در واشنگتن او و همسرش را به شام دعوت کرد تا نیامدن ژرژ پمپیدو را توضیح دهد، و گفت که پمپیدو به سبب اعتصاب دانشجویان و آشفتگی دانشگاه‌های فرانسه در کشور ماند. به گفتهٔ افشار، همسرش با شوخی پاسخ داد که خیالش راحت شد، چون گمان کرده بود پمپیدو غذای رستوران ماکسیم را دوست ندارد."},{"title":"نگاه یک میهمان اروپایی","body":"لئون براسور، دوست دیرینهٔ ایران که سال‌ها در ایران زیسته بود، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایت می‌کند که برگزارکنندگان او را به جشن دعوت کردند و چون از همهٔ میهمانان کشور خود سالمندتر بود، سرپرستی گروه را بر عهده گرفت. به روایت براسور، او در ۱۳۰۵ (۱۹۲۶) همین راه را با خودرو پیموده بود و مرودشت آن روز تنها هشت خانهٔ خشتی داشت، اما این بار شهری بزرگ با مغازه‌ها، خیابان‌های آسفالته و مردمی با لباس و کفش دید. به روایت براسور، این را به محمدرضا شاه پهلوی هم گفت و افزود که پس از بیست‌وپنج سال دوری، در تهران دیگر کسی را پابرهنه ندید، و شاهنشاه پاسخ داد که در شهرستان‌ها هم کسی پابرهنه نیست."},{"title":"هزینه‌ها","body":"کوپر می‌نویسد که وزارت دربار در اعلام هزینهٔ جشن به رقم «۱۰۰ میلیون دلار» اشتباه کرد. به نوشتهٔ او، علم توضیح نداد که این رقم هزینهٔ طرح‌های ساختمانی تازه، مانند مدرسه‌های روستایی، تأسیسات گردشگری و جاده‌ها، را نیز در بر می‌گرفت. کوپر هزینهٔ واقعی جشن‌های یک‌هفته‌ای را ۲۲ میلیون دلار می‌آورد. به نوشتهٔ او، یک‌سوم این هزینه را کمک‌های بازرگانان ایرانی، یک‌سوم را وزارت دربار و یک‌سوم را بودجهٔ ده‌سالهٔ شورای جشن‌ها پرداخت. کوپر می‌افزاید که شایعه‌های بی‌پایه هزینه را تا ۳۰۰ میلیون دلار بالا بردند. شهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که دولت بیشتر هزینه‌ها را صرف ساختن پانصد مدرسه، برق‌رسانی به روستاها، میهمان‌خانه‌ها و جاده‌های آسفالته کرد. میلانی از ساخت ۲۵۰۰ مدرسه و درمانگاه، سفارش ۲۵۰۰ کتاب دربارهٔ همهٔ جنبه‌های جامعه و تاریخ ایران، و آغاز انتشار مجموعهٔ «آکتا ایرانیکا» یاد می‌کند. به داوری او، این دستاوردها زیر سایهٔ شایعه و تجمل‌گرایی ماند."},{"title":"دفاع محمدرضا شاه پهلوی","body":"کوپر می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی از انتقادها برآشفت و پرسید: «چرا ما را برای پذیرایی شام از پنجاه رئیس کشور سرزنش می‌کنند؟ مگر قرار است به آنان نان و تربچه بدهم؟» کوپر می‌افزاید که ژاکلین کندی نیز برای آراستن کاخ سفید از شرکت ژانسن بهره گرفته بود و با چنین انتقادی روبه‌رو نشده بود. به داوری کوپر، با این همه، لحن دفاعی شاهنشاه نشان می‌داد که او با فروتنی رایج آغاز دههٔ ۱۹۷۰ هماهنگ نبود."},{"title":"دیدگاه شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که روزنامه‌نگاران از هیچ گزافه‌گویی دریغ نکردند. به نوشتهٔ او، این تصویر را مخالفان ایرانی به کار گرفتند. شهبانو می‌نویسد که پیش از جشن بسیاری از مردم جهان نمی‌توانستند جای ایران را بر نقشه نشان دهند، اما پس از آن آگاهی گسترده‌ای از تاریخ و جغرافیای ایران یافتند. به داوری او، جنبهٔ منفی بازتاب مطبوعاتی «احساسات مثبت اکثر ایرانیان را نادیده می‌گرفت»."},{"title":"انتقاد مخالفان","body":"کوپر می‌نویسد که روح‌الله خمینی در ۲۱ مهر (۱۳ اکتبر) از تبعیدگاه خود در نجف بیانیه‌ای داد و برای نخستین بار خواستار برچیدن پادشاهی در ایران شد. به نوشتهٔ کوپر، خمینی ادعا کرد که در خرداد ۱۳۴۲ پانزده هزار بی‌گناه کشته شده‌اند. کوپر یادآوری می‌کند که این رقم «جنجالی» بود. خمینی مسلمانان را از شرکت در «این جشن نامشروع» بازداشت. میلانی می‌نویسد که خمینی از رئیسان کشورها خواست «جشن شیطان» را تحریم کنند و کنفدراسیون دانشجویان ایرانی نیز کوشید ایرانیان خارج از کشور و افکار عمومی غرب را بسیج کند. به نوشتهٔ کوپر، روحانیان این جشن را کوششی آگاهانه برای کم‌رنگ کردن میراث اسلامی ایران تفسیر کردند. شهبانو فرح پهلوی در پاسخ به این برداشت می‌نویسد که ایران پیش از اسلام وجود داشته و ایرانیان در ادبیات، فلسفه، اداره، سیاست، پزشکی و هنر عناصر لازم را برای پیدایش تمدن اسلامی فراهم آوردند."},{"title":"پس از جشن","body":"کوپر می‌نویسد که تنها دو سال پس از آن که محمدرضا شاه پهلوی رژهٔ پادشاهان، ملکه‌ها و رئیس‌جمهورها را در تخت جمشید رهبری کرده بود، نگرانی از تورم، کمبود کالا و ناخرسندی دانشجویان خواب را از او گرفته بود. کوپر از قول شاهنشاه می‌آورد که می‌فرمود باور دارد کشاورزان با او هستند، اما روشنفکران جوان چنین نیستند، و نمی‌فهمید چرا با آن که بیش از خواسته‌های آنان اصلاحات کرده بود، با او همراه نبودند. کوپر در جای دیگری یادآوری می‌کند که شاهنشاه در پایان جشن‌ها بنای شهیاد را در حضور امپراتور اتیوپی و پادشاهان یونان، دانمارک، نروژ و نپال گشود، و بنا با پایه‌های مشبک بلندش یادآور تیسفون، پایتخت ساسانیان، بود."},{"title":"داوری میلانی","body":"میلانی می‌نویسد که هزینه‌های گزاف، جشنی را که شاهنشاه برای آموزش تاریخ ایران به جهان و به خود ایرانیان آغاز کرده بود، به مایهٔ شرمساری شاهنشاه و «گنجی برای مخالفان» بدل کرد. به داوری او، کمتر از یک دهه بعد، نظام روحانی تازه کوشید هر اشاره‌ای به گذشتهٔ شاهنشاهی پیش از اسلام را از تاریخ ایران بزداید."}],"aftermath":"میلانی شهیاد را بنایی می‌داند که «دیدگاه ناتمام» محمدرضا شاه پهلوی را برای ایران به شکلی نیرومند بازتاب می‌دهد. کوپر می‌نویسد که گزارش‌های انتقادی جاناتان رندال، خبرنگار «واشینگتن پست»، از جشن‌ها تصویری ویرانگر از اوضاع ایران ساخت و در شکل‌گیری تصویر محمدرضا شاه پهلوی در غرب سهم داشت. به نوشتهٔ کوپر، رندال بعدها پذیرفت که گزارش او شیوه‌ای برای «خراب کردن جشن شاه» بود. کوپر همچنین می‌نویسد که شهبانو فرح پهلوی پس از جشن‌ها به اسدالله علم گفت که می‌خواهد نام او و ولیعهد «یکسره از آن جشن‌های هولناک» جدا بماند."},{"id":"tunbs-abu-musa-1350","title":"بحرین و بازپس‌گیری تنب‌ها و ابوموسی","date":{"solarYear":1350,"gregorianYear":1971,"circa":true},"tier":"secondary","category":"international","summary":"نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران در بامداد ۹ آذر ۱۳۵۰ (۳۰ نوامبر ۱۹۷۱)، یک روز پیش از پایان پیمان‌های حمایتی بریتانیا با شیخ‌نشین‌های جنوب خلیج فارس، در جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک فرود آمدند. در ابوموسی، نیروهای ایرانی بر پایهٔ تفاهم‌نامه‌ای که بریتانیا میان ایران و حاکم شارجه فراهم آورده بود، بی‌درگیری مستقر شدند و مقام‌های شارجه از آنان استقبال کردند. در تنب بزرگ، پاسگاه شش‌نفرهٔ پلیس رأس‌الخیمه به سوی نیروهای ایرانی آتش گشود و در این درگیری سه ایرانی و چهار پلیس رأس‌الخیمه جان باختند. این رویداد پایان روندی بود که با اعلام خروج بریتانیا از خلیج فارس در دی ۱۳۴۶ آغاز شد و در آن ایران از ادعای دیرینهٔ خود بر بحرین، پس از همه‌پرسی سازمان ملل متحد، چشم پوشید و در برابر، حاکمیت خود را بر سه جزیرهٔ راهبردی تنگهٔ هرمز بازگرداند.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص. ۱۴۱ چاپی","text":"اعلام خروج بریتانیا، بازگشت جزایر در ۱۹۷۱ و موافقت با حق تعیین سرنوشت بحرین."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"صفحه‌های ۳۹۰–۳۹۲ نسخهٔ الکترونیکی","text":"اهمیت راهبردی جزایر، مأموریت بایگانی در لندن، گفت‌وگو با دنیس رایت، همه‌پرسی بحرین و آموزهٔ نیکسون."},{"sourceId":"frus-1969-76-v24","locus":"سند ۱۱۰، صص. ۳۵۰–۳۵۱","text":"شرح پیاده شدن نیروها، تفاهم ابوموسی، درگیری تنب بزرگ و واکنش کشورهای عرب."},{"sourceId":"frus-1969-76-v27","locus":"اسناد ۱۲، ۲۴، ۲۷، ۶۲، ۱۲۱ (بند ۵۲)، ۲۵۵ و ۲۷۴","text":"«دزدیده شدن» ابوموسی؛ گفت‌وگوهای هلمز و محمدرضا شاه پهلوی با کیسینجر در ۱۳۵۲؛ جزایر در روابط با عربستان و عراق؛ برآورد اطلاعات ملی ۱۳۵۴."},{"sourceId":"frus-1977-80-v11p1","locus":"اسناد ۱۱۲ (یادداشت ۴) و ۲۴۸","text":"گزینه‌های آمریکا دربارهٔ جزایر در بحران گروگان‌گیری."},{"sourceId":"frus-1964-68-v22","locus":"اسناد ۲۶۴، ۲۶۸، ۲۶۹ و ۲۸۵","text":"بحران فدراسیون شیخ‌نشین‌ها، تلگرام‌های مایر، گفت‌وگوی زاهدی و راسک، یادداشت جان فاستر."}],"personIds":["mohammad-reza-person"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"از ادعای بحرین گذشت و در ۱۳۵۰ نیروی دریایی را در تنب‌ها و ابوموسی پیاده کرد."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["تنب و ابوموسی"],"context":"تنب بزرگ و تنب کوچک در نزدیکی تنگهٔ هرمز و ابوموسی در جنوب غربی آن‌ها قرار دارند، و همین جایگاه آن‌ها را بر سر راه آبراهی نهاده است که بخش بزرگی از نفت جهان از آن می‌گذشت. دولت‌های ایران در دوران قاجار و پهلوی هرگز نظارتی را که بریتانیا در آغاز سدهٔ بیستم میلادی به سود شیخ‌نشین‌های تحت‌الحمایهٔ خود، شارجه و رأس‌الخیمه، بر این جزایر برقرار کرد، به رسمیت نشناختند. جان فاستر، از کارکنان شورای امنیت ملی آمریکا، در یادداشت ۳۱ اردیبهشت ۱۳۴۷ (۲۵۲۷ شاهنشاهی، ۲۱ مه ۱۹۶۸) برای والت روستو، دستیار ویژهٔ رئیس‌جمهور، می‌نویسد که تا هنگامی که بریتانیا جزایر را در دست داشت، محمدرضا شاه پهلوی ادعای ایران را خفته نگاه می‌داشت. به نوشتهٔ فاستر، شاهنشاه اکنون بیم داشت که اگر جزایر به دست کشورهای عرب بیفتد، دیری نپاید که جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر، پایگاهی دریایی در آنجا برپا کند و ایران را محاصره کند. محمدرضا شاه پهلوی در دیدار ۲ مرداد ۱۳۵۲ با هنری کیسینجر در واشینگتن تأکید کرد که همهٔ این جزایر در نقشه‌های نیروی دریایی بریتانیا و حتی در نقشه‌های شوروی ایرانی نشان داده شده‌اند.\n\nایران از دوران صفوی بحرین را بخشی از خاک خود می‌دانست و این ادعا را در دوران پهلوی نیز حفظ کرده بود. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ»، که در ۱۳۵۹ منتشر کرد، یادآوری می‌کند که تنها یک‌ششم جمعیت بحرین ایرانی بود. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی به این باور رسیده بود که تحقق ادعای ایران بر بحرین ممکن نیست، اما نمی‌خواست بی‌آنکه چیزی به دست آورد از آن بگذرد.\n\nدولت بریتانیا در دی ۱۳۴۶ (ژانویهٔ ۱۹۶۸) اعلام کرد که نیروهای خود را تا پایان ۱۹۷۱ از شرق سوئز و خلیج فارس بیرون خواهد برد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که سه ماه پیش از این اعلام، گورونوی رابرتس، فرستادهٔ وزارت امور خارجهٔ بریتانیا، به ایران اطمینان داده بود که بریتانیا در آیندهٔ نزدیک قصد ترک خلیج فارس را ندارد. به نوشتهٔ شاهنشاه، این چرخش او را غافلگیر کرد و او آن را پیامد درخواست بریتانیا برای پیوستن به بازار مشترک اروپا می‌دانست. اندکی بعد، ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور آمریکا، اعلام کرد که ایالات متحده دیگر نقش «پلیس جهان» را بر عهده نخواهد گرفت. محمدرضا شاه پهلوی از اینجا نتیجه می‌گیرد که امنیت ایران تنها با تلاش خود ایران تأمین‌شدنی بود.\n\nاعلام خروج بریتانیا و طرح فدراسیونی از شیخ‌نشین‌های جنوب خلیج فارس، که بحرین، شارجه و رأس‌الخیمه را نیز در بر می‌گرفت، در زمستان ۱۳۴۶ رابطهٔ تهران و لندن را به تنش کشاند. مایر در تلگرام ۱۶ اسفند ۱۳۴۶ (۲۵۲۶ شاهنشاهی، ۶ مارس ۱۹۶۸) گزارش می‌دهد که پرسش‌های فوری محمدرضا شاه پهلوی را در تعطیلات اسکی در سوئیس به خود مشغول داشته بود، و یکی از این پرسش‌ها آن بود که آیا با اشغال تنب و دیگر جزایر میانهٔ خلیج فارس کار را یکسره کند. مایر در تلگرام ۲۴ اسفند ۱۳۴۶ (۱۴ مارس ۱۹۶۸) می‌افزاید که شاهنشاه به این نتیجه رسیده بود که گنجاندن بحرین در فدراسیون، همراه با این پیام ضمنی که بریتانیا تنب‌ها و ابوموسی را به شیخ‌نشین‌ها خواهد سپرد، «تحمل‌ناپذیر» است. به گزارش مایر، محمدرضا شاه پهلوی فرمود که اگر بریتانیا بر این راه پافشاری کند، ایران حتی در پیمان سنتو با بریتانیا بر سر یک میز نخواهد نشست.\n\nاردشیر زاهدی، وزیر امور خارجه، در همان روزها به واشینگتن رفت. وزارت امور خارجهٔ آمریکا در تلگرام ۲۶ اسفند ۱۳۴۶ (۱۶ مارس ۱۹۶۸) گزارش می‌دهد که زاهدی در گفت‌وگو با دین راسک، وزیر امور خارجهٔ آمریکا، بریتانیا را به نیرنگ متهم کرد و گفت که دشواری فدراسیون تنها گنجاندن بحرین نیست، بلکه پیوستن رأس‌الخیمه و شارجه و همراه آن‌ها تنب‌ها و ابوموسی نیز هست. به همین گزارش، زاهدی گفت که افکار عمومی ایران این وضع را نمی‌پذیرد، و در همان حال تأکید کرد که ایران چشم به خاک کسی ندارد، بحرین را به زور نخواهد گرفت و حتی خشم افکار عمومی را به جان می‌خرد تا با همه‌پرسی یا راهی دیگر این گره را بگشاید. راسک در پاسخ از ایران خواست که همهٔ پیامدها و گزینه‌ها را در چارچوب وضع خطرناک جهان بسنجد.\n\nمیلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در دیدار طولانی خود با ریچارد نیکسون در ۱۳۴۶، پیش از ریاست‌جمهوری او، استدلال کرده بود که آمریکا باید دفاع از خلیج فارس را به ایران بسپارد تا آمریکا ناگزیر نشود نیروهای خود را در همهٔ جهان پراکنده کند. به نوشتهٔ میلانی، این اندیشه پس از ریاست‌جمهوری نیکسون در چارچوب «آموزهٔ نیکسون» به سیاست رسمی آمریکا بدل شد. هنری کیسینجر، مشاور امنیت ملی نیکسون، می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی آماده بود خلأیی را پر کند که خروج بریتانیا پدید آورده بود و نفوذ شوروی و جریان‌های تندرو آن را تهدید می‌کرد.","whatHappened":[{"title":"گفت‌وگوهای محرمانه با بریتانیا","body":"میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی به وزارت امور خارجه دستور داد دیپلماتی کارآزموده و آشنا با پژوهش در بایگانی‌ها را به لندن بفرستد تا در اسناد ادارهٔ اسناد عمومی بریتانیا مدارک حق ایران بر سه جزیره را بیابد. شاهنشاه همچنین دیپلمات باتجربه‌ای را فرستادهٔ شخصی خود کرد تا دربارهٔ سرنوشت بحرین و جزایر با سر دنیس رایت، فرستادهٔ بریتانیا، گفت‌وگو کند. به نوشتهٔ میلانی، بریتانیایی‌ها خرسند بودند که محمدرضا شاه پهلوی این گفت‌وگو را به اردشیر زاهدی، وزیر امور خارجه، نسپرده بود، زیرا زاهدی را ملی‌گرایی سرسخت و مخالف بریتانیا می‌دانستند که بر حاکمیت ایران بر بحرین پافشاری می‌کرد.","quotes":[{"original":"However, in January 1968, Great Britain announced that it was withdrawing its troops from the Persian Gulf. Three months earlier Mr. Goronwy Roberts, sent by the British Foreign Office, had assured Iran that the British had no intention of leaving the Gulf in the foreseeable future. Their about-face took me by surprise...","translation":"در ژانویهٔ ۱۹۶۸ بریتانیای کبیر اعلام کرد که نیروهایش را از خلیج فارس بیرون می‌برد. سه ماه پیش از آن، آقای گورونوی رابرتس، فرستادهٔ وزارت امور خارجهٔ بریتانیا، به ایران اطمینان داده بود که بریتانیایی‌ها در آیندهٔ قابل پیش‌بینی قصد ترک خلیج را ندارند. این چرخش مرا غافلگیر کرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۴۱ چاپی (صفحهٔ ۱۴۵ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی در فصل «سیاست خارجی» واکنش ایران به اعلام خروج بریتانیا از خلیج فارس را شرح می‌دهد."},{"original":"Thus, our security could be assured only through our own efforts. That is why in 1971, on the eve of the British departure, we occupied the islands of Tomb and Abu Musa. In Bahrain, where only one-sixth of the population was Iranian, we agreed to self-determination. Bahrain opted for independence.","translation":"از این رو امنیت ما تنها با تلاش خود ما تأمین‌شدنی بود. به همین سبب بود که در ۱۹۷۱، در آستانهٔ رفتن بریتانیایی‌ها، جزایر تنب و ابوموسی را به تصرف درآوردیم. در بحرین، که تنها یک‌ششم جمعیتش ایرانی بود، با حق تعیین سرنوشت موافقت کردیم. بحرین استقلال را برگزید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۴۱ چاپی (صفحهٔ ۱۴۵ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی پس از یادآوری اعلام نیکسون دربارهٔ پایان نقش «پلیس جهان»، تصمیم ایران دربارهٔ جزایر و بحرین را توضیح می‌دهد."},{"original":"No less strategically indispensable for Iran's regional hegemony were the three islands of Big Tomb, Small Tomb, and Abu-Musa—small but located at the heart of the Strait of Hormuz, where the Persian Gulf meets the Indian Ocean. Dominate the islands, the Shah knew, and you dominate the most important waterway in the world.","translation":"سه جزیرهٔ تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی، که کوچک‌اند اما در قلب تنگهٔ هرمز، جایی که خلیج فارس به اقیانوس هند می‌پیوندد، جای دارند، برای برتری منطقه‌ای ایران کمتر از آن [بحرین] حیاتی نبودند. محمدرضا شاه پهلوی می‌دانست که هر کس بر این جزایر چیره شود، بر مهم‌ترین آبراه جهان چیره است.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار، مدیر برنامهٔ مطالعات ایران در دانشگاه استنفورد","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","page":"صفحهٔ ۳۹۱ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی اهمیت راهبردی سه جزیره را در طرح محمدرضا شاه پهلوی برای برتری منطقه‌ای ایران شرح می‌دهد."},{"original":"Eventually, the Shah agreed to a face-saving solution: Iran agreed to have the UN hold a referendum in Bahrain and promised to abide by the wishes of the citizens, should they opt for independence. For the Shah, the more crucial part of this agreement was the de facto recognition of Iran's rights to the three strategic islands.","translation":"سرانجام محمدرضا شاه پهلوی به راه‌حلی آبرومندانه تن داد: ایران پذیرفت که سازمان ملل در بحرین همه‌پرسی برگزار کند و وعده داد که اگر شهروندان استقلال را برگزینند، به خواست آنان گردن نهد. برای شاه، بخش مهم‌تر این توافق به رسمیت شناخته شدن عملی حقوق ایران بر سه جزیرهٔ راهبردی بود.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","page":"صفحهٔ ۳۹۱ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی نتیجهٔ گفت‌وگوهای محرمانهٔ ایران و بریتانیا دربارهٔ بحرین و جزایر را بیان می‌کند."},{"original":"On the morning of November 30 Iranian forces landed on the disputed Persian Gulf islands of Abu Musa, Greater Tunb and Lesser Tunb. The Abu Musa landing was in accordance with the British-negotiated arrangement between Iran and the Ruler of Sharjah. The Iranian troops were welcomed by Sharjah officials...","translation":"بامداد ۳۰ نوامبر نیروهای ایرانی در جزایر مورد مناقشهٔ ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک در خلیج فارس پیاده شدند. پیاده شدن در ابوموسی بر پایهٔ ترتیبی بود که بریتانیا میان ایران و حاکم شارجه فراهم آورده بود. مقام‌های شارجه از نیروهای ایرانی استقبال کردند.","speaker":"تئودور الیوت","speakerTitle":"دبیر اجرایی وزارت امور خارجهٔ آمریکا","work":"یادداشت به هنری کیسینجر، «اسناد روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶»، جلد ۲۴، سند ۱۱۰","workType":"سند دیپلماتیک (یادداشت محرمانه)","page":"ص. ۳۵۰","date":"۱۰ آذر ۱۳۵۰ / ۱ دسامبر ۱۹۷۱","context":"الیوت یک روز پس از پیاده شدن نیروهای ایرانی، گزارش رویدادها را برای مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور آمریکا می‌فرستد."},{"original":"He was notified the Iranian forces would land on the Tunbs but failed to advise his six-man police force on the Greater Tunb which opened fire on the 30-man Iranian occupying force. Three Iranians and four Ras al-Khaimans were killed in the exchange.","translation":"به حاکم رأس‌الخیمه خبر داده شده بود که نیروهای ایرانی در تنب‌ها پیاده خواهند شد، اما او نیروی پلیس شش‌نفرهٔ خود در تنب بزرگ را آگاه نکرد و این نیرو به سوی نیروی اشغال سی‌نفرهٔ ایرانی آتش گشود. در این تبادل آتش سه ایرانی و چهار رأس‌الخیمه‌ای کشته شدند.","speaker":"تئودور الیوت","speakerTitle":"دبیر اجرایی وزارت امور خارجهٔ آمریکا","work":"یادداشت به هنری کیسینجر، «اسناد روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶»، جلد ۲۴، سند ۱۱۰","workType":"سند دیپلماتیک (یادداشت محرمانه)","page":"ص. ۳۵۰","date":"۱۰ آذر ۱۳۵۰ / ۱ دسامبر ۱۹۷۱","context":"الیوت علت درگیری تنب بزرگ را توضیح می‌دهد."},{"original":"Shah reiterated his oft-repeated contention that Abu Musa was stolen from Iran by British. (\\\"Even on Russian charts Iran was written in next to that island.\\\")","translation":"محمدرضا شاه پهلوی ادعای همیشگی خود را تکرار کرد که بریتانیا ابوموسی را از ایران دزدید. (\"حتی روی نقشه‌های روسی کنار آن جزیره نام ایران نوشته شده بود.\")","speaker":"ریچارد هلمز","speakerTitle":"سفیر آمریکا در ایران","work":"تلگرام سفارت آمریکا در تهران به وزارت امور خارجه، «اسناد روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶»، جلد ۲۷، سند ۱۲","workType":"سند دیپلماتیک (تلگرام)","page":"ص. ۴۰","date":"۱۸ فروردین ۱۳۵۲ / ۷ آوریل ۱۹۷۳","context":"هلمز گفت‌وگوی خصوصی خود با محمدرضا شاه پهلوی را پس از تقدیم استوارنامه در ۱۶ فروردین ۱۳۵۲ گزارش می‌دهد."},{"original":"Saudis say it is a good idea but feel that we will have to give up the \"Arab Islands\" in the Gulf. I asked them, \"What 'Arab' Islands?\" All of those islands now occupied by Iran are shown as Iranian on the British admiralty maps and even on the Soviet maps. They seem to want an excuse not to participate.","translation":"سعودی‌ها می‌گویند فکر خوبی است، اما گمان می‌کنند ما باید از «جزایر عربی» در خلیج فارس دست بکشیم. از آنان پرسیدم: «کدام جزایر عربی؟» همهٔ این جزایر که اکنون در دست ایران است، در نقشه‌های نیروی دریایی بریتانیا و حتی در نقشه‌های شوروی ایرانی نشان داده شده‌اند. گویا بهانه‌ای می‌خواهند که شرکت نکنند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"صورت‌جلسهٔ گفت‌وگو با هنری کیسینجر، در مجموعهٔ اسناد روابط خارجی آمریکا، ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۶، جلد ۲۷","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۲۷","date":"۲ مرداد ۱۳۵۲ خورشیدی (۲۵۳۲ شاهنشاهی، ۲۴ ژوئیهٔ ۱۹۷۳ میلادی)","context":"محمدرضا شاه پهلوی در واشینگتن سه طرح ایران را برای امنیت جمعی خلیج فارس شرح می‌دهد و بهانهٔ سعودی‌ها را برای نپیوستن به آن رد می‌کند."}]},{"title":"همه‌پرسی سازمان ملل در بحرین","body":"ایران سرانجام پذیرفت که سازمان ملل متحد نظر مردم بحرین را جویا شود و متعهد شد که اگر بحرینیان استقلال را برگزیدند، این خواست را بپذیرد. فرستادهٔ ویژهٔ دبیرکل سازمان ملل در فروردین ۱۳۴۹ (بهار ۱۹۷۰) نظر گروه‌ها و نهادهای بحرینی را گرد آورد و گزارش داد که اکثریت مردم بحرین خواهان کشوری مستقل‌اند. شورای امنیت سازمان ملل متحد در اردیبهشت ۱۳۴۹ (مه ۱۹۷۰) با قطعنامهٔ ۲۷۸ این نتیجه را تأیید کرد و بحرین در ۱۳۵۰ استقلال یافت. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» این تصمیم را چنین خلاصه می‌کند که ایران با حق تعیین سرنوشت مردم بحرین موافقت کرد و بحرین استقلال را برگزید. به نوشتهٔ میلانی، بخش مهم‌تر این توافق برای محمدرضا شاه پهلوی به رسمیت شناخته شدن عملی حق ایران بر سه جزیره بود."},{"title":"تفاهم‌نامهٔ ابوموسی","body":"بریتانیا میان دولت ایران و حاکم شارجه، تفاهم‌نامه‌ای دربارهٔ ابوموسی فراهم آورد. بر پایهٔ این تفاهم‌نامه، نیروهای ایرانی بخش تعیین‌شده‌ای از جزیره را بر پایهٔ نقشهٔ پیوست آن در اختیار می‌گرفتند و بخش دیگر زیر ادارهٔ مدنی شارجه می‌ماند. هیچ‌یک از دو طرف از ادعای حاکمیت خود چشم نپوشید. تئودور الیوت، دبیر اجرایی وزارت امور خارجهٔ آمریکا، در یادداشت ۱۰ آذر ۱۳۵۰ (۱ دسامبر ۱۹۷۱) خود به هنری کیسینجر می‌نویسد که حاکم شارجه پیش از پیاده شدن نیروهای ایرانی شرایط این توافق را اعلام کرده بود."},{"title":"پیاده شدن نیروهای ایرانی","body":"نیروهای ایرانی در بامداد ۹ آذر ۱۳۵۰ در هر سه جزیره فرود آمدند. به نوشتهٔ الیوت، مقام‌های شارجه در ابوموسی از نیروهای ایرانی استقبال کردند. به همین گزارش، پیاده شدن در تنب‌ها با رضایت ضمنی بریتانیا انجام شد و بخشی ناگفته از توافق ابوموسی به شمار می‌رفت. حاکم رأس‌الخیمه، با وجود اصرار بریتانیا پیشنهاد واگذاری تنب‌ها در برابر کمک مالی ایران را بارها رد کرده بود. الیوت می‌نویسد که بریتانیا حاکم رأس‌الخیمه را از فرود نیروهای ایرانی آگاه کرده بود، اما پاسگاه شش‌نفرهٔ پلیس خود در تنب بزرگ را باخبر نکرده بود و همین پلیس‌ها به سوی نیروی سی‌نفرهٔ ایرانی آتش گشودند."},{"title":"کشته‌شدگان تنب بزرگ","body":"در درگیری تنب بزرگ سه ایرانی و چهار پلیس رأس‌الخیمه جان باختند. سخنگوی وزارت امور خارجهٔ بریتانیا از این کشتار اظهار تأسف کرد."},{"title":"اعلام به مجلس","body":"دولت امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر، همان روز بازگشت تنب‌ها و پیاده شدن نیروها در ابوموسی را به مجلس شورای ملی اعلام کرد. به نوشتهٔ الیوت، دولت ایران در این اعلام بر خواست ایران برای همکاری با همهٔ شیخ‌نشین‌های کرانهٔ عربی خلیج فارس تأکید کرد. بریتانیا روز بعد، ۱۰ آذر ۱۳۵۰، پیمان‌های خود با شیخ‌نشین‌های متصالح را پایان داد و امارات متحدهٔ عربی در ۱۱ آذر ۱۳۵۰ (۲ دسامبر ۱۹۷۱) تشکیل شد."},{"title":"دیدگاه دولت ایران","body":"دولت ایران و محمدرضا شاه پهلوی بازگشت جزایر را اعادهٔ حاکمیتی می‌دانستند که بریتانیا در آغاز سدهٔ بیستم از ایران گرفته بود. ریچارد هلمز، سفیر آمریکا در تهران، در تلگرام ۱۸ فروردین ۱۳۵۲ (۷ آوریل ۱۹۷۳) گزارش می‌دهد که محمدرضا شاه پهلوی در نخستین دیدارش با او بار دیگر تأکید کرد که بریتانیا ابوموسی را از ایران «دزدیده» بود. به گزارش هلمز، محمدرضا شاه پهلوی ملک فیصل، پادشاه عربستان سعودی، را به پشتیبانی از حاکم رأس‌الخیمه در کارشکنی دربارهٔ ابوموسی متهم کرد. به گزارش هلمز، شاهنشاه برای استدلال خود افزود که «حتی در نقشه‌های روسی کنار آن جزیره نام ایران نوشته شده بود». در همین دیدار، که پس از تقدیم استوارنامهٔ هلمز در ۱۶ فروردین ۱۳۵۲ (۵ آوریل ۱۹۷۳) برگزار شد، محمدرضا شاه پهلوی فرمود که به الکسی کاسیگین، نخست‌وزیر شوروی، فرموده است هیچ خرابکاری‌ای را در خلیج فارس تحمل نخواهد کرد. به گزارش هلمز، هنگامی که کاسیگین پیشنهاد کرد که شاهنشاه با مردم «آن پایین» گفت‌وگو کند، محمدرضا شاه پهلوی پاسخ داده بود: «با چه کسی گفت‌وگو کنم؟ نمی‌توانم با جبههٔ خلق برای آزادی عمان و خلیج عربی گفت‌وگو کنم.» شاهنشاه همچنین به کاسیگین فرموده بود که ایرانِ نیرومند قدرتی مسئول خواهد بود و نه ماجراجو. این گفته‌ها نشان می‌دهد که محمدرضا شاه پهلوی بازگشت جزایر را بخشی از طرحی گسترده‌تر برای پاسداری از خلیج فارس در برابر خرابکاری می‌دید. میلانی اهمیت راهبردی جزایر را چنین توضیح می‌دهد که هر کس بر این جزایر چیره باشد، بر مهم‌ترین آبراه جهان چیره است."},{"title":"دیدگاه کشورهای عرب","body":"به نوشتهٔ الیوت، دولت‌های کویت، عراق و سوریه پیاده شدن نیروهای ایرانی را آشکارا محکوم کردند و عراق روابط دیپلماتیک خود را با بریتانیا قطع کرد. بریتانیا پیش از عملیات، مصر، عربستان سعودی و کویت را از توافق ابوموسی و برنامهٔ ایران برای تنب‌ها آگاه کرده بود و این سه کشور در آن هنگام موضع روشنی نگرفته بودند. امارات متحدهٔ عربی از آن زمان مدعی حاکمیت بر هر سه جزیره است."},{"title":"داوری محمدرضا شاه پهلوی دربارهٔ امنیت خلیج فارس","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» بازگشت جزایر را در چارچوب امنیت مرزهای ایران می‌گذارد. شاهنشاه می‌نویسد که در آن هنگام جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر، در منطقه تفرقه افکنده بود و معمر قذافی، رهبر لیبی، و یاسر عرفات، رهبر سازمان آزادی‌بخش فلسطین، همین راه را ادامه می‌دادند. به نوشتهٔ محمدرضا شاه پهلوی، او می‌دانست که ایرانِ رو به رشد هر روز طعمهٔ وسوسه‌انگیزتری برای «یغماگران بیگانه» خواهد شد."}],"aftermath":"بازگشت جزایر جایگاه ایران را به‌عنوان نیروی اصلی امنیت خلیج فارس پس از خروج بریتانیا تثبیت کرد. میلانی می‌نویسد که با ریاست‌جمهوری نیکسون آرزوی محمدرضا شاه پهلوی تحقق یافت و آمریکا ایران را در طرح بزرگ آموزهٔ نیکسون نیروی برتر خلیج فارس برگزید.\n\nقطع روابط عراق با بریتانیا، محکومیت ایران از سوی کویت و سوریه و ادعای امارات متحدهٔ عربی بر جزایر، از پیامدهای دیرپای این رویداد بود. به نوشتهٔ الیوت، برخی از نمایندگان مجلس ملی کویت حتی خواستار قطع روابط با آمریکا، بریتانیا و ایران شدند. با این همه، به گزارش همین یادداشت، مصر تمایلی به پیگیری موضوع در سازمان ملل یا اتحادیهٔ عرب نداشت و کویت به نمایندهٔ خود در نیویورک دستور داده بود «معقول» رفتار کند.\n\nمسئلهٔ جزایر سال‌ها مانع همکاری ایران و عربستان سعودی در امنیت خلیج فارس ماند. ریچارد هلمز در گفت‌وگوی ۱ مرداد ۱۳۵۲ (۲۵۳۲ شاهنشاهی، ۲۳ ژوئیهٔ ۱۹۷۳) به کیسینجر گفت که ملک فیصل به عباسعلی خلعتبری، وزیر امور خارجهٔ ایران، گفته بود ایران باید جزایر خلیج فارس را به اعراب بازگرداند. هلمز افزود که جزایر در اصل مسئلهٔ فیصل نیست، اما او آن را مسئلهٔ خود کرده است، و تنها راه‌حلی که به نظر هلمز می‌رسید آن بود که محمدرضا شاه پهلوی مستقیم با امارات متحدهٔ عربی یا حاکم رأس‌الخیمه کنار بیاید و پولی بپردازد که آنان را خرسند کند. هلمز در همین گفت‌وگو گزارش داد که محمدرضا شاه پهلوی به‌تازگی یادداشتی دربارهٔ جزایر برای ملک فیصل فرستاده بود که به تعبیر هلمز، شاهنشاه آن را چنان نوشته بود که فیصل را از کوره به در کند، و ایرانیان فیصل را مردی نامعقول می‌دانستند. به گفتهٔ هلمز، سعودی‌هایی که چنین راه‌حلی را پیشنهاد می‌کردند در تصمیم‌گیری فیصل وزنی نداشتند. محمدرضا شاه پهلوی فردای آن روز به کیسینجر فرمود که سعودی‌ها طرح امنیت جمعی خلیج فارس را خوب می‌دانند اما بازگرداندن «جزایر عربی» را شرط می‌کنند، و خود از آنان پرسیده بود: «کدام جزایر عربی؟»\n\nسفارت آمریکا در تهران در تحلیل ۵ تیر ۱۳۵۳ (۲۶ ژوئن ۱۹۷۴) بازگشت تنب‌ها و ابوموسی را در کنار دشمنی سنتی عرب و ایرانی و روابط ایران با اسرائیل از عوامل بازدارندهٔ همکاری ایران و عربستان سعودی می‌شمارد. نمایندهٔ آمریکا در بغداد در تلگرام ۴ تیر ۱۳۵۳ (۲۵ ژوئن ۱۹۷۴) گزارش می‌دهد که در گفت‌وگو با یک مقام عراقی، برای نشان دادن استقلال محمدرضا شاه پهلوی، بازگشت تنب‌ها و ابوموسی را برخلاف توصیهٔ آمریکا نمونه آورده است. همان دفتر در تلگرام ۱۷ اسفند ۱۳۵۳ (۸ مارس ۱۹۷۵) دربارهٔ موافقت‌نامهٔ الجزایر می‌نویسد که یکی دیگر از امتیازهای عراق آن بود که در موافقت‌نامه هیچ اشاره‌ای به بازگشت تنب‌ها و ابوموسی به ایران نشد. برآورد اطلاعات ملی آمریکا در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۴ (۹ مه ۱۹۷۵) با یادآوری بازگشت جزایر در ۱۳۵۰ پیش‌بینی می‌کند که ایران اگر هژمونی منطقه‌ای خود را در خطر ببیند، باز هم در خلیج فارس یک‌جانبه دست به کار خواهد شد.\n\nجایگاه راهبردی جزایر پس از ۱۳۵۷ نیز در محاسبه‌های قدرت‌های بزرگ ماند. زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی جیمی کارتر، رئیس‌جمهور آمریکا، در یادداشت ۲۲ فروردین ۱۳۵۹ (۱۰ آوریل ۱۹۸۰) به کارتر، در فهرست گام‌های فشار فزاینده بر جمهوری اسلامی برای آزادی گروگان‌های سفارت آمریکا، بستن جزیرهٔ خارک یا اشغال تنب‌ها و ابوموسی در دهانهٔ خلیج فارس را در شمار گزینه‌ها آورده است. کارتر نیز در حاشیهٔ یادداشت ۳۰ آذر ۱۳۵۸ (۲۱ دسامبر ۱۹۷۹) برژینسکی نوشته بود که باید همهٔ کارهایی را فهرست کرد که روح‌الله خمینی خواهان رخ دادنشان نیست و محکومیت آمریکا را از سوی کشورهای دیگر برنمی‌انگیزد، و به نوشتهٔ کارتر، «تصرف جزایر به دست عراق» بهترین نمونه‌ای بود که به ذهنش رسید. ویراستاران مجموعهٔ اسناد روابط خارجی آمریکا توضیح می‌دهند که منظور کارتر ابوموسی و تنب‌ها بود. این اسناد نشان می‌دهد که جزایری که محمدرضا شاه پهلوی در ۱۳۵۰ بازگرداند، حتی پس از سقوط پادشاهی، در چشم سیاست‌گذاران آمریکایی کلید دهانهٔ خلیج فارس بود.\n\nتفاهم‌نامهٔ ابوموسی، که ادارهٔ مشترک جزیره را پیش‌بینی می‌کرد، پایهٔ حقوقی حضور ایران در ابوموسی ماند. دولت‌های ایران پس از ۱۳۵۰ همواره به این تفاهم‌نامه استناد کرده‌اند."},{"id":"oil-price-shock-1352","title":"جهش بهای نفت و نقش ایران در اوپک","date":{"solarYear":1352,"solarMonth":9,"gregorianYear":1973,"gregorianMonth":12,"circa":true},"tier":"primary","category":"economic","summary":"وزیران کشورهای عضو سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت (اوپک) در ۱ و ۲ دی ۱۳۵۲ (۲۲ و ۲۳ دسامبر ۱۹۷۳)، به دعوت محمدرضا شاه پهلوی، در تهران گرد آمدند. آنان تصمیم گرفتند بهای هر بشکه نفت را از ۵٫۰۳۲ دلار به ۱۱٫۶۵۱ دلار برسانند. این تصمیم پنج ماه پس از آن گرفته شد که ایران، با قرارداد فروش و خرید تیر ۱۳۵۲، ادارهٔ کامل صنعت نفت خود را از کنسرسیوم بازپس گرفته بود. دولت آمریکا افزایش بها را «بی‌ثبات‌کننده» خواند و از ایران خواست در آن تجدید نظر کند. محمدرضا شاه پهلوی آن را گامی به سوی «بهای عادلانه» برای کالایی «شریف» شمرد که بسیار کمتر از ارزش واقعی‌اش فروخته شده بود. درآمد نفت ایران چند برابر شد و هزینهٔ برنامه‌های آموزش، بهداشت، صنعت و دفاع را تأمین کرد. در سال‌های بعد، تورم، کمبودها و کندی رشد اقتصادی از پیامدهای جانبی همین جهش شدند.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۲۳، ۹۶–۹۹، ۱۳۹ چاپی","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از پایان کنترل کنسرسیوم، نشست تهران، استدلال بهای عادلانه، نامه‌های نیکسون و کیسینجر، تثبیت ۱۹۷۸، درآمد ۱۹۷۷، صندوق اوپک سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1969-76-v27","locus":"اسناد ۴۸، ۴۹، ۵۱، ۵۲","text":"گفت‌وگوی دیویس و زاهدی، پیام نیکسون، برآورد هزینه‌ها، هشدار هلمز."},{"sourceId":"mina-oil","locus":"بخش‌های قرارداد ۱۹۷۳","text":"پرویز مینا در این اثر از اتمام حجت شرکت ملی نفت و قرارداد فروش و خرید ۲۸ تیر ۱۳۵۲ سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"صفحه‌های ۲۸۴، ۳۷۱، ۳۸۲، ۴۵۵، ۴۵۷–۴۵۸ نسخهٔ الکترونیکی","text":"عباس میلانی در این اثر از بنیان‌گذاری اوپک، فؤاد روحانی، دیدگاه مخالفان، رستاخیز، تورم و رشد ۱۹۷۸ سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"صفحه‌های ۳۲، ۱۹۵، ۲۱۰–۲۱۱، ۲۵۸، ۳۰۳ نسخهٔ الکترونیکی","text":"انتقال ثروت، آموزش عالی، تورم، بازاریان، فرار سرمایه، گزارش واشینگتن پست."}],"personIds":["mohammad-reza-person","ardeshir-zahedi","fuad-rouhani"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"وزیران اوپک را در ۱ و ۲ دی ۱۳۵۲ به تهران خواند و بهای بشکه از ۵٫۰۳۲ به ۱۱٫۶۵۱ دلار رسید.","ardeshir-zahedi":"نگرانی واشینگتن را رساند و پیشنهاد شرکت‌های آمریکایی برای نفت نیجریه را گفت.","fuad-rouhani":"به گماردن شاهنشاه نخستین دبیرکل سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت شد."},"personTitles":{"ardeshir-zahedi":"سفیر ایران در واشینگتن","fuad-rouhani":"دبیرکل پیشین اوپک"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["جهش بهای نفت"],"contextSections":[{"title":"از اوپک ۱۳۳۹ تا پیشگامی در بها","body":"ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا در ۱۳۳۹ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۵۱۹، ۱۹۶۰ میلادی) سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت را بنیاد نهادند. عباس میلانی در «شاه» می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی نخست با تردید به این سازمان نگریست و رفته‌رفته نظرش دگرگون شد. شاهنشاه فؤاد روحانی، حقوق‌دان و کارشناس نفت، را نمایندهٔ ایران کرد و روحانی نخستین دبیرکل سازمان شد. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه چندی بعد خود در فشار آوردن برای افزایش بها نقش پیشرو یافت. جهش دی ۱۳۵۲ پایان همین چرخش است، نه آغاز آشنایی ایران با سازمان. رشته‌ای که با گماردن روحانی آغاز شد، به نوشتهٔ میلانی، به پیشگامی شاهنشاه در بها رسید. وزیران در ۱ و ۲ دی به دعوت او در تهران نشستند. میزبان، رقم را می‌خواست. این فرقِ عضو مردد با میزبان مصمم، همان چرخشی است که میلانی از تردید نخست تا فشار برای افزایش بها رسم می‌کند. سازمان در ۱۳۳۹ با پنج کشور بنیاد شد: ایران، عراق، کویت، عربستان و ونزوئلا. سیزده سال بعد، نشست تعیین بها در پایتخت همان کشوری برگزار شد که روز اول مردد بود. میلانی این مرددِ دیروز را پیشگامِ امروز می‌خواند. دعوت از وزیران، گزارش هلمز، و رقم ۱۱٫۶۵۱ دلار، هر سه بر همین چرخش سوارند. پنجاه‌پنجاه پس از ۱۳۳۳، قانون ۱۳۳۶، اتمام حجت ۱۹۷۳، قرارداد تیر، و نشست دی، یک خط است. نامهٔ نیکسون آن خط را نبرید. تثبیت ۱۳۵۶ هم آن را پاک نکرد. تورم و رستاخیز و گزارش پست، دنبالهٔ همان خط در داخل کشورند. بشکهٔ ۵٫۰۳۲ دلاری و بشکهٔ ۱۱٫۶۵۱ دلاری، فروش ۳۵ دلاری بازار تک‌محموله، و پیشنهاد ۱۶ تا ۱۸ دلاری برای نیجریه، چهار عدد یک داستان‌اند: بازار از بهای رسمی جلو بود، و تهران بهای رسمی را به بازار نزدیک کرد، نه به ۳۵ دلار."},{"title":"قرارداد ۱۳۳۳ و فروش و خرید تیر ۱۳۵۲","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که قراردادهای مشارکت پنجاه‌پنجاه، پس از قانون نفت ۱۳۳۶، سهم واقعی ایران را به هفتاد و پنج درصد رساند. بیشتر تولید همچنان در دست کنسرسیوم و بر پایهٔ قرارداد ۱۳۳۳ بود. شاهنشاه از ۱۳۳۷ کوشید شرکت ملی نفت ایران ادارهٔ میدان‌ها را هم در عمل و هم در نام بر عهده گیرد.\n\nپرویز مینا در مقالهٔ «قراردادهای نفتی در ایران» می‌نویسد که شرکت ملی نفت در آغاز ۱۹۷۳ به کنسرسیوم هشدار داد که اگر ترتیب تازه‌ای پذیرفته نشود، قرارداد ۱۳۳۳ پس از ۱۹۷۹ تمدید نخواهد شد و اعضا خریدارانی عادی شمرده خواهند شد.\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ مینا، کنسرسیوم ترجیح داد خریدار ممتاز شود. قرارداد فروش و خرید بیست‌ساله در ۲۸ تیر ۱۳۵۲ (۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۷۳) امضا شد. اجرا از ۱ فروردین ۱۳۵۲ بود، یعنی امضا چند ماه پس از آغاز اجرا ثبت شد، و این قرارداد جای قرارداد ۱۳۳۳ را گرفت. مالکیت، بهره‌برداری، مدیریت و کنترل کامل منابع و تأسیسات حوزه به شرکت ملی نفت رسید. شرکت خدمات نفتی ایران، اسکو، غیرانتفاعی بود و فقط خدمتی را انجام می‌داد که شرکت ملی واگذار می‌کرد. سود عملیات دیگر سهم شرکت بیگانه به‌عنوان صاحب امتیاز نبود. سهم او، اگر می‌ماند، سهم خریدار بود. شاهنشاه می‌نویسد هفتاد و دو سال کنترل بیگانه در ۹ مرداد ۱۳۵۲ (۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۷۳) پایان یافت.\n\nپنجاه‌پنجاهِ پس از ۱۳۳۳، به نوشتهٔ او، با قانون ۱۳۳۶ به سهم واقعی هفتاد و پنج درصد رسیده بود، اما بیشتر تولید هنوز در چارچوب کنسرسیوم می‌ماند. از ۱۳۳۷ او می‌خواست اداره هم در نام و هم در عمل مال شرکت ملی باشد. اتمام حجت ۱۹۷۳ همین خواست را به تاریخ گره زد: یا ترتیب تازه، یا پایان تمدید پس از ۱۹۷۹ و تبدیل اعضا به خریدار عادی. کنسرسیوم راه نخست را برگزید. نشست دی، وقتی بها را از پنج دلار به یازده دلار برد، بر صنعتی نشست که اداره‌اش تازه عوض شده بود. تحریم عربی همان سال نیز در کنار این رشته است. ایران نفت را در بازار تک‌محموله به ۳۵ دلار فروخت و شاهنشاه نتیجه گرفت تقاضا از بها قوی‌تر است. زاهدی گفت شرکت‌های آمریکایی خود برای نیجریه ۱۶ تا ۱۸ دلار داده بودند. پس رقم ۱۱٫۶۵۱، در روایت تهران، نه سقف بازار آزاد بود و نه ابتکار یک‌تنه. سقف بازار بالاتر رفته بود و پیشنهاد شرکت‌ها پیش از تصمیم وزیران در کار بود.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"In early 1973, the NIOC gave an ultimatum to the oil consortium that unless a new arrangement was agreed upon, Iran would not extend the 1954 oil agreement beyond 1979 (the original 25 years), and that the consortium members would then be treated as ordinary buyers of Iranian oil.","translation":"در آغاز ۱۹۷۳ شرکت ملی نفت ایران به کنسرسیوم اتمام حجت کرد که اگر ترتیب تازه‌ای پذیرفته نشود، ایران قرارداد نفت ۱۹۵۴ را پس از ۱۹۷۹ تمدید نخواهد کرد و با اعضای کنسرسیوم همچون خریداران عادی رفتار خواهد شد.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"از مدیران پیشین شرکت ملی نفت","work":"قراردادهای نفتی در ایران","workType":"مقاله","page":"بخش قرارداد فروش و خرید","date":"۱۳۸۳","context":"مینا هشدار شرکت ملی نفت به کنسرسیوم را در آغاز ۱۹۷۳ شرح می‌دهد."},{"original":"Finally, I won out — 72 years of foreign control of the operation of our oil industry was ended on July 31, 1973. On that date the Consortium became in effect a simple buyer of such crude Iranian oil as we wanted to sell them.","translation":"سرانجام پیروز شدم. هفتاد و دو سال کنترل بیگانه بر بهره‌برداری از صنعت نفت ما در ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۷۳ پایان یافت. از آن تاریخ کنسرسیوم در عمل خریدار ساده‌ای شد برای آن مقدار نفت خام که ما می‌خواستیم بفروشیم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۹۶","date":"۱۳۵۹","context":"شاهنشاه پایان کنترل کنسرسیوم را پیش از نشست تهران یادآوری می‌کند."}]},{"title":"بازار تک‌محموله و درس ۳۵ دلار","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» یادآوری می‌کند که ایران در جریان تحریم نفتی کشورهای عرب در همان سال، نفت را در بازار تک‌محموله‌ای به بهای ۳۵ دلار برای هر بشکه فروخته بود. از این تجربه نتیجه گرفت که تقاضا چنان نیرومند است که بها مانع خرید نیست. اردشیر زاهدی، سفیر ایران در واشینگتن، به معاون وزیر امور خارجهٔ آمریکا گفت خطای نخست را شرکت‌های آمریکایی مرتکب شدند، زیرا برای نفت نیجریه ۱۶ تا ۱۸ دلار برای هر بشکه پیشنهاد داده بودند. بدین‌سان، پیش از آن‌که وزیران در تهران بنشینند، هم یک فروش گران در بازار آزاد در کارنامه بود و هم این ادعا که پیشنهاد خودِ شرکت‌های آمریکایی سقف را بالا برده است."}],"whatHappened":[{"title":"آستانهٔ نشست: هلمز، یمانی، زاهدی","body":"ریچارد هلمز، سفیر آمریکا در تهران، در تلگرام ۳۰ آذر ۱۳۵۲ (۲۱ دسامبر ۱۹۷۳) گزارش داد که محمدرضا شاه پهلوی می‌خواهد اعضای سازمان را در نشست تهران به پذیرش ترتیبی کاملاً تازه برای قیمت‌گذاری قانع کند. به گزارش هلمز، شاهنشاه می‌خواست بهای اعلام‌شده را کنار بگذارد و بها را بر پایهٔ هزینهٔ دیگر منابع انرژی، چون زغال‌سنگ و شیل و انرژی هسته‌ای، تعیین کند.\n\n{{quote:0}}\n\nهمان روز احمد زکی یمانی، وزیر نفت عربستان، به سفارت آمریکا در جده گفت امید چندانی به جلوگیری از افزایش چشمگیر بها ندارد. دیویس، سرپرست معاونت وزارت امور خارجهٔ آمریکا در امور خاور نزدیک، در آستانهٔ نشست از اردشیر زاهدی خواست نگرانی واشینگتن را به شاهنشاه برساند. هشدار او این بود که افزایش سه‌برابری بها کشورهای در حال توسعه‌ای چون هند و پاکستان را با مشکلی بحرانی روبه‌رو خواهد کرد. زاهدی پاسخ داد که نظر شخصی خود را نیز فرستاده است و برهم خوردن نظام قیمت‌گذاری را ناسالم می‌داند.","quotes":[{"original":"indicated that he is seriously considering trying to persuade the other OPEC members at the meeting in Tehran on December 22 that wholly new pricing arrangement for crude oil should be established.","translation":"نشان داد که به‌جد در نظر دارد در نشست ۲۲ دسامبر تهران دیگر اعضای سازمان را قانع کند که باید ترتیب کاملاً تازه‌ای برای قیمت‌گذاری نفت خام برقرار شود.","speaker":"ریچارد هلمز","speakerTitle":"سفیر آمریکا در تهران","work":"تلگرام سفارت آمریکا در تهران","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۴۸","date":"۳۰ آذر ۱۳۵۲","context":"هلمز گفت‌وگوی خود با شاهنشاه را یک روز پیش از نشست گزارش می‌دهد."}]},{"title":"۱ و ۲ دی: از ۵٫۰۳۲ دلار به ۱۱٫۶۵۱","body":"وزیران سازمان در ۱ و ۲ دی ۱۳۵۲ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۵۳۲، ۲۲ و ۲۳ دسامبر ۱۹۷۳) در تهران گرد آمدند. تصمیم این بود که بهای هر بشکه نفت خلیج فارس از ۵٫۰۳۲ دلار به ۱۱٫۶۵۱ دلار برسد. شاهنشاه این نشست را پاسخ به فراخوان خود می‌خواند و می‌نویسد نفت دیرزمانی بسیار ارزان نگاه داشته شده بود.\n\n{{quote:0}}\n\nاندرو اسکات کوپر این افزایش را دو برابر شدن یک‌شبهٔ بها و بزرگ‌ترین انتقال ثروت میان دولت‌های مستقل در تاریخ ثبت‌شده می‌خواند. پس از نشست، شاهنشاه برای تعطیلات زمستانی به سوئیس رفت. تصمیم در تهران گرفته شد و پیام واشینگتن به سوئیس رسید.","quotes":[{"original":"In response to my call the ministers of OPEC met in Teheran on December 22 and 23, 1973. This assembly decided to raise the price of each barrel of oil from 5.032 to 11.651 dollars. ... Oil had been underpriced for far too long. It was time to move firmly and with dispatch.","translation":"در پاسخ به فراخوان من، وزیران سازمان در ۲۲ و ۲۳ دسامبر ۱۹۷۳ در تهران گرد آمدند. این نشست تصمیم گرفت بهای هر بشکه را از ۵٫۰۳۲ به ۱۱٫۶۵۱ دلار برساند. بهای نفت دیرزمانی بسیار پایین نگاه داشته شده بود. زمان آن رسیده بود که استوار و بی‌درنگ اقدام کنیم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۹۷","date":"۱۳۵۹","context":"شاهنشاه تصمیم نشست تهران و انگیزهٔ خود را شرح می‌دهد."}]},{"title":"میانه‌روی ۱۳۵۶: ونس، اوون، و دریای شمال","body":"شاهنشاه تصویر باز تندرو را با کار سال‌های بعد هم جواب می‌دهد. می‌نویسد پس از ۱۳۵۴ و ۱۳۵۵ بارها کوشید بها را مهار کند و شریکان را به افزایش تدریجی، متناسب با وضع اقتصاد جهان، قانع سازد. سایرس ونس، وزیر امور خارجهٔ آمریکا، و دیوید اوون، وزیر امور خارجهٔ بریتانیا، در ۱۳۵۶ خورشیدی (۱۹۷۷) در حاشیهٔ نشست پیمان سنتو در تهران از او خواستند بها را در ۱۹۷۸ ثابت نگاه دارد و او پذیرفت. به روایت شاهنشاه، ونس تثبیت را برای پس از ۱۹۷۸ نیز می‌خواست، اما اوون، که به نفت دریای شمال امید بسته بود، تنها خواهان توافقی موقت بود. بدین‌سان همان کسی که در دی ۱۳۵۲ سقف را بالا برده بود، چهار سال بعد، در تهران، درخواست غرب برای توقف افزایش را پذیرفت، و اختلاف دو وزیر غربی بر سر مدت این توقف در روایت او مانده است."},{"title":"پنج استدلال بهای عادلانه","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» استدلال خود را در پنج بند می‌چیند. نخست می‌نویسد نفت بسیار ارزان‌تر از آب معدنی اویان فروخته می‌شد، در حالی که کالایی شریف است و حدود هفتاد هزار فراورده از آن به دست می‌آید. دوم، سوزاندن نفت برای گرما و روشنایی و راه‌آهن را سیاستی اسراف‌کارانه می‌خواند. سوم می‌نویسد بهای عادلانه در درازمدت به سود کشورهای صنعتی است، زیرا پژوهش در دیگر منابع انرژی را برمی‌انگیزد و ذخایر انرژی جهان را افزایش می‌دهد. چهارم، بازنگری دوره‌ای بها را کاری می‌داند که باید با همکاری کشورهای مصرف‌کننده، به‌ویژه سازمان همکاری و توسعهٔ اقتصادی، انجام شود تا مارپیچ تورم پیش نیاید. پنجم می‌نویسد کشورهای مصرف‌کننده باید مالیات خود بر نفت را به صد درصد بهای خرید محدود کنند، زیرا خزانه‌های آنان از هر گالن بیش از بهای فروش کشورهای تولیدکننده مالیات می‌گرفتند. این پنج بند، پاسخ اوست به این ایراد که افزایش، اقتصاد غرب را فرو می‌پاشد."},{"title":"پیام نیکسون و هشدار هلمز","body":"هنری کیسینجر در تلگرام ۸ دی ۱۳۵۲ (۲۹ دسامبر ۱۹۷۳) به هلمز دستور داد نگرانی عمیق ریچارد نیکسون را از افزایش شدید بها به شاهنشاه برساند. برآورد تلگرام این بود که صورت‌حساب نفت جهان در ۱۹۷۴ بیش از دو برابر می‌شود و به حدود ۱۰۰ میلیارد دلار می‌رسد. این افزایش دست‌کم ۱۰ میلیارد دلار به هزینهٔ واردات نفت آمریکا، ۲۳ میلیارد به اروپای غربی، ۸ میلیارد به ژاپن و ۹ میلیارد به کشورهای در حال توسعه می‌افزود. واشینگتن بازنگری تصمیم تهران و رایزنی تولیدکننده و مصرف‌کننده را خواست.\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه می‌نویسد نیکسون و کیسینجر در نامه‌هایی لغو افزایش‌ها را خواستند و این مکاتبه تا پایان دولت جرالد فورد ادامه یافت. هلمز در ۲ بهمن ۱۳۵۲ (۲۲ ژانویهٔ ۱۹۷۴) به کیسینجر نوشت قدرت‌نمایی آمریکا برای پایین آوردن بها تنها احساس را در خاورمیانه برمی‌انگیزد و راه میان‌بری برای کاهش بهای نفت خام نیست.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"The President is greatly concerned over the destabilizing impact that the price increases agreed to at Tehran for Persian Gulf crudes will have on the world's economy and the catastrophic problems it could pose for the international monetary system.","translation":"رئیس‌جمهور از اثر بی‌ثبات‌کنندهٔ افزایش بهایی که در تهران برای نفت خام خلیج فارس پذیرفته شد بر اقتصاد جهان، و از مشکلاتی که می‌تواند برای نظام پولی بین‌المللی پدید آورد، سخت نگران است.","speaker":"هنری کیسینجر","speakerTitle":"وزیر امور خارجهٔ آمریکا","work":"تلگرام وزارت امور خارجه به سفارت تهران","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۴۹","date":"۸ دی ۱۳۵۲","context":"کیسینجر پیام رئیس‌جمهور آمریکا را برای انتقال به شاهنشاه در سوئیس می‌فرستد."},{"original":"you may want to persuade other administration officials that there are no obvious shortcuts to rolling back crude oil prices or to persuading the OPEC members to line up and salute.","translation":"شاید بخواهید دیگر مقام‌های دولت را قانع کنید که هیچ راه میان‌بر آشکاری برای پایین آوردن بهای نفت خام، یا واداشتن اعضای سازمان به صف کشیدن، وجود ندارد.","speaker":"ریچارد هلمز","speakerTitle":"سفیر آمریکا در تهران","work":"پیام به برنت اسکوکرافت","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۵۱","date":"۲ بهمن ۱۳۵۲","context":"هلمز دربارهٔ لحن تهدیدآمیز مقام‌های آمریکایی هشدار می‌دهد."}]}],"views":[{"title":"شاهنشاه: باز تندرو نیستم","body":"شاهنشاه تصویر «باز تندرو قیمت‌ها» را که غرب از او ساخت نمی‌پذیرد. می‌نویسد در درون سازمان به میانه‌روی و رشدی منظم توصیه می‌کرد و در ۱۹۷۷ با درخواست غرب برای ثابت نگاه داشتن بها در ۱۹۷۸ موافقت کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nاو همچنین می‌نویسد گروه‌های فشار بین‌المللی پس از تصمیم تهران مبارزه‌ای بدخواهانه در رسانه‌ها به راه انداختند و او را به تلاش برای فروپاشاندن اقتصاد غرب متهم کردند. دشمنی دوبارهٔ غرب را به تحریم نفتی ۱۹۷۳ و به تصمیم خود برای افزایش بهای جهانی بازمی‌گرداند و می‌نویسد این دشمنی به همگرایی منافع کنسرسیوم، دولت‌های آمریکا و بریتانیا، رسانه‌ها، محافل مذهبی و کمونیست‌ها انجامید. با این همه تصریح می‌کند که این همگرایی را توطئه‌ای سازمان‌یافته نمی‌داند. روزنامهٔ لوموند را در اسفند ۱۳۵۷، پنج سال و سه ماه پس از نشست، شاهد می‌آورد که در پژوهشی بلند تقریباً همهٔ استدلال‌های او را دربارهٔ بهای عادلانه پذیرفته بود.","quotes":[{"original":"Far from being the OPEC price hawk depicted in the West, within the cartel I counseled moderation towards an ordered and rational growth. ... In 1977, for example, I agreed with Western requests to freeze oil prices in 1978.","translation":"برخلاف تصویر باز تندرو قیمت‌ها که غرب از من ساخت، در درون سازمان به میانه‌روی و رشدی منظم توصیه می‌کردم. برای نمونه در ۱۹۷۷ با درخواست غرب برای ثابت نگاه داشتن بها در ۱۹۷۸ موافقت کردم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۹۸","date":"۱۳۵۹","context":"شاهنشاه تصویر باز تندرو را از خود رد می‌کند."}]},{"title":"کوپر: انتقال ثروت","body":"کوپر دو برابر شدن یک‌شبه را بزرگ‌ترین انتقال ثروت میان دولت‌های مستقل در تاریخ ثبت‌شده می‌خواند. می‌نویسد رهبر دومین صادرکنندهٔ بزرگ نفت، سرشار از میلیاردهای تازه، منابع را به صنعت و آموزش و بهداشت و رفاه و هنر و نیروهای مسلح سپرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"The overnight doubling of the price of oil achieved the single greatest transfer of wealth between sovereign states in recorded history. Flush with his new billions, the leader of the world's second largest oil exporter lavished resources on industry, education, health, welfare, the arts, and the armed forces.","translation":"دو برابر شدن یک‌شبهٔ بهای نفت بزرگ‌ترین انتقال ثروت میان دولت‌های مستقل در تاریخ ثبت‌شده را رقم زد. رهبر دومین صادرکنندهٔ بزرگ، سرشار از میلیاردهای تازه، منابع را به صنعت، آموزش، بهداشت، رفاه، هنر و نیروهای مسلح سپرد.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ","page":"ص ۳۲","date":"۱۳۹۵","context":"کوپر اهمیت تاریخی جهش بها را ارزیابی می‌کند."}]},{"title":"میلانی: مخالفان و رستاخیز","body":"میلانی می‌نویسد مخالفان حتی نقش شاهنشاه در سازمان را نشانهٔ خدمت به آمریکا شمردند. استدلال آنان این بود که بهای بالاتر بیش از آمریکا بر اروپا و ژاپن فشار می‌آورد و در نتیجه به سود آمریکا است. میلانی همچنین بر آن است که چهار برابر شدن بها از عوامل اصلی دگرگونی نظر شاهنشاه دربارهٔ اصلاحات سیاسی و تأسیس حزب واحد رستاخیز در ۱۳۵۳ بود. بدین‌سان یک تصمیم قیمتی، در روایت او، به یک تصمیم حزبی گره می‌خورد."}],"aftermathSections":[{"title":"دانشگاه، درآمد، و خرج شتاب‌زده","body":"به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه درآمد تازه را صرف صنعت، آموزش، بهداشت، رفاه، هنر و نیروهای مسلح کرد. شمار دانشگاه‌ها میان ۱۳۴۶ و ۱۳۵۶ از ۷ به ۲۲ و شمار مؤسسه‌های آموزش عالی از ۴۷ به ۲۰۰ رسید. شاهنشاه می‌نویسد درآمد نفت ایران در ۱۹۷۷ از ۲۲ میلیارد دلار گذشت و شرکت ملی نفت در آسیا و آفریقا پالایشگاه ساخت. کوپر می‌نویسد تزریق شتاب‌زدهٔ میلیاردها دلار به اقتصاد داخلی، کشور را با کمبود مواد غذایی و تورم روبه‌رو کرد. حکومت برای مبارزه با گران‌فروشی دانشجویانی را به بازرسی بازار گماشت و همین سیاست، به نوشتهٔ کوپر، بسیاری از بازاریان را برای نخستین بار از آغاز دههٔ ۱۳۴۰ به سیاست کشاند."},{"title":"استدلال، جمله به جمله","body":"بند نخست شاهنشاه مقایسهٔ نفت با آب معدنی است. می‌نویسد نفت بسیار ارزان‌تر از آب اویان فروخته می‌شد، حال آن‌که کالایی شریف است و حدود هفتاد هزار فراورده از آن ساخته می‌شود. مقایسه برای او اخلاقی است، نه فقط حسابداری: چیزی که این‌همه مشتق دارد نباید از یک بطری آب ارزان‌تر باشد. بند دوم سوزاندن است. گرما و روشنایی و راه‌آهن را مصرفی اسراف‌کارانه می‌خواند، یعنی نفت را سوخت ساده نمی‌داند و آن را مادهٔ خام صنعتی می‌خواهد. بند سوم رو به خریدار صنعتی است. می‌نویسد بهای عادلانه در درازمدت به سود همان کشورهاست، چون پژوهش در زغال و شیل و هسته را برمی‌انگیزد و ذخیرهٔ انرژی جهان را زیاد می‌کند. افزایش بها، در این بند، تنبیه مصرف‌کننده نیست. مشوق جانشین است. بند چهارم نهاد رایزنی را نام می‌برد: بازنگری دوره‌ای باید با کشورهای مصرف‌کننده، و به‌ویژه با سازمان همکاری و توسعهٔ اقتصادی، انجام شود تا مارپیچ تورم راه نیفتد. او افزایش یک‌باره را کافی نمی‌داند و سازوکار تکرار را می‌خواهد، اما تکرار را یک‌جانبه نمی‌خواهد. بند پنجم مالیات مصرف‌کننده است. می‌نویسد خزانهٔ کشورهای خریدار از هر گالن بیش از بهای فروش تولیدکننده مالیات می‌گیرد، و خواست او این است که این مالیات از صد درصد بهای خرید بیشتر نشود. بدین‌سان بار را فقط بر دوش صادرکننده نمی‌گذارد و سهم دولت واردکننده را هم به میان می‌آورد.\n\nاین پنج بند را باید کنار شرط حقوقی تیر ۱۳۵۲ خواند. در قرارداد فروش و خرید، شرکت ملی مالک و مدیر و بهره‌بردار شد و کنسرسیوم خریدار ممتاز. اسکو فقط خدمت می‌داد و سود نمی‌برد. شاهنشاه می‌نویسد هفتاد و دو سال کنترل بیگانه در ۹ مرداد تمام شد. نشست دی، پنج ماه بعد، بهای همان نفتی را تعیین کرد که دیگر شرکت بیگانه اداره‌اش نمی‌کرد. اگر اداره به تهران برگشته باشد و بها هنوز در لندن و نیویورک بسته شود، به نوشتهٔ او کار ناتمام است. یمانی امید به جلوگیری نداشت. هلمز ارادهٔ ترتیب تازه را گزارش کرد. دیویس از هند و پاکستان ترسید. زاهدی نظام موجود را ناسالم خواند و در عین حال نگرانی واشینگتن را رساند. کیسینجر از اثر بر نظام پولی گفت. هلمز جواب داد تهدید، بها را برنمی‌گرداند. شاهنشاه نامه‌ها را تا فورد ادامه می‌دهد و در ۱۳۵۶ تثبیت را می‌پذیرد، با این فرق که ونس دوام می‌خواست و اوون، به امید دریای شمال، موقت. لوموند را در ۱۳۵۷ شاهد می‌آورد که استدلالش دیر پذیرفته شد. مخالفان، به نوشتهٔ میلانی، همین نقش را خدمت به آمریکا خواندند چون اروپا و ژاپن بیشتر ضربه می‌خوردند. میلانی خود این جهش را یکی از علت‌های رستاخیز می‌داند. کوپر آن را بزرگ‌ترین انتقال ثروت میان دولت‌ها می‌خواند و خرجش را در دانشگاه و ارتش و سپس در تورم و بازار نشان می‌دهد. مهران خروج ماهانهٔ صد میلیون دلار را می‌گوید. آموزگار تورم سی‌درصدی را به ده درصد می‌رساند و رشد به ۲٫۸ درصد می‌افتد. پست ۱۳۵۷ گرفتاری را به رهبری ۱۳۵۲ برمی‌گرداند. صندوق پیشنهادی، اگر ساخته می‌شد، قرار بود با پول اعضا سازمانی با قدرت اجرایی باشد. هیچ‌کدام از این جمله‌ها خارج از منابع همین واقعه نیست. هر کدام یک سر از همان رشته است: بها، اداره، نامه، و هزینه."},{"title":"از پنج دلار تا یازده دلار، به زبان عدد","body":"رقم‌های همین ماجرا را باید کنار هم خواند، وگرنه «دو برابر شدن» فقط یک استعاره می‌ماند. بهای اعلام‌شدهٔ هر بشکه، پیش از نشست، ۵٫۰۳۲ دلار بود و پس از آن ۱۱٫۶۵۱ دلار. این جهش از دو برابر اندکی بیشتر است و کوپر آن را دو برابر شدن یک‌شبه می‌خواند. پنج ماه پیش از نشست، در ۹ مرداد ۱۳۵۲، شاهنشاه کنترل کنسرسیوم را پایان‌یافته خوانده بود. قرارداد فروش و خرید ۲۸ تیر امضا شده بود و از فروردین همان سال اجرا می‌شد. پس تهران، در دی، بهای نفتی را بالا برد که ادارهٔ آن تازه به شرکت ملی برگشته بود.\n\nپیش از این رقم رسمی، یک رقم غیررسمی هم در دست بود. در تحریم عربی همان سال، ایران در بازار تک‌محموله بشکه‌ای ۳۵ دلار فروخته بود. ۳۵ در برابر ۵، یعنی بازاری که حاضر بود چند برابر بهای اعلام‌شده بپردازد. زاهدی به آمریکایی‌ها گفت شرکت‌های خودشان برای نفت نیجریه ۱۶ تا ۱۸ دلار پیشنهاد داده بودند. هلمز نوشت شاهنشاه می‌خواهد بهای اعلام‌شده را کنار بگذارد و بها را با هزینهٔ زغال و شیل و هسته بسنجد. یمانی همان روز گفت امید چندانی به جلوگیری از افزایش ندارد. دیویس هشدار داد افزایش سه‌برابری برای هند و پاکستان بحرانی است. زاهدی گفت خود نیز برهم خوردن نظام قیمت را ناسالم می‌داند. این چهار صدا، یک روز پیش از نشست، در تلگرام‌ها کنار هم‌اند: ارادهٔ افزایش، ناامیدی از مهار آن، هشدار به تهیدستان، و تردید سفیر ایران.\n\nپس از نشست، حساب کیسینجر جهانی است نه ایرانی. صورت‌حساب نفت جهان در ۱۹۷۴ به حدود ۱۰۰ میلیارد دلار می‌رسید، بیش از دو برابر. سهم اضافهٔ آمریکا دست‌کم ۱۰ میلیارد، اروپای غربی ۲۳، ژاپن ۸، و کشورهای در حال توسعه ۹ میلیارد دلار بود. نامه تا پایان دولت فورد ادامه یافت. هلمز در بهمن نوشت راه میان‌بر نیست. شاهنشاه در ۱۳۵۶، به روایت خود، تثبیت ۱۹۷۸ را پذیرفت و اختلاف ونس و اوون بر سر ادامهٔ آن ماند. لوموند در اسفند ۱۳۵۷، پنج سال و سه ماه بعد، به نوشتهٔ شاهنشاه تقریباً همان استدلال بهای عادلانه را پذیرفت.\n\nخرج این پول نیز رقم دارد. درآمد نفت در ۱۹۷۷ از ۲۲ میلیارد دلار گذشت. دانشگاه‌ها از ۷ به ۲۲ و مؤسسه‌های آموزش عالی از ۴۷ به ۲۰۰ رسیدند، هر دو میان ۱۳۴۶ و ۱۳۵۶. مهران گفت در تابستان ۱۳۵۶ ماهانه حدود ۱۰۰ میلیون دلار سرمایهٔ خصوصی بیرون می‌رفت. آموزگار تورم را از بالای ۳۰ درصد به حدود ۱۰ درصد رساند. رشد واقعی در ۱۹۷۸ به ۲٫۸ درصد افتاد. میلانی چهار برابر شدن بها را یکی از علت‌های تأسیس رستاخیز در ۱۳۵۳ می‌داند. واشینگتن پست گرفتاری ۱۳۵۷ را به همان رهبری ۱۳۵۲ برگرداند. صندوق پیشنهادی شاهنشاه، با سرمایهٔ کشورهای عضو، قرار بود سازمانی اقتصادی با قدرت اجرایی باشد. هیچ‌کدام از این رقم‌ها در منابع این واقعه تنها یک عدد تزئینی نیست. هر کدام یک ادعا را اندازه می‌کند: ادعا از تهران، نگرانی از واشینگتن، و هزینه در بازار ایران."},{"title":"تورم، ریاضت، و صندوق پیشنهادی","body":"حسنعلی مهران، رئیس بانک مرکزی، به کوپر گفته است که در تابستان ۱۳۵۶ ماهانه حدود ۱۰۰ میلیون دلار سرمایهٔ خصوصی از کشور خارج می‌شد. میلانی می‌نویسد دولت جمشید آموزگار با برنامهٔ ریاضت، تورم را از بیش از ۳۰ درصد به حدود ۱۰ درصد رساند و رشد واقعی تولید ناخالص ملی در ۱۹۷۸ به ۲٫۸ درصد کاهش یافت. روزنامهٔ واشینگتن پست در ۱۳۵۷ نوشت شاهنشاه با گرفتاری‌های شدید اقتصادی و اجتماعی و سیاسی روبه‌رو است که خود با رهبری مبارزهٔ تولیدکنندگان برای چهار برابر کردن بها در ۱۹۷۳ به راه انداخته بود. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» از پیشنهاد صندوقی بین‌المللی با سرمایهٔ کشورهای سازمان یاد می‌کند که می‌توانست نقش سازمانی اقتصادی با قدرت اجرایی را بیابد. میلانی رهبری او در سازمان را، کنار برتری ایران در خلیج فارس و جایگاهش در راهبرد نیکسون، مایهٔ رهبری منطقه‌ای می‌داند. راهبرد نیکسون، در این روایت، ایران را شریک منطقه‌ای می‌خواست. جهش بها این شریک را ثروتمند کرد و همان ثروت، به نوشتهٔ کوپر و میلانی و پست، هم دانشگاه ساخت و هم تورم و هم تردید سیاسی. نشست ۱ و ۲ دی ۱۳۵۲ را باید با قرارداد تیر همان سال خواند: اول اداره برگشت، بعد بها بالا رفت، و نامهٔ واشینگتن هیچ‌کدام را برنگرداند."}]},{"id":"rastakhiz-party-1353","title":"تأسیس حزب رستاخیز ملت ایران","date":{"solarYear":1353,"solarMonth":12,"solarDay":11,"gregorianYear":1975,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":2},"tier":"primary","category":"political","summary":"محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، در ۱۱ اسفند ۱۳۵۳ خورشیدی (۲۵۳۳ شاهنشاهی)، برابر با ۲ مارس ۱۹۷۵ میلادی، در یک کنفرانس مطبوعاتی تأسیس «حزب رستاخیز ملت ایران» را اعلام فرمود. حزب تازه جای حزب حاکم ایران نوین، حزب اقلیت مردم، حزب پان‌ایرانیست و حزب ایرانیان را گرفت. شاهنشاه برای عضویت سه شرط گذاشت: وفاداری به نظام شاهنشاهی، به قانون اساسی، و به انقلاب ششم بهمن. او از همهٔ ایرانیان واجد شرایط رأی دادن خواست که به حزب بپیوندند یا موضع خود را روشن کنند. امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر، نخستین دبیرکل حزب شد.\n\nهدف اعلام‌شده گسترش مشارکت سیاسی و پیوند دادن نیروها در راه «تمدن بزرگ» بود. شاهنشاه سال‌ها این سازمان را مدرسه‌ای سیاسی می‌دید که مجرای خواسته‌ها میان ملت و دولت شود. او سال‌ها بعد در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که تجربه نشان داد تأسیس این حزب اشتباه بوده است. تاریخ‌نگاران و ناظران همزمان نیز در داوری همداستان نیستند.","citations":[{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۲۲۵ تا ۲۲۸، چاپ فارسی","text":"شاهنشاه در «ماموریت برای وطنم» از حزب ملیون و حزب مردم می‌نویسد، آزمایش حزب واحد در آغاز پادشاهی رضا شاه را یاد می‌کند، و نظام تک‌حزبی را روش دیکتاتورها می‌خواند."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۲۴، ۱۵۰ و ۱۶۰","text":"شاهنشاه انگیزهٔ تأسیس حزب و سپس اشتباه دانستن آن را می‌نویسد، برگزیدن آموزگار را شرح می‌دهد، و محکوم کردن حزب به دست شریف‌امامی را می‌آورد."},{"sourceId":"frus-1969-76-v27","locus":"اسناد ۱۱۱، ۱۲۰، ۱۲۱، ۱۳۵ و ۲۸۴","text":"تلگرام هلمز اعلام ۱۱ اسفند را ثبت می‌کند. برآورد اطلاعات ملی و گزارش بعدی، واکنش‌ها، اعلامیهٔ خمینی، و همزمانی شکل‌گیری حزب با توافق ایران و عراق را می‌سنجند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۴۵۵ تا ۴۵۶، نسخهٔ الکترونیکی","text":"میلانی خاستگاه اندیشه، تصمیم بی‌رایزنی، خبر مجیدی از سن‌موریتس، و رقابت هویدا و علم را می‌نویسد و حزب را هیولایی مرده‌زاده می‌خواند."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۲۱۲، ۲۲۲، ۲۳۹، ۲۴۷، ۲۵۵، ۲۵۷، ۲۷۳، ۲۷۷، ۲۹۰، ۳۲۱، ۳۲۳ و ۳۵۱، نسخهٔ الکترونیکی","text":"کوپر هدف نظری حزب، برداشت مردم، گروه نهاوندی، پیشنهاد به نصر، نشست ۱۴ دی، و حمله به دفترهای حزب را می‌آورد."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۳۵۹ تا ۳۶۰، ۳۶۶ و ۳۷۰، چاپ فارسی","text":"شهبانو برگزیدن آموزگار را از «پاسخ به تاریخ» نقل می‌کند و سوختن دفتر حزب در آشوب تبریز و نامهٔ فروهر و سنجابی را می‌نویسد."},{"sourceId":"fis-oral-history","locus":"مصاحبه‌های باهری، عالیمرد، افخمی، ابتهاج سمیعی و دیگران","text":"باهری، عالیمرد، افخمی، ابتهاج سمیعی و دیگران خاستگاه اندیشه، انتخابات ۱۳۵۴ و دو جناح حزب را روایت می‌کنند."}],"personIds":["mohammad-reza-person","amir-abbas-hoveyda","jamshid-amouzegar","asadollah-alam","farah-pahlavi","parviz-sabeti","william-sullivan","hossein-fardoust","mahnaz-afkhami","hossein-nasr","nayereh-ebtehaj-samii","jafar-sharif-emami","ruhollah-khomeini"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"در ۱۱ اسفند ۱۳۵۳ تأسیس حزب رستاخیز ملت ایران را اعلام فرمود و سه شرط عضویت را گذاشت.","amir-abbas-hoveyda":"نخستین دبیرکل حزب شد و نخست‌وزیری را نگاه داشت.","jamshid-amouzegar":"جناح پیشرو را رهبری کرد و در مرداد ۱۳۵۶، در حالی که دبیرکل حزب بود، به نخست‌وزیری رسید.","asadollah-alam":"به روایت میلانی در تصمیم تأسیس طرف رایزنی نبود و سپس با هویدا بر سر چیرگی بر حزب رقابت کرد.","farah-pahlavi":"گروه مطالعاتی دفتر او اندیشهٔ نهضت را به شاهنشاه رساند.","parviz-sabeti":"به آموزگار توصیه کرد حزب برنامه‌ای میانه‌رو و ملی‌گرا داشته باشد.","william-sullivan":"آموزگار نقش حزب را در گردهمایی‌های فضای باز با او در میان گذاشت.","hossein-fardoust":"ریاست کمیسیون شاهنشاهی را بر عهده گرفت که از پیشنهاد طرح شکایت‌ها برخاست.","mahnaz-afkhami":"به روایت نمایهٔ تاریخ شفاهی، رئیس دفتر سیاسی حزب شد.","hossein-nasr":"پیشنهاد دبیرکلی حزب و سپس نخست‌وزیری را نپذیرفت.","nayereh-ebtehaj-samii":"ترکیب نمایندگان دورهٔ رستاخیز را با دورهٔ ایران نوین سنجید.","jafar-sharif-emami":"حزب رستاخیز را محکوم کرد.","ruhollah-khomeini":"به روایت گزارش اطلاعاتی آمریکا، در اسفند ۱۳۵۳ اعلامیه‌ای بر ضد حزب صادر کرد."},"personTitles":{"mohammad-reza-person":"شاهنشاه ایران","amir-abbas-hoveyda":"نخست‌وزیر و نخستین دبیرکل","jamshid-amouzegar":"دبیرکل حزب و سپس نخست‌وزیر","asadollah-alam":"وزیر دربار","farah-pahlavi":"شهبانو","parviz-sabeti":"مدیر ادارهٔ سوم ساواک","william-sullivan":"سفیر ایالات متحد","hossein-fardoust":"رئیس کمیسیون شاهنشاهی","mahnaz-afkhami":"رئیس دفتر سیاسی حزب","hossein-nasr":"مشاور فرهنگی شهبانو","nayereh-ebtehaj-samii":"نمایندهٔ مجلس از گیلان","jafar-sharif-emami":"نخست‌وزیر","ruhollah-khomeini":"روحانی تبعیدی در عراق"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["حزب رستاخیز"],"contextSections":[{"title":"نظام دوحزبی از دههٔ ۱۳۳۰","body":"محمدرضا شاه پهلوی از سال‌های پایانی دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی کوشیده بود نظامی دوحزبی پدید آورد. او در کتاب «ماموریت برای وطنم»، که در حدود ۱۳۳۹ و ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۱۹ و ۲۵۲۰ شاهنشاهی، ۱۹۶۰ و ۱۹۶۱ میلادی) منتشر شد، از پشتیبانی خود از تشکیل دو حزب اکثریت و اقلیت سخن می‌گوید و حزب ملیون و حزب مردم را دو حزب بزرگ آن روز ایران خواند. به نوشتهٔ او، حزب اکثریت دولت را تشکیل می‌دهد و حزب اقلیت، در وفاداری به اصول مشروطیت، دولت را از کج‌روی بازمی‌دارد.\n\nسفارت آمریکا در تهران، در تلگرام ۱۳ اسفند ۱۳۵۳ خورشیدی (۲۵۳۳ شاهنشاهی، ۴ مارس ۱۹۷۵ میلادی) که ریچارد هلمز، سفیر ایالات متحد، امضا کرد، همین تجربه را چنین خلاصه کرد: شاهنشاه در سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۳ خورشیدی (۲۵۱۵ تا ۲۵۲۳ شاهنشاهی) با احزاب مخالف «رام» آزمایش فرمود و نتیجه‌ای نگرفت. سپس به «کانون مترقی» حسنعلی منصور روی آورد و حزب ایران نوین را ابزار اجرای انقلاب ششم بهمن کرد. حزب مردم بعدها جان تازه گرفت تا ایران نوین را به کارایی بیشتر وادارد. به گزارش سفارت، ناکامی دبیرکلان پیشین حزب مردم، «علی‌نقی» (به ضبط سفارت) و ناصر عامری، نشان داد که حتی فعالیت این اقلیت نیز برای شاهنشاه بیش از اندازه انتقادی بود. با این همه، تا آن زمان شاهنشاه بارها از نظام چندحزبی پشتیبانی فرموده بود.\n\nهمان تلگرام افزود که بازگرداندن نظام تک‌حزبی، بازگشت به تجربهٔ سال‌های ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۳ تا ۲۵۲۶ شاهنشاهی) نیز هست.","quotes":[]},{"title":"مخالفت پیشین با نظام تک‌حزبی","body":"شاهنشاه در «ماموریت برای وطنم» نظام تک‌حزبی را روش دیکتاتورها خواند و نوشت که دلیلی نمی‌بیند مشوق تشکیل احزاب نباشد و تنها از یک حزب دست‌نشانده پشتیبانی کند.\n\n{{quote:0}}\n\nاو در همان صفحات یادآوری می‌کند که رضا شاه پهلوی در آغاز پادشاهی، به عنوان آزمایش، به تشکیل حزب واحدی که نمایندهٔ اکثریت مردم باشد اقدام کرد، اما آن حزب دوام نیاورد. به نوشتهٔ شاهنشاه، رشد اجتماعی مردم هنوز به حد کافی نرسیده بود، هرچند رضا شاه پهلوی شالودهٔ تشکیلات حزبی را در آن دوره گذاشت. وی از کسانی که دو حزب ملیون و مردم را «تحمیلی» یا دست‌نشاندهٔ سلطنت می‌خواندند نیز یاد کرد و نوشت که در کشوری که بسیاری از مردم هنوز بی‌سوادند، این گمان که احزاب یکباره از میان مردم بجوشند سست است.\n\nعباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» یادآوری می‌کند که محمدرضا شاه پهلوی در نخستین کتاب خاطرات خود و حتی در گفت‌وگوهایش با عبدالحسین سمیعی، نظام تک‌حزبی را مقدمهٔ توتالیتاریسم خوانده بود. به نوشتهٔ میلانی، «مجموعهٔ آثار» شاهنشاه، که دربار منتشر کرده بود، سرشار از گفته‌هایی بر ضد نظام تک‌حزبی است. میلانی می‌افزاید که شاهنشاه پیش از آن به پیدایش حزبی مشروع به رهبری سمیعی نیز اندیشیده بود، اما به جای آن راه نظام تک‌حزبی را برگزید.","quotes":[{"original":"من چون شاه کشور مشروطه هستم دلیلی نمی‌بینم که مشوق تشکیل احزاب نباشم و مانند دیکتاتورها تنها از یک حزب دست‌نشانده پشتیبانی نمایم و چون مظهر وحدت ملی کشور خویش هستم می‌توانم بدون اینکه خود را منحصراً به یک حزب یا فرقه‌ای ارتباط دهم دو یا چند حزب را تشویق کنم که در کشور به فعالیت‌های حزبی بپردازند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"ماموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات","date":"حدود ۱۳۳۹ و ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۱۹ و ۲۵۲۰ شاهنشاهی، ۱۹۶۰ و ۱۹۶۱ میلادی)","context":"شاهنشاه در فصل احزاب سیاسی، پس از شرح حزب ملیون و حزب مردم، نظام تک‌حزبی را از روش دیکتاتورها جدا می‌کند.","page":"ص ۲۲۸ چاپ فارسی"}]},{"title":"سه روایت از خاستگاه اندیشه","body":"به نوشتهٔ میلانی، خاستگاه این اندیشه روشن نیست و سه روایت دربارهٔ آن وجود دارد. برخی اندیشه را برگرفته از انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، می‌دانند. برخی آن را به گروهی پنج‌نفره از کارشناسان، بیشتر درس‌خواندهٔ آمریکا، در «اتاق فکر» شهبانو فرح پهلوی نسبت می‌دهند. این گروه بر پایهٔ نظریهٔ ساموئل هانتینگتون دربارهٔ توسعهٔ سیاسی، نظام تک‌حزبی را پیشنهاد کرده بود. محمدرضا شاه پهلوی نخست با خشم پیشنهاد را رد فرمود و پرسید: «مگر کتاب مرا نخوانده‌اند؟» برخی دیگر الگوی مکزیک را خاستگاه آن می‌دانند.\n\nمیلانی می‌افزاید که شاهنشاه در اوایل دههٔ ۱۳۴۰ خورشیدی نیز گهگاه به اندیشهٔ حزب واحد نزدیک شده و هر بار از آن روی گردانده بود. این بار، به نوشتهٔ او، چهار برابر شدن بهای نفت «عامل کلیدی» در دگرگونی نظر شاهنشاه بود.","quotes":[]},{"title":"طرح کلی مشاوران و گروه مطالعاتی شهبانو","body":"محمد باهری، که بعداً از دبیرکلان حزب رستاخیز شد، در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، رستاخیز را بخشی از «طرحی کلی» می‌داند که در آن مشاوران آمریکایی هم شرکت داشتند. به روایت باهری، هدف این طرح آن بود که کشور تا حد امکان به سوی مردم‌سالاری برود و بار حکومت تنها بر دوش شاهنشاه نباشد.\n\n{{quote:0}}\n\nغلامرضا افخمی، معاون وزارت کشور، در مصاحبه با همان برنامه می‌گوید که اندیشهٔ رستاخیز پیشینه‌ای چهار تا چهارونیم‌ساله داشت. به گفتهٔ افخمی، گروهی از پژوهشگران، که پژوهش‌هایی در زمینه‌هایی مانند وضع جنوب شهر را برای شهبانو فرح پهلوی انجام می‌دادند، درست به سبب ناخرسندی از وضع حزب ایران نوین گرد هم آمدند. افخمی می‌گوید که حزب ایران نوین در دوران نخست‌وزیری امیرعباس هویدا به حزبی «استخوانی» بدل شده بود که دیگر توان بسیج مردم را نداشت، و هر کس دیدگاه سیاسی دیگری نشان می‌داد گرفتار این اتهام می‌شد که با سیاست‌های اعلیحضرت مخالفت می‌کند.\n\nامین عالیمرد، که در آن زمان معاون پارلمانی وزارت کشور بود، در همان مجموعه روایت می‌کند که این گروه، بیرون از دستگاه دولت، به این نتیجه رسیده بود که ایران به «نهضت تجهیزی» نیاز دارد که از دل مردم و شهرها بجوشد و دستگاه اداری و سیاسی را از پایین به بالا زیر نظارت بگیرد. به گفتهٔ عالیمرد، چکیدهٔ این بحث‌ها از راه دوستان به شهبانو و سپس به محمدرضا شاه پهلوی گزارش شد.","quotes":[{"original":"رستاخیز بنایش بر فانتزی نبود. رستاخیز جزء یک برنامهٔ کلی بود. طرح کلی این بود که مملکت حتی‌الامکان به دموکراسی سوق داده بشود، که خلاصه مردم در ادارهٔ حکومت شرکت داشته باشند و بار حکومت روی شانهٔ شاه تنها نباشد.","speaker":"محمد باهری","speakerTitle":"از دبیرکلان بعدی حزب رستاخیز ملت ایران","work":"مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","workType":"تاریخ شفاهی","date":"دههٔ ۱۳۶۰ خورشیدی (دورهٔ برگزاری مصاحبه‌ها)","context":"باهری تأسیس حزب را در چارچوب برنامه‌ای گسترده‌تر برای مشارکت مردم در ادارهٔ کشور شرح می‌دهد.","page":"جلد دوم، بخش یکم، ص ۲۵"}]}],"whatHappened":[{"title":"تصمیم بی‌رایزنی و خبر سن‌موریتس","body":"به نوشتهٔ میلانی، محمدرضا شاه پهلوی بی‌آنکه با نخست‌وزیر، ساواک، اسدالله علم، وزیر دربار، یا شهبانو فرح پهلوی رایزنی کند، تصمیم خود را گرفت. شاهنشاه چند روز پیش از اعلام، هنگامی که در سن‌موریتس سوئیس به تعطیلات رفته بود، عبدالمجید مجیدی، رئیس سازمان برنامه، را از تصمیم خود آگاه فرمود. مجیدی از تلفن همگانی هتل سوورتا به هویدا خبر داد که روزهای حزب ایران نوین به شمار افتاده است.\n\nعالیمرد می‌گوید که پس از چند ماه گروه مطالعاتی گمان کرد اندیشهٔ «نهضت» فراموش شده است، تا آنکه یک روز حدود ساعت ده یا یازده بامداد از رادیو شنید که حزب رستاخیز پدید آمده و نظام تک‌حزبی خواهد بود. عالیمرد این را «درست ۱۸۰ درجه به عکس» اندیشهٔ گروه می‌داند: گروه می‌خواست مردم دستگاه سیاسی را زیر نظارت بگیرند، اما حزب تازه دستگاهی سیاسی بود که از بالا مردم را زیر نظارت می‌گرفت. به گفتهٔ افخمی، برای بسیاری از اعضای گروه رستاخیز تنها هنگامی معنا پیدا می‌کرد که به صورت یک نهضت درآید و در درون آن شرایطی پدید آید که گروه‌های گوناگون بتوانند گروه‌بندی سیاسی خود را داشته باشند.","quotes":[]},{"title":"کنفرانس مطبوعاتی ۱۱ اسفند ۱۳۵۳","body":"محمدرضا شاه پهلوی در ۱۱ اسفند ۱۳۵۳ خورشیدی (۲۵۳۳ شاهنشاهی، ۲ مارس ۱۹۷۵ میلادی) تأسیس حزب رستاخیز ملت ایران را اعلام فرمود. خبرنگاران رسانه‌های خارجی به این کنفرانس راه نیافتند. متن سخنان را سفارت آمریکا دو روز بعد، در تلگرام شمارهٔ ۲۰۶۹ به تاریخ ۱۳ اسفند، و سپس در گزارش هوایی شمارهٔ ۴۲ به تاریخ ۱۴ اسفند (۵ مارس) برای واشینگتن فرستاد.\n\nبه گزارش سفارت، شاهنشاه سخن را با سنجش ناتوانی ایران در نیمهٔ نخست سدهٔ بیستم و خودکفایی و استقلال اقتصادی آن روز آغاز فرمود. او فرمود احزاب اقلیت به خواست خودش پدید آمده بودند، اما از انجام نقش شایستهٔ خود بازماندند. برخی ایرانیان «سخنان شرم‌آوری» گفته بودند که نشان می‌داد اهداف ایران را درنیافته‌اند. از این رو، برای جوش دادن همهٔ ایرانیان در پی اهداف «انقلاب شاه و مردم» و رسیدن به «تمدن بزرگ»، سازمانی تازه لازم بود که اختلاف‌های حزبی را کنار بگذارد. شرط عضویت تنها وفاداری به نظام شاهنشاهی، قانون اساسی و انقلاب ششم بهمن بود. حزب تازه انتقاد سازنده را می‌پرورد و جناح‌های سیاسی در درون آن پدید می‌آمدند. همهٔ ایرانیان واجد شرایط رأی دادن می‌بایست به ساختار سیاسی تازه بپیوندند یا موضع خود را روشن کنند.\n\nبه گزارش سفارت، شاهنشاه فرمود کسانی که سه اصل را نمی‌پذیرند و ضد ملی‌اند، یا باید از ایران بروند یا در شمار خائنان به زندان افتند. اما کسی که مخالفتش ایدئولوژیک باشد و آن را آشکارا بگوید، در ایران آزاد خواهد ماند، هرچند «نباید انتظاری داشته باشد». مشارکت کامل در پیشرفت ایران آشکارا عضویت در حزب را می‌طلبید. شاهنشاه انتظار داشت کارگران، کشاورزان و آموزگاران نخستین گروه‌هایی باشند که وفاداری خود را اعلام کنند.\n\nریچارد هلمز در خلاصهٔ همان تلگرام هدف اعلام‌شده را چنین نوشت.\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ سفارت، سخنرانی نشانه‌هایی از شتاب در تهیه داشت، زیرا می‌بایست پیش از عزیمت شاهنشاه به الجزیره صادر شود. در همان روزها گفت‌وگوهای ایران و عراق در الجزیره به قرارداد الجزایر انجامید و آتش مرزی را فرونشاند. تلگرام ۲۵ اسفند ۱۳۵۳ خورشیدی (۲۵۳۳ شاهنشاهی، ۲۵ مارس ۱۹۷۵ میلادی) سفارت، در تحلیل همان توافق، نوشت که آرام ماندن مرز در ماه‌های بعد به سود ایران است، زیرا صحنهٔ داخلی را باید در دوره‌ای به سامان آورد که حزب واحد تازه در حال شکل‌گیری است و انتخابات ایران نیز در پیش است.","quotes":[{"original":"Creation of Iranian Resurgence Party announced by Shah March 2 is move to seek broader support for Monarchy and the Shah–People Revolution. All Iranians of voting age are expected to express allegiance to new party or risk being viewed as opponents of Shah and even traitors who should leave Iran or go to prison.","speaker":"ریچارد هلمز","speakerTitle":"سفیر ایالات متحد در تهران","work":"مجموعهٔ اسناد روابط خارجی ایالات متحد، ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۶، جلد ۲۷","workType":"تلگرام سفارتی","date":"۱۳ اسفند ۱۳۵۳ خورشیدی (۲۵۳۳ شاهنشاهی، ۴ مارس ۱۹۷۵ میلادی)","context":"هلمز دو روز پس از کنفرانس مطبوعاتی، مفاد اعلام و پیامد آن را برای وزارت خارجهٔ آمریکا خلاصه می‌کند.","page":"سند ۱۱۱، تلگرام ۲۰۶۹، خلاصه","translation":"تأسیس حزب رستاخیز ایران، که شاه در ۲ مارس اعلام کرد، حرکتی برای جلب پشتیبانی گسترده‌تر از سلطنت و انقلاب شاه و مردم است. از همهٔ ایرانیان دارای سن رأی دادن انتظار می‌رود که وفاداری خود را به حزب تازه ابراز کنند، وگرنه ممکن است مخالف شاه و حتی خائنانی شمرده شوند که باید ایران را ترک کنند یا به زندان روند."}]},{"title":"سازمان حزب و دعوت به دفتر نخست‌وزیری","body":"شاهنشاه امیرعباس هویدا را، که به گفتهٔ میلانی از این انتصاب شگفت‌زده شد، دست‌کم برای دو سال به دبیرکلی حزب گماشت. هویدا در آن هنگام همچنان نخست‌وزیر بود. شاهنشاه اعلام فرمود که بعدها رئیس هیئت اجرایی و رئیس دفتر سیاسی حزب را پیشنهاد خواهد کرد. قرار شد کنگرهٔ حزب، شاید در دو ماه، برگزار شود و انتخابات عمومی تابستان ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی) زیر نظر حزب تازه انجام گیرد. حیدرقلی برومند، از کادرهای حزب ایران نوین در اصفهان، در مصاحبه با بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که رهبران حزب تمام تشکیلات و اموال حزب ایران نوین را در اختیار حزب رستاخیز گذاشتند.\n\nامین عالیمرد روایت می‌کند که یک هفته پس از اعلام، دفتر نخست‌وزیری او و گروهی دیگر از دوستانش، از جمله داریوش همایون، را از درون و بیرون دستگاه دولت به نشستی دربارهٔ حزب رستاخیز دعوت کرد. عالیمرد از اعضای حزب ایران نوین در آن روزها نشانه‌ای از نگرانی آشکار به یاد نمی‌آورد، اما می‌گوید که آنان می‌دیدند قدرتی که برای خود ساخته بودند از هم می‌پاشد.\n\nپری اباصلتی میرهاشم، از فعالان زن و روزنامه‌نگاران «اطلاعات بانوان»، در مصاحبهٔ ۱۶ آوریل ۱۹۸۸ میلادی (۲۷ فروردین ۱۳۶۷ خورشیدی) با همان برنامه به یاد می‌آورد که در روز تشکیل حزب، بی‌آنکه بداند چه در پیش است، همراه حدود هفتاد تن، از جمله چند وزیر و دبیرکلان احزاب، به دفتر نخست‌وزیر دعوت شد. به روایت او، یکی از دبیرکلان بی‌درنگ انحلال حزب خود و پیوستن به رستاخیز را اعلام کرد. اباصلتی بعداً در انتخابات ۱۳۵۴ خورشیدی از تهران و بر سکوی حزب رستاخیز به نمایندگی مجلس شورای ملی رسید.","quotes":[]},{"title":"واکنش‌های نخستین","body":"سفارت آمریکا گزارش داد که پیامد فوری اعلام، سیلی از اعلام وفاداری گروه‌ها و افراد به نظام شاهنشاهی، قانون اساسی و انقلاب بود. به ارزیابی سفارت، برای ایرانیانی که می‌خواستند در توسعهٔ کشور سهیم باشند بدیل کارآمدی نمانده بود. بیشتر مردم، به نوشتهٔ سفارت، این دگرگونی را با «ریشخند همیشگی» می‌پذیرفتند، اما ممکن بود نکوهش نهفتهٔ همهٔ احزاب، کسانی را که سخت برای ایران نوین کار کرده و گمان برده بودند خواست شاهنشاه را اجرا می‌کنند، از خود براند.\n\nهلمز در بند تحلیل همان تلگرام نوشت که در عمل چیز زیادی دگرگون نشده است.\n\n{{quote:0}}\n\nاطلاعیهٔ اطلاعات دفاعی ایالات متحد به شمارهٔ ۵۰۰–۷۵، به تاریخ ۱۳ اسفند، یادآوری کرد که ایرانیان به‌تازگی به انتقادهای مطبوعات آمریکا دربارهٔ حکومت مقتدر، خریدهای بزرگ تسلیحاتی و سرمایه‌گذاری ایران در اقتصاد آمریکا حساس‌تر شده‌اند و این اعلام آشکار رویگردانی از سیاست چندحزبی احتمالاً صدای اعتراض در آمریکا را بلندتر خواهد کرد. همان اطلاعیه گمان برد که شاهنشاه به این نتیجه رسیده که درآمد نفت می‌تواند بر ملاحظات ایدئولوژیک قدرت‌های بزرگ بچربد.","quotes":[{"original":"In operational terms little has changed, for despite facade of “me-too” opposition parties Shah has always called the tune and only ruling Iran Novin Party had any importance.","speaker":"ریچارد هلمز","speakerTitle":"سفیر ایالات متحد در تهران","work":"مجموعهٔ اسناد روابط خارجی ایالات متحد، ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۶، جلد ۲۷","workType":"تلگرام سفارتی","date":"۱۳ اسفند ۱۳۵۳ خورشیدی (۲۵۳۳ شاهنشاهی، ۴ مارس ۱۹۷۵ میلادی)","context":"هلمز در بخش تحلیل تلگرام، اهمیت عملی گذار از ظاهر دوحزبی به نظام تک‌حزبی را می‌سنجد.","page":"سند ۱۱۱، بند ۴","translation":"در عمل چیز زیادی دگرگون نشده است، زیرا با وجود نمای احزاب مخالفِ هم‌آوا، همیشه شاه آهنگ را تعیین کرده و تنها حزب حاکم ایران نوین اهمیتی داشته است."}]},{"title":"اعلامیهٔ خمینی از عراق","body":"گزارش اطلاعاتی ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی، ۸ مه ۱۹۷۵ میلادی)، که در مجموعهٔ اسناد روابط خارجی آمریکا به شمارهٔ ۱۲۰ آمده، از منبعی ایرانی نقل کرد که روح‌الله خمینی، روحانی تبعیدی در عراق، در اسفند ۱۳۵۳ خورشیدی اعلامیه‌ای در حمله به حزب رستاخیز صادر کرده و این متن هم در تهران و هم در میان دانشجویان ناراضی ایرانی در خارج پخش می‌شود. یادداشت ستاد مرکزی همان گزارش مضمون اعلامیه را چنین خلاصه کرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"The manifesto issued by Khomeini from his exile in Iraq advised all true believers to stay away from the new party.","speaker":"تهیه‌کنندگان گزارش اطلاعاتی ایالات متحد","speakerTitle":"یادداشت ستاد مرکزی در گزارش اطلاعاتی شمارهٔ ۱۲۰","work":"مجموعهٔ اسناد روابط خارجی ایالات متحد، ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۶، جلد ۲۷","workType":"گزارش اطلاعاتی","date":"۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی، ۸ مه ۱۹۷۵ میلادی)","context":"گزارش، پخش اعلامیهٔ اسفند ۱۳۵۳ خمینی بر ضد حزب رستاخیز را در تهران و میان دانشجویان ایرانی خارج از کشور ثبت می‌کند.","page":"سند ۱۲۰، بند ۹ و یادداشت پایانی","translation":"اعلامیه‌ای که خمینی از تبعیدگاه خود در عراق صادر کرد به همهٔ مؤمنان واقعی اندرز داد که از حزب تازه دوری کنند."}]},{"title":"ایدئولوژی حزب و رقابت درونی","body":"به نوشتهٔ میلانی، محدود کردن فعالیت سیاسی به یک حزب با نص و روح قانون اساسی سازگار نبود، اما در آن هنگام سخن شاهنشاه حکم قانون داشت و نظریه‌پردازان و فعالان حزب برای نوشتن مرامنامه‌ای همخوان با خواست او با یکدیگر رقابت می‌کردند. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه شگفتا دستور داده بود ایدئولوژی حزب بر «دیالکتیک» استوار باشد و این راه را بر مارکسیست‌های پیشین و نیز بر کسانی چون احمد فردید، که مارتین هایدگر را به ایران شناسانده بود، گشود. میلانی فردید را از شگفت‌انگیزترین نظریه‌پردازان حزب می‌خواند و می‌افزاید که او پس از سقوط سلطنت از مدافعان نامدار نظام جدید شد.\n\nمیلانی می‌نویسد که نظریه‌پردازان اصلی حزب بیشتر از «استالینیست‌های پیشین» بودند و حتی هویدا در خلوت حزب را ریشخند می‌کرد و در جمع به آن و به شاهنشاه وفاداری نشان می‌داد. به نوشتهٔ او، رقابت هویدا و اسدالله علم بر سر چیرگی بر حزب به فلج بیشتر انجامید. هر یک از این دو تن در میان کارکنان خود مارکسیست‌های پیشینی داشت و می‌کوشید نظریه‌پردازان خود را به جایگاه‌های مؤثر بگذارد.","quotes":[]}],"views":[{"title":"دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ»، واپسین کتاب خاطرات خود که در تبعید نوشت، انگیزهٔ تأسیس حزب را در فصل اصلاحات اداری چنین شرح می‌دهد. او می‌نویسد که باور داشت نمایندگان همهٔ لایه‌های اجتماعی و همهٔ دیدگاه‌ها را می‌توان در یک حزب گرد آورد و با حذف حزب مخالف می‌توان از همهٔ شخصیت‌های سیاسی کاردان، بی‌توجه به سیاست‌بازی حزبی، یاری خواست. شاهنشاه این سازمان را مدرسهٔ بزرگ سیاسی و ایدئولوژیک آینده می‌دید که روحیهٔ مدنی لازم برای اصلاح اداری را بپرورد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر همان صفحات می‌نویسد که تجربه نشان داد تأسیس این حزب اشتباه بود. به نوشتهٔ او، حزب نتوانست مجرای اندیشه‌ها، نیازها و خواسته‌ها میان ملت و دولت شود. شاهنشاه کار انور سادات را، که نظام تک‌حزبی مصر را برچید و به چندحزبی بازگشت، درست می‌داند.\n\n{{quote:1}}\n\nدر چاپ انگلیسی «پاسخ به تاریخ» تاریخ تأسیس «۴ مارس ۱۹۷۴» آمده است. تلگرام همزمان سفارت آمریکا اعلام را در ۲ مارس ۱۹۷۵ ثبت کرده و کوپر نیز مارس ۱۹۷۵ را آورده است.","quotes":[{"original":"I believed that representatives of all social levels and all opinions could be gathered together in one party. I thought that through eliminating an opposition party, I could solicit the aid of all capable political personalities without concern for party politics.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش حدود ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه در فصل اصلاحات اداری، انگیزهٔ خود را از تأسیس حزب رستاخیز توضیح می‌دهد.","page":"ص ۱۲۴","translation":"باور داشتم که نمایندگان همهٔ لایه‌های اجتماعی و همهٔ دیدگاه‌ها را می‌توان در یک حزب گرد آورد. می‌اندیشیدم که با حذف حزب مخالف می‌توانم از همهٔ شخصیت‌های سیاسی کاردان، بی‌توجه به سیاست‌بازی حزبی، یاری بخواهم."},{"original":"However, experience was to show that the creation of this party was an error. President Sadat had to suppress the single party in Egypt and return to pluralism. I believe that he was right for the Resurgence Party did not succeed in achieving its objectives — it did not become the conduit of ideas, needs and wishes between the nation and the government.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش حدود ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه در تبعید کارنامهٔ حزب را می‌سنجد و به اشتباه بودن تأسیس آن اعتراف می‌کند.","page":"ص ۱۲۴","translation":"اما تجربه نشان داد که تأسیس این حزب اشتباه بود. پرزیدنت سادات ناگزیر شد حزب واحد را در مصر برچیند و به چندگانگی بازگردد. به گمانم او حق داشت، زیرا حزب رستاخیز به هدف‌های خود نرسید و مجرای اندیشه‌ها، نیازها و خواسته‌ها میان ملت و دولت نشد."}]},{"title":"ارزیابی سفارت آمریکا و برآورد اطلاعات ملی","body":"هلمز تصمیم را چرخشی ۱۸۰ درجه‌ای در سیاست شاهنشاه خواند که وعدهٔ انتخابات آزادتر در همان سال را نیز نفی می‌کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nبه ارزیابی سفارت، این حزب نظام سیاسی ایران را انعطاف‌ناپذیرتر می‌کرد و واکنش جهانی میان بی‌اعتنایی و اتهام توتالیتاریسم فزاینده در نوسان می‌بود. سفارت تردید داشت که از حزب رستاخیز انتقاد سازندهٔ چندانی بیرون آید.\n\nبرآورد اطلاعات ملی آمریکا به شمارهٔ ۳۴–۱–۷۵، به تاریخ ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی، ۹ مه ۱۹۷۵ میلادی)، نوشت که فعالیت حزبی در ایران حیات مستقلی ندارد. حزب ایران نوین برای بسیج حمایت توده‌ای و فراهم کردن مجرایی محدود برای بازخورد طراحی شده بود، اما به مجموعه‌ای از دسته‌های رقیب به ریاست هویدا بدل شد. وجود حزب مردم ظاهر رقابت سیاسی را نگاه می‌داشت و به شماری از ایرانیان اجازه می‌داد مشارکت خود را در نظام توجیه کنند. جایگزینی این ساختار با حزب واحد، به ارزیابی همان برآورد، در سازوکار بنیادی تصمیم‌گیری سیاسی دگرگونی‌ای پدید نیاورد.\n\n{{quote:1}}\n\nهمان برآورد افزود که حزب تازه، که همان گروه سیاستمداران سابق به ریاست هویدا آن را اداره می‌کنند، ظرفیت چندانی برای بسیج حمایت مردمی ندارد و کنار گذاشتن اندیشهٔ اقلیت وفادار، توانایی نظام را برای تحمل دیدگاه‌های گوناگون کاهش داده است. تهیه‌کنندگان برآورد گمان نمی‌بردند که تهدید زندان یا اخراج برای نپیوستن به حزب یکسره به اجرا درآید و محتمل‌تر می‌دانستند که عضویت تنها یکی از معیارهای مشارکت بماند و ساواک همچنان فعالیت سیاسی را از پشت صحنه اداره کند.\n\nسفارت آمریکا در ۱۹ خرداد ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی، ۱۹ ژوئن ۱۹۷۵ میلادی)، در نقد همین برآورد، نوشت که خلاصهٔ آن تصویر را تندتر و هشدارآمیزتر از متن کامل نشان می‌دهد. به نوشتهٔ سفارت، یکی از دلایل تأسیس حزب برانگیختن مشارکت گسترده‌تر بود و هنوز باید دید که حزب چه اندازه در این کار کامیاب خواهد شد.","quotes":[{"original":"Nevertheless his past statements indicated continuing support for concept of multi-party system in Iran, and Imperial decision to institute one-party state represents 180-degree shift in policy which also appears to negate earlier promises of freer elections later this year.","speaker":"ریچارد هلمز","speakerTitle":"سفیر ایالات متحد در تهران","work":"مجموعهٔ اسناد روابط خارجی ایالات متحد، ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۶، جلد ۲۷","workType":"تلگرام سفارتی","date":"۱۳ اسفند ۱۳۵۳ خورشیدی (۲۵۳۳ شاهنشاهی، ۴ مارس ۱۹۷۵ میلادی)","context":"هلمز تصمیم ۱۱ اسفند را با موضع پیشین شاهنشاه دربارهٔ نظام چندحزبی می‌سنجد.","page":"سند ۱۱۱، بند ۳","translation":"با این همه، گفته‌های پیشین او همچنان از پشتیبانی مفهوم نظام چندحزبی در ایران حکایت داشت، و تصمیم شاهنشاهی به برپایی دولت تک‌حزبی چرخشی ۱۸۰ درجه‌ای در سیاست است که به نظر می‌رسد وعده‌های پیشین دربارهٔ انتخاباتی آزادتر در اواخر امسال را نیز نفی می‌کند."},{"original":"The replacement of this structure by a single party last March represents no change in the basic machinery of political decision-making. The creation of the Iranian National Resurgence Party shows that the Shah has lost interest in the facade of competitive politics.","speaker":"جامعهٔ اطلاعاتی ایالات متحد","speakerTitle":"تهیه‌کنندگان برآورد اطلاعات ملی شمارهٔ ۳۴–۱–۷۵","work":"مجموعهٔ اسناد روابط خارجی ایالات متحد، ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۶، جلد ۲۷","workType":"برآورد اطلاعاتی","date":"۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی، ۹ مه ۱۹۷۵ میلادی)","context":"سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا دو ماه پس از تأسیس حزب، چشم‌انداز سیاست داخلی ایران را می‌سنجند.","page":"سند ۱۲۱، بند ۱۰","translation":"جایگزینی این ساختار با یک حزب واحد در مارس گذشته هیچ دگرگونی‌ای در سازوکار بنیادی تصمیم‌گیری سیاسی پدید نمی‌آورد. تأسیس حزب رستاخیز ملی ایران نشان می‌دهد که شاه دیگر به نمای رقابت سیاسی علاقه‌ای ندارد."}]},{"title":"داوری تاریخ‌نگاران","body":"میلانی حزب رستاخیز را هیولایی مرده‌زاده و سرچشمهٔ فوری ناخرسندی و حتی ریشخند می‌خواند.\n\n{{quote:0}}\n\nاندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که حزب بر روی کاغذ قرار بود تاج و تخت را از ناآرامی‌های آینده مصون دارد، سلطنت را به مردم نزدیک کند و ایران را برای نظامی گشاده‌تر آماده سازد. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه نتوانست این چشم‌انداز را به مردم بشناساند و مردم تأسیس رستاخیز را تلاشی برای به خاک سپردن قانون اساسی مشروطه دیدند. کوپر این برداشت را از آنِ مردم می‌داند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"The Resurgence Party of 1975 was a stillborn monster and an immediate source of discontent, even ridicule.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامهٔ پژوهشی","date":"۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی، سال نشر)","context":"میلانی پس از شرح اثر چهار برابر شدن بهای نفت، تصمیم شاهنشاه به نظام تک‌حزبی را داوری می‌کند.","page":"ص ۴۵۵ نسخهٔ الکترونیکی","translation":"حزب رستاخیز ۱۹۷۵ هیولایی مرده‌زاده و سرچشمهٔ فوری ناخرسندی و حتی ریشخند بود."},{"original":"In theory, the “King’s Party” was supposed to inoculate the throne from the threat of future social unrest, bring the crown closer to the people, and prepare the Iranian nation for a more open, democratic political system.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","date":"۱۳۹۵ خورشیدی (۲۰۱۶ میلادی، سال نشر)","context":"کوپر هدف نظری اعلام‌شدهٔ حزب را شرح می‌دهد و سپس می‌نویسد که این چشم‌انداز به مردم منتقل نشد.","page":"ص ۲۱۲ نسخهٔ الکترونیکی","translation":"بر روی کاغذ، «حزب پادشاه» قرار بود تاج و تخت را در برابر خطر ناآرامی‌های اجتماعی آینده مصون کند، سلطنت را به مردم نزدیک‌تر سازد و ملت ایران را برای نظامی سیاسی گشوده‌تر و مردم‌سالارتر آماده کند."}]},{"title":"روایت نمایندگان و اعضا","body":"احمد بنی‌احمد، نمایندهٔ مجلس شورای ملی از تبریز، در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی می‌گوید که هرگز فرم عضویت حزب را امضا نکرد، اما به ادعای آن زمان همهٔ ایرانیان عضو حزب شمرده می‌شدند. به روایت نمایهٔ همان مصاحبه، او در انتخابات زیر نظر حزب رستاخیز به مجلس راه یافت و در آنجا انتقادهای خود را بیان کرد و حزب از او سانسور کرد. محمد باهری در همان مجموعه یادآوری می‌کند که نیازی به پر کردن فرم و کارت عضویت نبود. به گفتهٔ باهری، هر ایرانی که به اصول سه‌گانه باور داشت عضو شمرده می‌شد، مگر آنکه آشکارا می‌گفت عضو نیست.\n\nنیره ابتهاج سمیعی، نمایندهٔ مجلس از گیلان، انتخابات دورهٔ رستاخیز را با دورهٔ ایران نوین می‌سنجد.\n\n{{quote:0}}\n\nمهناز افخمی، که به روایت نمایهٔ مصاحبهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران رئیس دفتر سیاسی حزب رستاخیز شد، در همان مجموعه از آغاز و ساختار حزب و نسبت آن با سازمان زنان ایران سخن گفته است.","quotes":[{"original":"از نمایندگانی که از حزب ایران نوین در مجلس بودند فقط از دویست و شصت و هشت نماینده فقط بیست و دو نفر مجدداً در حزب رستاخیز به نمایندگی انتخاب شدند.","speaker":"نیره ابتهاج سمیعی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی از گیلان","work":"مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","workType":"تاریخ شفاهی","date":"دههٔ ۱۳۶۰ خورشیدی (دورهٔ برگزاری مصاحبه‌ها)","context":"ابتهاج سمیعی ترکیب مجلس دورهٔ رستاخیز را با مجلس دورهٔ ایران نوین مقایسه می‌کند.","page":"بخش یکم، ص ۲۰"}]}],"aftermathSections":[{"title":"مجلس بیست‌وچهارم و انتخابات تابستان ۱۳۵۴","body":"مجلس شورای ملی دورهٔ بیست‌وچهارم یکسره از نامزدهای حزب رستاخیز تشکیل شد. حبیب بهار در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی می‌گوید که در این دوره حزب دیگری وجود نداشت. نیره ابتهاج سمیعی می‌گوید که شمار نامزدهای معرفی‌شدهٔ حزب بیش از کرسی‌ها بود و رقابت میان آنان خیلی شدید بود.\n\nغلامرضا افخمی، که در آن زمان در وزارت کشور با انتخابات سروکار داشت، می‌گوید که در انتخابات مجلس در تابستان ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی) برای هر کرسی سه نامزد معرفی شده بود و همهٔ آنان را دستگاه پذیرفته بود، اما در همان چارچوب انتخابات خیلی آزاد برگزار شد و نامزدها برای کنار زدن رقیبان خود به هر وسیله‌ای دست می‌زدند. افخمی مشارکت مردم را فوق‌العاده می‌خواند و می‌گوید که دو سوم نمایندگان از حوزه‌های تک‌نماینده‌ای و با پشتیبانی واقعی رأی‌دهندگان به مجلس آمدند. به گفتهٔ او، پژوهشی که وزارت کشور با یاری سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران دربارهٔ این انتخابات انجام داد نشان داد که مردم مشارکت کرده‌اند و انتظار دارند نمایندگانشان در مجلس نقشی داشته باشند.","quotes":[]},{"title":"دو جناح حزب و دشواری تصمیم‌گیری","body":"افخمی می‌گوید که درست در همین زمان دو جناح در حزب پدید آمد: جناح پیشرو به رهبری جمشید آموزگار و جناح سازنده به رهبری هوشنگ انصاری، وزیر امور اقتصادی و دارایی. هر دو رهبر از درون دستگاه برخاسته بودند. به گفتهٔ افخمی، جناح پیشرو دو سوم اعضا و جناح سازنده یک سوم را داشت، اما هر دو جناح در هیئت رئیسه سهمی برابر داشتند و رأی‌گیری به شیوهٔ اکثریت و اقلیت ممکن نبود، و در نتیجه وزن سخن اقلیت از اکثریت بیشتر می‌شد. افخمی می‌افزاید که این ساختار نظام تصمیم‌گیری مجلس را از میان برد و خود حزب را نیز دچار اشکال کرد. امین عالیمرد نیز می‌گوید که پس از پایان کارش در وزارت کشور در دو نشست جناح پیشرو در ساختمانی در خیابان پهلوی شرکت کرد، اما این نشست‌ها بیشتر جنبهٔ تشریفاتی داشت و بحث جدی در آن‌ها درنگرفت. کوپر عبدالمجید مجیدی را رهبر جناح لیبرال‌تر حزب می‌خواند. این نامگذاری‌ها در جزئیات بر هم منطبق نیستند.","quotes":[]},{"title":"گزارش‌های آمریکایی پس از تأسیس","body":"گزارش اطلاعاتی ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی، ۸ مه ۱۹۷۵ میلادی) از منبعی ایرانی نقل می‌کند که ناخرسندی در میان کارمندان دولت به اندازهٔ هشداردهنده‌ای رسیده است و یکی از دلایل آن را ناامیدی از تأسیس حزبی می‌داند که خواست رو به رشد برای دموکراسی بیشتر را برآورده نمی‌کرد. به نوشتهٔ همین گزارش، هویدا دست‌کم تا دو سال بعد نخست‌وزیر می‌ماند و در رأس حزب تازه نیز می‌ایستد، و امیدهای بلند مردم به حزب در حال فرو ریختن است. تهیه‌کنندگان گزارش در یادداشت ستاد مرکزی می‌افزایند که اگر حزب نتواند روشنفکران، دانشجویان و فن‌سالاران جوان را جذب کند، دولت ایران ضعیف‌تر خواهد شد، و شهبانو فرح پهلوی را، که به گفتهٔ آنان مردم دوستش داشتند و احترامش می‌نهادند، یکی از پایه‌های پلی میان شاهنشاه و این لایه‌ها می‌دانند. همان گزارش پیش‌بینی کرد که پس از انتخابات خرداد و تیر، جابه‌جایی‌هایی در کابینه روی دهد و از افزایش نفوذ جمشید آموزگار، وزیر کشور، نزد شاهنشاه یاد کرد.","quotes":[]},{"title":"آموزگار، دبیرکلی و نخست‌وزیری","body":"محمدرضا شاه پهلوی در مرداد ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی، اوت ۱۹۷۷ میلادی) جمشید آموزگار را به نخست‌وزیری گماشت. هویدا پس از سیزده سال از نخست‌وزیری کناره گرفت و به وزارت دربار رسید. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که هویدا مردی بااستعداد و خدمتگزار بود و خود نیز احساس می‌کرد بیش از اندازه در سمت مانده است. به روایت شاهنشاه، هویدا حتی گفته بود که هیچ نخست‌وزیری نباید بیش از پنج سال بماند. شاهنشاه برای نشان دادن اعتماد، او را به وزارت دربار گماشت تا همچنان طرف مشورت باشد.\n\nشاهنشاه علت برگزیدن آموزگار را چنین می‌نویسد: در آن هنگام مسائل سیاست خارجی بیشتر وقت او را می‌گرفت و آموزگار را برای رسیدگی به آن‌ها مناسب می‌دانست. آموزگار سال‌ها ایران را در اوپک نمایندگی کرده بود، تحصیلات مهندسی را در آمریکا به پایان برده بود، در ایران به درستکاری شهره بود، و چون دبیرکل حزب رستاخیز بود پایگاه سیاسی ویژه‌ای داشت. انتصاب او همچنین می‌توانست سکوی حرکت تازهٔ آزادسازی سیاسی باشد.\n\n{{quote:0}}\n\nشهبانو فرح پهلوی در کتاب «کهن دیارا» همین فقره را از «پاسخ به تاریخ» نقل می‌کند و می‌افزاید که آموزگار مردی درستکار، درخشان و بافرهنگ بود. شرح این دولت در دولت جمشید آموزگار آمده است.\n\nکوپر می‌نویسد که شاهنشاه در تابستان ۱۳۵۶ خورشیدی دبیرکلی حزب را به سید حسین نصر، مشاور فرهنگی شهبانو، نیز پیشنهاد فرمود و امید داشت که او پس از یک سال نخست‌وزیری را بپذیرد و ایران را تا تابستان ۱۳۵۸ خورشیدی (۲۵۳۸ شاهنشاهی) به انتخابات آزاد برساند. به نوشتهٔ کوپر، نصر این پیشنهاد را نپذیرفت، زیرا ترجیح می‌داد بیرون از سیاست بماند. کوپر این پیشنهاد را نشانه‌ای از آن می‌داند که شاهنشاه در آن تابستان ابرهای تازه‌ای در افق می‌دید.","quotes":[{"original":"In August 1977, I appointed Jamshid Amouzegar Prime Minister. At the time foreign policy issues occupied most of my attention and I thought Amouzegar well suited to handle them.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش حدود ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه دلیل برگزیدن جمشید آموزگار، دبیرکل حزب رستاخیز، را به نخست‌وزیری شرح می‌دهد.","page":"ص ۱۵۰","translation":"در اوت ۱۹۷۷ جمشید آموزگار را نخست‌وزیر کردم. در آن هنگام مسائل سیاست خارجی بیشتر وقت مرا می‌گرفت و آموزگار را برای رسیدگی به آن‌ها مناسب می‌دانستم."}]},{"title":"گروه بررسی مسائل ایران و تلاش برای جان دادن به حزب","body":"کوپر می‌نویسد که شاهنشاه در ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی) به «گروه بررسی مسائل ایران» به رهبری هوشنگ نهاوندی اجازه داد که در عمل جناح سومی در حزب شود. هدف این کار برانگیختن بحث آگاهانه بود. شاهنشاه امید داشت این گروه، به جای جبههٔ ملی و نهضت آزادی، نیروی میانه‌رویی شود که نظام سیاسی بی‌رمق را جان تازه بخشد. او همچنان با همکاری با آن دو گروه، که به نوشتهٔ کوپر در دههٔ ۱۳۳۰ و اوایل دههٔ ۱۳۴۰ شاهنشاه را آزرده بودند، مخالف بود.\n\nبه نوشتهٔ کوپر، حزب رستاخیز در ۱۴ دی ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی، ۴ ژانویهٔ ۱۹۷۸ میلادی) نشستی ویژه با ده هزار نماینده در ورزشگاه سرپوشیدهٔ آریامهر برگزار کرد. محمدرضا شاه پهلوی در این نشست حاضر نشد، اما در پیامی که سخنگویی از سوی او خواند، از ده هزار نمایندهٔ حاضر خواست که با آموزش سیاسی توده‌ها با دسیسه‌های براندازانه مقابله کنند. جمشید آموزگار در همان نشست هشدار داد که دولت هر تلاشی برای هرج‌ومرج را بی‌رحمانه درهم خواهد شکست.","quotes":[]},{"title":"حزب در دورهٔ فضای باز سیاسی","body":"کوپر می‌نویسد که در آغاز آزادسازی سیاسی در ۱۳۵۶ خورشیدی حکومت مردم را تشویق کرد که در گردهمایی‌های حزب رستاخیز شرکت کنند، دربارهٔ سیاست بحث کنند و شکایت‌های خود را بازگویند. صدها زندانی سیاسی آزاد شدند، سانسور نشریات کاهش یافت، و کارمندان ارشد مأمور شدند دارایی و حقوق خود را اعلام کنند. به نوشتهٔ کوپر، پرویز ثابتی به جمشید آموزگار، نخست‌وزیر تازه، توصیه کرد که حزب رستاخیز برنامه‌ای میانه‌رو، عمل‌گرا و ملی‌گرا داشته باشد، زیرا گروه‌های مخالف مانند جبههٔ ملی، نهضت آزادی و حزب توده برنامه‌هایی روشن داشتند. ثابتی همچنین پیشنهاد کرد شکایت‌ها در جایی عمومی مانند یک ورزشگاه طرح شود. آموزگار این اندیشه را پسندید و نزد شاهنشاه برد، اما شاهنشاه آن را نپسندید و فرمود اگر چنین کاری می‌کنند آن را به دربار بیاورند. به روایت کوپر، از همین‌جا «کمیسیون شاهنشاهی» برای رسیدگی به اتلاف و فساد در دستگاه‌ها پدید آمد، که ریاست آن با حسین فردوست بود و جلساتش از تلویزیون پخش می‌شد.\n\nکوپر می‌افزاید که آموزگار به ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، گفت که حزب رستاخیز به‌تازگی گردهمایی پرشماری از پدران و مادران را بر ضد خشونت در دانشگاه تهران سازمان داده است. به نوشتهٔ کوپر، این سخن دیدگاه شاهنشاه را بازتاب می‌داد که حزب باید رهبری هدایت ناآرامی‌ها را به سوی اقدام‌های سازنده، به جای خیابان، بر عهده گیرد. آموزگار به سالیوان گفت که دولت اجازه خواهد داد گروه‌های مخالف به نشست و نامه و فعالیت خود ادامه دهند و از آزادسازی عقب‌نشینی نخواهد کرد.","quotes":[]},{"title":"دفترهای حزب در آشوب‌ها","body":"کوپر می‌نویسد که دفترهای حزب رستاخیز در آشوب‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ خورشیدی از نخستین هدف‌های آشوبگران بود. به نوشتهٔ او، امیرعباس هویدا، وزیر دربار، پس از مقاله اطلاعات و آشوب قم به جک میکلوس، معاون سفیر آمریکا، گفت که آشوبگران با سنگ و میلهٔ آهنی شیشه‌های مغازه‌ها را شکستند و دفتر حزب رستاخیز را ویران کردند.\n\nشهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» آشوب تبریز را در ۲۹ و ۳۰ بهمن ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی) می‌گذارد، چهل روز پس از رویدادهای قم. به نوشتهٔ او، برای نخستین بار مخالفان سیاسی، دانشجویان و بازاریان با روحانیان همراهی کردند و آنچه را نماد فساد می‌دانستند به آتش کشیدند.\n\n{{quote:0}}\n\nنیروهای انتظامی غافلگیر شدند و از ارتش یاری خواستند و درگیری به کشته شدن تنی چند انجامید. کوپر نیز می‌نویسد که در همان آشوب تبریز، آشوبگران کاخ جوانان، دفتر حزب رستاخیز و تابلوهای یادبود انقلاب سفید را درهم کوبیدند.\n\nشهبانو می‌افزاید که داریوش فروهر و کریم سنجابی در نامه‌ای سرگشاده از محمدرضا شاه پهلوی خواستند که بر پایهٔ قانون اساسی سلطنت کند، حزب رستاخیز را منحل کند، آزادی مطبوعات را برقرار سازد و زندانیان سیاسی را آزاد کند. به نوشتهٔ او، این نحوهٔ خطاب به شاهنشاه در ایران سابقه نداشت.","quotes":[{"original":"تظاهرکنندگان آنچه را که در نظر آنها سمبول‌های فساد بود به آتش کشیدند و غارت کردند: سینماها، مشروب‌فروشی‌ها، مغازه‌های فروش اشیاء تجملی و همین طور ساختمان‌های دولتی مانند کاخ دادگستری و دفتر حزب رستاخیز را.","speaker":"فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"کتاب خاطرات","date":"نشر نسخهٔ فارسی موجود؛ رویداد ۲۹ و ۳۰ بهمن ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)","context":"شهبانو حمله به دفتر حزب رستاخیز و دیگر ساختمان‌ها را در آشوب تبریز شرح می‌دهد.","page":"ص ۳۶۶ چاپ فارسی"}]},{"title":"دیدار نهاوندی و پایان انحصار حزب","body":"به نوشتهٔ کوپر، هوشنگ نهاوندی در ۱۶ خرداد ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی، ۶ ژوئن ۱۹۷۸ میلادی)، در دیدار چند صد تن از اعضای گروه بررسی مسائل ایران با محمدرضا شاه پهلوی در کاخ نیاوران، گفت که حزب رستاخیز در مأموریت خود برای نزدیک کردن تاج و تخت به مردم ناکام مانده است و حکومت بیش از همیشه باید گفت‌وگو با گروه‌های مخالف را آغاز کند. شاهنشاه در پاسخ فرمود که میلیون‌ها ایرانی دربارهٔ کاستی‌های کشور بحث می‌کنند و بخشی از این روند در درون حزب رستاخیز جریان دارد.\n\nبه نوشتهٔ کوپر، محمدرضا شاه پهلوی در کنفرانس مطبوعاتی پس از بازگشت به تهران، در آستانهٔ سالروز ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، اعلام فرمود که حزب رستاخیز دیگر انحصار فعالیت سیاسی را نخواهد داشت و گروه‌های سیاسی دیگر آزادند پدید آیند. او در همان نشست فرمود که انتخابات مجلس در سال بعد برگزار خواهد شد و نامزدهای مخالف می‌توانند شرکت کنند، به شرط آنکه آماده باشند سوگند وفاداری به تاج و تخت و قرآن را یاد کنند.","quotes":[]},{"title":"دولت شریف‌امامی و محکوم کردن حزب","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در پی آتش‌سوزی سینما رکس آبادان و گسترش آشوب، با جمشید آموزگار دربارهٔ دولتی تازه سخن گفت و آموزگار بی‌درنگ استعفا داد. شاهنشاه پذیرش این استعفا را بعدها اشتباه بزرگ خود خواند. در ۵ شهریور ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی، ۲۷ اوت ۱۹۷۸ میلادی) جعفر شریف‌امامی، که بیست سال پیش نیز نخست‌وزیر بود، مأمور تشکیل دولت شد.\n\nشریف‌امامی کوشید دولت خود را از گذشته جدا کند. او حزب رستاخیز را محکوم کرد. شاهنشاه می‌نویسد که این کار مخالفان را آرام نکرد و تنها پشتیبانی حزب را از دولت او برید. شریف‌امامی همچنین تقویم هجری را بازگرداند و دستور تعطیلی کازینوها و باشگاه‌های قمار را داد. به نوشتهٔ شاهنشاه، این اقدامات نیز بی‌اثر ماند. شرح این دولت در دولت شریف‌امامی آمده است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"He tried to disassociate his government from the past in an effort to win a new start for himself and his cabinet. He denounced the Resurgence Party, a move which failed to appease the opposition, but succeeded in cutting off that party’s support for his government.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش حدود ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه کارنامهٔ دولت جعفر شریف‌امامی را پس از ۵ شهریور ۱۳۵۷ خورشیدی می‌سنجد.","page":"ص ۱۶۰","translation":"او کوشید دولت خود را از گذشته جدا کند تا برای خود و کابینه‌اش آغازی تازه به دست آورد. حزب رستاخیز را محکوم کرد؛ این کار مخالفان را آرام نکرد، اما پشتیبانی آن حزب را از دولتش برید."}]},{"title":"پیوند با تغییر مبدأ تقویم","body":"کوپر تغییر مبدأ تقویم رسمی از هجری خورشیدی به شاهنشاهی را، که در جشن پنجاهمین سال پادشاهی دودمان پهلوی در ۱۳۵۵ خورشیدی (۲۵۳۵ شاهنشاهی) به اجرا درآمد، خطای دیگری در همان دوره می‌شمارد. به نوشتهٔ او، ایرانیان شبی را در سال ۱۳۵۵ به خواب رفتند و صبح در سال ۲۵۳۵ بیدار شدند. شریف‌امامی بعداً تقویم هجری را بازگرداند. کوپر این تغییر را با دورهٔ حزب رستاخیز همزمان می‌داند و در کار دولت شریف‌امامی آن را به سرنوشت حزب پیوند می‌زند.","quotes":[]}]},{"id":"algiers-accord-1353","title":"قرارداد الجزایر","date":{"solarYear":1353,"solarMonth":12,"solarDay":15,"gregorianYear":1975,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":6},"tier":"secondary","category":"international","summary":"قرارداد الجزایر توافقی بود که محمدرضا شاه پهلوی و صدام حسین، معاون رئیس‌جمهور عراق، در ۱۵ اسفند ۱۳۵۳ (۶ مارس ۱۹۷۵) در حاشیهٔ نشست سران اوپک در الجزایر بستند. هواری بومدین، رئیس‌جمهور الجزایر، میانجی این توافق بود. بر پایهٔ آن، مرز رودخانه‌ای دو کشور در اروندرود بر خط تالوگ، یعنی میانهٔ آبراه کشتیرانی، تعیین شد. مرز زمینی بر پایهٔ پروتکل ۱۹۱۳ قسطنطنیه و صورت‌جلسه‌های کمیسیون مرزی ۱۹۱۴ مشخص شد. دو کشور همچنین متعهد شدند بر مرزهای مشترک نظارتی دقیق برقرار کنند و به هرگونه رخنهٔ خرابکارانه پایان دهند. این تعهد در عمل به معنای پایان کمک ایران به شورش کردهای عراق بود. توافق در ۲۳ خرداد ۱۳۵۴ با عهدنامه‌ای و سه پروتکل در بغداد رسمیت یافت. برآورد اطلاعات ملی آمریکا نوشت که با این قرارداد، روابط دو کشور «از لبهٔ جنگ» به سوی نوعی همزیستی رفت.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص. ۱۳۳","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از دیدار با صدام حسین، اروندرود، اصل امنیت سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"صفحه‌های ۴۲۹–۴۳۲ نسخهٔ الکترونیکی","text":"عباس میلانی در این اثر از نفوذ شوروی، عملیات سه‌جانبه، کمک‌های مالی، نیروهای ایرانی در عراق، پیوست پنهان، بارزانی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1969-76-v27","locus":"اسناد ۱۲۱، ۱۲۵، ۲۷۱، ۲۷۳، ۲۷۴، ۲۷۵، ۲۸۴، ۲۸۶، ۲۹۰ (پانویس)، ۳۰۶","text":"برآورد اطلاعات ملی، گفت‌وگو با فورد، تلگرام بغداد، یادداشت آژانس اطلاعات دفاعی، مفاد توافق، پیام هلمز، تحلیل سفارت، گزارش سیا، عهدنامهٔ بغداد، گزارش اداره اطلاعات و پژوهش."}],"personIds":["mohammad-reza-person"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"قرارداد الجزایر توافقی بود که محمدرضا شاه پهلوی و صدام حسین، معاون رئیس‌جمهور عراق، در ۱۵ اسفند ۱۳۵۳ (۶ مارس ۱۹۷۵) در حاشیهٔ نشست سران اوپک در الجزایر بستند."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["قرارداد الجزایر"],"context":"بر پایهٔ گزارشی که دفتر اطلاعات جاری سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ (۱ مه ۱۹۷۵) تهیه کرد، ایران از دیرباز می‌کوشید عراق را به پذیرش تعریف تهران از مرز دو کشور، به‌ویژه در اروندرود، وادارد. به نوشتهٔ این گزارش، عراق پیش‌تر پافشاری می‌کرد که عهدنامهٔ ۱۹۳۷، که مرز را در کرانهٔ ایرانی اروندرود نهاده بود، کنترل کامل کشتیرانی در رودخانه را به عراق می‌دهد. این ادعا دسترسی به پالایشگاه آبادان و بندر خرمشهر را نیز در بر می‌گرفت. گزارش می‌افزاید که بغداد نتوانسته بود این ادعا را به اجرا بگذارد.\n\nعباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که عراق در آغاز دههٔ ۱۳۵۰ به اتحاد شوروی نزدیک‌تر می‌شد. به نوشتهٔ میلانی، ساواک در آبان ۱۳۵۰ به محمدرضا شاه پهلوی و آمریکا گزارش داد که اگر شوروی ائتلافی میان حزب بعث، حزب کمونیست عراق و کردهای عراق پدید آورد، عراق جایگاهی «همانند اروپای شرقی» خواهد یافت. بر پایهٔ اسناد «روابط خارجی ایالات متحده»، مجموعهٔ رسمی اسناد دیپلماتیک وزارت خارجهٔ آمریکا، عراق در فروردین ۱۳۵۱ با اتحاد شوروی عهدنامهٔ دوستی بست و از «اتحادی راهبردی» با مسکو سخن گفت. میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در دیدار با ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور آمریکا، و هنری کیسینجر فرمود که ایران می‌تواند در مسئلهٔ کرد یاری کند.\n\nمیلانی می‌نویسد که وزارت خارجه و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در آغاز به دوری از درگیری در عراق گرایش داشتند. اما نیکسون سرانجام با دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی همراه شد. به نوشتهٔ میلانی، از ۱۰ مرداد ۱۳۵۱ (۱ اوت ۱۹۷۲) عملیاتی پنهان و سه‌جانبه از سوی ایران، اسرائیل و آمریکا برای یاری به کردهای عراق آغاز شد. شاهنشاه در آغاز پذیرفت سالانه ۳۰ میلیون دلار به این طرح بپردازد و این رقم را به‌زودی به ۷۵ میلیون دلار رساند. میلانی می‌افزاید که شاهنشاه می‌دانست کردستانی مستقل در عراق کردهای ایران را به خود جذب خواهد کرد.\n\nمیلانی می‌نویسد که در ۱۳۵۲، هنگامی که حملهٔ تازهٔ عراق جنبش کرد را تهدید می‌کرد، محمدرضا شاه پهلوی به یگان‌هایی از ارتش ایران فرمان داد با جامهٔ پیشمرگه وارد عراق شوند. به نوشتهٔ او، این عملیات از مردم ایران، بیشتر اعضای دولت و همهٔ نمایندگان مجلس پنهان ماند. میلانی نیز می‌نویسد که عراق بارها هزاران ایرانی مقیم عراق را بیرون رانده و به گروه‌های مخالف ایرانی پناه داده بود.\n\nدفتر حافظ منافع آمریکا در بغداد در تلگرامی به تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۵۳ (۱ فوریهٔ ۱۹۷۵) نوشت که از دید بغداد، اختلاف‌های رایج میان دو کشور مسئلهٔ اصلی نیستند. به نوشتهٔ این تلگرام، عراق ظاهراً آماده بود تالوگ را بپذیرد، به شرط آن‌که راهی آبرومندانه برای مذاکره دربارهٔ عهدنامه‌ای تازه یافت شود. تلگرام مسئلهٔ اصلی را «تفاوت ژرف تاریخی و ایدئولوژیک همراه با نبود کامل اعتماد متقابل» می‌خواند.","whatHappened":[{"title":"نشست الجزایر","body":"بر پایهٔ یادداشت آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا به تاریخ ۱۶ اسفند ۱۳۵۳ (۷ مارس ۱۹۷۵)، محمدرضا شاه پهلوی و صدام حسین در نشست سران اوپک در الجزایر، که از ۱۳ تا ۱۵ اسفند برگزار شد، دو بار با هم دیدار کردند. به نوشتهٔ این یادداشت، گفت‌وگوها پس از میانجی‌گری مصر و اردن، به ابتکار هواری بومدین و در حضور او انجام شد. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در این نشست «به‌تفصیل» با صدام حسین سخن فرمود. به نوشتهٔ شاهنشاه، دو طرف توافق کردند اختلاف‌هایشان را کنار بگذارند و به سوءتفاهم‌هایی که «نفوذ استعمار» میان دو کشور نگاه داشته بود، پایان دهند.","quotes":[{"original":"During the Algiers oil conference in 1975, I spoke at length with Saddam Hussein, the president of Iraq. We agreed to bury our differences and succeeded in ending the misunderstandings which colonialist influences had maintained between us.","translation":"در کنفرانس نفتی الجزایر در ۱۹۷۵، به‌تفصیل با صدام حسین، رئیس‌جمهور عراق، سخن گفتم. توافق کردیم اختلاف‌هایمان را به خاک بسپاریم و توانستیم به سوءتفاهم‌هایی که نفوذهای استعماری میان ما نگاه داشته بودند، پایان دهیم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۳۳","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه از دیدار با صدام حسین در الجزایر یاد می‌کند."},{"original":"In principle, I told President Hussein that the happiness and prosperity of Iraq were important to the security of Iran.","translation":"در اصل، به رئیس‌جمهور حسین گفتم که خوشبختی و رفاه عراق برای امنیت ایران مهم است.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۳۳","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه اصل راهنمای خود را در رابطه با عراق بیان می‌کند."},{"original":"I had to make a quick agreement with Iraq. I have to say this in the face of all the press reports that I had abandoned them. They weren’t fighting—we were. The Kurds weren’t fighting.","translation":"ناچار بودم با عراق توافقی سریع کنم. باید این را در برابر همهٔ گزارش‌های مطبوعات بگویم که می‌گفتند آنان را رها کرده‌ام. آنان نمی‌جنگیدند، ما می‌جنگیدیم. کردها نمی‌جنگیدند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۱۲۵","workType":"صورت‌جلسهٔ گفت‌وگو در کاخ سفید","page":"سند ۱۲۵","date":"۲۵ اردیبهشت ۱۳۵۴ / ۱۵ مه ۱۹۷۵","context":"شاهنشاه به جرالد فورد دربارهٔ رها کردن کردها پاسخ می‌دهد."},{"original":"With the Algiers accord of March 6, Iraqi-Iranian relations moved from the brink of hostilities toward a semblance of coexistence.","translation":"با قرارداد الجزایرٔ ۶ مارس، روابط عراق و ایران از لبهٔ جنگ به سوی نوعی همزیستی رفت.","speaker":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا","speakerTitle":"جامعهٔ اطلاعاتی ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۱۲۱","workType":"برآورد اطلاعات ملی","page":"بند ۵۴","date":"۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۴ / ۹ مه ۱۹۷۵","context":"ارزیابی کلی پیامد قرارداد بر روابط دو کشور."},{"original":"we believe thalweg was more of a condition than a motive for the Accord. Without thalweg there would have been no Accord, but it was not sufficient reason in itself for Iran to conclude broad agreement with Iraq.","translation":"بر این باوریم که تالوگ بیشتر شرط قرارداد بود تا انگیزهٔ آن. بی تالوگ قراردادی در کار نبود، اما تالوگ به‌تنهایی دلیل بسنده‌ای برای بستن توافقی گسترده با عراق نبود.","speaker":"سفارت آمریکا در تهران","speakerTitle":"نمایندگی دیپلماتیک ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۲۸۴","workType":"تلگرام دیپلماتیک","page":"سند ۲۸۴، بند ۱","date":"۵ فروردین ۱۳۵۴ / ۲۵ مارس ۱۹۷۵","context":"سفارت جایگاه تالوگ را در تصمیم ایران می‌سنجد."},{"original":"Statements and actions by both sides since March 6 point to the existence of a secret understanding, the exact terms of which are still unknown. The Shah clearly promised to withdraw Iran’s military assistance from the Kurds.","translation":"گفته‌ها و کارهای دو طرف از ۶ مارس به وجود تفاهمی پنهان اشاره دارد که شرایط دقیق آن هنوز روشن نیست. محمدرضا شاه پهلوی آشکارا وعده داد کمک نظامی ایران به کردها را پس بگیرد.","speaker":"سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا","speakerTitle":"دفتر اطلاعات جاری","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۲۸۶","workType":"گزارش اطلاعاتی","page":"بند ۳","date":"۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ / ۱ مه ۱۹۷۵","context":"گزارش به تفاهم پنهان دربارهٔ کردها اشاره می‌کند."},{"original":"RCC Vice Chairman Saddam Hussein made major concessions to obtain accord with Shah. If carried out, accord could be historic turning point in Iraqi-Iranian relations and augur well for regional stability.","translation":"صدام حسین، نایب‌رئیس شورای فرماندهی انقلاب، برای رسیدن به توافق با محمدرضا شاه پهلوی امتیازهایی بزرگ داد. اگر توافق اجرا شود، می‌تواند نقطهٔ عطفی تاریخی در روابط عراق و ایران باشد و نوید ثبات منطقه را بدهد.","speaker":"دفتر حافظ منافع آمریکا در بغداد","speakerTitle":"نمایندگی دیپلماتیک ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۲۷۴","workType":"تلگرام دیپلماتیک","page":"بند ۱","date":"۱۷ اسفند ۱۳۵۳ / ۸ مارس ۱۹۷۵","context":"چکیدهٔ ارزیابی تلگرام از توافق."},{"original":"Problems may yet develop, however. The Shah, in effect, traded performance for promises in Algiers","translation":"با این همه، ممکن است مشکلاتی پدید آید. محمدرضا شاه پهلوی در عمل در الجزایر عملکرد را با وعده معاوضه کرد.","speaker":"سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا","speakerTitle":"دفتر اطلاعات جاری","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۲۸۶","workType":"گزارش اطلاعاتی","page":"بند ۱۸","date":"۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ / ۱ مه ۱۹۷۵","context":"گزارش خطرهای آیندهٔ توافق را می‌سنجد."}]},{"title":"مفاد توافق","body":"دفتر حافظ منافع آمریکا در بغداد در تلگرامی به تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۵۳ (۸ مارس ۱۹۷۵) مفاد اصلی توافق را بر پایهٔ متن منتشرشده در بغداد چنین گزارش کرد:\n- تعیین مرز رودخانه‌ای بر پایهٔ خط تالوگ؛\n- تعیین مرزهای زمینی بر پایهٔ پروتکل ۱۹۱۳ قسطنطنیه و صورت‌جلسه‌های کمیسیون تحدید حدود ۱۹۱۴؛\n- نظارت دقیق و کارآمد بر مرزها برای پایان دادن به هرگونه رخنهٔ خرابکارانه از هر سو؛\n- تقسیم‌ناپذیری این سه بند به‌عنوان اجزای یک حل‌وفصل جامع، و تماس پیوستهٔ دو طرف با بومدین در اجرای توافق؛\n- دیدار وزیران خارجه در ۲۴ اسفند در تهران برای سازمان دادن کمیسیون مشترک اجرا؛\n- پذیرش دعوت سفر محمدرضا شاه پهلوی به عراق و سفر صدام حسین به ایران.\n\nهمین تلگرام می‌افزاید که رسانه‌های عراق توافق را با آب‌وتاب پوشش دادند و تصویرهای تلویزیونی دو طرف را در آغوش هم نشان دادند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که صدام حسین پذیرفت مسئلهٔ اروندرود بر پایهٔ حقوق بین‌الملل حل شود. به نوشتهٔ شاهنشاه، همانند رود ارس، آب‌ها در میانه میان دو کشور تقسیم شد و همهٔ اختلاف‌های زمینی نیز حل‌وفصل شد."},{"title":"تفاهم پنهان دربارهٔ کردها","body":"گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ می‌نویسد که گفته‌ها و کارهای دو طرف از وجود «تفاهمی پنهان» حکایت دارد که شرایط دقیق آن هنوز روشن نیست. به نوشتهٔ گزارش، محمدرضا شاه پهلوی آشکارا وعده داد کمک نظامی ایران به کردها را قطع کند. این وعده در متن علنی نیامد، زیرا تهران همواره دادن چنین کمکی را انکار کرده بود. میلانی نیز به نقل از سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا می‌نویسد که قرارداد پیوستی پنهان داشت که ایران را به پایان دادن به پشتیبانی از کردهای عراق و بستن مرز به روی کوشندگان کرد گریزان متعهد می‌کرد.\n\nریچارد هلمز، سفیر آمریکا در ایران، در ۱۷ اسفند ۱۳۵۳ گزارشی را که تیمسار نصیری، رئیس ساواک، به فرمان شاهنشاه به او داده بود، برای برنت اسکوکرافت، معاون دستیار رئیس‌جمهور در امور امنیت ملی، فرستاد. به نوشتهٔ این گزارش، ایران تا آن زمان هرچه ملا مصطفی بارزانی، رهبر کردهای عراق، می‌خواست، از پول تا توپ صحرایی و ضدهوایی و نیروی ایرانی بی‌یونیفورم، فراهم کرده بود. بارزانی پیش از سفر شاهنشاه به الجزایر پیام داده بود که کردها می‌توانند مواضعی را بگیرند، اما نگاه داشتن آن‌ها برایشان ناممکن است. گزارش نصیری می‌افزاید که در الجزایر و در حضور بومدین تصمیم گرفته شد به کردها یک هفته فرصت داده شود. هر کس می‌خواست می‌توانست در کردستان عراق بماند و بجنگد، به ایران بیاید یا تسلیم دولت عراق شود. به گفتهٔ نصیری، تبلیغات رادیویی عراق علیه ایران از ۱۶ اسفند متوقف شد."},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» قرارداد را پایان سوءتفاهم‌هایی می‌شمارد که نفوذ استعمار میان دو همسایه نگاه داشته بود. او می‌نویسد که در اصل به صدام حسین گفت که خوشبختی و رفاه عراق برای امنیت ایران مهم است. شاهنشاه در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۵۴ (۱۵ مه ۱۹۷۵) در کاخ سفید به جرالد فورد، رئیس‌جمهور آمریکا، فرمود که ناچار بود با عراق «توافقی سریع» کند. به گفتهٔ او، برخلاف گزارش‌های مطبوعات که می‌گفتند کردها را رها کرده است، «آنان نمی‌جنگیدند، ما می‌جنگیدیم». شاهنشاه افزود که انور سادات، ملک حسین و بومدین از او خواسته بودند به عراق فرصت دهد تا از اتحاد شوروی جدا شود."},{"title":"ارزیابی‌های آمریکا","body":"سفارت آمریکا در تهران در تلگرام ۵ فروردین ۱۳۵۴ پنج انگیزه برای تصمیم ایران برشمرد: امتیاز تالوگ، احتمال شکست کردها بدون افزایش کمک ایران، خطر برای رهبری ایران در اوپک، دشواری‌های داخلی، و برداشت تهران از دگرگونی خاورمیانه. به نوشتهٔ سفارت، تالوگ «بیشتر شرط بود تا انگیزه». سفارت می‌افزاید که محمدرضا شاه پهلوی نمی‌خواست بیشتر درگیر مسئلهٔ کرد شود. ایران ناچار بود یا شکست کردها را تماشا کند یا کمک نظامی را به‌طور چشمگیر افزایش دهد و خطر جنگ آشکار با عراق را بپذیرد.\n\nبرآورد اطلاعات ملی آمریکا در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۴ (۹ مه ۱۹۷۵) قرارداد الجزایر را یکی از دو تصمیم ناگهانی مهم اوایل اسفند ۱۳۵۳ شمرد. به نوشتهٔ این برآورد، تصمیم دیگر اعلام نظام تک‌حزبی در ایران بود. گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا داوری کرد که محمدرضا شاه پهلوی در الجزایر «عملکرد را با وعده معاوضه کرد». به نوشتهٔ همین گزارش، تضمین چندانی وجود نداشت که عراق پس از چیرگی بر مسئلهٔ کرد همهٔ آن وعده‌ها را پاس بدارد."},{"title":"ارزیابی دیپلمات‌های آمریکایی در بغداد","body":"دفتر حافظ منافع آمریکا در بغداد در تلگرام ۱۷ اسفند ۱۳۵۳ نوشت که صدام حسین برای رسیدن به توافق «امتیازهایی بزرگ» داد. به نوشتهٔ این تلگرام، اگر توافق اجرا می‌شد، می‌توانست نقطهٔ عطفی تاریخی در روابط دو کشور و نوید ثبات منطقه باشد."},{"title":"کردها و نگرانی همسایگان","body":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا می‌نویسد که تصمیم محمدرضا شاه پهلوی به پایان دادن پشتیبانی از کردها در ذهن برخی کشورها دربارهٔ تهران تردید پدید آورد. گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا می‌نویسد که این توافق اعتبار و اقتدار ملا مصطفی بارزانی را «به‌گونه‌ای جبران‌ناپذیر» آسیب زد. میلانی می‌نویسد که بارزانی و خانواده‌اش نخست به تهران و سپس به آمریکا برده شدند، اما دیگر اعضای جنبش به حال خود رها شدند."}],"aftermath":"گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ می‌نویسد که مرز در ۱۲ فروردین ۱۳۵۴ (۱ آوریل ۱۹۷۵) بسته شد. به نوشتهٔ این گزارش، بغداد به اصرار تهران مهلت بازگشت پناهندگان کرد از ایران را تا پایان آوریل و سپس بیست روز دیگر تمدید کرد. گزارش می‌افزاید که تعیین و نظارت مرز به سرپرستی کمیسیون‌های وزیران خارجه به‌آرامی پیش رفت و اروندرود نقشه‌برداری شد. پست‌های مشترک نظارت نیز در هر دو کشور برپا شد. صدام حسین خود پذیرفت که جنگ با کردها جان ۱۰ هزار سرباز عراقی را گرفته بود.\n\nبر پایهٔ اسناد «روابط خارجی ایالات متحده»، عهدنامه و سه پروتکل در ۲۳ خرداد ۱۳۵۴ (۱۳ ژوئن ۱۹۷۵) در بغداد، در جریان سفر خلعتبری، وزیر امور خارجهٔ ایران، بسته شد. این عهدنامه را وزیران خارجهٔ ایران، عراق و الجزایر امضا کردند. گزارش اداره اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا در ۱ اردیبهشت ۱۳۵۵ نوشت که صدام حسین در فروردین ۱۳۵۴ به ایران سفر کرد. به نوشتهٔ این گزارش، ایران از بازگرداندن پناهندگان کرد به عراق خشنود بود و در سطح اجرایی کمترین اصطکاک وجود داشت."},{"id":"guerrilla-groups-1349","title":"مبارزهٔ مسلحانهٔ گروه‌های چریکی","date":{"solarYear":1349,"gregorianYear":1971,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1357,"gregorianYear":1979,"circa":true},"tier":"secondary","category":"political","summary":"در دههٔ ۱۳۵۰ دو سازمان چریکی شهری، سازمان مجاهدین خلق و سازمان چریک‌های فدایی خلق، به مبارزهٔ مسلحانه با دولت شاهنشاهی روی آوردند. این گروه‌ها مقام‌های دولتی و امنیتی، مأموران پلیس و نظامیان آمریکایی را ترور کردند و بانک‌ها را زدند. یک گزارش ادارهٔ اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا در مهر ۱۳۵۴ شمار فعالان مجاهدین خلق را «کمتر از صد» تن برآورد می‌کند. همان گزارش می‌نویسد که ساواک در سال ۱۳۵۳ حدود ۲۱۵۸ «تروریست» را بازداشت کرد. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» این گروه‌ها را «تروریست» و پیروان «مارکسیسم اسلامی» می‌خواند. سفارت آمریکا در ۱۳۵۱ این گروه‌ها را اندک‌شمار و بی‌پایگاه مردمی می‌دانست، اما هشدار می‌داد که سیاست‌های سرکوبگرانه «به همان اندازه که مخالف از میان می‌برد، مخالف می‌آفریند».","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۱۴۷، ۱۵۸، ۱۶۳، ۱۸۷ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۵۱، ۱۶۲، ۱۶۶، ۱۶۷، ۱۹۱)","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از قربانیان، تفاوت تروریست و زندانی سیاسی، ۳۲۰۰ بازداشتی، جنگ شهری ۱۳۵۷ سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۳۶۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"عباس میلانی در این اثر از پیدایش مجاهدین و فداییان سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۶۳–۱۶۵، ۲۱۶، ۲۲۲، ۳۴۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از اردوگاه‌های فلسطینی، مک‌آرتور، حمید اشرف، کمیتهٔ مشترک، صد کشته در ۱۳۵۵، اصفهان ۱۳۵۷ سخن می‌گوید."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"صص. ۳۷۶، ۳۹۲ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۲۵۵، ۲۷۵)","text":"نقل «پاسخ به تاریخ» دربارهٔ گروه‌های مسلح و ۲۱۶۴ زندانی، خلبانی که به مجاهدین پیوست."},{"sourceId":"fis-ashuri","locus":"نوار ۱، ص. ۱۵","text":"نویسنده در این اثر از بن‌بست سیاسی و پیدایش فداییان و مجاهدین سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-alavi-kia","locus":"نوار ۲، صص. ۲۶–۳۲","text":"نویسنده در این اثر از کمیتهٔ ضدخرابکاری، شکنجه، خانهٔ نمایشی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-farkhan","locus":"نوار ۲، صص. ۳–۷","text":"نویسنده در این اثر از حفاظت صنعت نفت در برابر خرابکاری سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-faqih","locus":"صص. ۲۴، ۲۷–۲۸","text":"نویسنده در این اثر از فداییان و گردهمایی زنان در کاخ دادگستری سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1969-76-v27","locus":"اسناد ۱، ۱۸، ۱۲۰، ۱۲۱، ۱۲۸، ۱۴۶، ۱۶۱","text":"اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا در این اثر از ارزیابی سفارت، هاوکینز، پرایس، طاهری، شیفر و ترنر، زندی‌پور، ۲۱۵۸ بازداشت، افراخته سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» این گروه‌ها را «تروریست» و پیروان «مارکسیسم اسلامی» می‌خواند."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["گروه‌های چریکی"],"context":"عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که گروهی از مخالفان پس از سرکوب آشوب‌های خرداد ۱۳۴۲ به این نتیجه رسیدند که آشتی با شاهنشاه ممکن نیست و دست به سلاح بردند. به نوشتهٔ او، گرایش مذهبی سازمان مجاهدین خلق را پدید آورد و مارکسیست‌ها سازمان فداییان خلق را بنیان نهادند. میلانی می‌افزاید که کمتر از شش سال بعد گروه کوچکی از این تندروها در رویداد سیاهکل با پاسگاه نظامی کوچکی جنگیدند و این نبرد شاهنشاه و سازمان‌های اطلاعاتی را تکان داد.\n\nاندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که جوانانی از این گروه‌ها در اردوگاه‌های چریکی فلسطینی در عراق، لبنان، لیبی و یمن جنوبی آموزش جنگ‌افزار، بمب‌گذاری، سرقت از بانک و هواپیماربایی دیدند. به نوشتهٔ او، در پاییز ۱۳۴۹ (نوامبر ۱۹۷۰) چریک‌ها کوشیدند داگلاس مک‌آرتور دوم، سفیر آمریکا، را بیرون از سفارت بربایند. کوپر می‌افزاید که حمید اشرف، تنها بازماندهٔ هستهٔ نخستین سیاهکل، از دستگیری گریخت و یک رشته سرقت از بانک را برای خرید جنگ‌افزار سازمان داد.\n\nداریوش آشوری، نویسنده و از اعضای کانون نویسندگان ایران، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در ۱۳۶۹ ریشهٔ این گروه‌ها را در بن‌بست سیاسی دههٔ ۱۳۴۰ می‌جوید. به روایت او، پس از آن‌که امیدی به راه سیاسی در ایران نماند، تندروی سیاسی میدان یافت و رشد کرد. به روایت آشوری، پس از جبههٔ ملی سوم، گروه‌هایی کم‌کم از درون همان احزاب ملی و نهضت آزادی ایران سر برآوردند که بعدها چریک‌های فدایی و مجاهدین شدند. او می‌افزاید که جریان مذهبی نیز پس از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ آرام‌آرام زیر تأثیر جریان‌های فکری تازه خود را سازمان داد.","whatHappened":[{"title":"دو سازمان","body":"گزارش ادارهٔ اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا به تاریخ ۱۵ مهر ۱۳۵۴ (۷ اکتبر ۱۹۷۵) مجاهدین خلق را «آمیزه‌ای از واکنش مذهبی و مارکسیستی» بر ضد حکومت شاهنشاهی می‌خواند. به نوشتهٔ همین گزارش، این سازمان با مخالفان ایرانی در خارج پیوند داشت و از لیبی و از خمینی، که در عراق می‌زیست، پول می‌گرفت. گزارش می‌افزاید که بخشی از آموزش اعضای سازمان در یک اردوگاه فدائیان در لبنان و در دو پایگاه در لیبی انجام می‌شد. گزارش چریک‌های فدایی خلق را گروهی «به همان اندازه کوچک» با گرایش چپ تندرو می‌خواند. به نوشتهٔ این گزارش، هر دو سازمان «ضدامپریالیست» و سخت ضدآمریکایی بودند و از الگوی چریک شهری توپاماروها پیروی می‌کردند. گزارش می‌نویسد که مجاهدین با تأکید بر جنبهٔ اسلامی ایدئولوژی خود و بر نابرابری درآمدها و وابستگی شاهنشاه به آمریکا، از طبقهٔ متوسط پایین مذهبی و دانشجویان چپ‌گرا عضو می‌گرفتند.","quotes":[{"original":"Later, several of my generals were killed, and in the early seventies terrorists murdered three American colonels in the streets in Teheran. This mayhem was not only directed at the prominent or public figures.","translation":"بعدها چند تن از تیمسارهای من کشته شدند و در آغاز دههٔ هفتاد تروریست‌ها سه سرهنگ آمریکایی را در خیابان‌های تهران به قتل رساندند. این کشتار تنها متوجه چهره‌های سرشناس یا عمومی نبود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۴۷ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۵۱)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه قربانیان چریک‌ها را برمی‌شمارد."},{"original":"It was inevitable that some terrorists died in confrontation with SAVAK and local police. No one forced them to start fires, to pillage, and to murder. They were the victims of their own choice.","translation":"ناگزیر بود که برخی تروریست‌ها در رویارویی با ساواک و پلیس محلی کشته شوند. هیچ‌کس آنان را وادار نکرد آتش بیفروزند، غارت کنند و آدم بکشند. آنان قربانی انتخاب خود بودند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۵۸ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۶۲)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه میان چریک‌ها و زندانیان سیاسی تفاوت می‌گذارد."},{"original":"Perhaps people in your country will now realize what terrorists are and not call them intellectuals. Sometimes they kill us and sometimes they kill you. We must fight them.","translation":"شاید مردم کشور شما اکنون دریابند که تروریست‌ها چه کسانی‌اند و آنان را روشنفکر ننامند. گاهی ما را می‌کشند و گاهی شما را. باید با آنان بجنگیم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"گفته به میکلوس، دیپلمات آمریکایی، اسناد سیاست خارجی آمریکا ۱۹۶۹–۱۹۷۶، جلد ۲۷، سند ۱۲۸ (پانویس)","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۱۲۸","date":"۳۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ / ۲۱ مه ۱۹۷۵","context":"شاهنشاه پس از قتل دو افسر آمریکایی در مراسم بازگشت خود به میکلوس، دیپلمات آمریکایی، تسلیت می‌فرماید."},{"original":"The regime’s repressive policies, intended as a control measure, appear to create as many oppositionists as it removes. Overall, however, their numbers are few and their amateurish organizations are often penetrated by SAVAK.","translation":"سیاست‌های سرکوبگرانهٔ حکومت، که برای مهار طراحی شده، ظاهراً به همان اندازه که مخالف از میان می‌برد، مخالف می‌آفریند. با این همه، شمار آنان اندک است و ساواک در سازمان‌های ناپخته‌شان اغلب نفوذ کرده است.","speaker":"سفارت آمریکا در تهران","speakerTitle":"گزارش هوایی به وزارت خارجهٔ آمریکا","work":"اسناد سیاست خارجی آمریکا ۱۹۶۹–۱۹۷۶، جلد ۲۷، سند ۱","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۱","date":"۱۹ دی ۱۳۵۱ / ۹ ژانویهٔ ۱۹۷۳","context":"سفارت مخالفان مسلح را ارزیابی می‌کند."},{"original":"A tiny clandestine organization—as far as is known, it contains less than 100 activists—it has ties with Iranian opposition elements abroad. Funds come from Libya and from émigré Shia religious leader Khomeyni, now in Iraq.","translation":"سازمانی کوچک و پنهانی است که تا آن‌جا که می‌دانیم کمتر از صد فعال دارد و با عناصر مخالف ایرانی در خارج پیوند دارد. پول آن از لیبی و از خمینی، رهبر مذهبی شیعهٔ تبعیدی که اکنون در عراق است، می‌رسد.","speaker":"ادارهٔ اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا","speakerTitle":"گزارش اطلاعاتی","work":"اسناد سیاست خارجی آمریکا ۱۹۶۹–۱۹۷۶، جلد ۲۷، سند ۱۴۶","workType":"سند اطلاعاتی","page":"سند ۱۴۶","date":"۱۵ مهر ۱۳۵۴ / ۷ اکتبر ۱۹۷۵","context":"گزارش سازمان مجاهدین خلق را معرفی می‌کند."},{"original":"During the Iranian calendar year 1353 (March 21, 1974, to March 20, 1975), SAVAK arrested some 2,158 terrorists, 50 percent more than the year before.","translation":"در سال ۱۳۵۳ ایرانی (۲۱ مارس ۱۹۷۴ تا ۲۰ مارس ۱۹۷۵) ساواک حدود ۲۱۵۸ تروریست را بازداشت کرد که پنجاه درصد بیش از سال پیش بود.","speaker":"ادارهٔ اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا","speakerTitle":"گزارش اطلاعاتی","work":"اسناد سیاست خارجی آمریکا ۱۹۶۹–۱۹۷۶، جلد ۲۷، سند ۱۴۶","workType":"سند اطلاعاتی","page":"سند ۱۴۶","date":"۱۵ مهر ۱۳۵۴ / ۷ اکتبر ۱۹۷۵","context":"گزارش پاسخ ساواک را می‌سنجد."},{"original":"...the Mujahedin terrorists, who assassinated government and security officials, ambushed police officers, murdered American military personnel, and were dedicated to overthrowing the monarchy.","translation":"...تروریست‌های مجاهدین که مقام‌های دولتی و امنیتی را ترور می‌کردند، به مأموران پلیس کمین می‌زدند، نظامیان آمریکایی را می‌کشتند و هدفشان برانداختن پادشاهی بود.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۲۱۶ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"کوپر کارنامهٔ مجاهدین را خلاصه می‌کند."},{"original":"In 1976 almost one hundred people, including police, terrorists, and innocent civilians, were killed in shoot-outs that sometimes spilled over into the downtown commercial district.","translation":"در ۱۹۷۶ نزدیک به صد تن، از پلیس و تروریست و غیرنظامی بی‌گناه، در تیراندازی‌هایی کشته شدند که گاه به بخش تجاری مرکز شهر کشیده می‌شد.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۲۲۲ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"کوپر خشونت سال ۱۳۵۵ را گزارش می‌کند."},{"original":"For the first time, small bands of heavily armed men trained in Palestinian terror camps in Lebanon and Yemen engaged the security forces in running gun battles.","translation":"برای نخستین بار، دسته‌های کوچکی از مردان سخت مسلح که در اردوگاه‌های تروریستی فلسطینی در لبنان و یمن آموزش دیده بودند، در نبردهای پراکنده با نیروهای امنیتی درگیر شدند.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۳۴۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"کوپر آشوب‌های اصفهان در ۱۳۵۷ را روایت می‌کند."}]},{"title":"ترور مقام‌های ایرانی و آمریکایی","body":"سفارت آمریکا در تلگراف‌های ۱۸ و ۲۳ دی ۱۳۵۱ گزارش داد که هفت متهم به تروریسم، از جمله چند تن که در قتل سرتیپ سعید طاهری در ۱۳۵۱ دست داشتند، اعدام شدند. به گزارش اسناد سیاست خارجی آمریکا، چریک‌ها در ۱۰ خرداد ۱۳۵۱، هم‌زمان با سفر ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور آمریکا، به ایران، سه بمب منفجر کردند. یکی از این بمب‌ها زیر خودروی سرتیپ هارولد پرایس، مستشار آمریکایی نیروی هوایی ایران، منفجر شد. سفارت آمریکا در ۱۵ خرداد ۱۳۵۲ گزارش داد که افرادی ناشناس سرهنگ دوم هاوکینز، افسر هیئت مستشاری نظامی آمریکا، را کشتند. سفارت نوشت که ضاربان هاوکینز را به‌عنوان نماد پیوند نظامی ایران و آمریکا برگزیده بودند.\n\nسفارت آمریکا در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ گزارش داد که چریک‌ها دو افسر هیئت مستشاری نظامی آمریکا، پل شیفر و جک ترنر، را کشتند. به گزارش سفارت، تماس‌گیرنده‌ای ناشناس قتل را کار «جنبش مجاهدین ایران» و انتقام کشته شدن نُه زندانی خواند. گزارش ادارهٔ اطلاعات و پژوهش می‌نویسد که چریک‌ها در آن یک سال تیمسار زندی‌پور، رئیس کمیتهٔ ضدخرابکاری، را نیز کشتند. به نوشتهٔ همین گزارش، مجاهدین سپس هدف اصلی خود را از مقام‌های ساواک به مقام‌های آمریکایی تغییر دادند، چون گمان می‌کردند این کار احساسات ضدخارجی را برمی‌انگیزد."},{"title":"پاسخ حکومت","body":"کوپر می‌نویسد که مشاوران امنیتی شاهنشاه برای جلوگیری از حمله‌های بیشتر، کمیتهٔ مشترک ضدخرابکاری را با شرکت رؤسای ساواک، ژاندارمری، رکن دوم ارتش و شهربانی تشکیل دادند. به نوشتهٔ او، این کمیته سرنوشت بازداشت‌شدگان را بیرون از دستگاه قضایی تعیین می‌کرد و در مواردی کاربرد زور در بازجویی را روا می‌دانست. کوپر می‌افزاید که شاهنشاه از شدیدترین شیوه‌های بازجویی آگاه نبود، اما به‌عنوان رئیس کشور مسئولیت نهایی بر عهدهٔ او بود. گزارش ادارهٔ اطلاعات و پژوهش می‌نویسد که ساواک با بازداشت افراخته، از رهبران مجاهدین، در ۶ مرداد ۱۳۵۴ امیدوار شد که نیروی آموزش‌دیدهٔ چریک‌ها رو به پایان باشد. کوپر می‌نویسد که در ۱۳۵۵ نزدیک به صد تن، از پلیس و چریک و غیرنظامی بی‌گناه، در درگیری‌های مسلحانهٔ تهران کشته شدند.\n\nسپهبد حسن علوی‌کیا، از مدیران پیشین ساواک، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در ۱۳۶۲ از کمیتهٔ ضدخرابکاری با نگاهی انتقادی یاد می‌کند. او می‌گوید که نمایندگان ساواک، ادارهٔ دوم ارتش و شهربانی در این کمیته، که در شهربانی جای داشت، گرد آمده بودند. به روایت علوی‌کیا، عناصر بسیار بدی در این کمیته جمع شده بودند، به‌ویژه نمایندهٔ ساواک، که پس از انقلاب گریخت. او می‌افزاید که مخالفان حکومت، که خود به خرابکاری دست می‌زدند، رفتار نادرست این کمیته را بزرگ‌نمایی می‌کردند. به روایت علوی‌کیا، مردم هر روز مقام‌هایی را می‌دیدند که با راننده در خودروهای بزرگ خارجی می‌نشستند و این نمایش تجمل کم‌کم نارضایی پدید آورد. او می‌افزاید که در دستگاه‌های دولتی رابطه جای ضابطه را گرفته بود و وظیفهٔ ارشادی دستگاه امنیتی کم‌کم به سرکوب محدود شد، و مخالفان همهٔ این‌ها را دستاویز تبلیغات خود کردند. علوی‌کیا، که در آن سال‌ها دیگر در ساواک کار نمی‌کرد، از روی شنیده‌های خود می‌گوید که شکنجه بیشتر به بازجویی از «تیم‌های خرابکار» مربوط بود و تبلیغات انقلابی آن را صد برابر کرد. او بازدید عمومی از خانه‌ای را که پس از انقلاب شکنجه‌گاه ساواک خواندند، صحنه‌سازی می‌داند و می‌گوید که چنین جایی در واقع وجود نداشت.\n\nهوشنگ فرخان، که در شرکت ملی نفت ایران مسئول حفاظت صنعت نفت، گاز و پتروشیمی بود، در گفت‌وگو با همین برنامه می‌گوید که چریک‌بازی، هواپیماربایی و ترور به دست افراد آموزش‌دیده در سال‌های جنگ جهانی دوم هنوز رواج نداشت و بعدها در اردوگاه‌هایی در منطقه رواج یافت. به روایت فرخان، در همهٔ دوران مسئولیت او در هیچ نقطه‌ای از تأسیسات نفت، گاز و پتروشیمی ایران خرابکاری موفقی رخ نداد، و مأموران حفاظت بارها بمب‌هایی را که زیر خطوط لوله کار گذاشته بودند، پیش از انفجار یافتند. او می‌افزاید که خرابکاران تنها با کار گذاشتن چند نارنجک یا بستهٔ انفجاری می‌توانستند آسیب بزنند و حفاظت صنعت نفت در برابر همین خطر سامان یافته بود."},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در آغاز دههٔ ۱۳۵۰ چریک‌ها چند تن از تیمسارهای او و سه سرهنگ آمریکایی را در خیابان‌های تهران کشتند. به نوشتهٔ او، قربانیان تنها شخصیت‌های سرشناس نبودند و یک راننده تاکسی و یک کارگر کارواش نیز هنگام کوشش برای خلع سلاح چریک‌ها کشته شدند. شاهنشاه می‌نویسد که میان «تروریست‌ها» و زندانیان سیاسی تفاوت می‌گذارد و چریک‌هایی که در درگیری کشته شدند، قربانی انتخاب خود بودند. او در جای دیگری از کتاب می‌نویسد که در دوران پادشاهی او هرگز بیش از ۳۲۰۰ بازداشتی سیاسی وجود نداشت و بیشتر آنان در واقع تروریست بودند."},{"title":"شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، با نقل سخن محمدرضا شاه پهلوی از «پاسخ به تاریخ» دربارهٔ ماه‌های پایانی ۱۳۵۷ می‌نویسد که گروه‌های مسلح از کمیته‌هایی که در پناه مساجد شکل گرفته بود فرمان می‌گرفتند. به روایت او، مجاهدین خلق، که در لبنان و لیبی آموزش دیده بودند، در همین هنگام آشکارا گفتند که میان اسلام و کمونیسم ناسازگاری نیست. شهبانو فرح، باز به نقل از شاهنشاه، می‌نویسد که مطبوعات چپ‌گرای غرب از خشونت و ارعاب سخن می‌گفتند، اما نه از آنچه تروریست‌ها می‌کردند، بلکه از آنچه به خیال خود از پلیس و ساواک سر می‌زد. به نوشتهٔ او، شمار محکومان پرونده‌های سیاسی که هنوز در زندان بودند هرگز از ۲۱۶۴ تن بیشتر نشد، و در شهرهای زیر حکومت نظامی گروه‌های کوچک تروریستی با جنگ‌افزار خودکار و مواد منفجره جنگ چریکی شهری را آغاز کردند و به ساختمان‌های عمومی، مدرسه‌ها، بیمارستان‌ها، بانک‌ها و سازمان‌های دولتی حمله بردند."},{"title":"دیپلمات‌های آمریکایی","body":"سفارت آمریکا در گزارشی به تاریخ ۱۹ دی ۱۳۵۱ دانشجویان و چریک‌ها را سرسخت‌ترین مخالفان شاهنشاه می‌خواند. به نوشتهٔ سفارت، شمار آنان اندک بود و ساواک در سازمان‌های ناپخته‌شان نفوذ کرده بود. یک برآورد اطلاعاتی ملی آمریکا در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۴ می‌نویسد که اقدام‌های تروریستی رو به افزایش است اما خطر فوری برای حکومت ندارد. یک پژوهش سازمان سیا در زمستان ۱۳۵۴ (فوریهٔ ۱۹۷۶) می‌نویسد که چریک‌ها، جز در صورت سوءقصد موفق به جان شاهنشاه، ثبات حکومت را تهدید نمی‌کنند."}],"aftermath":"گزارش ادارهٔ اطلاعات و پژوهش هشدار می‌دهد که سرکوب و تبلیغات خام در درازمدت از جاذبهٔ چریک‌ها نمی‌کاهد. به نوشتهٔ همین گزارش، شمار آمریکاییان مقیم ایران تا ۱۳۵۹ به پنجاه تا هشتاد هزار تن می‌رسید و این افزایش هدف‌های فراوانی برای چریک‌ها فراهم می‌کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در ماه‌های پایانی ۱۳۵۷ گروه‌های تروریستی با تفنگ خودکار و مواد منفجره با سربازان و پلیس جنگیدند و به ادارات دولتی و سفارتخانه‌های خارجی حمله کردند. کوپر نیز در روایت آشوب‌های اصفهان در ۱۳۵۷ می‌نویسد که برای نخستین بار دسته‌های کوچکی از مردان سخت مسلح، که در اردوگاه‌های فلسطینی در لبنان و یمن آموزش دیده بودند، در خیابان‌ها با نیروهای امنیتی به جنگ و گریز پرداختند. به نوشتهٔ او، پنج مأمور پلیس با گلوله جان باختند و شاهنشاه، که اصفهان را در آستانهٔ تبدیل شدن به «بیروتی دیگر» می‌دید، چاره‌ای جز فرستادن ارتش نداشت.\n\nشهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که خلبان هواپیمای بوئینگ ۷۰۷ که خانوادهٔ شاهنشاهی را از تهران تا مراکش همراهی کرده بود، و پسر یک تیمسار بود، چندی پس از بازگشت به ایران به سازمان مجاهدین پیوست. به نوشتهٔ او، همین خلبان بعدها دو تن از همراهان پیشین خمینی، ابوالحسن بنی‌صدر و مسعود رجوی، را از ایران بیرون برد.\n\nنسرین فقیه، معمار و عضو انجمن معماران ایران، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایت می‌کند که پس از انقلاب، در گردهمایی زنان در کاخ دادگستری بر ضد حجاب اجباری، زنی که خود را از سوی سازمان چریک‌های فدایی خلق معرفی کرد، با هر اعتراض زنان به چادر اجباری مخالفت کرد. به گفتهٔ فقیه، این مداخله برنامهٔ گردهمایی را برهم زد و زنانی که بیرون از سازمان‌های سیاسی گرد آمده بودند، دیگر هرگز فرصت گردهمایی دوباره را نیافتند. او می‌افزاید که این زن استدلال می‌کرد که ایران در جریانی ضدامپریالیستی است و هر مانعی که زنان در راه آن بگذارند، به زیان این جریان است."},{"id":"siahkal-1349","title":"رویداد سیاهکل","date":{"solarYear":1349,"solarMonth":11,"gregorianYear":1971,"gregorianMonth":2,"circa":true},"tier":"secondary","category":"political","summary":"رویداد سیاهکل نام حمله‌ای است که گروهی مسلح و مارکسیست، که بعدها خود را «سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران» نامید، در شامگاه ۱۹ بهمن ۱۳۴۹ (۲۵۲۹ شاهنشاهی) به پاسگاه ژاندارمری سیاهکل، در نزدیکی لاهیجان در استان گیلان، انجام داد. مهاجمان می‌خواستند یکی از همدستان خود را که شب پیش از آن بازداشت شده بود آزاد کنند. پیمان وهاب‌زاده، پژوهشگر، در مقالهٔ «فداییان خلق» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که در این حمله مهاجمان یک افسر ژاندارمری و یک غیرنظامی را کشتند. ژاندارمری و ارتش شاهنشاهی تا ۷ اسفند همهٔ مهاجمان را کشتند یا دستگیر کردند. دادگاه نظامی در ۲۵ اسفند ۱۳۴۹ سیزده تن از متهمان را به مرگ محکوم کرد. این حمله از نظر نظامی شکست خورد، اما گروه‌های چپ‌گرا آن را آغاز دورهٔ مبارزهٔ مسلحانه در ایران شمردند و دولت نیز در پاسخ به آن سازوکارهای امنیتی تازه‌ای پدید آورد.","citations":[{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص. ۳۰۰ چاپی","text":"میلانی پیدایش مجاهدین و فداییان را به پس از خرداد ۱۳۴۲ بازمی‌گرداند و اثر سیاهکل را بر ساواک شرح می‌دهد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۱۴۷ و ۱۵۸ چاپی","text":"محمدرضا شاه پهلوی دربارهٔ خشونت مسلحانه و فرق تروریست‌ها با زندانیان سیاسی می‌نویسد."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"صفحه‌های ۱۶۳–۱۶۴، ۲۲–۲۳، ۲۳۰ و ۲۴۳ نسخهٔ الکترونیکی","text":"کوپر از پیامدهای امنیتی سیاهکل، کمیتهٔ مشترک، آمار باقی و منابع مالی فداییان می‌نویسد."},{"sourceId":"iranica-fadaian","locus":"بخش‌های «گروه جزنی ـ ظریفی» و «تشکیل و عملیات گروه»","text":"پیمان وهاب‌زاده در این اثر از تاریخ‌ها، شمار مهاجمان، کشته‌شدگان، احکام و ترور فرسیو سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"عباس میلانی، تاریخ‌نگار، می‌نویسد درگیری محمدرضا شاه پهلوی و دستگاه اطلاعاتی را تکان داد."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["رویداد سیاهکل"],"context":"عباس میلانی، تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه استنفورد، در کتاب «شاه» می‌نویسد که پس از ناآرامی‌های خرداد ۱۳۴۲ گروهی از اعضای جوان‌تر و تندروتر جبههٔ ملی به این نتیجه رسیدند که با محمدرضا شاه پهلوی سازشی ممکن نیست و به سلاح روی آوردند. به نوشتهٔ میلانی، عناصر مذهبی این جریان سازمان مجاهدین خلق را بنیاد گذاشتند و مارکسیست‌ها سازمان فداییان خلق را پدید آوردند. وهاب‌زاده در ایرانیکا توضیح می‌دهد که هستهٔ نخست این جریان، که در منابع «گروه جزنی ـ ظریفی» یا «گروه یک» خوانده می‌شود، از دانشجویان مارکسیست دانشگاه تهران تشکیل شده بود.\n\nبه نوشتهٔ وهاب‌زاده، مأموران ساواک در ۱۹ دی ۱۳۴۶ (۹ ژانویهٔ ۱۹۶۸)، سه روز پیش از نخستین دستبرد برنامه‌ریزی‌شدهٔ این گروه به بانک، بیژن جزنی و همراهش سرخی را با یک تپانچه در محل قرار بازداشت کردند. ساواک سپس دیگر اعضای این گروه را نیز دستگیر کرد. ساواک همچنین با بهره‌گیری از مأمور نفوذی خود، عباس‌علی شهریاری‌نژاد، دو تن از بازماندگان گروه، یعنی علی‌اکبر صفایی فراهانی و محمد صفاری آشتیانی، را به‌عمد آزاد گذاشت تا از مرز عراق بگذرند و به این ترتیب دیگران را به دام بیندازد. دادگاه نظامی در بهمن ۱۳۴۷ چهارده عضو این گروه را محاکمه کرد و جزنی را به پانزده سال زندان محکوم کرد.\n\nبه نوشتهٔ وهاب‌زاده، سه عضو شناسایی‌نشدهٔ گروه، یعنی حمید اشرف، دانشجوی مهندسی دانشگاه تهران، اسکندر صادقی‌نژاد و غفور حسن‌پور، گروه را از نو سازمان دادند و تا پایان ۱۳۴۹ بیست‌ودو تن را گرد آوردند. این گروه سلاح خود را از عراق یا از جرج حبش، رهبر جبههٔ خلق برای آزادی فلسطین، به دست آورد و هزینهٔ خود را با دو دستبرد به بانک در سال ۱۳۴۹ تأمین کرد. صفایی فراهانی، که از اردوگاه‌های فلسطینی بازگشته بود، فرماندهی «تیم کوه» شش‌نفره را بر عهده گرفت و این تیم در ۱۴ شهریور ۱۳۴۹ (۵ سپتامبر ۱۹۷۰) رهسپار جنگل‌های کرانهٔ دریای مازندران شد. سه تن دیگر نیز در ماه‌های بعد به این تیم پیوستند. اعضای گروه این منطقه را برگزیدند، زیرا کوه‌ها و جنگل‌هایش پوشش طبیعی فراهم می‌کرد و جمعیت انبوهش جابه‌جایی را آسان می‌ساخت.\n\nدر همین حال، گروه دیگری با گرایش مارکسیستی به رهبری مسعود احمدزاده، امیرپرویز پویان و عباس مفتاحی در مشهد و تهران شکل گرفته بود. وهاب‌زاده می‌نویسد که این گروه آثار انقلابیان آمریکای لاتین، از جمله چه گوارا و رژی دبره، را سرمشق خود ساخته بود و تا آغاز ۱۳۴۹ دربارهٔ آغاز مبارزهٔ مسلحانه به نتیجه رسیده بود.","whatHappened":[{"title":"بازداشت‌های زمستان ۱۳۴۹","body":"به نوشتهٔ وهاب‌زاده، مأموران امنیتی در آذر یا دی ۱۳۴۹ (دسامبر ۱۹۷۰) غفور حسن‌پور را بازداشت کردند و این بازداشت در دی‌ماه به دستگیری اعضای تیم‌های پشتیبانی شهری انجامید. صفایی فراهانی در ۱۵ بهمن ۱۳۴۹ حمید اشرف، رابط تیم‌های کوه و شهر، را قانع کرد که عملیات برنامه‌ریزی‌شده را ظرف سه روز آغاز کنند.","quotes":[{"original":"In less than six years, in what came to be known as the Siahkal Incident— taking its name from the village nearby—a small group of these radicals fought against the small military post stationed there. The battle would shock the Shah and the intelligence agencies and lead to the use of increasingly harsher methods by SAVAK and numerous reports of torture.","translation":"در کمتر از شش سال، در رویدادی که به نام روستای مجاور به رویداد سیاهکل شهرت یافت، گروه کوچکی از این تندروها با پاسگاه نظامی کوچکی که در آنجا مستقر بود جنگیدند. این نبرد محمدرضا شاه پهلوی و سازمان‌های اطلاعاتی را تکان داد و به روش‌های هرچه سخت‌گیرانه‌تر ساواک و گزارش‌های فراوان دربارهٔ شکنجه انجامید.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار، مدیر برنامهٔ مطالعات ایران در دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","page":"ص. ۳۰۰ چاپی (صفحهٔ ۳۶۰ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی پس از شرح شکست گفت‌وگوی جبههٔ ملی با محمدرضا شاه پهلوی پس از خرداد ۱۳۴۲، به سرآغاز مبارزهٔ مسلحانه می‌پردازد."},{"original":"Terrorism has been a feature of Iranian political life for a long time. No matter how hard I tried, and God knows I tried, my country was never quite rid of it.","translation":"تروریسم دیرزمانی است که از ویژگی‌های زندگی سیاسی ایران بوده است. هر چه کوشیدم، و خدا می‌داند که کوشیدم، کشورم هرگز به‌کلی از آن رها نشد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۴۷ چاپی (صفحهٔ ۱۵۱ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی در تبعید، در فصل «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه»، از خشونت مسلحانه در دوران پادشاهی خود یاد می‌کند."},{"original":"This mayhem was not only directed at the prominent or public figures. I remember other victims, a taxi driver and a car washer, for example, shot and killed trying to disarm terrorists.","translation":"این کشتار تنها متوجه چهره‌های برجسته یا عمومی نبود. قربانیان دیگری را به یاد دارم؛ برای نمونه، یک راننده تاکسی و یک کارگر کارواش که هنگام کوشش برای خلع سلاح تروریست‌ها به ضرب گلوله کشته شدند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۴۷ چاپی (صفحهٔ ۱۵۱ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی یادآوری می‌کند که خشونت گروه‌های مسلح تنها چهره‌های سرشناس را هدف نمی‌گرفت."},{"original":"I must draw a distinction here between terrorists and political prisoners. It was inevitable that some terrorists died in confrontation with SAVAK and local police. No one forced them to start fires, to pillage, and to murder. They were the victims of their own choice.","translation":"باید در اینجا میان تروریست‌ها و زندانیان سیاسی فرق بگذارم. ناگزیر بود که شماری از تروریست‌ها در رویارویی با ساواک و پلیس محلی جان ببازند. هیچ‌کس آنان را به آتش‌افروزی، غارت و قتل وانداشته بود. آنان قربانی انتخاب خود بودند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۵۸ چاپی (صفحهٔ ۱۶۲ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی در پاسخ به اتهام‌ها دربارهٔ ساواک، میان گروه‌های مسلح و زندانیان سیاسی فرق می‌گذارد."},{"original":"Before 1970, he admitted, 'Iran had not felt it necessary to execute people for anti-state activities.' However, following the outbreak of guerrilla warfare in 1971 the 'new wave of terrorism had \\\"caused us to get a bit rougher.\\\"'","translation":"[پیش از ۱۹۷۰] ایران اعدام کسی را برای فعالیت ضددولتی لازم ندیده بود... [اما] موج تازهٔ تروریسم ما را واداشت که اندکی سخت‌گیرتر شویم.","speaker":"پرویز ثابتی","speakerTitle":"مدیرکل ادارهٔ سوم ساواک","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"تاریخ‌نگاری (نقل غیرمستقیم و مستقیم در کتاب)","page":"صفحهٔ ۲۳۰ نسخهٔ الکترونیکی","date":"حدود ۱۳۵۵ / ۱۹۷۶–۱۹۷۷","context":"ثابتی در پاسخ به گزارش سازمان عفو بین‌الملل به یک خبرنگار خارجی دربارهٔ سیاست امنیتی دولت پس از سیاهکل توضیح می‌دهد."},{"original":"The incident at Siakal three months later raised the dreaded prospect of a terrorist attack on the Shah's golden city in the desert.","translation":"رویداد سیاهکل سه ماه بعد این چشم‌انداز هراس‌انگیز را پیش کشید که تروریست‌ها به شهر زرین محمدرضا شاه پهلوی در دل بیابان حمله کنند.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت: پهلوی‌ها و واپسین روزهای ایران شاهنشاهی","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"صفحهٔ ۱۶۳ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"کوپر نگرانی‌های امنیتی دولت را در ماه‌های پیش از جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شرح می‌دهد."},{"original":"The Fedayeen underwent training in guerrilla warfare operations in terrorist camps in Oman, South Yemen, and at bases in Libya run by George Habash's Popular Front for the Liberation of Palestine. ... Financing for group operations came predominantly from Libya's Colonel Gadhafi, who kept the group on a retainer to the tune of $400,000 each year.","translation":"فداییان در اردوگاه‌های تروریستی در عمان و یمن جنوبی و در پایگاه‌هایی در لیبی که جبههٔ خلق برای آزادی فلسطینِ جرج حبش اداره می‌کرد، آموزش جنگ چریکی دیدند... هزینهٔ عملیات این گروه عمدتاً از سرهنگ قذافیِ لیبی می‌رسید که سالانه ۴۰۰ هزار دلار به این گروه می‌پرداخت.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"صفحهٔ ۲۴۳ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"کوپر با تکیه بر یک ارزیابی محرمانهٔ اطلاعاتی آمریکا در شهریور ۱۳۵۶، منابع پول و سلاح فداییان را برمی‌شمارد."},{"original":"...the attack on a gendarmerie post in Siāhkal (a rural district near Lāhijān) in February 1971, a small operation that was venerated by Iranian dissidents as rastāḵiz-e Siāhkal (the Siahkal resurrection).","translation":"... حمله به یک پاسگاه ژاندارمری در سیاهکل، عملیاتی کوچک که مخالفان ایرانی آن را با نام رستاخیز سیاهکل تقدیس کردند.","speaker":"پیمان وهاب‌زاده","speakerTitle":"جامعه‌شناس و پژوهشگر تاریخ جنبش چریکی ایران","work":"«فداییان خلق»، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"بخش «تشکیل و عملیات گروه»","date":"۱۳۹۴ / ۲۰۱۵","context":"وهاب‌زاده جایگاه سیاهکل را در پیدایش سازمان فداییان شرح می‌دهد."}]},{"title":"حمله به پاسگاه","body":"در ۱۸ بهمن، اهالی محل یکی از هواداران گروه به نام هادی بنده‌خدا لنگرودی را گرفتند و به ژاندارمری سپردند. شامگاه ۱۹ بهمن ۱۳۴۹ نُه عضو گروه، به روایت وهاب‌زاده، به پاسگاه ژاندارمری سیاهکل حمله کردند تا او را آزاد کنند. مهاجمان پس از حدود نیم ساعت پاسگاه را ترک کردند و سلاح‌های آن را با خود بردند."},{"title":"شمار کشته‌شدگان","body":"منابع دربارهٔ شمار کشته‌شدگان حمله هم‌داستان نیستند. وهاب‌زاده در ایرانیکا، به استناد نوشته‌های خود فداییان، کشته‌شدگان حمله را یک افسر ژاندارمری و یک غیرنظامی می‌داند."},{"title":"تعقیب و دستگیری","body":"ژاندارمری و یگان‌های ارتش شاهنشاهی پس از حمله منطقه را محاصره کردند. به نوشتهٔ وهاب‌زاده، مهاجمان در منطقه ماندند، اما به دلایل گوناگون از هم جدا افتادند و نیروهای دولتی تا ۷ اسفند ۱۳۴۹ (۲۶ فوریهٔ ۱۹۷۱) دو تن از آنان را کشتند و هفت تن را دستگیر کردند. روستاییان منطقه نیز در یافتن مهاجمان به نیروهای دولتی یاری رساندند؛ ایرج جنتی عطایی، ترانه‌سرا، که خود با فداییان همدلی داشت، بعدها همین نکته را بازگفته است."},{"title":"محاکمه و اعدام","body":"دادگاه نظامی چهارده متهم، از جمله بازداشت‌شدگان تیم‌های شهری، را محاکمه کرد و در ۲۵ اسفند ۱۳۴۹ (۱۶ مارس ۱۹۷۱) سیزده تن از آنان را به مرگ محکوم کرد. حکم اعدام آنان در روزهای پایانی اسفند ۱۳۴۹ اجرا شد. به نوشتهٔ وهاب‌زاده، از کل گروه تنها پنج تن از دستگیری رهایی یافتند."},{"title":"روایت دولت و محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب خاطرات خود، «پاسخ به تاریخ»، که در ۱۳۵۹ در تبعید منتشر کرد، خشونت مسلحانه را پدیده‌ای دیرینه در زندگی سیاسی ایران می‌خواند و از قربانیان آن، از نخست‌وزیران و افسران تا یک راننده تاکسی و یک کارگر کارواش، نام می‌برد. محمدرضا شاه پهلوی در همین کتاب میان «تروریست‌ها» و «زندانیان سیاسی» فرق می‌گذارد و می‌نویسد که کسانی که دست به آتش‌سوزی و قتل زدند، خود این راه را برگزیدند. پرویز ثابتی، مدیرکل ادارهٔ سوم ساواک، در همان سال‌ها می‌گفت که ایران پیش از ۱۳۴۹ اعدام کسی را برای فعالیت ضددولتی لازم ندیده بود و موج تازهٔ ترور دولت را به سخت‌گیری بیشتر واداشت."},{"title":"روایت فداییان و هواداران آنان","body":"فداییان این رویداد را «رستاخیز سیاهکل» یا «قیام سیاهکل» نامیدند. وهاب‌زاده در ایرانیکا آن را «عملیاتی کوچک» می‌خواند که مخالفان ایرانی تقدیسش کردند. بنابراین، اهمیت سیاهکل بیش از هر چیز در تبلیغات و نمادپردازی گروه‌های چپ بود، نه در دستاورد نظامی آن."},{"title":"داوری تاریخ‌نگاران","body":"عباس میلانی در کتاب «شاه» می‌نویسد که این نبرد محمدرضا شاه پهلوی و سازمان‌های اطلاعاتی را تکان داد و به روش‌های سخت‌گیرانه‌تر ساواک و گزارش‌های فراوان دربارهٔ شکنجه انجامید. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» تأکید می‌کند که فداییان در اردوگاه‌های جبههٔ خلق برای آزادی فلسطین در عمان، یمن جنوبی و لیبی آموزش دیدند، سلاح خود را از دولت‌های کمونیست لهستان، چکسلواکی و آلمان شرقی گرفتند و بخش عمدهٔ هزینهٔ خود را از سرهنگ معمر قذافی، رهبر لیبی، دریافت کردند. به این ترتیب، کوپر سیاهکل را بخشی از پیوندهای گستردهٔ این گروه با شبکه‌های مسلح بین‌المللی می‌بیند."},{"title":"موضع روحانیان مخالف","body":"به روایت سید حمید روحانی، تاریخ‌نگار هوادار روح‌الله خمینی، خمینی در نامه‌ای به «اتحادیهٔ انجمن‌های اسلامی دانشجویان در خارج از کشور» دانشجویان را از فریفته شدن به «حادثه‌آفرینی استعمار» مانند «حادثهٔ سیاهکل» برحذر داشت. این گزارش نشان می‌دهد که مخالفان مذهبی در آن زمان با مبارزهٔ مسلحانهٔ مارکسیستی همراه نبودند. (نشانی دقیق این نقل در کتاب روحانی هنوز وارسی نشده است.)"}],"aftermath":"به نوشتهٔ وهاب‌زاده، تیمی از بازماندگان گروه در ۱۸ فروردین ۱۳۵۰ (۷ آوریل ۱۹۷۱) سپهبد ضیاءالدین فرسیو، دادستان کل ارتش، را به تلافی احکام اعدام سیاهکل ترور کردند. گروه‌های اشرف و احمدزاده در همان ماه با صدور اعلامیه‌هایی دربارهٔ عملیات خود در تهران و تبریز موجودیت «سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران» را اعلام کردند. رهبران این دو گروه نخستین بار در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۵۰ با یکدیگر دیدار کردند.\n\nدولت در پاسخ به این موج، کمیتهٔ مشترک ضدخرابکاری را پدید آورد. کوپر می‌نویسد که ریاست ساواک، ژاندارمری، رکن دوم ارتش و شهربانی کل کشور در رهبری این کمیته شریک بودند. کوپر پیدایش این کمیته را به ماه‌های پیش از جشن‌های ۲۵۰۰ ساله در ۱۳۵۰ بازمی‌گرداند، اما وهاب‌زاده تاریخ تشکیل آن را بهمن ۱۳۵۰ (فوریهٔ ۱۹۷۲) می‌نویسد. نیروهای امنیتی تا ۱۳۵۱ فداییان را به دو هسته و هشت عضو فعال فروکاستند.\n\nکوپر می‌نویسد که سیاهکل خطر حمله به جشن‌های دوهزار و پانصدمین سال بنیان‌گذاری شاهنشاهی ایران در تخت جمشید را جدی‌تر کرد. حمید اشرف، تنها بازماندهٔ هستهٔ نخست، از دستگیری گریخت و با چند دستبرد به بانک برای خرید سلاح پول فراهم کرد. در مهر ۱۳۵۰، در آستانهٔ جشن‌ها، چهار مرد مسلح کوشیدند شهرام پهلوی‌نیا، فرزند والاحضرت اشرف پهلوی، را در مرکز تهران بربایند و یک متصدی پارکینگ را که به یاری او شتافته بود کشتند.\n\nکوپر به پژوهش عمادالدین باقی، پژوهشگر جمهوری اسلامی، استناد می‌کند که شمار کشته‌شدگان مخالف در دوران پادشاهی محمدرضا شاه پهلوی، جز کشته‌شدگان انقلاب، را ۳۸۳ تن برآورد کرد. به نوشتهٔ کوپر، ۱۹۷ تن از این شمار چریک‌ها و تروریست‌هایی بودند که در درگیری با نیروهای امنیتی جان باختند. صلیب سرخ جهانی نیز در خرداد ۱۳۵۶ شمار زندانیان سیاسی را ۳۰۸۷ تن اعلام کرد.\n\nروز ۱۹ بهمن در ادبیات گروه‌های چپ «روز پیدایش جنبش چریکی» نام گرفت. حمید اشرف در نوشتهٔ «یک سال مبارزهٔ چریکی در شهر و کوه» شمار اعضای «گروه جنگل» را بیست‌ودو تن نوشت. شماری از شاعران و ترانه‌سرایان هوادار چپ نیز در سال‌های بعد آثاری دربارهٔ این رویداد پدید آوردند."},{"id":"amouzegar-government-1356","title":"دولت جمشید آموزگار","date":{"solarYear":1356,"solarMonth":5,"gregorianYear":1977,"gregorianMonth":8,"circa":true},"endDate":{"solarYear":1357,"solarMonth":6,"solarDay":5,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":27},"tier":"secondary","category":"political","summary":"محمدرضا شاه پهلوی در اوت ۱۹۷۷ امیرعباس هویدا را پس از نزدیک به سیزده سال نخست‌وزیری به وزارت دربار برد و جمشید آموزگار را به نخست‌وزیری برگزید. آموزگار پیش‌تر وزیر دارایی، وزیر کشور، نمایندهٔ ایران در اوپک و دبیرکل حزب رستاخیز بود. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، می‌نویسد که آموزگار تورم را از بیش از سی درصد به حدود ده درصد رساند، اما در سیاست ناکام ماند. دولت او سیاست فضای باز سیاسی را ادامه داد و در همین دوران روزنامهٔ اطلاعات مقالهٔ خود را دربارهٔ خمینی منتشر کرد و ناآرامی‌های قم، تبریز و شهرهای دیگر آغاز شد. شاهنشاه پس از آتش‌سوزی سینما رکس استعفای آموزگار را پذیرفت و در ۵ شهریور ۱۳۵۷ جعفر شریف‌امامی را جانشین او کرد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» پذیرفتن این استعفا را «خطایی بزرگ» می‌خواند. درگذشت سید مصطفی خمینی در ۱ آبان ۱۳۵۶، هنوز در دولت آموزگار، به مجالس سوگواری انجامید.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۵۴، ۱۵۶، ۱۵۹–۱۶۰، ۱۶۴، ۱۷۵ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"گزینش آموزگار، گزارش تایم، تبریز، قطع کمک‌ها، استعفا، نقش در دیدار بختیار."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۴۵۷–۴۵۸، ۴۶۱، ۴۶۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"تورم، داوری بریتانیایی، نامهٔ ره‌آورد، مقالهٔ اطلاعات."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۷، ۱۱، ۲۴۶، ۲۵۶–۲۵۷، ۲۷۶، ۲۷۸، ۲۸۰، ۳۱۱–۳۱۲، ۳۴۲، ۳۶۲–۳۶۵ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از سمت‌ها، گزینش، دیدار سالیوان، زاهدی، گردهمایی قم، ثابتی، ویکر، مقدم، جانشینی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۳۶۰ تا ۳۶۱، ۳۶۸","text":"فرح پهلوی در این اثر از گزینش آموزگار، خستگی هویدا، پیوستن بازاریان به مخالفان سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ahrar","locus":"بخش نخست، ص ۵، ۴۱؛ بخش دوم، ص ۳ تا ۴، ۹","text":"نویسنده در این اثر از هدف شاهنشاه از جابه‌جایی، سفارش به آموزگار، درخواست کناره‌گیری پس از تبریز، هشدار احرار سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ansari","locus":"بخش نخست، ص ۳۲ تا ۳۳؛ بخش چهارم، ص ۴۸","text":"نویسنده در این اثر از کار آموزگار در اصل چهار و جایگاه او در هیئت دولت سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-afkhami-gholamreza","locus":"بخش دوم، ص ۴","text":"داوری دربارهٔ پاکدامنی وزیران دولت آموزگار."},{"sourceId":"fis-amirshahi","locus":"بخش سوم، ص ۲۳","text":"داوری دربارهٔ آموزگار."},{"sourceId":"fis-amini","locus":"بخش سوم، ص ۵","text":"داوری علی امینی دربارهٔ آموزگار."}],"personIds":["mohammad-reza-person","amir-abbas-hoveyda"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"هویدا را به وزارت دربار برد و جمشید آموزگار را به نخست‌وزیری گماشت.","amir-abbas-hoveyda":"پس از نزدیک به سیزده سال نخست‌وزیری به وزارت دربار رفت."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["دولت جمشید آموزگار"],"context":"اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که آموزگار از ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۳ وزیر دارایی و از ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۶ وزیر کشور بود. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» دلیل‌های گزینش او را برمی‌شمارد. به نوشتهٔ شاهنشاه، آموزگار سال‌ها نمایندهٔ ایران در اوپک بود، تحصیلات مهندسی خود را در آمریکا گذرانده بود و در ایران به درستکاری شهرت داشت. شاهنشاه می‌افزاید که آموزگار در مقام دبیرکل حزب رستاخیز پایگاه سیاسی ویژهٔ خود را داشت و انتصابش می‌توانست سکوی تازه‌ای برای فضای باز سیاسی باشد.\n\nکوپر می‌نویسد که اسدالله علم، وزیر دربار، انتظار داشت هوشنگ انصاری جانشین هویدا شود. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه روز بعد به علم خبر داد که آموزگار را برگزیده است و هویدا را به وزارت دربار گماشت. کوپر آموزگار را اقتصاددانی کاردان معرفی می‌کند که در برابر مردم «رسمی، مغرور و بی‌اعتنا» جلوه می‌کرد.\n\nعبدالرضا انصاری، وزیر پیشین کشور، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که جمشید آموزگار کار دولتی را هم‌زمان با او در برنامهٔ «اصل چهار» آغاز کرد. به گفتهٔ انصاری، آموزگار که در مهندسی بهداشت تخصص داشت، نقطه‌هایی را بررسی می‌کرد که می‌شد در آن‌ها چاه زد و آب آشامیدنی پاکیزه برای مردم فراهم کرد، و برای این کار به محروم‌ترین نقاط ایران سفر کرد. انصاری می‌افزاید که آموزگار در دوران وزارت خود در هیئت دولت کم سخن می‌گفت، اما وزیران دیگر به سبب سابقهٔ بیشترش به سخن او احترام بسیار می‌گذاشتند.\n\nاحمد احرار، روزنامه‌نگار اطلاعات و از مشاوران آموزگار، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در ۱۳۶۲ می‌گوید که محمدرضا شاه پهلوی با این جابه‌جایی می‌خواست هم با خواست سیاسی روز همراه شود و هم رشتهٔ کار را از دست ندهد. به روایت احرار، شاهنشاه آموزگار را کاردانی فنی می‌دانست که به او اعتماد داشت، اما او را بازیگر سیاسی نمی‌شمرد، و امیدوار بود که آموزگار به کارهای اقتصادی و عمرانی بپردازد و هویدا از دربار کار سیاسی را اداره کند. احرار نقل می‌کند که آموزگار خود به او گفت شاهنشاه به وی سفارش کرده است که کارهای فنی را سرپرستی کند و کارهای سیاسی را به هویدا بسپارد.\n\nشهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، آموزگار را «مردی درستکار، درخشان و بافرهنگ» وصف می‌کند و می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی او را برگزید تا نشان دهد که دوران دگرگونی فرا رسیده است. شهبانو از خاطرات شاهنشاه نقل می‌کند که برکناری هویدا از ناخرسندی او برنخاست، بلکه هویدا پس از سیزده سال به‌راستی خسته شده بود و خود نیز بی‌میل نبود که اندکی از بار ادارهٔ دولت دور شود.\n\nمیلانی می‌نویسد که آموزگار ناگزیر برنامهٔ ریاضت اقتصادی را اجرا کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که آموزگار در ۱۳۵۶ «به سبب ضرورت‌های اقتصاد» ناچار شد کمک‌های دولت به روحانیان را قطع کند. شاهنشاه می‌افزاید که دولت برای مهار تورم نرخ‌ها را کنترل کرد.","whatHappened":[{"title":"فضای باز سیاسی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از مجلهٔ تایم نقل می‌کند که آموزگار سانسور مطبوعات را برداشت، نظارت‌ها را سست کرد و چند صد زندانی سیاسی را آزاد کرد. کوپر می‌نویسد که ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، در ۱۶ آذر ۱۳۵۶ با آموزگار دیدار کرد. به نوشتهٔ کوپر، آموزگار به سالیوان اطمینان داد که دولت برای سرکوب تظاهرات آرام زور به کار نخواهد برد و گروه‌های مخالف می‌توانند گردهمایی کنند و نامه امضا کنند.","quotes":[{"original":"In August 1977, I appointed Jamshid Amouzegar Prime Minister. At the time foreign policy issues occupied most of my attention and I thought Amouzegar well suited to handle them.","translation":"در اوت ۱۹۷۷ جمشید آموزگار را به نخست‌وزیری گماشتم. در آن زمان مسائل سیاست خارجی بیشتر توجه مرا به خود مشغول می‌کرد و آموزگار را برای رسیدگی به آن‌ها شایسته می‌دانستم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۵۰ (چاپی) / ۱۵۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه دلیل گزینش آموزگار را بیان می‌کند."},{"original":"I discussed this possibility with Prime Minister Amouzegar and he promptly offered me his resignation. I accepted a great mistake on my part. I never should have allowed this wise and unbiased counselor to withdraw.","translation":"این امکان را با نخست‌وزیر آموزگار در میان گذاشتم و او بی‌درنگ استعفای خود را پیشنهاد کرد. پذیرفتم؛ خطایی بزرگ از سوی من. هرگز نباید اجازه می‌دادم این مشاور خردمند و بی‌طرف کنار برود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۶۰ (چاپی) / ۱۶۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه استعفای آموزگار را به یاد می‌آورد."},{"original":"In 1977 due to the exigencies of our economy, Prime Minister Amouzegar was forced to eliminate these payments... In retrospect, I regret Amouzegar's actions in these areas. But I cannot subscribe to these Western postulates that they were prime factors in the overthrow of my government.","translation":"در ۱۹۷۷ به سبب ضرورت‌های اقتصادمان، نخست‌وزیر آموزگار ناچار شد این پرداخت‌ها را قطع کند... اکنون که می‌نگرم، از اقدام‌های آموزگار در این زمینه‌ها پشیمانم. اما نمی‌توانم این فرض‌های غربی را بپذیرم که آن‌ها عامل اصلی براندازی دولت من بودند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۵۵–۱۵۶ (چاپی) / ۱۵۹–۱۶۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه دربارهٔ قطع کمک به روحانیان داوری می‌کند."},{"original":"Known as a talented economist, and reputed to be on warm terms with senior U.S. officials, Amuzegar lacked the common touch that Iranians expected from their politicians.","translation":"آموزگار، که اقتصاددانی کاردان شناخته می‌شد و گفته می‌شد با مقام‌های ارشد آمریکا رابطهٔ گرمی دارد، از آن نرمی مردمی که ایرانیان از سیاستمداران خود انتظار داشتند بی‌بهره بود.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۲۴۶ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"کوپر منش آموزگار را وصف می‌کند."},{"original":"He was nevertheless initially remarkably successful in the economic management of the country, reducing internal inflation from over 30 percent a year to about 10 percent.","translation":"او با این همه در آغاز در مدیریت اقتصادی کشور به‌گونه‌ای چشمگیر کامیاب بود و تورم داخلی را از بیش از سی درصد در سال به حدود ده درصد رساند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص. ۴۵۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی کارنامهٔ اقتصادی آموزگار را می‌سنجد."},{"original":"would permit dissenting groups to continue having public meetings, signing letters, and otherwise remaining active.","translation":"دولت اجازه خواهد داد گروه‌های مخالف همچنان گردهمایی عمومی برپا کنند، نامه امضا کنند و از جهات دیگر فعال بمانند.","speaker":"جمشید آموزگار","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۲۵۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"آذر ۱۳۵۶ / دسامبر ۱۹۷۷","context":"آموزگار به ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، دربارهٔ رفتار دولت با مخالفان اطمینان می‌دهد."},{"original":"Austerity during liberalization was a disaster. Cutting the deficit was a disaster. Amuzegar cut the subsidies but the amount [for each mullah] was never much, around 300 tomens. He also cut credit and loans to the bazaaris.","translation":"ریاضت در دوران فضای باز فاجعه بود. کاستن از کسری بودجه فاجعه بود. آموزگار کمک‌ها را قطع کرد، اما مبلغ آن هرگز زیاد نبود... او اعتبار و وام بازاریان را نیز کاهش داد.","speaker":"پرویز ثابتی","speakerTitle":"از مدیران ساواک","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری (مصاحبه)","page":"ص. ۲۸۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"پس از ۱۳۵۷","context":"ثابتی سیاست ریاضتی دولت آموزگار را داوری می‌کند."},{"original":"Our problems stem from the fact that we have been making rapid progress toward liberalization without having the institutions necessary for a democratic society.","translation":"مشکلات ما از آن‌جا برمی‌خیزد که به سوی فضای باز به‌سرعت پیش رفته‌ایم، بی‌آن‌که نهادهای لازم برای جامعه‌ای دموکراتیک را داشته باشیم.","speaker":"جمشید آموزگار","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری (به نقل از وال‌استریت ژورنال)","page":"ص. ۳۴۲ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"مرداد ۱۳۵۷ / اوت ۱۹۷۸","context":"آموزگار در گفت‌وگو با ری ویکر، خبرنگار وال‌استریت ژورنال، ریشهٔ ناآرامی را توضیح می‌دهد."},{"original":"برای آنکه نشان دهد دوران تغییرات فرا رسیده است، در وسط تابستان... جمشید آموزگار را که مردی درستکار، درخشان و بافرهنگ بود به جای هویدا به نخست‌وزیری برگزید.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص. ۳۶۰ (نسخهٔ فارسی)","date":"۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو گزینش آموزگار به جای هویدا در تابستان ۱۳۵۶ را بازگو می‌کند."}]},{"title":"مقالهٔ اطلاعات و ناآرامی‌ها","body":"میلانی می‌نویسد که داریوش همایون، وزیر اطلاعات، مقاله‌ای بر ضد خمینی را از دربار دریافت کرد و روزنامهٔ اطلاعات آن را در ۱۸ دی ۱۳۵۶ منتشر کرد. به نوشتهٔ میلانی، سردبیر و ناشر روزنامه از آموزگار نظر خواستند و او، بی‌آن‌که مقاله را بخواند، به انتشارش فرمان داد. کوپر روایت دیگری می‌آورد و از اردشیر زاهدی، سفیر ایران در واشنگتن، نقل می‌کند که هویدا مقاله را برای اثبات وفاداری نوشت و گناهش را به گردن آموزگار انداخت. کوپر می‌نویسد که آموزگار پس از کشتار قم یک گردهمایی بزرگ هواداران دولت را در حومهٔ قم برپا کرد و این کار را «واکنشی ناشیانه» می‌خواند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که چند هفته پس از سفر او به مشهد، آموزگار به استان‌ها رفت و در تبریز سیصد هزار تن به استقبال او آمدند. کوپر می‌نویسد که پرویز ثابتی، از مدیران ساواک، از آموزگار خواست اجازهٔ بازداشت هزار و پانصد تن را بدهد و آموزگار نپذیرفت. به نوشتهٔ کوپر، ثابتی سپس فهرست را به هویدا داد و هویدا آن را نزد شاهنشاه برد."},{"title":"آشوب تبریز و درخواست کناره‌گیری","body":"به روایت احرار، آموزگار پس از چند ماه دریافت که اوضاع از توان او بیرون است و از محمدرضا شاه پهلوی خواست که او را از این کار معاف کند، به‌ویژه پس از آشوب تبریز در بهمن ۱۳۵۶. به روایت احرار، در تبریز برخی سربازان از فرمان افسران خود سر باز زدند، زیرا تا آن روز هرگز در برابر روحانیان قرار نگرفته بودند. احرار گفتهٔ وزیر مشاور دولت آموزگار را در مجلس، که آشوب تبریز را کار کسانی از بیرون استان شمرد، خطایی بزرگ می‌داند. احرار به یاد می‌آورد که در همان روزها به آموزگار هشدار داد که کشور به سوی انقلابی خیابانی می‌رود."},{"title":"کناره‌گیری","body":"کوپر می‌نویسد که آموزگار در اواخر مرداد ۱۳۵۷ به تیمسار ناصر مقدم، رئیس ساواک، گفت: «اگر مردم این‌قدر ناسپاس‌اند، اعلیحضرت ممکن است برود.» محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که پس از آتش‌سوزی سینما رکس امکان تشکیل دولتی تازه را با آموزگار در میان گذاشت و آموزگار بی‌درنگ استعفا داد. کوپر می‌نویسد که کاخ در ۵ شهریور ۱۳۵۷ جانشینی شریف‌امامی را اعلام کرد."},{"title":"روایت رسمی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» آموزگار را «مشاوری خردمند و بی‌طرف» می‌خواند و پذیرفتن استعفای او را خطا می‌داند. شاهنشاه دربارهٔ قطع کمک به روحانیان و کنترل نرخ‌ها می‌نویسد که از این اقدام‌ها پشیمان است، اما نظریه‌های غربی را که این اقدام‌ها را عامل اصلی سقوط می‌دانند نمی‌پذیرد. به نوشتهٔ شاهنشاه، آموزگار پس از کناره‌گیری نیز مشاور مورد اعتماد او ماند و دیدار با شاپور بختیار را فراهم کرد."},{"title":"تاریخ‌نگاران","body":"میلانی از گزارش‌های بریتانیایی نقل می‌کند که آموزگار «تک‌رو» بود و هرگز رابطهٔ کاری آسانی با شاهنشاه برقرار نکرد. به نوشتهٔ این گزارش‌ها، برخورد او با رهبران مذهبی «کمتر از فاجعه نبود». میلانی می‌نویسد که آموزگار در ۱۳۷۳ در نامه‌ای در مجلهٔ ره‌آورد گفت که پول از ۱۳۳۲ مستقیماً از کاخ سفید به روحانیان پرداخت می‌شد و کارتر، نه او، آن را قطع کرد. میلانی خود می‌نویسد که این کمک‌ها ناچیز بود و بیشتر از راه دربار یا ساواک پرداخت می‌شد.\n\nکوپر از ثابتی نقل می‌کند که «ریاضت در دوران فضای باز فاجعه بود». به نوشتهٔ کوپر، کمک سالانه به روحانیان حدود سی‌وپنج میلیون دلار برآورد می‌شد."},{"title":"دولتمردان هم‌روزگار","body":"شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که بازاریان از بالا رفتن بهای نفت و رشد اقتصادی کشور سود بسیار برده بودند، اما پس از آن‌که دولت آموزگار سخت‌گیری اقتصادی و مبارزه با رشوه را در پیش گرفت، به هواداران خمینی پیوستند و برخی از آنان با کمک مالی چشمگیر او را یاری دادند. دکتر غلامرضا افخمی، معاون پیشین وزارت کشور، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران می‌گوید که در میان وزیران دولت آموزگار کسی را نمی‌یافت که بتوان او را فاسد خواند. مهشید امیرشاهی، نویسنده، در گفت‌وگو با همین برنامه داوری می‌کند که آموزگار حسن نیت و گشاده‌دلی داشت، اما به تنهایی از پس آن همه دشواری برنمی‌آمد. علی امینی، نخست‌وزیر پیشین، در گفت‌وگو با همین برنامه آموزگار را شاید مردی نیک، اما نه درخور نخست‌وزیری می‌خواند."}],"aftermath":"کوپر می‌نویسد که پایان کمک‌ها و کاهش اعتبار بازاریان، روحانیان و بازار را در یک گلایه شریک کرد. میلانی می‌نویسد که برکناری هویدا در ۱۳۵۶ برای مخالفان نشانهٔ پایان یک دوران بود. شریف‌امامی، جانشین آموزگار، دولت «آشتی ملی» را تشکیل داد (← دولت شریف‌امامی)."},{"id":"ettelaat-article-qom-1356","title":"مقالهٔ اطلاعات و آشوب قم","date":{"solarYear":1356,"solarMonth":10,"solarDay":17,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":7},"tier":"secondary","category":"political","summary":"روزنامهٔ عصر «اطلاعات» در ۱۷ دی ۱۳۵۶ مقاله‌ای با عنوان «ایران و استعمار سرخ و سیاه» در صفحهٔ هفتم خود منتشر کرد. این نوشته، که در قالب نامه‌ای به سردبیر و بی‌نام چاپ شد، به سید روح‌الله خمینی سخت تاخت. طلاب و هواداران خمینی در قم به اعتراض برخاستند و در ۱۹ دی درگیری با پلیس به کشته شدن چند تن انجامید. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» شمار کشتگان را شش تن می‌نویسد و این رویداد را آغاز «مرحلهٔ تازه‌ای» از آشوب سیاسی در ایران می‌خواند. به نوشتهٔ او، این آشوب نخستین «شهیدان» را به دست روحانیان مخالف داد. چرخهٔ مراسم چهلم که پس از آن آغاز شد، اعتراض‌ها را از شهری به شهر دیگر کشاند. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، می‌نویسد که بسیاری انتشار این مقاله را جرقهٔ انقلاب ۱۳۵۷ می‌دانند.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۱۵۳–۱۵۴ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۵۷–۱۵۸)","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از کارتر، آشوب قم، شش کشته، راهپیمایی سی‌هزارنفره، چهلم‌ها، تبریز، تنبیه مأموران سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۴۶۳–۴۶۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"عباس میلانی در این اثر از خاستگاه مقاله، هویدا، همایون، آموزگار، تاریخ ۸ ژانویه، شریعتمداری سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۰، ۲۷۵–۲۸۰، ۴۲۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از گاه‌شمار، متن مقاله، مسعودی، شهیدی، ثابتی، زاهدی، آشوب ۱۹ دی، سالیوان، لامبراکیس، شریعتمداری، فهرست بازداشت سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ahrar","locus":"بخش نخست، ص ۳۵ تا ۴۰","text":"احمد احرار رسیدن نامه به اطلاعات، گفت‌وگوی شهیدی و همایون، تماس با آموزگار و چاپ نامه را بازگو می‌کند."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۳۶۵ تا ۳۶۶","text":"شهبانو آشوب ۱۷ و ۱۹ دی قم و چرخهٔ مراسم سوگ را وصف می‌کند."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۲۷۶، ۴۲۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از کندن مهر دربار از پاکت؛ فهرست بازداشت ازهاری سخن می‌گوید."}],"personIds":["ruhollah-khomeini","mohammad-reza-person","amir-abbas-hoveyda"],"personDeeds":{"ruhollah-khomeini":"این نوشته، که در قالب نامه‌ای به سردبیر و بی‌نام چاپ شد، به سید روح‌الله خمینی سخت تاخت.","mohammad-reza-person":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» شمار کشتگان را شش تن می‌نویسد و این رویداد را آغاز «مرحلهٔ تازه‌ای» از آشوب سیاسی در ایران می‌خواند.","amir-abbas-hoveyda":"دربارهٔ نویسنده، میلانی نقش هویدا را برجسته می‌کند و کوپر از اردشیر زاهدی نقل می‌کند که هویدا نامه را نوشته است."},"personTitles":{"ruhollah-khomeini":"مرجع تقلید در نجف"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["مقاله اطلاعات و آشوب قم"],"context":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» یادآوری می‌کند که جیمی کارتر، رئیس‌جمهور آمریکا، یک هفته پیش از آشوب قم در تهران ایران را «جزیرهٔ ثبات» در یکی از پرآشوب‌ترین مناطق جهان خوانده بود. شاهنشاه می‌نویسد که آشوب‌ها پس از یک سال آرامش از نو آغاز شد و این او را نگران کرد.\n\nمیلانی در کتاب «شاه» می‌نویسد که مقاله از خشم شاهنشاه از تازه‌ترین سخنان تند خمینی دربارهٔ خاندان پهلوی برخاست. به نوشتهٔ میلانی، پسر بزرگ خمینی در این زمان درگذشته بود و شایعهٔ دست داشتن ساواک در مرگ او بر سر زبان‌ها افتاد. میلانی می‌افزاید که این شایعه هرگز، حتی از سوی خود خمینی، تأیید نشد. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» مقاله را پاسخ رسمی به فتوای خمینی و زادهٔ کمیته‌ای ویژه می‌داند. به نوشتهٔ کوپر، این کمیته یک ماه پیش‌تر برای بی‌اعتبار کردن خمینی تشکیل شده بود.\n\nاحمد احرار در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران زمینهٔ رقابت هویدا و آموزگار را چنین شرح می‌دهد. به روایت احرار، محمدرضا شاه پهلوی با اکراه پذیرفت که امیرعباس هویدا را پس از سیزده سال از نخست‌وزیری بردارد و جمشید آموزگار را، که به گمان او مورد اعتماد آمریکاییان بود، جانشین وی کند. احرار می‌افزاید که شاهنشاه هویدا را بی‌درنگ به وزارت دربار برد، زیرا آموزگار را بیشتر کاردانی فنی می‌دانست تا سیاستمدار و می‌خواست هویدا کار سیاسی را از دربار زیر نظر او اداره کند. به این ترتیب، در زمستان ۱۳۵۶ دو کانون قدرت، یکی در دربار و دیگری در نخست‌وزیری، در کنار هم کار می‌کردند.","whatHappened":[{"title":"نگارش و انتشار","body":"میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی به ساواک و امیرعباس هویدا، وزیر دربار، دستور داد حمله‌ای تند آماده کنند. به نوشتهٔ او، ساواک از برانگیختن «لانهٔ زنبور» پرهیز داشت، اما هویدا مشتاق اجرای دستور بود و دو روزنامه‌نگار را به نوشتن مقاله گماشت. میلانی می‌افزاید که برخی این اشتیاق را به دشمنی هویدا با جمشید آموزگار، نخست‌وزیر، و امید او به بازگشت به قدرت نسبت داده‌اند. کوپر نیز می‌نویسد که هویدا در این کار فرصتی برای دردسر ساختن برای آموزگار دید.\n\nمیلانی می‌نویسد که داریوش همایون، وزیر اطلاعات، پاکتی زرد با مهر دربار دریافت کرد و بی‌آن‌که مقاله را بخواند آن را برای چاپ به اطلاعات فرستاد. به نوشتهٔ او، سردبیر و ناشر روزنامه پس از خواندن متن خطر آن را دریافتند و به همایون اعتراض کردند. میلانی می‌نویسد که آموزگار نیز بی‌آن‌که مقاله را بخواند دستور چاپ آن را داد. کوپر از فرهاد مسعودی، ناشر اطلاعات، نقل می‌کند که همایون در ۱۴ دی، هنگام ترک نشست حزب رستاخیز، پاکت را به خبرنگار روزنامه داد. مسعودی به کوپر گفته است که همایون پس از دیدن مهر دربار بر لبهٔ پاکت، آن را از خبرنگار پس گرفت، مهر را کند و پاکت را دوباره به او داد. به روایت مسعودی، احمد شهیدی، سردبیر ارشد، به همایون هشدار داد که چاپ مقاله ممکن است به آتش زدن روزنامه بینجامد. کوپر می‌نویسد که کارکنان روزنامه برای کاستن از اثر مقاله، آن را با حروف ریز در کنار آگهی بزرگی چاپ کردند.","quotes":[{"original":"There is little doubt in my mind that communist elements had infiltrated the 4,000 religious students and their supporters who took part in the protest. I am equally certain that rebellious and dissatisfied mullahs were at the center of the unrest.","translation":"تردید اندکی در ذهن من نیست که عناصر کمونیست در میان ۴۰۰۰ طلبه و هوادارانشان که در اعتراض شرکت کردند، نفوذ کرده بودند. به همان اندازه یقین دارم که ملایان سرکش و ناراضی در کانون آشوب بودند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۵۳","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه آشوب قم را شرح می‌دهد."},{"original":"That first demonstration in Qom gave the mullahs their martyrs and soon they were able to spread a refined and sophisticated \\\"bereavement\\\" technique to other cities.","translation":"نخستین تظاهرات قم به ملایان شهیدانشان را داد و آنان به‌زودی توانستند شیوهٔ پالوده و پیچیدهٔ \"سوگواری\" را به شهرهای دیگر بگسترانند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۵۳","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه پیامد آشوب قم را ارزیابی می‌کند."},{"original":"It combined fact and fiction, accusing Khomeini of being of Indian origins and of being a British agent. The fact that his grandfather had moved to India was later confirmed by his brother and his biographers.","translation":"این مقاله واقعیت و افسانه را درآمیخت و خمینی را به هندی‌تبار بودن و عامل انگلیس بودن متهم کرد. این واقعیت که پدربزرگ او به هند کوچیده بود، بعدها از سوی برادر و زندگی‌نامه‌نویسانش تأیید شد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص. ۴۶۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی محتوای مقاله را ارزیابی می‌کند."},{"original":"Wiser ayatollahs like Shariat-Madari knew the dangers inherent in this hornets’ nest. He immediately contacted the Court and suggested that the Shah swiftly issue an apology and bring to a speedy close the unfolding eruption.","translation":"آیت‌الله‌های خردمندتری چون شریعتمداری خطرهای این لانهٔ زنبور را می‌شناختند. او بی‌درنگ با دربار تماس گرفت و پیشنهاد کرد که محمدرضا شاه پهلوی به‌سرعت پوزش بخواهد و به آشوب در حال گسترش پایان دهد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص. ۴۶۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"پیشنهاد شریعتمداری پس از آغاز آشوب."},{"original":"Hoveyda wrote the letter to prove his loyalty and then blamed it on Amuzegar","translation":"هویدا نامه را نوشت تا وفاداری‌اش را ثابت کند و سپس گناهش را به گردن آموزگار انداخت.","speaker":"اردشیر زاهدی","speakerTitle":"سفیر ایران در آمریکا","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری بر پایهٔ مصاحبه","page":"ص. ۲۷۶ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"داوری زاهدی دربارهٔ نقش هویدا."},{"original":"I told Nasiri, do not do this unless we are ready to arrest them.","translation":"به نصیری گفتم: این کار را نکنید، مگر آن‌که برای دستگیری آنان آماده باشیم.","speaker":"پرویز ثابتی","speakerTitle":"از مقام‌های ساواک","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری بر پایهٔ مصاحبه","page":"ص. ۲۷۶ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"هشدار ثابتی پیش از انتشار مقاله."},{"original":"It was personal and vitriolic, in very poor taste. It accused Khomeini of not being Iranian","translation":"نامه شخصی و زهرآگین بود و بسیار بی‌سلیقه. خمینی را به ایرانی نبودن متهم می‌کرد.","speaker":"فرهاد مسعودی","speakerTitle":"ناشر روزنامهٔ اطلاعات","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری بر پایهٔ مصاحبه","page":"ص. ۲۷۶ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"داوری ناشر دربارهٔ متن نامه."},{"original":"I counted the crisis as starting from January 1978. In the embassy we always counted that as the beginning. We were pretty sure the Shah had ordered the publication of the article in Ettelaat attacking Khomeini.","translation":"من بحران را از ژانویهٔ ۱۹۷۸ آغازشده می‌شمردم. در سفارت همیشه آن را آغاز می‌دانستیم. تقریباً یقین داشتیم که محمدرضا شاه پهلوی دستور انتشار مقالهٔ اطلاعات در حمله به خمینی را داده بود.","speaker":"جورج لامبراکیس","speakerTitle":"دیپلمات سفارت آمریکا در تهران","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری بر پایهٔ مصاحبه","page":"صص. ۲۷۸–۲۷۹ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"لامبراکیس آغاز بحران را از دید سفارت بازگو می‌کند."},{"original":"از این پس برپا کردن مراسم عزاداری به مناسبت سوم هفتم و چهلم کشته شدگان، بهانه برپایی تظاهرات و ایجاد اغتشاش و تحریک به قتل گردید.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص. ۳۶۶ (نسخهٔ فارسی)","date":"۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو پیامد آشوب ۱۹ دی ۱۳۵۶ قم را در خاطرات خود وصف می‌کند."}]},{"title":"روایت احمد احرار از درون روزنامه","body":"احمد احرار، روزنامه‌نگار و سرمقاله‌نویس اطلاعات و عضو شورای عالی این روزنامه، در ۱۳۶۲ در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در پاریس گزارشی از درون روزنامه داده است. احرار به یاد می‌آورد که شورای عالی اطلاعات، که فرهاد مسعودی نیز در آن عضو بود، هر هفته در بعدازظهر چهارشنبه نشست می‌کرد و سیاست هفتگی روزنامه را تعیین می‌کرد. به روایت احرار، در پایان یکی از این نشست‌ها احمد شهیدی، سردبیر روزنامه، او را به اتاق خود خواند و چند برگ ماشین‌شده را به دستش داد. چهارشنبهٔ پیش از انتشار مقاله با ۱۴ دی ۱۳۵۶ برابر است، یعنی همان روزی که کوپر برای رسیدن پاکت به روزنامه می‌آورد.\n\nبه روایت احرار، برگ‌های نخست متن به کلیاتی دربارهٔ انقلاب سفید و امتیازهای آن برای زنان و مردان و طبقه‌های گوناگون می‌پرداخت و او آن را نوشته‌ای عادی پنداشت و کنار گذاشت. به روایت احرار، شهیدی از او خواست پایان متن را بخواند و در آن‌جا نویسنده به خمینی تاخته بود و از جمله گفته بود که او در جوانی شعر عاشقانه می‌سروده و اکنون مأموریتی خائنانه دارد. احرار به شهیدی گفت که لحن این نوشته با شیوهٔ یک روزنامهٔ روزانه سازگار نیست. شهیدی پاسخ داد که «دستگاه» دو روز پیش این متن را فرستاده است و بر چاپ آن پافشاری می‌کند. احرار در آن هنگام گمان کرد که ساواک متن را فرستاده است و به شهیدی پیشنهاد کرد که خود با داریوش همایون، وزیر اطلاعات، سخن بگوید، زیرا همایون کار روزنامه‌نگاری را در اطلاعات با غلط‌گیری آغاز کرده بود و سال‌ها مترجم و سپس رئیس سرویس خبرهای خارجی همین روزنامه بود.\n\nبه روایت احرار، شهیدی به همایون تلفن زد و گفت که چاپ این نوشته روزنامهٔ اطلاعات را از میان می‌برد. به روایت احرار، همایون با تندی پاسخ داد و به شهیدی گفت که دولت می‌داند چه می‌کند و دو سر به هم خورده‌اند و باید آن‌قدر بخورند تا روشن شود کدام نیرومندتر است. احرار سپس به مسعودی پیشنهاد کرد که از جمشید آموزگار، نخست‌وزیر، کسب تکلیف کند. به روایت احرار، آموزگار هم به مسعودی و هم به خود او گفت که از ماجرا آگاه نیست و از وزیر اطلاعات خواهد پرسید، اما سرانجام پیام رسید که روزنامه هرچه وزیر اطلاعات می‌گوید انجام دهد.\n\nبه روایت احرار، روزنامه صفحه‌های میانی را معمولاً یک روز زودتر می‌چید و کارکنان روزنامه نامه را در میان نامه‌های خوانندگان جای دادند تا کمتر به چشم بیاید. به روایت احرار، شمارهٔ عصر شنبه، ۱۷ دی، با این نامه بیرون آمد و از ساعت چهار و پنج بعدازظهر خبر رسید که در قم روزنامهٔ اطلاعات را هرجا یافته‌اند به آتش کشیده‌اند و به خانهٔ آیت‌الله‌ها رفته‌اند. احرار به یاد می‌آورد که ظهر دوشنبه آموزگار را دید و آموزگار برایش گفت که پس از تلفن مسعودی از همایون پرسیده و همایون پاسخ داده است که نامه از دربار آمده است."},{"title":"محتوای مقاله","body":"بر پایهٔ ترجمه‌ای که کوپر از مقاله آورده است، نویسنده خمینی را متهم کرد که در هند با کانون‌های استعمار انگلیس رابطه داشته است. به نوشتهٔ همین ترجمه، مقاله او را برانگیزانندهٔ اصلی رویدادهای ۱۳۴۲ و مخالف اصلاحات ارضی، حقوق زنان و ملی شدن جنگل‌ها خواند. میلانی مقاله را «آمیزه‌ای از واقعیت و افسانه» می‌داند. به نوشتهٔ او، کوچ پدربزرگ خمینی به هند بعدها از سوی برادر خمینی و زندگی‌نامه‌نویسانش تأیید شد."},{"title":"آشوب قم","body":"کوپر می‌نویسد که نسخه‌های روزنامه تا شب ۱۷ دی به قم رسید و در کمتر از دو ساعت هواداران خمینی دکه‌های فروش اطلاعات را به آتش کشیدند. به نوشتهٔ او، معترضان روز بعد به خانه‌های سه مرجع برجستهٔ قم رفتند و از آنان خواستند حکومت را محکوم کنند. کوپر می‌نویسد که در بعدازظهر ۱۹ دی چند هزار آشوبگر به مأموران پلیس قم یورش بردند. به نوشتهٔ او، آشوبگران بانک‌ها، ادارات دولتی، دبیرستان‌های دخترانه و کتاب‌فروشی‌ها را به آتش کشیدند. کوپر می‌افزاید که مأموران کلانتری شمارهٔ یک از بام به روی جمعیت آتش گشودند و شش تن را کشتند. در این هنگام، به نوشتهٔ کوپر، محمدرضا شاه پهلوی برای گفت‌وگو با انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، در اسوان بود.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که «تردید اندکی» ندارد که عناصر کمونیست در میان ۴۰۰۰ طلبه و هوادار معترض نفوذ کرده بودند. او می‌افزاید که ملایان ناراضی نیز در کانون آشوب بودند. به نوشتهٔ کوپر، هویدا به معاون سفیر آمریکا گفت که تنها شش کشتهٔ تأییدشده در کار بوده است. هویدا شایعهٔ کشتار هفتاد طلبه را نادرست خواند. ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، در ۲۱ دی به واشنگتن گزارش داد که پنج تظاهرکننده کشته و نه تن زخمی شده‌اند."},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» شمار کشتگان را شش تن می‌نویسد و رسانه‌ها را به بزرگ‌نمایی آن تا «ده‌ها کشته و صدها زخمی» متهم می‌کند. به نوشتهٔ او، چند روز بعد جمعیتی سی‌هزارنفره در قم در پشتیبانی از دولت و سلطنت راهپیمایی کرد، «اما دیگر دیر شده بود». شاهنشاه می‌نویسد که مخالفان با برپایی مراسم چهلم «شیوهٔ سوگواری» را به شهرهای دیگر گستراندند."},{"title":"دولتمردان و روزنامه‌نگاران","body":"کوپر از اردشیر زاهدی، سفیر ایران در آمریکا، نقل می‌کند که «هویدا نامه را نوشت تا وفاداری‌اش را ثابت کند و سپس گناه آن را به گردن آموزگار انداخت». به نوشتهٔ کوپر، پرویز ثابتی، از مقام‌های ساواک، یقین داشت که مقاله در قم آشوب به پا خواهد کرد. ثابتی به روایت خودش به تیمسار نصیری، رئیس ساواک، گفت که این کار را نکند، مگر آن‌که برای دستگیری مخالفان آماده باشد. مسعودی مقاله را «شخصی و زهرآگین» و «بسیار بی‌سلیقه» می‌خواند."},{"title":"شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، آشوب قم را آغاز تظاهرات می‌داند. به نوشتهٔ شهبانو، طلاب حوزهٔ علمیه در ۱۷ دی ۱۳۵۶ به بهانهٔ مقاله‌ای در روزنامهٔ اطلاعات به خیابان‌ها ریختند و در ۱۹ دی تظاهرکنندگان به ساختمان‌های دولتی یورش بردند و سینماها، رستوران‌ها و مدرسه‌های دخترانه را، که در نظرشان نشانهٔ تجدد بود، غارت کردند. شهبانو می‌افزاید که از آن پس مراسم سوم، هفتم و چهلم کشتگان بهانه‌ای برای تظاهرات و آشوب تازه شد. او یادآوری می‌کند که قم همان شهری بود که خمینی پیش از تبعید در آن درس می‌داد و در آن‌جا، به تحریک او، آشوب‌هایی در اعتراض به اصلاحاتی رخ داده بود که مردم در همه‌پرسی پذیرفته بودند."},{"title":"احمد احرار","body":"احرار در همان گفت‌وگو داوری می‌کند که محمدرضا شاه پهلوی در این دوران می‌خواست هم خواست آمریکاییان را برآورد و هم مهار قدرت را از دست ندهد، و ماجرای این نامه را نمونه‌ای از همین دوگانگی در سیاست او می‌داند. احرار این ماجرا را «یکی از گوشه‌های مهم» تاریخ معاصر ایران و به‌ویژه تاریخ انقلاب می‌خواند."},{"title":"دیپلمات‌های آمریکایی","body":"کوپر از جورج لامبراکیس، دیپلمات سفارت آمریکا، نقل می‌کند که سفارت آغاز بحران را دی ۱۳۵۶ می‌دانست. به گفتهٔ لامبراکیس، سفارت تقریباً یقین داشت که خود شاهنشاه دستور انتشار مقاله را داده است. کوپر می‌نویسد که سالیوان در ۲۱ دی آشوب قم را «جدی‌ترین رویداد از این دست در چند سال گذشته» خواند."},{"title":"آیت‌الله شریعتمداری","body":"میلانی می‌نویسد که سید کاظم شریعتمداری، از مراجع قم، خطر ماجرا را دریافت و بی‌درنگ از دربار خواست که شاهنشاه با پوزش‌خواهی سریع به آشوب پایان دهد. به نوشتهٔ میلانی، دربار این پیشنهاد را نادیده گرفت و شریعتمداری در چند روز ناچار به جمع منتقدان پیوست. کوپر می‌نویسد که شریعتمداری سرانجام در نامه‌ای کم‌سابقه خونریزی قم را «غیراسلامی و غیرانسانی» خواند، اما از شاهنشاه نام نبرد و دولت را سرزنش کرد."}],"aftermath":"کوپر می‌نویسد که در دو هفتهٔ بعد ناآرامی به دانشگاه‌ها و بازارهای چند شهر کشید و در ۲۴ و ۲۵ دی راهپیمایی‌هایی در مشهد، آبادان، اهواز، دزفول و خرمشهر برگزار شد. به نوشتهٔ کوپر، آموزگار در پاسخ، راهپیمایی بزرگی در هواداری از دولت در حومهٔ قم برپا کرد. کوپر این کار را در روزهای سوگ مردم قم «به‌شدت تحریک‌آمیز» می‌داند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که موج تازهٔ خشونت در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ به تبریز رسید و سپس قم و مشهد را فرا گرفت. به نوشتهٔ او، دولت در ۱۴ اسفند شماری از مأموران پلیس و ساواک را برای شیوهٔ برخورد با آشوب‌ها تنبیه کرد. کوپر می‌نویسد که پس از روی کار آمدن دولت نظامی در پاییز ۱۳۵۷، نام همایون نیز در فهرست کسانی بود که ارتشبد غلامرضا ازهاری، نخست‌وزیر، اجازهٔ بازداشتشان را از شاهنشاه خواست."},{"id":"rex-cinema-1357","title":"آتش‌سوزی سینما رکس آبادان","date":{"solarYear":1357,"solarMonth":5,"solarDay":28,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":19},"tier":"secondary","category":"political","summary":"در شب ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، سالروز قیام ملی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، گروهی از آتش‌افروزان سینما رکس آبادان را در میانهٔ نمایش فیلم «گوزن‌ها» به آتش کشیدند. صدها تماشاگر در آتش سوختند، زیر دست و پا جان دادند یا در دود خفگی جان باختند. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» شمار کشتگان را ۴۷۷ تن می‌نویسد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، از «بیش از چهارصد»، شهبانو فرح پهلوی از چهارصد و اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، از «دست‌کم ۴۳۰» کشته یاد می‌کنند. مخالفان در همان روزها حکومت را مسئول آتش‌سوزی خواندند و این اتهام موج تازه‌ای از آشوب را در سراسر کشور به راه انداخت. میلانی و کوپر هر دو می‌نویسند که شواهد سال‌های بعد عاملان را اسلام‌گرایان تندرو نشان داده است. به نوشتهٔ کوپر، حسین تکبعلی‌زاده، که آتش را برافروخت، پس از انقلاب در دادگاهی در ایران به قتل محکوم شد. آتش‌سوزی رکس به استعفای دولت جمشید آموزگار و روی کار آمدن دولت جعفر شریف‌امامی انجامید و در روایت بسیاری از دولتمردان و دیپلمات‌ها نقطهٔ عطفی در فروپاشی پادشاهی پهلوی بود.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۵۹ تا ۱۶۰","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از نصب مقدم، آشوب مشهد، اعلام انتخابات آزاد، ۴۷۷ کشته، اتهام به دولت، گریختن عامل به عراق، پیام مقدم، استعفای آموزگار و دولت شریف‌امامی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۳۷۱ تا ۳۷۲","text":"فرح پهلوی در این اثر از انتخابات آزاد، تظاهرات اصفهان، چهارصد کشته، منع سفر شهبانو، پنجاه سینمای سوخته، عامل نوزده‌ساله و استعفای آموزگار سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۴۷۳ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"بیش از چهارصد کشته، روایت‌های رقیب و عاملان اسلام‌گرا."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۱، ۲۳، ۳۵۳ تا ۳۶۲، ۳۸۷ و ۳۹۸ و یادداشت ص ۵۱۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"گاه‌شمار، آبادان، روایت بوکان، آتش‌نشانی، شمار کشتگان، سوگ همگانی، میهمانی سعدآباد، خمینی و شریعتمداری، نصر، قطبی، ناس، لوبرانی، شریف‌امامی و اعتصاب‌ها."},{"sourceId":"fis-alimard","locus":"بخش سوم، ص ۱۸ تا ۱۹","text":"نویسنده در این اثر از جلسهٔ هیئت دولت پس از آتش‌سوزی و یادداشت عالیمرد سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-amirshahi","locus":"بخش سوم، ص ۱۴ تا ۱۵","text":"نویسنده در این اثر از آمادگی مردم برای متهم کردن دستگاه، اعلامیه‌های فردای آتش‌سوزی و شایعهٔ «وحشت بزرگ» سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person","jafar-sharif-emami"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» شمار کشتگان را ۴۷۷ تن می‌نویسد.","jafar-sharif-emami":"آتش‌سوزی رکس به استعفای دولت جمشید آموزگار و روی کار آمدن دولت جعفر شریف‌امامی انجامید و در روایت بسیاری از دولتمردان و دیپلمات‌ها نقطهٔ عطفی در فروپاشی پادشاهی پهلوی بود."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["سینما رکس آبادان"],"context":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در خرداد ۱۳۵۷ ارتشبد نعمت‌الله نصیری را از ریاست ساواک برداشت و سپهبد ناصر مقدم را، که به گفتهٔ شاهنشاه بیشتر فیلسوف بود تا سرباز، به جای او گماشت، به این امید که روش ملایم او نتیجهٔ خوبی بدهد. شاهنشاه می‌افزاید که در ۳۱ تیر ۱۳۵۷ آشوب شهر مشهد را لرزاند و سید روح‌الله خمینی از عراق حمله‌های خود را تندتر کرد و هوادارانش نوارهای سخنرانی او را پنهانی به کشور می‌آوردند تا توده‌ها را برانگیزند. محمدرضا شاه پهلوی در ۱۴ مرداد ۱۳۵۷، سالروز صدور فرمان مشروطیت، اعلام کرد که انتخاباتی آزاد با شرکت همهٔ گروه‌ها، از جمله مخالفان دولت، در بهار ۱۳۵۸ برگزار خواهد شد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که پاسخ مخالفان به این اعلام آشوب در اصفهان، شیراز و تهران بود و این را گواه آن می‌داند که مخالفان خواهان حکومتی دموکراتیک‌تر نبودند و تنها براندازی می‌خواستند. به نوشتهٔ او، آشوب اصفهان چنان شدت گرفت که دولت ناگزیر در آن شهر حکومت نظامی برقرار کرد.\n\nشهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطراتش، «کهن دیارا»، همین زنجیره را بازگو می‌کند. شهبانو می‌نویسد که پس از تظاهرات اردیبهشت در قم و تیر در مشهد، که مخالفان به بهانهٔ سوگواری کشتگان برپا کردند، پادشاه تصمیم گرفت روند آزادسازی را تندتر کند و در ۱۴ مرداد برگزاری انتخابات آزاد را اعلام کرد. شهبانو می‌افزاید که این تصمیم قاعدتاً خواست مخالفان را برآورده می‌کرد، اما آنان در ۲۰ مرداد تظاهرات تازه‌ای در اصفهان برپا کردند.\n\nکوپر در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که در نُه ماه پیش از رکس، گروه‌های انقلابی هوادار سید روح‌الله خمینی بیست‌ونُه سینما و صدها کسب‌وکار خصوصی را به آتش کشیده بودند. شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» شمار سینماهایی را که هواداران خمینی از آغاز آشوب‌ها به آتش کشیده بودند حدود پنجاه می‌نویسد. به نوشتهٔ کوپر، در ماه از ۱۴ مرداد ۱۳۵۷ تا ۱۲ شهریور ۱۳۵۷ (۲۵۳۷ شاهنشاهی) قمری، که از ۱۴ مرداد ۱۳۵۷ (۲۵۳۷ شاهنشاهی) آغاز شد، مقام‌های دولتی از ۱۲۳ بمب‌گذاری در اماکن عمومی، ۱۸۴ آتش‌سوزی عمدی، ۱۵۸ حمله و ۳ حملهٔ مسلحانه به مأموران پلیس و حمله به دست‌کم ۳۳۶ ساختمان عمومی و تجاری خبر دادند. کوپر می‌افزاید که در همان شبانه‌روزی که رکس سوخت، تندروهای مذهبی سینمایی را در مشهد آتش زدند و سه تن را کشتند و در شیراز نیز در آتش‌سوزی سینمایی دو تن زخمی شدند. به نوشتهٔ کوپر، آتش‌افروزان در تهران نیز رستوران معروف «حاتم» در خیابان پهلوی را به آتش کشیدند و بزرگ‌ترین کلوپ شبانهٔ پایتخت را سوزاندند.\n\nکوپر می‌نویسد که سخنان تند خمینی، که خاندان پهلوی را جنایتکار می‌خواند، و به کار گرفتن مواد حلال و منفجره در مکان‌های شلوغ به دست شبکهٔ زیرزمینی اسلام‌گرایان، سینما رکس را به «کشتاری در انتظار وقوع» بدل کرده بود. به نوشتهٔ او، آتش‌سوزی رکس کار جداگانهٔ چند آدم سرگردان نبود و در کانون یک کارزار سازمان‌یافتهٔ تروریستی برای بی‌ثبات کردن جامعهٔ ایران و لرزاندن بنیان‌های حکومت پهلوی قرار داشت.\n\nکوپر می‌نویسد که مردم آبادان در آن روزها با گرمای سخت، کم‌آبی و خاموشی‌های پیاپی روبه‌رو بودند و سینماهای مجهز به دستگاه خنک‌کننده پناهگاه محبوب آنان بود. به نوشتهٔ کوپر، روزنامه‌ای در همان روزها به طنز از قول سخنگویی پزشکی نوشت که بیش از نیمی از پزشکان آبادان به سبب گرما شهر را ترک کرده‌اند، اما این کار دشواری پدید نیاورده است، زیرا ۱۵۰ هزار تن از مردم شهر نیز همراه آنان رفته‌اند. کوپر می‌افزاید که دو ماه پیش از آتش‌سوزی، تندروهای مذهبی کوشیده بودند رکس را بمب‌گذاری کنند و ناکام مانده بودند. به نوشتهٔ او، صاحب سینما برای جلوگیری از حملهٔ دوم، درهای خروجی را از درون قفل کرده بود تا خرابکاران بی‌آنکه کسی ببیند وارد نشوند. در شب شنبه ۲۸ مرداد، سالن ششصدنفرهٔ رکس برای نمایش «گوزن‌ها» تقریباً پر بود.","whatHappened":[{"title":"آتش‌افروزی","body":"کوپر روایت خود از عاملان را بر پایهٔ کتاب «روزهای خدا» نوشتهٔ جیمز بوکان، روزنامه‌نگار و تاریخ‌نگار بریتانیایی، می‌آورد. به نوشتهٔ کوپر، تکبعلی‌زاده جوشکاری بیکار و معتاد به هروئین بود که تازه به اسلام بنیادگرا گرویده بود. او یک روز پیش از آتش‌سوزی از مرکز ترک اعتیاد بیرون آمد و با سه دوست پیوسته به شاخهٔ محلی شبکهٔ زیرزمینی هواداران خمینی همراه شد. کوپر می‌نویسد که آنان مأموریت داشتند با خرابکاری، مراسم رسمی سالروز ۲۸ مرداد و روز قیام ملی را برهم بزنند. به نوشتهٔ او، تکبعلی‌زاده با آنکه تنها چند ساعت از مرکز درمان بیرون آمده بود، پذیرفت که به دیگران در آتش زدن سینما سهیلا، در همان نزدیکی، یاری دهد، اما مادهٔ حلالی که به کار بردند شعله‌ور نشد.\n\nکوپر روایت می‌کند که چهار جوان روز بعد به زمینی در بیرون شهر رفتند تا سوخت را بیازمایند و نیرومندتر کنند. آنان شامگاه به شهر بازگشتند و گیشهٔ سینما سهیلا را بسته یافتند و از روی تصادف دیدند که سینما رکس هنوز برای سانس ساعت هشت «گوزن‌ها» بلیت می‌فروشد. به نوشتهٔ کوپر، آنان بلیت خریدند، در ردیف‌های پشت سالن نشستند و اندکی پس از میان‌پرده به سرسرا رفتند و چهار بطری کوچک حلال را پیرامون بوفه و در راهروی منتهی به پلکان اصلی، تنها راه خروج، پاشیدند. تکبعلی‌زاده نخستین کبریت را با غرور روشن کرد و گریخت. کوپر می‌افزاید که رهگذران به پلیس گفتند که مردی را دیده‌اند که هنگام گرفتن آتش از سینما می‌دوید. به نوشتهٔ کوپر، تکبعلی‌زاده خود از معدود بازماندگان آتش‌سوزی بود.\n\nشهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» روایتی متفاوت از عامل می‌آورد. به نوشتهٔ شهبانو، تحقیقات بعدی تأیید کرد که فاجعه کار همان متعصبانی بود که سینماهای دیگر را سوزانده بودند، و عامل آن جوانی نوزده‌ساله، عضو کماندویی به نام «جمشید» و متخصص عملیات خرابکاری بود که به عراق گریخت و با پیروزی انقلاب اسلامی از مجازات رهید. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که مجرم واقعی به عراق گریخت و در آنجا بازداشت شد.","quotes":[{"original":"On August 19, fire swept a cinema in Abadan killing 477 people. Many were burned alive, others asphyxiated. The fires were set deliberately in an act of brutal mass murder. Immediately my government was blamed for this atrocious act.","translation":"در ۱۹ اوت آتش سینمایی را در آبادان فرا گرفت و ۴۷۷ تن را کشت. بسیاری زنده‌زنده سوختند و دیگران خفه شدند. آتش را عمداً و در یک کشتار جمعی بی‌رحمانه برافروخته بودند. بی‌درنگ دولت مرا مسئول این جنایت هولناک خواندند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۱۵۹","date":"۱۳۵۹ خورشیدی (۱۹۸۰ میلادی، سال نشر)","context":"شاهنشاه در تبعید زنجیرهٔ آشوب‌های تابستان ۱۳۵۷ را پس از اعلام انتخابات آزاد شرح می‌دهد."},{"original":"The real culprit fled to Iraq, where he was arrested. He confessed, but frightened or pusillanimous magistrates covered up the affair. The arrested man alone could say on whose behalf he committed this outrage.","translation":"مجرم واقعی به عراق گریخت و در آنجا بازداشت شد. او اعتراف کرد، اما دادرسان ترسیده یا ترسو ماجرا را سرپوش گذاشتند. تنها مرد بازداشت‌شده می‌توانست بگوید به سفارش چه کسی این جنایت را مرتکب شده است.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۱۵۹ تا ۱۶۰","date":"۱۳۵۹ خورشیدی (۱۹۸۰ میلادی، سال نشر)","context":"شاهنشاه پس از شرح آتش‌سوزی سرنوشت عامل آن را بیان می‌کند."},{"original":"در این موقع بود که فاجعهٔ سینما رکس آبادان به وقوع پیوست و این عملی بود برای تشدید خشم مردم، ایجاد کینه و نفرت و قدمی غیرقابل بازگشت در راه متلاشی کردن مملکت.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"همسر محمدرضا شاه پهلوی و شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۷۱","date":"۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو پس از شرح اعلام انتخابات آزاد در ۱۴ مرداد ۱۳۵۷ و تظاهرات اصفهان، به آتش‌سوزی رکس می‌رسد."},{"original":"The regime tried to accuse the Islamists of instigating the murderous act, while the opposition claimed that it was in fact the regime that had burned the theater to tarnish the opposition’s reputation. In subsequent years, it has become increasingly more evident that it was in fact radical Islamists who put the Rex Cinema ablaze.","translation":"حکومت کوشید اسلام‌گرایان را به برانگیختن این کار جنایت‌بار متهم کند، و مخالفان مدعی شدند که در واقع حکومت سینما را سوزانده است تا آبروی مخالفان را ببرد. در سال‌های بعد، هر روز آشکارتر شده است که در واقع اسلام‌گرایان تندرو سینما رکس را به آتش کشیدند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامهٔ پژوهشی","page":"ص ۴۷۳ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی، سال نشر)","context":"میلانی دشواری سازش میان محمدرضا شاه پهلوی و جبههٔ ملی را در تابستان ۱۳۵۷ بررسی می‌کند و روایت‌های رقیب دربارهٔ رکس را می‌سنجد."},{"original":"They were under orders to carry out a sabotage operation to mar the formal ceremonies marking August 19, 1953, and National Uprising Day.","translation":"آنان دستور داشتند با یک عملیات خرابکاری، مراسم رسمی سالروز ۱۹ اوت ۱۹۵۳ و روز قیام ملی را برهم بزنند.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۳۵۶ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ خورشیدی (۲۰۱۶ میلادی، سال نشر)","context":"کوپر بر پایهٔ کتاب جیمز بوکان مأموریت گروه آتش‌افروز را شرح می‌دهد."},{"original":"Arsonist Hossein Takbalizadeh was eventually tried and convicted of murder by an Iranian court after the revolution.","translation":"حسین تکبعلی‌زادهٔ آتش‌افروز سرانجام پس از انقلاب در یک دادگاه ایرانی محاکمه و به قتل محکوم شد.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۵۱۴ (نسخهٔ الکترونیکی، یادداشت‌ها)","date":"۱۳۹۵ خورشیدی (۲۰۱۶ میلادی، سال نشر)","context":"کوپر در یادداشت‌های پایانی کتاب سرنوشت قضایی آتش‌افروز را می‌آورد."},{"original":"The Khomeini people selected August 19 to show their power even though it was the day the regime had to show its strength.","translation":"هواداران خمینی ۱۹ اوت را برگزیدند تا قدرت خود را نشان دهند، هرچند آن روز، روزی بود که حکومت باید قدرتش را نشان می‌داد.","speaker":"اسدالله نصر","speakerTitle":"وزیر کشور","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری بر پایهٔ مصاحبه","page":"ص ۳۵۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ خورشیدی (۲۰۱۶ میلادی، سال نشر)","context":"وزیر کشور دربارهٔ انتخاب تاریخ آتش‌سوزی در سالروز ۲۸ مرداد سخن می‌گوید."},{"original":"With Rex, all we could do was report it and the different explanations for it. We thought the Savak story [of culpability] was weak. It was a terrible tragedy—it boggled my mind that anyone could say the Shah did it.","translation":"دربارهٔ رکس، تنها کاری که می‌توانستیم این بود که آن را و توضیح‌های گوناگونش را گزارش کنیم. ما روایت دست داشتن ساواک را سست می‌دانستیم. فاجعه‌ای هولناک بود. در حیرت بودم که کسی بتواند بگوید محمدرضا شاه پهلوی این کار را کرده است.","speaker":"چارلز ناس","speakerTitle":"معاون سفیر آمریکا در تهران","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری بر پایهٔ مصاحبه","page":"ص ۳۶۱ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ خورشیدی (۲۰۱۶ میلادی، سال نشر)","context":"ناس برداشت سفارت آمریکا را از آتش‌سوزی و روایت‌های رقیب آن بازگو می‌کند."},{"original":"It began at the corner near the top and soon spread everywhere. Everybody was screaming and running around. But all the doors were locked and kept in place despite our frantic efforts to force them.","translation":"از گوشه‌ای نزدیک بالای سالن آغاز شد و به‌زودی همه‌جا را گرفت. همه فریاد می‌زدند و به هر سو می‌دویدند. اما همهٔ درها قفل بود و با همهٔ تلاش دیوانه‌وار ما برای شکستنشان، از جا تکان نخوردند.","speaker":"یکی از بازماندگان","speakerTitle":"تماشاگر سینما رکس","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۳۵۵ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۷ خورشیدی (۱۹۷۸ میلادی)","context":"کوپر روایت یکی از بازماندگان را از مطبوعات همان روزها نقل می‌کند."}]},{"title":"فاجعه در سالن","body":"کوپر از بازماندگان نقل می‌کند که فریاد «سینما آتش گرفته است» از تاریکی پشت سالن برخاست و هرج‌ومرج به راه انداخت. یکی از بازماندگان می‌گوید که تماشاگران در تاریکی کامل آغاز فیلم را تماشا می‌کردند که ناگهان صدایی از ردیف‌های پشت شنیدند، دود را حس کردند و در چند دقیقه شعله‌ها را دیدند، و تاریکی و وحشت سبب شد که برخی زیر پای کسانی که می‌کوشیدند بگریزند جان بدهند. به نوشتهٔ کوپر، تماشاگران در تاریکی به سوی درهای خروج اضطراری هجوم بردند و آن‌ها را بسته یافتند، و کسانی که زیر دست و پا نماندند یا در دود سمی خفه نشدند، در کام آتش فرو رفتند.\n\nکوپر می‌نویسد که خبر به‌سرعت در شهر پیچید و خانواده‌ها، دوستان و همسایگان خیابان‌های پیرامون رکس را پر کردند و کوشیدند به درون راه یابند، اما دود، گرما و شعله‌ها آنان را واپس راند. یکی از تماشاگران بیرون سینما به گفتهٔ کوپر گفت که صدها تن ناظر فاجعه بودند و کار چندانی از دستشان برنمی‌آمد."},{"title":"آتش‌نشانی و شمار کشتگان","body":"به نوشتهٔ کوپر، نخستین گروه آتش‌نشانی پس از بیست‌وپنج دقیقه رسید و دریافت که نزدیک‌ترین شیر آتش‌نشانی دستگیره‌ای شکسته دارد، دومی زیر زمین و زیر کاشی‌ها پنهان است و سومی فشار آب کافی ندارد. یکی از آتش‌نشانان، که آجری افتاده زخمی‌اش کرده بود، به گفتهٔ کوپر روایت کرد که زبانه‌های آتش را دید که از مجاری خنک‌کننده بیرون می‌زد و همهٔ درهای ورودی بسته مانده بود. کوپر می‌نویسد که امدادگران سرانجام یکی از درها را گشودند، چند بازمانده را بیرون کشیدند و به درون دویدند. آتش‌نشانی دیگر گفت که با کلنگ لولای در پشتی را از جا کند و فریاد زد، اما هیچ‌کس پیش نیامد و تنها ناله‌هایی خفه، «گویی از ته گوری»، به گوش می‌رسید. به گفتهٔ شاهدی، چند تن از امدادگران با دیدن درون ساختمان سوخته از هوش رفتند.\n\nکوپر می‌نویسد که ایرانیان بامداد روز بعد با این خبر هولناک بیدار شدند که یک آتش‌افروزی ۳۷۷ مرد و زن و کودک را کشته است و شمار نهایی کشتگان دست‌کم به ۴۳۰ تن رسید. کوپر این آتش‌سوزی را مرگبارترین آتش‌سوزی جهان پس از جنگ جهانی دوم و تا آن زمان مرگبارترین اقدام تروریستی ثبت‌شده در تاریخ معاصر می‌خواند."},{"title":"سوگ همگانی","body":"کوپر از روزنامه‌ای نقل می‌کند که رادیو ایران برنامه‌های موسیقی خود را قطع کرد و اعلام کرد که «کشتار بی‌گناهان در آبادان سراسر ایران را سوگوار کرده است». به نوشتهٔ کوپر، سینماهای سراسر کشور به نشانهٔ همدردی درهای خود را بستند. کوپر از دیدارکننده‌ای نقل می‌کند که در خیابان‌های آبادان صدای مؤذنان قرآن‌خوان می‌پیچید، مردم سیاه‌پوش برای خویشان و دوستان از دست رفته می‌گریستند و مسجدها تا پانزده روز بعد برای مراسم سوگواری نوبت داده بودند. به نوشتهٔ او، پزشکان صدها تن را برای شوک درمان کردند و داروخانه‌های شهر آرام‌بخش کم آوردند. کوپر می‌افزاید که در سراسر استان خوزستان جمعیت‌ها در میدان‌های شهرها گرد آمدند و از مقام‌ها خواستند امدادرسانی ناقص را بررسی کنند و گناهکاران را بیابند و مجازات کنند."},{"title":"واکنش دولت و دربار","body":"کوپر می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی پیام تسلیتی فرستاد و از مقام‌ها خواست مسئولان را بیابند و مجازات کنند، اما اجازه داد میهمانی باغ سالانهٔ مادرش، ملکه تاج‌الملوک، به مناسبت ۲۸ مرداد در کاخ سعدآباد برگزار شود و این کار را کوپر خطایی بزرگ می‌داند. به نوشتهٔ کوپر، ملکه تاج‌الملوک هر سال سالروز بازگشت پسرش از تبعید را با میهمانی پرشکوهی در باغ‌های سعدآباد جشن می‌گرفت. کوپر می‌نویسد که امیر اسدالله علم، وزیر پیشین دربار، هرگز اجازهٔ برگزاری این جشن را نمی‌داد، اما جانشین او، امیرعباس هویدا، از رودررویی با ملکهٔ هشتادودوساله، حتی در میانهٔ سوگ ملی، پروا داشت. به نوشتهٔ کوپر، افکار عمومی ایران از اینکه نخبگان پهلوی در روزی که آبادان سوگوار کشتگانش بود شامپانی می‌نوشیدند برآشفت. کوپر از نهاوندی نقل می‌کند که دو ارکستر، یکی ایرانی و یکی غربی، به نوبت می‌نواختند و میهمانان با جامهٔ شب و جواهراتی حاضر بودند که به گفتهٔ او رشک برترین میهمانی‌های پاریس و رم را برمی‌انگیخت. کوپر از هوشنگ نهاوندی، رئیس دفتر شهبانو، نقل می‌کند که میهمانی مانند همیشه پرشکوه بود و محمدرضا شاه پهلوی میان میهمانان می‌گشت و آرام به نظر می‌رسید، اما نقاب همیشگی‌اش هیچ نشانی از نگرانی‌های درونی‌اش بروز نمی‌داد.\n\nشهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که چون یقین داشت مخالفان از این واقعه بهره‌برداری سیاسی خواهند کرد، بی‌درنگ با نخست‌وزیر تماس گرفت و تصمیمش را برای رفتن نزد زخمیان و خانواده‌های قربانیان به او گفت. به نوشتهٔ شهبانو، نخست‌وزیر او را از این سفر بازداشت و شهبانو با شنیدن سخن او ناگهان حس کرد که نخست‌وزیر اعتماد خود را به اینکه پادشاه و شهبانو مظهر نیرو و همبستگی کشورند از دست داده است. شهبانو می‌افزاید که نخست‌وزیر احتمالاً حق داشت او را از این سفر بازدارد. کوپر نیز می‌نویسد که دولت پیشنهاد شهبانو را برای پرواز به آبادان رد کرد و به او گفتند که امنیتش تضمین‌پذیر نیست و حضورش ممکن است آشوب برانگیزد. کوپر از شهبانو نقل می‌کند که «معمولاً هرگاه فاجعه‌ای رخ می‌داد به آنجا می‌رفتم».\n\nامین عالیمرد، رئیس سازمان امور اداری و استخدامی کشور و عضو هیئت دولت جمشید آموزگار، در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایت می‌کند که در جلسهٔ هیئت دولت پس از آتش‌سوزی، دولت هیچ گزارش دقیقی از ماجرا دریافت نکرده بود و وزیران تنها دربارهٔ خود رویداد سخن گفتند. به روایت عالیمرد، چون هیچ‌کس در آن جلسه دردی یا همدردی ابراز نکرد، یادداشتی برای همکار کناردستش نوشت و پیشنهاد کرد که هیئت دولت همدردی خود را ابراز کند. به روایت او، همکارش در پاسخ نوشت که اگر نخست‌وزیر می‌خواست خود چنین می‌کرد. عالیمرد می‌افزاید که خود در همان لحظه باور داشت که دستگاه دولت چنین کاری نکرده است."},{"title":"اتهام‌زنی به حکومت","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که مخالفان بی‌درنگ دولت او را مسئول این جنایت خواندند و ادعا کردند که پلیس درهای سینما را قفل کرده تا هیچ‌کس نگریزد و حکومت خود آتش را برافروخته است. شاهنشاه می‌نویسد که خمینی به تحریک دیگری نیاز داشت تا اشتهای پیروان متعصب خود را تیز کند و واکنش مردم همهٔ آرزوهای محرکان را برآورد. شهبانو فرح پهلوی نیز می‌نویسد که در آن زمان متهم کردن رژیم به دست داشتن در این فاجعه مردم را سخت بر ضد سلطنت برانگیخت.\n\nکوپر می‌نویسد که خمینی سه روز سکوت کرد و سپس ورق را برگرداند و محمدرضا شاه پهلوی را به سازمان دادن کشتار متهم کرد. به نوشتهٔ کوپر، خمینی این فاجعه را «شاهکار» پادشاه برای بهره‌برداری دستگاه تبلیغاتی او خواند و هشدار داد که رژیم ممکن است همین کارهای وحشیانه را در شهرهای دیگر تکرار کند. خمینی ادعا کرد که هدف پادشاه از این جنایت نشان دادن این بود که مردم ایران برای برنامهٔ آزادسازی آماده نیستند. کوپر می‌افزاید که در مسجدهای پایتخت واعظان هوادار نامهٔ سرگشاده‌ای را خواندند که همین اتهام را تکرار می‌کرد و در مشهد سی هزار تن در حرم امام رضا گرد آمدند تا «جنایات» پادشاه را از بلندگوها بشنوند. به نوشتهٔ کوپر، خمینی و آیت‌الله یحیی نوری، شاگرد او، توانستند بسیاری از ایرانیان مؤمن را قانع کنند که پادشاه دستور آتش‌سوزی را داده و سپس کوشیده است گناه را به گردن روحانیان بیندازد.\n\nمهشید امیرشاهی، نویسنده، در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران می‌گوید که مردم در آن زمان چنان آماده بودند هر رویدادی را به گردن دستگاه بیندازند که هیچ‌کس حتی یک لحظه احتمال نمی‌داد که دولت و ساواک این کار را نکرده باشند، با آنکه دستگاه هیچ سودی از آن نمی‌برد و همهٔ زیانش به خود دستگاه می‌رسید. امیرشاهی می‌افزاید که فردای آتش‌سوزی اعلامیه‌های خمینی، که هنوز در نجف بود، در دست مردم بود، و این شتاب بی‌سابقه این پرسش را پیش می‌آورد که اعلامیه‌نویسان تا چه اندازه از پیش از رویداد خبر داشتند. به روایت امیرشاهی، در همان روزها شایعه‌ای در میان مردم پیچید که سخنرانی شب پیش پادشاه سانسور شده است: محمدرضا شاه پهلوی در آن سخنرانی وعدهٔ «تمدن بزرگ» داده بود و شایعه‌سازان ادعا می‌کردند که او از «وحشت بزرگ» سخن فرموده است."},{"title":"واکنش مراجع دیگر و مردم آبادان","body":"کوپر می‌نویسد که هزاران تن از مردم خشمگین آبادان ستاد شهربانی را محاصره کردند و خواستار اخراج واعظانی از شهر شدند که مردم را به رفتن به مسجد به جای سینما فرامی‌خواندند. به نوشتهٔ کوپر، ناظران دیدند که خمینی تنها مرجعی بود که آتش‌سوزی را بی‌درنگ محکوم نکرد. آیت‌الله سید کاظم شریعتمداری، مرجع تقلید و رقیب خمینی، «افراد تندرویی که ما هیچ پیوندی با آنان نداریم» را محکوم کرد و گفت که چنین جنایتی باید کار مردمانی از گونهٔ نازی‌ها باشد و هیچ مسلمان راستینی در آن دست نداشته است.\n\nکوپر می‌نویسد که در مراسم خاکسپاری کشتگان ده هزار سوگوار گورستان آبادان را پر کردند. انجمن شهر از بیم آشوب، پلیس و آتش‌نشانان را از محل دور کرد و کنترل جمعیت را به پیشاهنگان جوان سپرد. به نوشتهٔ کوپر، سوگواران به خبرنگاران و عکاسان حمله کردند و چند تن را زخمی کردند، و سپس در خیابان‌های مرکز آبادان بانک‌ها و فروشگاه‌ها را شکستند و آتش زدند. کوپر می‌افزاید که محمدرضا شاه پهلوی به فرماندهان امنیتی روشن فرمود که هیچ غیرنظامی نباید جان ببازد و پلیس دستور یافت تنها بالای سر جمعیت تیراندازی کند. هنگامی که به شاهنشاه خبر دادند که نظم بی‌آنکه کسی جان ببازد برقرار شده است، او به باقر نمازی، استاندار خوزستان، تلفن کرد و از او سپاسگزاری کرد."},{"title":"گسترش آشوب","body":"به نوشتهٔ کوپر، کارزار آتش‌افروزی پس از رکس نیز ادامه یافت. پنج روز پس از فاجعه، رهگذران هشیار در شیراز دو مرد را دیدند که می‌کوشیدند روی بام دو سینما مواد منفجره بگذارند و نقشهٔ آنان را ناکام گذاشتند. آتش‌افروزان بازار تره‌بار جنوب تهران را سوزاندند و دارایی‌های یهودیان و بهاییان را هدف گرفتند. کوپر می‌نویسد که روزنامه‌ای در سرمقالهٔ صفحهٔ نخست خود نوشت که «دستی به‌غایت وحشی و شوم» پشت این حمام خون است و تندروهای چپ و راست دیوانه شده‌اند. کوپر می‌افزاید که در ۳ و ۴ شهریور ۱۳۵۷ تظاهرکنندگان در قم با پلیس درگیر شدند و از پنجره‌های خانه‌ها کوکتل مولوتف به سوی مأموران انداختند، و تندروها در آبادان بازار بزرگ شهر را سوزاندند و صدها مغازه را ویران کردند."},{"title":"دیدگاه دیپلمات‌های خارجی","body":"کوپر از چارلز ناس، معاون سفیر آمریکا، نقل می‌کند که سفارت تنها گزارش رویداد و روایت‌های گوناگون آن را می‌فرستاد. به گفتهٔ ناس، سفارت روایت دست داشتن ساواک را سست می‌دانست، از اینکه کسی بتواند پادشاه را مسئول بداند در شگفت بود و این رویداد را ضربه‌ای چنان سخت تشخیص نداد. به نوشتهٔ کوپر، نخستین روز بازگشت ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، از مرخصی تابستانی با خاکسپاری دسته‌جمعی کشتگان در گورستان آبادان همزمان شد.\n\nکوپر می‌نویسد که دیپلمات‌های اسرائیلی، برخلاف آمریکایی‌ها، آتش‌سوزی رکس را نقطهٔ عطف تعیین‌کننده در سرنوشت پادشاه می‌دانستند. اوری لوبرانی، سفیر اسرائیل، که به این نتیجه رسیده بود که بی‌میلی پادشاه به کاربرد زور پایان کار او را رقم زده است، از وزارت خارجهٔ کشورش خواست برنامهٔ تخلیهٔ همگانی اتباع اسرائیلی را آماده کند. به نوشتهٔ کوپر، هنگامی که سالیوان از لوبرانی پرسید چه در جریان است، معاون لوبرانی پاسخ داد: «این یک انقلاب است»."},{"title":"دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» آتش‌سوزی را «کشتار جمعی بی‌رحمانه» و آتش‌افروزی عمدی می‌خواند. شاهنشاه می‌نویسد که مجرم واقعی به عراق گریخت، در آنجا بازداشت شد و اعتراف کرد، اما دادرسان ترسو ماجرا را سرپوش گذاشتند. به نوشتهٔ او، تنها خود بازداشت‌شده می‌توانست بگوید که به سفارش چه کسی این جنایت را مرتکب شده است. کوپر از رضا قطبی، پسردایی شهبانو و مدیر رادیو و تلویزیون ملی ایران، نقل می‌کند که پرسش پادشاه از دوستان و خویشانش در روزهای پس از رکس از «به نظر شما چه در جریان است؟» به «من با آنان چه کرده‌ام؟» دگرگون شد."},{"title":"دیدگاه شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» آتش‌سوزی رکس را «عملی برای تشدید خشم مردم، ایجاد کینه و نفرت و قدمی غیرقابل بازگشت در راه متلاشی کردن مملکت» می‌خواند. شهبانو این فاجعه را با موج سینماسوزی هواداران خمینی پیوند می‌دهد و می‌نویسد که تحقیقات بعدی این پیوند را تأیید کرد."},{"title":"دیدگاه دولتمردان ایرانی","body":"کوپر از اسدالله نصر، وزیر کشور، نقل می‌کند که «هواداران خمینی ۲۸ مرداد را برگزیدند تا قدرت خود را نشان دهند». کوپر می‌نویسد که رضا قطبی از واکنش دولت نگران شد و سفر خود به وین را کوتاه کرد. به نوشتهٔ کوپر، داریوش همایون، وزیر اطلاعات، از مردم خواست روایت دولت را به چالش بکشند. قطبی به گفتهٔ کوپر در جلسه‌هایی با مقام‌های دولت و دربار شرکت کرد که همه در آن چشم به راه نشانه‌ای از پادشاه بودند. کوپر از ارتشبد حسین فردوست نقل می‌کند که در دفتر هویدا گفت کارها به بیراهه می‌رود و امیدوار است اعلیحضرت بداند چه می‌کند."},{"title":"دیدگاه تاریخ‌نگاران","body":"میلانی در کتاب «شاه» می‌نویسد که آتش‌سوزی رکس، در کنار زخم‌های کهنهٔ سیاسی، سازش میان محمدرضا شاه پهلوی و جبههٔ ملی را دشوارتر کرد. به نوشتهٔ او، در سال‌های بعد هر روز روشن‌تر شده است که اسلام‌گرایان تندرو سینما را به آتش کشیدند. کوپر، چنان‌که در بخش پیامدها می‌آید، رکس را نمونه‌ای از دستکاری پیشینهٔ تاریخی به دست مخالفان پادشاه می‌شمارد."}],"aftermath":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که آشوب چند روز سراسر کشور را فرا گرفت. به نوشتهٔ او، سپهبد ناصر مقدم در اوج این آشوب پیام یکی از رهبران بزرگ مذهبی را آورد که پادشاه باید کاری «چشمگیر» بکند و این واژه را چند بار تکرار کرد. شاهنشاه می‌نویسد که اندیشید شاید دولتی تازه، که او اختیارات خود را به آن واگذارد، راه‌حل باشد، و این موضوع را با جمشید آموزگار، نخست‌وزیر، در میان گذاشت و آموزگار بی‌درنگ استعفا داد. شاهنشاه پذیرش این استعفا را «خطایی بزرگ» از سوی خود می‌خواند و آموزگار را مشاوری خردمند و بی‌طرف می‌شمارد. شهبانو فرح پهلوی نیز در «کهن دیارا» از قول همسرش می‌نویسد که سپهبد مقدم در اوایل شهریور گفت‌وگوی خود را با یکی از مراجع مهم مذهبی بازگو کرد و پادشاه ناگزیر از آموزگار خواست استعفا دهد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در ۵ شهریور ۱۳۵۷ (۲۷ اوت ۱۹۷۸) جعفر شریف‌امامی را به نخست‌وزیری گماشت. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که شریف‌امامی برای جلب نظر روحانیان شیعه گاه‌شماری هجری را بازگرداند و قمارخانه‌ها را بست، اما این کارها نیز بی‌اثر ماند. به نوشتهٔ کوپر، شریف‌امامی برای دلجویی از روحانیان هیچ کوششی برای محاکمهٔ چند متعصب مذهبی که به ظن دست داشتن در آتش‌سوزی رکس بازداشت شده بودند نکرد.\n\nکوپر می‌نویسد که در آستانهٔ مراسم چهلم کشتگان رکس موجی از اعتصاب در میدان‌های نفتی جنوب برخاست و در ۲ مهر ۱۳۵۷ کارگران نفت خوزستان دست از کار کشیدند و کارگاه پالایشگاه اصلی آبادان تعطیل شد. کوپر رویدادهای مرداد ۱۳۵۷، از جمله آتش‌سوزی رکس، را پایان امید پادشاه به گذاری آرام به دموکراسی غربی می‌داند. به نوشتهٔ او، شاهنشاه برای نخستین بار در بیست‌وپنج سال به مأموریت خود تردید کرد، کم‌سخن‌تر شد و از برنامهٔ گذار تدریجی دست کشید و تصمیم گرفت آنچه مردم می‌خواستند را یکباره به آنان بدهد.\n\nکوپر از رضا قطبی نقل می‌کند که محمدرضا شاه پهلوی پس از بازگشت از نوشهر در اواخر مرداد کم سخن می‌گفت، در گفت‌وگوها فعال نبود و بیشتر گوش می‌داد، و در اقامتگاه او نوعی انزوا حس می‌شد. به نوشتهٔ کوپر، پادشاه دیگر نمی‌توانست آشوب‌ها را کار چند تروریست و ناراضی بداند، زیرا گرد آمدن جمعیت‌های بزرگ در اواخر مرداد از مخالفتی گسترده‌تر و از طردی شخصی‌تر خبر می‌داد. کوپر می‌نویسد که شاهنشاه در بدترین روزهایش بر خویشان، مشاوران و وزیران خشم می‌گرفت و از خود می‌پرسید به کدام‌یک از آنان می‌تواند اعتماد کند، و گاه مردم ایران را به کودکانی لوس مانند می‌کرد که اگر او را نمی‌خواهند خود کشور را اداره کنند. کوپر از جمشید آموزگار نقل می‌کند که در اواخر مرداد به سپهبد مقدم گفت: «اگر مردم این‌قدر ناسپاس‌اند، اعلیحضرت ممکن است برود»، و همین سخن را در برابر وزیرانی تکرار کرد که از شنیدنش یکه خوردند. به نوشتهٔ کوپر، هیچ‌کس نیاز نداشت به یاد آورد که پادشاه یک بار پیش‌تر در شرایطی همانند ایران را ترک کرده بود.\n\nکوپر در مقدمهٔ «سقوط بهشت» آتش‌سوزی رکس را در بحثی گسترده‌تر دربارهٔ شمار قربانیان دوران پهلوی می‌گذارد. به نوشتهٔ او، در دوران انقلاب پادشاه را مسئول آتش‌سوزی سینمایی دانستند که ۴۳۰ تن را در آبادان کشت، و امروز می‌دانیم که یک گروه تروریستی هوادار خمینی این جنایت را مرتکب شد. کوپر می‌افزاید که مرگ ده‌ها مقام دولتی و سرباز در دوران انقلاب را نیز به حساب پادشاه گذاشتند، و این نمونه‌ها نشان می‌دهد که خمینی و هوادارانش تا چه اندازه پیشینهٔ تاریخی را دستکاری کردند تا پادشاه را جنایتکار جلوه دهند و زیاده‌روی‌های خود را توجیه کنند."},{"id":"sharif-emami-government-1357","title":"دولت جعفر شریف‌امامی","date":{"solarYear":1357,"solarMonth":6,"solarDay":5,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":27},"endDate":{"solarYear":1357,"solarMonth":8,"solarDay":14,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":5},"tier":"secondary","category":"political","summary":"محمدرضا شاه پهلوی در ۵ شهریور ۱۳۵۷، پس از آتش‌سوزی سینما رکس و استعفای جمشید آموزگار، جعفر شریف‌امامی، رئیس مجلس سنا، را به نخست‌وزیری گماشت. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، می‌نویسد که شاهنشاه می‌خواست دولتی برای «آشتی ملی» پدید آورد. دولت شریف‌امامی تقویم شاهنشاهی را کنار گذاشت، قمارخانه‌ها را بست، حزب رستاخیز را محکوم کرد و محدودیت‌های فعالیت سیاسی را برداشت. حکومت نظامی و رویداد میدان ژاله در ۱۷ شهریور در دوران همین دولت روی داد. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که امتیازهای این دولت «اندک و بیشتر نابجا» بود. شریف‌امامی در ۱۴ آبان ۱۳۵۷، در روزی که تهران در آتش آشوب سوخت، به ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، گفت که به دولت نظامی نیاز است. شاهنشاه روز بعد ارتشبد غلامرضا ازهاری را به نخست‌وزیری گماشت. تیراندازی ۱۳ آبان در برابر دانشگاه و آشوب ۱۴ آبان پیش از این گماشتن رخ داد.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۲۲، ۱۴۶، ۱۶۰، ۱۶۳–۱۶۵ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۲۶، ۱۵۰، ۱۶۴، ۱۶۷–۱۶۹)","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از هشدار ۱۳۴۰، انتصاب، تقویم و قمارخانه، حکومت نظامی، اعتصاب‌ها، ضعف دولت، ۱۴ آبان سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۴۶۱–۴۶۳، ۴۷۱ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"عباس میلانی در این اثر از آشتی ملی، بنیاد پهلوی، شریعتمداری، سفیر بریتانیا، راهبرد امتیاز، شکست آزمون سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۸، ۱۱–۱۲، ۳۵۲، ۳۶۳–۳۶۵، ۳۷۲، ۳۸۷، ۴۱۴–۴۱۵، ۴۲۹ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"کارنامه، گزارش سفارت، مقدم و شهبانو، زاهدی، سخنرانی تلویزیونی، امتیازها، ۱۴ آبان، استمپل."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۳۷۳ تا ۳۷۵","text":"فرح پهلوی در این اثر از پیشنهاد نهاوندی، گزینش شریف‌امامی، سفر شهبانو به طبس سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ahrar","locus":"بخش دوم، ص ۵ تا ۶، ۱۰، ۱۴، ۳۷ تا ۳۸","text":"احمد احرار ترکیب کابینه، نقش آزمون، پیمان مطبوعات، بررسی انحلال ساواک و بازداشت نصیری را بازگو می‌کند."},{"sourceId":"fis-ansari","locus":"بخش سوم، ص ۱ تا ۲","text":"عبدالرضا انصاری کارنامهٔ اداری شریف‌امامی را وصف می‌کند."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۳۹۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از زمین‌لرزهٔ طبس سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person","jafar-sharif-emami"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"پس از استعفای آموزگار، شریف‌امامی را به نخست‌وزیری گماشت.","jafar-sharif-emami":"دولت آشتی ملی را تشکیل داد و در ۱۴ آبان استعفا داد."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["دولت شریف‌امامی"],"context":"اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که سفارت آمریکا از نیمهٔ مرداد ۱۳۵۷ گزارش می‌داد که میانه‌روها شریف‌امامی را برای نخست‌وزیری می‌خواهند. به نوشتهٔ سفارت، او «خود مردی مذهبی» بود و پشتوانهٔ سیاسی استواری داشت. میلانی در کتاب «شاه» می‌نویسد که برخی روحانیان، به‌ویژه آیت‌الله شریعتمداری، شریف‌امامی را پیشنهاد کرده بودند. به نوشتهٔ او، شریعتمداری به سبب فضای تند پدیدآمده به دست روحانیان هوادار خمینی، جرئت نکرد آشکارا از او پشتیبانی کند. میلانی می‌افزاید که سفیر بریتانیا شریف‌امامی را «چهره‌ای محترم، نخست‌وزیر پیشین و با پیشینهٔ مذهبی بی‌خدشه» می‌دانست.\n\nکوپر می‌نویسد که شریف‌امامی از ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۰ نخست‌وزیر و از ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۷ رئیس مجلس سنا بود. میلانی می‌نویسد که شریف‌امامی از هنگام تأسیس بنیاد پهلوی ادارهٔ آن را بر عهده داشت. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که شریف‌امامی در نخستین دورهٔ نخست‌وزیری خود به او هشدار داده بود که آمریکا پشت ناآرامی‌های دانشجویی است و می‌خواهد علی امینی را به نخست‌وزیری برساند. شاهنشاه می‌افزاید که آن هشدار را باور نکرد و در اردیبهشت ۱۳۴۰ امینی را به نخست‌وزیری گماشت.\n\nشهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی دربارهٔ گزینش نخست‌وزیر تازه با او مشورت کرد. به نوشتهٔ شهبانو، نخست‌وزیر تازه می‌بایست مردی اهل عمل، نوگرا و بردبار با منش اخلاقی استوار می‌بود و او هوشنگ نهاوندی، رئیس پیشین دفتر خود و رئیس پیشین دانشگاه تهران، را پیشنهاد کرد. شهبانو می‌افزاید که نهاوندی اقتصاد را در فرانسه خوانده بود، مردی اهل تصمیم بود و در میان روشنفکران دوستان بسیار داشت، اما شاهنشاه جعفر شریف‌امامی را برگزید، زیرا او پیش‌تر نخست‌وزیر بود و سال‌ها ریاست مجلس سنا را بر عهده داشت. شهبانو فرح پهلوی داوری می‌کند که تغییر دولت آن تکان روانی را که انتظارش می‌رفت پدید نیاورد.\n\nعبدالرضا انصاری، وزیر پیشین کشور، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که نخستین بار شریف‌امامی را هنگامی دید که او رئیس سازمان برنامه بود و پس از آن در دولت دکتر منوچهر اقبال وزیر صنایع شد. انصاری شریف‌امامی را مدیری کاردان می‌خواند که کار دولتی را از پایین آغاز کرده بود و از زیردستان خود در برابر دیگران پشتیبانی می‌کرد. انصاری همچنین تأیید می‌کند که شریف‌امامی در فراماسونری ایران جایگاهی بلند داشت، اما می‌گوید که خود هرگز ندید این پیوند در کار دولتی او اثری بگذارد.\n\nکوپر می‌نویسد که تیمسار ناصر مقدم، رئیس ساواک، در ۲ شهریور ۱۳۵۷ از شهبانو فرح پهلوی خواست جلوی انتصاب شریف‌امامی را بگیرد. به نوشتهٔ کوپر، شهبانو با شاهنشاه تلفنی سخن گفت و سپس گفت که کاری از دست او برنمی‌آید. کوپر می‌افزاید که شهبانو هوشنگ نهاوندی را برای نخست‌وزیری مناسب‌تر می‌دانست. به نوشتهٔ کوپر، اردشیر زاهدی، سفیر ایران در واشنگتن، و والاحضرت اشرف پهلوی نیز از این گزینش شگفت‌زده شدند.","whatHappened":[{"title":"سیاست آشتی","body":"کوپر می‌نویسد که شریف‌امامی در روز انتصاب در سخنرانی تلویزیونی پذیرفت که اصلاحات انقلاب سفید شتاب‌زده و ناهماهنگ بوده است. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که شریف‌امامی کوشید دولت خود را از گذشته جدا کند، حزب رستاخیز را محکوم کرد، تقویم هجری را بازگرداند و همهٔ قمارخانه‌ها و باشگاه‌های قمار را بست. میلانی می‌نویسد که شریف‌امامی به هر خواستهٔ مخالفان امتیاز داد و گاه پیش از طرح خواسته، امتیاز را پیشنهاد کرد. به نوشتهٔ او، زندانیان آزاد شدند و انتقاد از دولت نه تنها مجاز شد بلکه تشویق شد.\n\nکوپر می‌نویسد که شریف‌امامی برای خشنودی بازاریان ساعت‌های منع رفت‌وآمد را کوتاه کرد. به نوشتهٔ او، دولت محدودیت‌های سفر حج را برداشت، بهای برق و آب را ثابت نگاه داشت و بیمهٔ درمانی همگانی را گسترش داد. کوپر می‌افزاید که دولت تحقیق نظامی دربارهٔ رویداد ژاله را بی‌سروصدا کنار گذاشت و چند متهم آتش‌سوزی سینما رکس را به دادگاه نسپرد.","quotes":[{"original":"Emami also tried to curry favor with Shiite clergy, by reintroducing the old Hegira calendar and ordering all casinos and gambling clubs closed. This too proved ineffectual. Street rioting continued.","translation":"امامی همچنین کوشید با بازگرداندن تقویم کهن هجری و فرمان بستن همهٔ قمارخانه‌ها و باشگاه‌های قمار، دل روحانیان شیعه را به دست آورد. این کار نیز بی‌اثر ماند. آشوب‌های خیابانی ادامه یافت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۶۰ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۶۴)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه سیاست‌های نخستین شریف‌امامی را شرح می‌دهد."},{"original":"Sharif Emami's government began to weaken. The concessions it had offered had been too few and mostly ill-chosen. The Americans began to push the idea of a coalition government.","translation":"دولت شریف امامی رو به ضعف نهاد. امتیازهایی که داده بود بسیار اندک و بیشتر نابجا بود. آمریکاییان اندیشهٔ دولت ائتلافی را پیش کشیدند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۶۴ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۶۸)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه ضعف دولت را ارزیابی می‌کند."},{"original":"had been too rapid and uncoordinated, resulting in an unprecedented spread of corruption and unsuitable bureaucracy.","translation":"[اصلاحات انقلاب سفید] بیش از اندازه شتاب‌زده و ناهماهنگ بود و به گسترش بی‌سابقهٔ فساد و دیوان‌سالاری نامناسب انجامید.","speaker":"جعفر شریف‌امامی","speakerTitle":"نخست‌وزیر","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۳۶۵ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۵ شهریور ۱۳۵۷ / ۲۷ اوت ۱۹۷۸","context":"سخنرانی تلویزیونی نخست‌وزیر در روز انتصاب."},{"original":"Sharif- Emami is not the man for this situation. Not only does he have no following, popular or otherwise, but he has an abominable reputation. His appointment as prime minister—it is my duty to tell you—is nothing less than catastrophic.","translation":"شریف‌امامی مرد این موقعیت نیست. نه تنها هیچ پیرو مردمی یا غیرمردمی ندارد، بلکه آوازه‌ای نفرت‌انگیز دارد. انتصاب او به نخست‌وزیری، و وظیفهٔ من است که این را بگویم، چیزی جز فاجعه نیست.","speaker":"تیمسار ناصر مقدم","speakerTitle":"رئیس ساواک","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۳۶۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۲ شهریور ۱۳۵۷ / ۲۴ اوت ۱۹۷۸","context":"مقدم از شهبانو می‌خواهد جلوی انتصاب را بگیرد."},{"original":"I thought it was a joke. I didn’t take it seriously. It wasn’t possible. His name was ‘Mr. Five Percent’","translation":"فکر کردم شوخی است. جدی‌اش نگرفتم. ممکن نبود. نامش \"آقای پنج درصد\" بود.","speaker":"اردشیر زاهدی","speakerTitle":"سفیر ایران در واشنگتن","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری بر پایهٔ مصاحبه","page":"ص. ۳۶۵ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"زاهدی واکنش خود به خبر انتصاب را بازگو می‌کند."},{"original":"Sharif-Emami’s strategy was simple enough. He made concessions to every demand of the opposition... but it was all to no avail. As far as the opposition was concerned, Sharif- Emami’s concessions were nothing but a sign of weakness.","translation":"راهبرد شریف‌امامی به اندازهٔ کافی ساده بود. او به هر خواستهٔ مخالفان امتیاز داد... اما همه بی‌حاصل بود. از دید مخالفان، امتیازهای شریف‌امامی چیزی جز نشانهٔ ضعف نبود.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص. ۴۶۲ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی راهبرد شریف‌امامی را ارزیابی می‌کند."},{"original":"Khomeini’s campaign of intimidation combined with Sharif- Emami’s concessions brought a sudden, ignominious end to the Pahlavi Dynasty’s half- century effort to balance Iranian religious traditions with secular government and Western-style modernization.","translation":"کارزار ارعاب خمینی همراه با امتیازهای شریف‌امامی به تلاش نیم‌قرنهٔ دودمان پهلوی برای سازگار کردن سنت‌های دینی ایران با حکومت غیردینی و نوسازی به شیوهٔ غربی پایانی ناگهانی و ننگین داد.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۳۶۵ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"کوپر پیامد امتیازها را داوری می‌کند."},{"original":"order was rapidly evaporating and that he felt a military government was needed.","translation":"نظم به سرعت از میان می‌رود و [من] بر آنم که به دولت نظامی نیاز است.","speaker":"جعفر شریف‌امامی","speakerTitle":"نخست‌وزیر","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۴۱۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۴ آبان ۱۳۵۷ / ۵ نوامبر ۱۹۷۸","context":"نخست‌وزیر در روز پایانی دولتش با سفیر آمریکا سخن می‌گوید."},{"original":"نخست‌وزیر جدید باید مردی اهل عمل، متجدد و بردبار باشد و دارای سجایای اخلاقی. من هوشنگ نهاوندی رئیس سابق دفترم را پیشنهاد کردم.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص. ۳۷۳ (نسخهٔ فارسی)","date":"۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو ویژگی‌هایی را برمی‌شمارد که در شهریور ۱۳۵۷ برای نخست‌وزیر تازه لازم می‌دانست و پیشنهاد خود را بازگو می‌کند."}]},{"title":"کابینه، مطبوعات و ساواک","body":"احمد احرار، روزنامه‌نگار و سردبیر پیشین روزنامهٔ اطلاعات، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در ۱۳۶۲ می‌گوید که شریف‌امامی ناچار بود وزیران خود را از همان حلقهٔ مردان حکومت برگزیند و همین کار کابینهٔ او را به ترکیبی ناهمگون بدل کرد. به روایت احرار، منوچهر آزمون در مقام معاون اجرایی نخست‌وزیر در این کابینه همه‌کاره شد. احرار می‌افزاید که شریف‌امامی به تشویق آزمون با رئیس سندیکای نویسندگان و خبرنگاران مطبوعات پیمانی امضا کرد که در آن نخست‌وزیر آزادی مطبوعات را در آینده تضمین می‌کرد. احرار این آزادی را بیشتر پیامد اعتصاب روزنامه‌نگاران و جریان کلی اوضاع می‌داند تا خواست خود نخست‌وزیر.\n\nبه روایت احرار، بررسی دربارهٔ انحلال ساواک در دوران شریف‌امامی آغاز شد و دولت شریف‌امامی در همین دوران تیمسار نعمت‌الله نصیری، رئیس پیشین ساواک، را بازداشت کرد. به روایت احرار، محمدرضا شاه پهلوی هنگامی که حسین نجفی، حقوق‌دان و وزیر دادگستری دولت شریف‌امامی و سپس دولت ازهاری، لایحهٔ انحلال ساواک را نزد او برد، با این کار به‌سختی مخالفت کرد و هشدار داد که بی ساواک امنیت کشور از هم می‌پاشد. احرار همچنین روایت می‌کند که شریف‌امامی در همان پاییز به او و چند روزنامه‌نگار دیگر گفت که سه شب پیاپی به کاخ رفته است تا شاهنشاه را از تصمیم به ترک ایران بازدارد. این روایت تنها از گفت‌وگوی احرار آمده است و منبع دیگری آن را تأیید نمی‌کند."},{"title":"سفر شهبانو به طبس","body":"زمین‌لرزهٔ طبس نیز در دوران همین دولت روی داد. کوپر می‌نویسد که در شامگاه ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۷٫۷ ریشتر کویر بزرگ نمک را لرزاند و شهر طبس و چهل روستای پیرامون آن را ویران کرد. شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که تصمیم گرفت به تنهایی به طبس برود و این کار را با شریف‌امامی در میان گذاشت. به نوشتهٔ شهبانو، نخست‌وزیر از او خواست درنگ کند، زیرا مطمئن نبود مردم چگونه از او استقبال خواهند کرد، و شهبانو از همین گفت‌وگو دریافت که دولت تا چه اندازه اعتماد به نفس خود را از دست داده است. شهبانو می‌افزاید که روحانیان پیش از او به طبس رسیده بودند و همراه کارکنان جمعیت شیر و خورشید سرخ به آسیب‌دیدگان یاری می‌رساندند و او با نارضایی و خشم مردم رنج‌دیده روبه‌رو شد. به نوشتهٔ او، شایعه‌ای نادرست زمین‌لرزه را به آزمایش‌های زیرزمینی آمریکاییان در نزدیکی طبس نسبت می‌داد."},{"title":"حکومت نظامی","body":"محمدرضا شاه پهلوی می‌نویسد که آشوب خیابانی تا ۱۷ شهریور چنان گسترش یافت که شریف‌امامی ناچار در تهران حکومت نظامی برقرار کرد. به نوشتهٔ او، مجلس در ۱۹ شهریور حکومت نظامی را در تهران و یازده شهر دیگر تأیید کرد و به دولت رأی اعتماد داد. شاهنشاه می‌افزاید که شریف‌امامی آشکارا مسئولیت کامل پیامدهای حکومت نظامی را پذیرفت."},{"title":"گسترش اعتصاب‌ها","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در پایان نخستین هفتهٔ اکتبر (میانهٔ مهر ۱۳۵۷) اعتصاب‌کنندگان وزارتخانه‌ها، فرودگاه‌ها و مدرسه‌ها را بستند. به نوشتهٔ او، در ۲۴ مهر صدهزار تن در تهران به یاد کشتگان ژاله راهپیمایی کردند. شاهنشاه می‌نویسد که در آستانهٔ زادروز پنجاه‌ونهم خود در ۴ آبان، ۱۵۰۰ زندانی سیاسی دیگر را آزاد کرد. به نوشتهٔ او، در پایان مهر کارگران نفت دست از کار کشیدند و تولید نفت از بیش از شش میلیون بشکه در روز به حدود یک و نیم میلیون بشکه رسید. شاهنشاه می‌افزاید که سفیران بریتانیا و آمریکا او را از برگزاری گردهمایی هواداران سلطنت بازداشتند."},{"title":"پایان دولت","body":"محمدرضا شاه پهلوی می‌نویسد که در ۱۴ آبان آشوب‌های بیشتری پایتخت را فرا گرفت. به نوشتهٔ او، آشوبگران بانک‌ها، سینماها، ساختمان‌های دولتی و هتل‌های بخش‌های غربی و مرکزی تهران را غارت کردند و به آتش کشیدند و بخشی از سفارت بریتانیا سوخت. کوپر می‌نویسد که شریف‌امامی در بامداد همان روز به سالیوان گفت که «نظم به سرعت از میان می‌رود» و به دولت نظامی نیاز است. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه در شامگاه همان روز سفیران آمریکا و بریتانیا را به کاخ نیاوران خواند تا تصمیم خود را به تعلیق دولت غیرنظامی توضیح دهد. گاه‌شمار کوپر می‌نویسد که دولت نظامی ازهاری در ۱۵ آبان ۱۳۵۷ بر سر کار آمد."},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که پذیرفتن استعفای آموزگار «اشتباهی بزرگ» بود. به نوشتهٔ او، دولت شریف‌امامی رو به ضعف نهاد، چون امتیازهایش اندک و بیشتر نابجا بود."},{"title":"دولتمردان و درباریان","body":"کوپر از تیمسار مقدم نقل می‌کند که انتصاب شریف‌امامی «فاجعه‌بار» خواهد بود و ظرف دو ماه به شورش همگانی خواهد انجامید. کوپر از اردشیر زاهدی نقل می‌کند که شریف‌امامی را «آقای پنج درصد» می‌خواندند."},{"title":"تاریخ‌نگاران","body":"میلانی می‌نویسد که دشوار بتوان چهره‌ای را ناسازگارتر از شریف‌امامی برای تشکیل دولت آشتی ملی تصور کرد. به نوشتهٔ او، در نظر مخالفان امتیازهای شریف‌امامی چیزی جز نشانهٔ ضعف نبود. کوپر می‌نویسد که سخنرانی تلویزیونی شریف‌امامی نشان داد که دولت پهلوی در برابر یورش اسلام‌گرایان به‌کلی عقب نشسته است. به نوشتهٔ کوپر، تصمیم شریف‌امامی به برداشتن محدودیت فعالیت سیاسی، میانه‌روهای چپ را غافلگیر کرد و میدان را به گروه‌های تندرو سپرد."}],"aftermath":"میلانی می‌نویسد که تصمیم شریف‌امامی به بازداشت رهبران پیشین نتیجهٔ معکوس داد و مایهٔ ریشخند مخالفان و سستی هواداران سلطنت شد. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه پس از چند دیدار با مقام‌های بریتانیایی و آمریکایی پذیرفت که آزمون شریف‌امامی شکست خورده است. او در ۱۴ آبان فرمود که اکنون چاره‌ای جز برقراری دولت نظامی نیست. کوپر از جان استمپل، دیپلمات آمریکایی، نقل می‌کند که سفارت آمریکا پس از ژاله و ۱۴ آبان نتیجه گرفت که کار شاهنشاه پایان یافته است."},{"id":"jaleh-square-1357","title":"حکومت نظامی و رویداد میدان ژاله","date":{"solarYear":1357,"solarMonth":6,"solarDay":17,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":8},"tier":"primary","category":"political","summary":"در ۱۶ شهریور ۱۳۵۷ دولت جعفر شریف‌امامی در پی گسترش آشوب‌ها در تهران و یازده شهر دیگر حکومت نظامی برقرار کرد. بامداد آدینه ۱۷ شهریور چند هزار تن، بی‌اعتنا به حکومت نظامی، در میدان ژاله گرد آمدند و درگیری میان آنان و سربازان به کشتار انجامید. فرمانداری نظامی تهران شمار کشتگان را ۸۶ تن اعلام کرد. مخالفان این رقم را سرپوش خواندند و از «هزاران کشته» سخن گفتند. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، می‌نویسد که «بنیاد شهید» سال‌ها بعد شمار کشتگان را ۸۸ تن تأیید کرد. مخالفان این روز را «جمعهٔ سیاه» نامیدند. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که خشونت تظاهرکنندگان نیروهای امنیتی را ناگزیر از تیراندازی کرد.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۱۶۰–۱۶۱ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۶۴–۱۶۵)","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از شریف‌امامی، حکومت نظامی، تأیید مجلس، ۸۶ کشته، رفتار سربازان، تماس تلفنی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۴۶۳، ۴۷۱، ۴۸۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"پخش دیرهنگام اعلامیه، ۸۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ تن، برآورد سفارتخانه‌ها، جمعهٔ سیاه."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۱، ۲۷، ۳۷۷–۳۸۳، ۳۸۷، ۳۹۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از مؤتلفه، گروه‌های مسلح، ۹:۲۰، بررسی بالستیک، آشوب شهر، ۸۸ کشته، اویسی، تحقیق نظامی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۳۷۳ تا ۳۷۵","text":"فرح پهلوی در این اثر از پخش دیرهنگام خبر حکومت نظامی، تیراندازان فلسطینی، اعلام حکومت نظامی به‌عنوان هشدار سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-amirshahi","locus":"بخش سوم، ص ۱۹ تا ۲۱","text":"نویسنده در این اثر از فراخوان گردهمایی، بی‌خبری مردم، مشاهدهٔ خیابان ژاله پس از رویداد سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ebtehaj-samii","locus":"ص ۳۴ تا ۳۵","text":"نیره ابتهاج سمیعی در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی از شمار کشتگان ۱۷ شهریور سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person","jafar-sharif-emami","gholam-ali-oveisi","farah-pahlavi"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"پس از ژاله به اویسی فرمود رویداد تکرار نشود.","jafar-sharif-emami":"حکومت نظامی را گذاشت و ۱۹ شهریور تأیید مجلس را گرفت.","gholam-ali-oveisi":"فرماندار نظامی تهران شد.","farah-pahlavi":"دیر رسیدن خبر حکومت نظامی به مردم را در کهن دیارا نوشت."},"personTitles":{"jafar-sharif-emami":"نخست‌وزیر","gholam-ali-oveisi":"فرماندار نظامی تهران","farah-pahlavi":"شهبانو"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["میدان ژاله"],"contextSections":[{"title":"شریف‌امامی و اعلام دیرهنگام","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در ۵ شهریور ۱۳۵۷ شریف‌امامی را به نخست‌وزیری گماشت. به نوشتهٔ او، شریف‌امامی کوشید دولت خود را از گذشته جدا کند، حزب رستاخیز را محکوم کرد، تقویم هجری را بازگرداند و قمارخانه‌ها را بست. شاهنشاه می‌افزاید که این کارها مخالفان را آرام نکرد و آشوب خیابانی ادامه یافت. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که اعلام حکومت نظامی، هرچند در بعدازظهر ۱۶ شهریور انجام شد، به دلایلی که هرگز روشن نشد تا پس از نیمه‌شب از رادیو پخش نشد.\\n\\nکوپر در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که جمعیت مؤتلفهٔ اسلامی تصمیم گرفته بود هوادارانش را بامداد آدینه در میدان ژاله گرد آورد و به سوی مجلس راه‌پیمایی کند. به نوشتهٔ کوپر، هدف آنان ورود به مجلس، گرفتن نخست‌وزیر و نمایندگان و اعلام جمهوری اسلامی بود. کوپر می‌افزاید که در نشست اضطراری مشاوران امنیتی، شریف‌امامی به محافظه‌کارانی پیوست که از اعلام فوری حکومت نظامی در دوازده شهر پشتیبانی می‌کردند."}],"whatHappened":[{"title":"از هشتصد تن تا رقم ۸۸","body":"میلانی تا ساعت هشت بامداد حدود هشتصد تن در میدان می‌نویسد و در کمتر از یک ساعت حدود ده هزار. کوپر فلکه را پیوند جادهٔ فرح‌آباد و خیابان ژاله می‌داند. جمعیت به هشدار پلیس و ارتش اعتنا نکرد و به نوری گوش داد. در میانشان، به نوشتهٔ کوپر، چریک‌هایی بودند که در اردوگاه فلسطین آموزش دیده بودند و اعضای هفت گروه مسلح وابسته به کارگزاران خمینی. درگیری ۹:۲۰ آغاز شد. خبرنگار به قطبی گفت از آپارتمان مشرف تیر آمده است. کوپر می‌نویسد روشن نشد که نخست‌شلیک از که بود، اما خبرنگار و شاهدان بر دست‌کم یک تیر از پنجره اصرار داشتند. فرمانده پس از آماج قرار گرفتن سربازان فرمان تیر به جمعیت داد. علی حسین گفت کسانی در جمعیت تفنگ داشتند و یک احتمال این است که هر دو سو شلیک کردند. سفارت با کارشناس بالستیک نتیجه گرفت سربازان جز تفنگ، در برابر سنگ و چماق، وسیله‌ای نداشتند و سپر نداشتند و رگبار هوایی جمعیت را نگه نداشت. میلانی گاز اشک‌آور و سپس گلولهٔ جنگی را پس از درخواست پراکنده شدن می‌نویسد.\n\nشمارها کنار هم‌اند و یکی نیستند. شاهنشاه رقم فرمانداری را ۸۶ تن در ۱۹ شهریور می‌نویسد، همان روز تأیید مجلس. سفارتخانه‌ها، به نقل میلانی، از دوازده تا سیصد گفتند. آسوشیتدپرس از بی‌سیم ارتش شنید بیش از نود نیست و بیست تا سی را در خیابان‌های دورتر گذاشت. مخالفان از دو تا سه هزار گفتند و رقم رسمی را سرپوش خواندند. بهشت‌زهرا چهل جسد تازه ثبت کرده بود. کوپر می‌نویسد نهادی که بنیاد کشته‌شدگان خوانده می‌شد سال‌ها بعد ۸۸ تن را تأیید کرد: ۶۴ در میدان و ۲۴ در پیرامون، دو تن بیش از برآورد دولت. امیرشاهی خیابان شسته‌شده و صف منظم سربازان را دید و از آن نتیجه گرفت شمار به اندازهٔ شایعه‌ها نبود. ابتهاج سمیعی، چون میدان نزدیک مجلس بود، پرسید و شنید رویداد به آن شکل نبوده است. شهبانو از تیراندازان فلسطینی با جامهٔ مبدل بر بام می‌نویسد. مخالفان بعدازظهر شایعه کردند شاهنشاه از هلیکوپتر تیراندازی کرده، و اعلامیه پخش کردند که کار چتربازان اسرائیلی با لباس ایرانی است. کوپر می‌نویسد شریف‌امامی تحقیق نظامی را که نشانهٔ دست فلسطینیان داشت بی‌سروصدا کنار گذاشت. ارتشیان، به نوشتهٔ او، دریافتند آبرویشان رفته و بسیاری از ایرانیان آنان را نیروی اشغالگر می‌بینند. بسیاری از مصاحبه‌شوندگانش باور داشتند حکومت پیش از ژاله، در پایان مرداد ۱۳۵۷، در عمل از پا افتاده بود. شاهنشاه پس از ژاله فرمود برنامهٔ آزادسازی و انتخابات آزاد می‌ماند و حکومت نظامی شش‌ماهه پیش از انتخابات تمام می‌شود. به اویسی فرمود رویداد تکرار نشود. سالیوان او را مردی درهم‌شکسته گزارش کرد. شهبانو رنج را در چهره‌اش می‌نویسد و می‌گوید شاهنشاه باور داشت در آن آشوب نمی‌تواند تهران را ترک کند. خود شهبانو به طبس زلزله‌زده رفت و از شریف‌امامی شنید دولت نمی‌داند مردم چگونه از او پیشواز می‌کنند. تظاهرات بعد از آن جمعه هم ماند. میلانی ژاله را شکست کامل دلجویی شریف‌امامی می‌داند. اعلام حکومت نظامی بعدازظهر ۱۶ شهریور بود و، به نوشتهٔ میلانی، به دلیلی که روشن نشد تا پس از نیمه‌شب از رادیو پخش نشد. شهبانو می‌نویسد مخالفان مردم را برای فردا به خیابان خوانده بودند و رادیو خبر را بامداد آدینه داد، وقتی صدها تن در راه‌اند و کسانی که شب را در خیابان مانده بودند نشنیده بودند. امیرشاهی خود بامداد با این خبر بیدار شد. مؤتلفه، به نوشتهٔ کوپر، بامداد آدینه گردهمایی و راهپیمایی به سوی مجلس را تصمیم گرفته بود، با هدف ورود به مجلس و اعلام جمهوری. شریف‌امامی در نشست اضطراری به محافظه‌کارانی پیوست که حکومت نظامی فوری در دوازده شهر را می‌خواستند. اویسی فرماندار نظامی تهران شد. قانون اساسی تأیید مجلس را تا یک هفته می‌خواست و شریف‌امامی ۱۹ شهریور تأیید تهران و یازده شهر را گرفت و همان روز رأی اعتماد، و مسئولیت پیامد را آشکارا پذیرفت. تا نیمروز دود بیش از صد آتش بر شرق و جنوب بود. دوازده بانک، دو فروشگاه، یک رستوران و هتل آرمسترانگ سوختند. فریدون علاء در راه بیمارستان سنگرهایی دید که مجاهدین نگهبانی می‌کردند نه سربازان. شاهنشاه از خونسردی سربازان می‌نویسد که به انتقام خونین کشیده نشدند و فقط به مسلح و آتش‌افروز و غارتگر شلیک کردند، و حکومت نظامی را سخت اجراشده نمی‌داند. جمعیت، به نوشتهٔ کوپر، به سخن نوری گوش داد و هشدار افسر را نشنید. ساعت ۹:۲۰ درگیری شد. یک خبر از پنجرهٔ بلند به قطبی رسید. کوپر می‌نویسد معلوم نیست تیر اول از که بود. علی حسین تفنگ در جمعیت را می‌پذیرد و احتمال شلیک دوسویه را می‌گوید. بالستیک سفارت سنگ و چماق و نبود سپر و ناکامی رگبار هوایی را دلیل کشتار می‌داند. میلانی اول خواست پراکنده شوند، بعد گاز، بعد گلوله. رقم ۸۶ فرمانداری، بازهٔ دوازده تا سیصد سفارتخانه‌ها، نود و اندی بی‌سیم ارتش، دو تا سه هزار مخالفان، چهل جسد بهشت‌زهرا، و ۸۸ تأیید بعدی، همه در منابع همین روز هست و هیچ‌کدام دیگری را پاک نمی‌کند. شایعهٔ هلیکوپتر و اعلامیهٔ چترباز اسرائیلی را کوپر کار بعدازظهر مخالفان می‌داند. تحقیق فلسطینی را شریف‌امامی کنار گذاشت. شهبانو همان تیراندازان را بر بام می‌گذارد و برخورد را ناگزیر می‌خواند چون هر دو سو سلاح داشتند و اویسی دستور دقیق داده بود. امیرشاهی شستن خیابان و صف سرباز را دید. ابتهاج سمیعی از نزدیک مجلس پرسید و شنید شکل شایع درست نیست. این گواهان رقم بزرگ را کم می‌کنند، نه اصل تیراندازی را. اصل در همهٔ روایت‌ها هست: آدینه ۱۷ شهریور در میدان ژاله تیر خورد و کشته شد. اختلاف بر سر شمار، بر سر تیر اول، و بر سر این است که حکومت نظامی را مردم شنیده بودند یا نه. شریف‌امامی را شاهنشاه در ۵ شهریور گماشت. او حزب رستاخیز را محکوم کرد، تقویم هجری را برگرداند و قمارخانه را بست، و شاهنشاه می‌نویسد مخالفان آرام نشدند. کوپر هدف گردهمایی مؤتلفه را راهپیمایی به مجلس و اعلام جمهوری می‌داند. اعلام حکومت نظامی بعدازظهر ۱۶ شهریور بود و پخش رادیو پس از نیمه‌شب. بامداد آدینه بسیاری در راه‌اند. میدان تا هشت حدود هشتصد نفر بود و تا نه حدود ده هزار. نوری سخن گفت. ۹:۲۰ تیر شروع شد. خبر پنجره به قطبی رسید. تا ظهر صد آتش بود و بانک و هتل سوخت. علاء سنگر مجاهدین را در راه بیمارستان دید. مجلس ۱۹ شهریور حکومت نظامی یازده شهر به‌اضافهٔ تهران را تأیید کرد و به شریف‌امامی رأی اعتماد داد. شاهنشاه مسئولیت را بر عهدهٔ او می‌بیند. سالیوان شاهنشاه را درهم‌شکسته دید. فرمان به اویسی این بود که ژاله تکرار نشود. شهبانو به طبس رفت چون شاهنشاه تهران را در آشوب ترک‌کردنی نمی‌دانست، و از نخست‌وزیر شنید که دولت نمی‌داند پیشواز چگونه خواهد بود. تظاهرات بعد از جمعه ادامه یافت. میلانی این روز را پایان دلجویی می‌داند. کوپر بسیاری از راویانش را بر این باور می‌بیند که حکومت از پایان مرداد افتاده بود و ژاله آبروی ارتش را برد. هفت گروه مسلح و آموزش‌دیدگان اردوگاه فلسطین، به نوشتهٔ کوپر، در جمعیت بودند. نوری سخن می‌گفت و هشدار شنیده نمی‌شد. خبرنگار رادیو بر تیر از پنجره اصرار داشت. علی حسین تفنگ در میان مردم را انکار نمی‌کند. بالستیک سفارت تفنگ سرباز را تنها پاسخ سنگ و چماق می‌داند، بی‌سپر، پس از رگبار هواییِ بی‌اثر. میلانی ترتیب را خواستِ پراکندن، سپس گاز، سپس گلوله می‌نویسد. ۸۶ تن فرمانداری، ۸۸ تن تأیید بعدی با ۶۴ در میدان و ۲۴ در خیابان، چهل جسد ثبت‌شده، و شایعهٔ هزاران، چهار طبقهٔ عددند. شایعهٔ هلیکوپتر و چترباز اسرائیلی طبقهٔ پنجم است، شایعه‌ای که کوپر به بعدازظهر مخالفان برمی‌گرداند. شهبانو فلسطینیِ مبدل را بر بام می‌گذارد و شریف‌امامی تحقیق همان نشانه را کنار می‌گذارد. امیرشاهی آب بر آسفالت و صف سرباز دید. ابتهاج سمیعی از آگاهان نزدیک مجلس شنید که شکل مشهور درست نیست. سالیوان درهم‌شکستگی را گزارش کرد. فرمان تکرارنشدن به اویسی رسید. شهبانو طبس را به‌جای ماندن شاهنشاه در تهران رفت و تردید شریف‌امامی را دربارهٔ پیشواز شنید. تظاهرات نایستاد. دلجویی، به داوری میلانی، همان جمعه تمام شد. جمعیت مؤتلفه بامداد آدینه را برای راهپیمایی به مجلس گذاشته بود. رادیو دیر گفت. میدان پر شد. تیر خورد. رقم‌ها از ۸۶ تا شایعهٔ هزاران پخش شد و سال‌ها بعد ۸۸ ماند. تحقیق کنار گذاشته شد. شاهنشاه درهم شکست و تکرار را ممنوع کرد. شهبانو به طبس رفت. این جمعه، در هر چهار روایت، نقطهٔ شکست دلجویی است، حتی اگر شمار کشته و نام تیرانداز اول یکی نباشد. اویسی فرماندار نظامی شد. رادیو دیر خبر داد. میدان از هشتصد تن به حدود ده هزار رسید. نوری سخن گفت. ساعت نه و بیست تیر آغاز شد. دود صد آتش تا نیمروز بالا بود. مجلس فردا تأیید کرد. شاهنشاه ۸۶ تن را رقم فرمانداری می‌داند و کوپر ۸۸ تن را رقم سال‌های بعد. میان این دو عدد، شایعهٔ هزاران و ثبت چهل جسد و برآورد سفارتخانه‌ها مانده است. هیچ روایت جدی انکار نمی‌کند که آن آدینه در ژاله کشته داده شد. اختلاف بر سر اندازه و بر سر این است که مردم از منع عبور خبر داشتند یا در راه بودند که شنیدند. شهبانو می‌نویسد مخالفان پس از ۱۶ شهریور مردم را برای فردا به خیابان خوانده بودند و دولت همان شب حکومت نظامی گذاشت، اما رادیو تا بامداد آدینه صبر کرد. کسانی که شب را بیرون مانده بودند خبر را نشنیدند. امیرشاهی خود با همان خبر از خواب برخاست. این فاصلهٔ شب تا صبح، در روایت شهبانو، پرسش اصلی است: دولت چگونه مردم را آگاه کند اگر ابزارش رادیویی باشد که دیر روشن می‌شود. کوپر گردهمایی را تصمیم مؤتلفه می‌داند، نه یک اجتماع اتفاقی. هدف، ورود به مجلس و گرفتن نخست‌وزیر و نمایندگان و اعلام جمهوری بود. شریف‌امامی در نشست اضطراری کنار محافظه‌کاران ایستاد. اویسی فرماندهی نظامی تهران را گرفت. بدین‌سان آدینه هم قرار قبلی معترضان بود و هم نخستین بامداد یک منع عبور که بسیاری از مردم هنوز در راه بودند و از آن بی‌خبر مانده بودند."},{"title":"گردهمایی","body":"میلانی می‌نویسد که تا ساعت هشت بامداد ۱۷ شهریور حدود هشتصد تن در میدان ژاله گرد آمدند و در کمتر از یک ساعت شمار آنان به حدود ده هزار تن رسید. کوپر میدان ژاله را فلکه‌ای کوچک در محل پیوند جادهٔ فرح‌آباد و خیابان ژاله توصیف می‌کند. به نوشتهٔ او، جمعیت به هشدارهای پلیس و افسران ارتش برای پراکنده شدن اعتنا نکرد و به سخنرانی آیت‌الله نوری گوش داد. کوپر می‌نویسد که در میان جمعیت گروهی از چریک‌های مجاهدین که در اردوگاه‌های سازمان آزادی‌بخش فلسطین آموزش دیده بودند، و اعضای هفت گروه مسلح زیرزمینی وابسته به کارگزاران خمینی حضور داشتند.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\n{{quote:3}}\n\n{{quote:4}}\n\n{{quote:5}}\n\n{{quote:6}}\n\n{{quote:7}}\n\n{{quote:8}}","quotes":[{"original":"Under our Constitution, such an action must be approved by the Majlis within a week of its imposition. Accordingly, on September 10, Emami requested and received the required approval — for eleven other cities as well as Teheran.","translation":"بنا بر قانون اساسی ما، چنین اقدامی باید ظرف یک هفته از برقراری آن به تأیید مجلس برسد. بر این پایه، امامی در ۱۰ سپتامبر تأیید لازم را برای یازده شهر دیگر و نیز تهران درخواست کرد و به دست آورد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۶۰ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۶۴)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه تشریفات قانونی حکومت نظامی را بیان می‌کند."},{"original":"The violence of that Friday's demonstrations reached such a pitch of murder, pillage, and arson that the security forces had no choice but to fire. The death toll of 86 was reported by the Teheran Martial Law Office on September 10","translation":"خشونت تظاهرات آن آدینه چنان به قتل و غارت و آتش‌افروزی رسید که نیروهای امنیتی چاره‌ای جز شلیک نداشتند. شمار ۸۶ کشته را فرمانداری نظامی تهران در ۱۰ سپتامبر اعلام کرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۶۰ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۶۴)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه تیراندازی را توضیح می‌دهد."},{"original":"Uncontrolled mobs who had savagely murdered their comrades in arms failed to provoke them into equally bloody revenge. Moreover, martial law was not strictly enforced.","translation":"جمعیت‌های مهارنشده‌ای که همرزمان آنان را بی‌رحمانه کشته بودند، نتوانستند آنان را به انتقامی به همان اندازه خونین برانگیزند. افزون بر این، حکومت نظامی به سختی اجرا نشد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"صص. ۱۶۰–۱۶۱ (نسخهٔ الکترونیکی، ص ۱۶۴–۱۶۵)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه از رفتار سربازان ستایش می‌کند."},{"original":"The city was suddenly awash with rumors of “thousands killed” by soldiers. According to the foreign embassies, the actual number was anywhere from a dozen to 300. The day was immediately labeled “Black Friday.”","translation":"شهر ناگهان پر از شایعهٔ \"هزاران کشته\" به دست سربازان شد. به گفتهٔ سفارتخانه‌های خارجی، شمار واقعی چیزی میان دوازده تا سیصد تن بود. آن روز بی‌درنگ \"جمعهٔ سیاه\" نام گرفت.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامه","page":"ص. ۴۶۳ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی شایعه‌ها و برآوردها را مقایسه می‌کند."},{"original":"troops were attacked by a stone-throwing, club-wielding crowd at Jaleh Square, they had had no weapons with which to retaliate other than their rifles. They wore helmets but carried no shields. When their rifle bursts into the air failed to stop the advancing crowd, the resulting slaughter was inevitable.","translation":"جمعیتی سنگ‌انداز و چماق‌به‌دست در میدان ژاله به سربازان حمله کرد و آنان جز تفنگ‌هایشان سلاحی برای پاسخ نداشتند. کلاه‌خود داشتند اما سپر نداشتند. هنگامی که رگبار هوایی جلوی پیشروی جمعیت را نگرفت، کشتار ناگزیر شد.","speaker":"سفارت آمریکا در تهران","speakerTitle":"گزارش بررسی بالستیک (به نقل کوپر)","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۳۸۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۷ / ۱۹۷۸","context":"نتیجهٔ بررسی سفارت آمریکا."},{"original":"At Jaleh Square there were people among the crowd who used guns. One probability is that both sides shot into each other.","translation":"در میدان ژاله کسانی در میان جمعیت بودند که تفنگ به کار بردند. یک احتمال این است که هر دو طرف به سوی هم شلیک کردند.","speaker":"علی حسین","speakerTitle":"انقلابی مذهبی","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری بر پایهٔ مصاحبه","page":"ص. ۳۸۰ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"یکی از انقلابیان حضور مسلحان را می‌پذیرد."},{"original":"Many years later, the Islamic Republic’s Martyrs’ Foundation confirmed a death toll of eighty-eight—sixty-four in the square and twenty-four in surrounding streets—or two higher than the original estimate provided by the Shah’s government.","translation":"سال‌ها بعد، «بنیاد شهید» شمار کشتگان را ۸۸ تن تأیید کرد، ۶۴ تن در میدان و ۲۴ تن در خیابان‌های پیرامون، یعنی دو تن بیش از برآورد نخستین دولت محمدرضا شاه پهلوی.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص. ۳۸۲ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"کوپر شمار نهایی کشتگان را می‌آورد."},{"original":"It is certain that the main program, which is the liberalization and democratization of the country and then real, free elections, will continue. Martial law is for six months, and it will end before the elections start.","translation":"بی‌گمان برنامهٔ اصلی، یعنی آزادسازی و دموکراتیک کردن کشور و سپس انتخابات واقعی و آزاد، ادامه خواهد یافت. حکومت نظامی شش‌ماهه است و پیش از آغاز انتخابات پایان خواهد یافت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"سقوط بهشت (نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر)","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"صص. ۳۸۲–۳۸۳ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"شهریور ۱۳۵۷ / سپتامبر ۱۹۷۸","context":"شاهنشاه پس از ژاله از ادامهٔ آزادسازی سخن می‌فرماید."},{"original":"تیراندازان فلسطینی که با لباس مبدل در میان مردم و یا بر فراز بام‌ها در کمین بودند، به سوی سربازان شلیک کردند.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص. ۳۷۴ (نسخهٔ فارسی)","date":"۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو رویارویی ۱۷ شهریور در میدان ژاله را بازگو می‌کند."}]},{"title":"آگاهی مردم از حکومت نظامی","body":"شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، می‌نویسد که مخالفان پس از تظاهرات ۱۶ شهریور از مردم خواسته بودند که فردای آن روز بار دیگر به خیابان‌ها بیایند، و دولت تازه همان شب حکومت نظامی را در تهران و یازده شهر دیگر برقرار کرد و تیمسار غلامعلی اویسی را به فرمانداری نظامی تهران گماشت. شهبانو پرسش اساسی آن شب را این می‌داند که دولت چگونه مردم را از حکومت نظامی آگاه خواهد کرد. به نوشتهٔ او، رادیو این خبر را تنها از بامداد زود آدینه پخش کرد، هنگامی که صدها تظاهرکننده در راه بودند و گروه‌هایی که شب را در خیابان گذرانده بودند از آن خبر نداشتند. مهشید امیرشاهی، نویسنده، نیز در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که خود بامداد آن روز با خبر حکومت نظامی از خواب برخاست و می‌گوید که بسیاری از مردم به‌موقع از آن آگاه نشده بودند. امیرشاهی می‌افزاید که یکی از روحانیان، که نامش را درست به یاد نمی‌آورد، مردم را به گردهمایی در میدان ژاله فراخوانده بود."},{"title":"تیراندازی","body":"کوپر می‌نویسد که درگیری در ساعت ۹:۲۰ بامداد آغاز شد. به نوشتهٔ او، یکی از دو خبرنگاری که از میدان به رضا قطبی، مدیر رادیو و تلویزیون ملی ایران، گزارش می‌دادند، خبر داد که از آپارتمان‌های مشرف بر میدان تیراندازی شد. کوپر می‌افزاید که هرگز به‌قطع روشن نشد چه کسی نخست شلیک کرد، اما خبرنگار رادیو و تلویزیون و شاهدان دیگر اصرار داشتند که دست‌کم یک تیرانداز از پنجره‌ای بلند به جمعیت شلیک کرد. به نوشتهٔ کوپر، فرماندهٔ واحد پس از آماج قرار گرفتن سربازان، فرمان تیراندازی به سوی جمعیت را داد. کوپر از علی حسین، از انقلابیان مذهبی، نقل می‌کند که در میان جمعیت کسانی تفنگ به کار بردند. به نوشتهٔ کوپر، سفارت آمریکا با فرستادن یک کارشناس بالستیک بررسی کرد و نتیجه گرفت که سربازان در برابر جمعیت سنگ‌انداز و چماق‌به‌دست جز تفنگ وسیلهٔ دیگری نداشتند. میلانی می‌نویسد که سربازان نخست کوشیدند حکومت نظامی را اجرا کنند و از تظاهرکنندگان خواستند پراکنده شوند و سپس گاز اشک‌آور و گلولهٔ جنگی به کار بردند."},{"title":"آشوب در شهر","body":"کوپر می‌نویسد که تا نیمروز دود بیش از صد آتش‌سوزی بر فراز شرق و جنوب تهران به چشم می‌خورد. به نوشتهٔ او، آشوبگران دوازده بانک، دو فروشگاه و یک رستوران را به آتش کشیدند و هتل آرمسترانگ در آتش سوخت. کوپر می‌افزاید که فریدون علاء، رئیس سازمان انتقال خون، در راه بیمارستان با سنگرهایی روبه‌رو شد که چریک‌های مجاهدین، نه سربازان، نگهبانی می‌کردند."},{"title":"شمار کشتگان","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که فرمانداری نظامی تهران در ۱۹ شهریور، همان روزی که مجلس دولت جدید را تأیید کرد، شمار کشتگان را ۸۶ تن اعلام کرد. میلانی به نقل از سفارتخانه‌های خارجی شمار را میان دوازده تا سیصد تن می‌نویسد. کوپر می‌نویسد که خبرنگار خبرگزاری آسوشیتدپرس از بی‌سیم ارتش شنید که شمار کشتگان از نود تن بیشتر نیست و بیست تا سی کشتهٔ دیگر را در خیابان‌های پیرامون برآورد کرد. به نوشتهٔ کوپر، مخالفان رقم رسمی را سرپوش خواندند و از دو تا سه هزار کشته سخن گفتند. کوپر می‌افزاید که دفتر بهشت‌زهرا تنها چهل جسد تازه را ثبت کرده بود. به نوشتهٔ او، «بنیاد شهید» سال‌ها بعد ۸۸ کشته را تأیید کرد: ۶۴ تن در میدان و ۲۴ تن در خیابان‌های پیرامون."},{"title":"تأیید مجلس","body":"محمدرضا شاه پهلوی می‌نویسد که بنا بر قانون اساسی، حکومت نظامی باید ظرف یک هفته به تأیید مجلس برسد. به نوشتهٔ او، شریف‌امامی در ۱۹ شهریور تأیید مجلس را برای تهران و یازده شهر دیگر گرفت و در همان روز رأی اعتماد دریافت کرد. شاهنشاه می‌افزاید که شریف‌امامی آشکارا مسئولیت کامل پیامدهای حکومت نظامی را بر عهده گرفت."}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از خونسردی پلیس و سربازان ستایش می‌کند. به نوشتهٔ او، جمعیت‌های مهارنشده که همرزمان آنان را بی‌رحمانه کشته بودند، نتوانستند سربازان را به انتقامی به همان اندازه خونین برانگیزند. شاهنشاه می‌نویسد که حکومت نظامی به سختی اجرا نشد و سربازان تنها به سوی آتش‌افروزان، غارتگران و خرابکاران مسلح شلیک کردند."},{"title":"تاریخ‌نگاران","body":"کوپر می‌نویسد که شاهنشاه از شنیدن خبر کشته شدن ده‌ها غیرنظامی در خیابان‌های پایتخت درهم شکست. به نوشتهٔ او، ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، به واشنگتن گزارش داد که شاهنشاه «مردی درهم‌شکسته» به نظر می‌رسید. کوپر می‌افزاید که شاهنشاه به تیمسار اویسی فرمان داد که رویداد ژاله تکرار نشود. میلانی رویداد ژاله را نشانهٔ شکست کامل سیاست دلجویی شریف‌امامی می‌داند."},{"title":"شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که ارتش در میدان ژاله با دستورهای دقیق تیمسار اویسی چشم به راه تظاهرکنندگان بود، هر دو سو جنگ‌افزار داشتند و برخورد ناگزیر بود. به نوشتهٔ شهبانو، تیراندازان فلسطینی که با جامهٔ مبدل در میان مردم یا بر بام‌ها کمین کرده بودند، به سوی سربازان شلیک کردند. شهبانو می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی به خواست مردم برای آزادی‌های سیاسی پاسخ مثبت داده بود، اما گردانندگان آشوب نمی‌خواستند اصلاحات، به‌ویژه انتخابات وعده‌داده‌شده، به نتیجه برسد. به گفتهٔ او، اعلام حکومت نظامی جنبهٔ هشدار داشت و سربازان تنها به روی آتش‌افروزان و غارتگران مسلح آتش گشودند."},{"title":"گواهان هم‌روزگار","body":"امیرشاهی در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی خود می‌گوید که اندکی پس از پراکندن جمعیت به خیابان ژاله رفت. به روایت او، در آن‌جا گروهی منظم از سربازان در انتهای خیابان ایستاده بودند و کسانی چند جای خیابان را با آب شسته بودند. امیرشاهی کشتار را فاجعه و کاری نادرست از سوی هر دولتی می‌داند، اما از آن‌چه دید نتیجه گرفت که شمار کشتگان نمی‌توانست به اندازه‌ای باشد که مخالفان پراکندند. نیره ابتهاج سمیعی، که در دورهٔ بیست‌ویکم به نمایندگی رشت به مجلس شورای ملی راه یافته بود، که در آن روز در تهران بود، در گفت‌وگو با همین برنامه می‌گوید که دربارهٔ کشتار جمعهٔ ۱۷ شهریور بسیار گزافه‌گویی شده است. به روایت او، چون میدان ژاله نزدیک مجلس بود، از آگاهان پرس‌وجو کرد و آنان گفتند که رویداد به آن شکلی که می‌گویند نبوده است."},{"title":"روایت مخالفان","body":"کوپر می‌نویسد که مخالفان در بعدازظهر همان روز این شایعه را پراکندند که شاهنشاه از هلیکوپتر بر فراز میدان به جمعیت تیراندازی کرده است. به نوشتهٔ او، هواداران خمینی اعلامیه‌هایی پخش کردند که کشتار را کار چتربازان اسرائیلی با لباس سربازان ایرانی می‌خواند."}],"aftermathSections":[{"title":"آنچه ماند","body":"کوپر می‌نویسد که شریف‌امامی برای دلجویی از روحانیان، تحقیق نظامی دربارهٔ ژاله را که نشانه‌هایی از دست داشتن فلسطینیان یافته بود، بی‌سروصدا کنار گذاشت. به نوشتهٔ کوپر، ارتشیان دریافتند که رویداد ژاله آبروی آنان را برده است و بسیاری از ایرانیان اکنون آنان را نیروی اشغالگر می‌بینند. کوپر می‌افزاید که بسیاری از مصاحبه‌شوندگان ایرانی او باور داشتند که حکومت پهلوی پیش از ژاله در پایان مرداد ۱۳۵۷ در عمل از پا افتاده بود. محمدرضا شاه پهلوی در گفت‌وگویی که کوپر نقل می‌کند، اعلام کرد که برنامهٔ آزادسازی و برگزاری انتخابات آزاد ادامه خواهد یافت و حکومت نظامی پیش از انتخابات پایان می‌پذیرد.\\n\\nشهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که در روزهای پس از ۱۷ شهریور رنج در چهرهٔ محمدرضا شاه پهلوی آشکار بود و شاهنشاه بر این باور بود که در آن آشوب نمی‌تواند تهران را ترک کند. به نوشتهٔ شهبانو، او خود تصمیم گرفت تنها به طبس زلزله‌زده برود و در گفت‌وگو با شریف‌امامی دریافت که دولت تا چه اندازه اعتماد به نفس خود را از دست داده است، چنان‌که نخست‌وزیر نمی‌دانست مردم چگونه از شهبانو پیشواز خواهند کرد. شهبانو می‌افزاید که تظاهرات پس از جمعهٔ ۱۷ شهریور نیز ادامه یافت."}]},{"id":"azhari-government-1357","title":"دولت نظامی ارتشبد ازهاری","date":{"solarYear":1357,"solarMonth":8,"solarDay":15,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":6},"endDate":{"solarYear":1357,"solarMonth":10,"solarDay":8,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":29},"tier":"secondary","category":"political","summary":"ارتشبد غلامرضا ازهاری، رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، در ۱۵ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی) به فرمان محمدرضا شاه پهلوی نخست‌وزیر شد و دولتی تشکیل داد که مخالفان و هواداران آن را «دولت نظامی» خواندند. شاهنشاه آریامهر پس از استعفای جعفر شریف‌امامی و آشوب و آتش‌سوزی ۱۴ آبان در تهران به این انتخاب رسید، زیرا به نوشتهٔ خود او هیچ‌یک از سیاستمداران غیرنظامی حاضر به پذیرفتن نخست‌وزیری نبودند. ازهاری برای نشان دادن حسن نیت به مخالفان، امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر پیشین، و گروهی از مقام‌های بلندپایه را بازداشت کرد و در مجلس شورای ملی دولت خود را دولتی موقت خواند که پس از برقراری نظم، قدرت را به دولتی ملی می‌سپارد. دولت ازهاری در هفته‌های نخست تولید نفت را به سطح عادی بازگرداند، اما با ادامهٔ اعتصاب‌ها، راهپیمایی‌های تاسوعا و عاشورا در ۱۹ و ۲۰ آذر و فروپاشی نظم در پایتخت در دی‌ماه، کار آن به بن‌بست رسید. ازهاری دچار حملهٔ قلبی شد و محمدرضا شاه پهلوی در ۸ دی ۱۳۵۷ شاپور بختیار را مأمور تشکیل دولت کرد.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۶۵ تا ۱۶۹","text":"محمدرضا شاه پهلوی دلیل گزینش ازهاری، بازداشت هویدا، بازگشت تولید نفت، گفت‌وگو با صدیقی و سنجابی، دستور پرهیز از خونریزی و سقوط تولید نفت تا ۴ دی ۱۳۵۷ را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۴۱۶ تا ۴۳۱، ۴۳۸ تا ۴۳۹ و ۴۴۶ تا ۴۴۸ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"کوپر آتش‌سوزی ۱۴ آبان، گزینش ازهاری به جای اویسی، پیام «صدای انقلاب»، بازداشت هویدا، سخنرانی ازهاری در مجلس، تلگرام سالیوان، تاسوعا و عاشورا، فروپاشی نظم و جایگزینی ازهاری را روایت می‌کند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۴۷۱ تا ۴۷۲ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"میلانی به نقل از امیراصلان افشار از لغو فراخواندن اویسی، دشواری تشکیل کابینه، اصرار شاهنشاه بر وزارت نجفی و پیام ۱۵ آبان سخن می‌گوید."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۳۸۰ تا ۳۸۲","text":"شهبانو فرح پهلوی ممنوع‌الخروجی صد تن، دیدار با آیت‌الله خویی، آرامش کوتاه آغاز دولت ازهاری، تاسوعا و عاشورا، حملهٔ قلبی ازهاری و پیشنهاد اویسی و مقدم را می‌آورد."},{"sourceId":"fis-alimard","locus":"بخش سوم، ص ۱۴ تا ۱۶","text":"امین عالیمرد ترکیب کابینه، زبان دینی ازهاری و ماجرای حکومت نظامی کرمانشاه را بازگو می‌کند."},{"sourceId":"fis-afshar","locus":"بخش دوم، ص ۲۵","text":"امیراصلان افشار دستور شاهنشاه به ازهاری دربارهٔ پرهیز از کشتن مردم را بازگو می‌کند."}],"personIds":["mohammad-reza-person","jafar-sharif-emami","gholamreza-azhari","shapour-bakhtiar"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"پس از استعفای شریف‌امامی، ازهاری را به نخست‌وزیری گماشت.","jafar-sharif-emami":"شاهنشاه آریامهر پس از استعفای جعفر شریف‌امامی و آشوب و آتش‌سوزی ۱۴ آبان در تهران به این انتخاب رسید، زیرا به نوشتهٔ خود او هیچ‌یک از سیاستمداران غیرنظامی حاضر به پذیرفتن نخست‌وزیری نبودند.","gholamreza-azhari":"دولت نظامی را تشکیل داد و گروهی از مقام‌های پیشین، از جمله هویدا، را بازداشت کرد.","shapour-bakhtiar":"ازهاری دچار حملهٔ قلبی شد و محمدرضا شاه پهلوی در ۸ دی ۱۳۵۷ شاپور بختیار را مأمور تشکیل دولت کرد."},"personTitles":{"shapour-bakhtiar":"از رهبران جبههٔ ملی","jafar-sharif-emami":"نخست‌وزیر پیشین"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["دولت ازهاری"],"context":"جعفر شریف‌امامی در ۵ شهریور ۱۳۵۷ با برنامهٔ «آشتی ملی» به نخست‌وزیری رسیده بود، اما اعتصاب‌ها در مهر و آبان همان سال اقتصاد کشور را از کار انداخت. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار آمریکایی، در کتاب «سقوط بهشت» در گاه‌شمار رویدادها می‌نویسد که در نیمهٔ دوم مهر اعتصاب‌ها اقتصاد ایران را فلج کرد، سربازان در ۱۳ آبان به سوی دانشجویان بیرون دانشگاه تهران آتش گشودند و در ۱۴ آبان آشوب و آتش‌سوزی گسترده‌ای مرکز تهران را فرا گرفت. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ»، که خاطرات سیاسی سال‌های تبعید اوست، می‌نویسد که در ۱۴ آبان موقعیت شریف‌امامی دیگر قابل دفاع نبود و او از نخست‌وزیر استعفا خواست.\n\nکوپر روز ۱۴ آبان را با جزئیات بازسازی می‌کند. به نوشتهٔ او، آشوبگران ساختمان‌های شرکت هواپیمایی پان‌امریکن، نمایندگی خودروسازی ب‌ام‌و و بانک ایران و انگلیس را به آتش کشیدند، طبقهٔ همکف هتل والدورف را غارت کردند و آن را سوزاندند. کوپر از دود چهار سینما و حدود چهارصد بانک بر فراز پایتخت یاد می‌کند و می‌افزاید که ارتش، پلیس و آتش‌نشانی در بیشتر جاها به چشم نمی‌خوردند. سر آنتونی پارسونز، سفیر بریتانیا، که آن روز با خودرو از سفارت آمریکا به سفارت خود بازمی‌گشت، بعدها نوشت که چنین صحنه‌ای را از پایان جنگ جهانی دوم به خود ندیده بود. کوپر گزارش می‌دهد که تیمسار منوچهر خسروداد و چند فرماندهٔ دیگر با بالگرد بر فراز شهر پرواز کردند و پس از بازگشت به کاخ نیاوران، همراه امیراصلان افشار از شاهنشاه خواستند که برای پایان دادن به آشوب کاری کند.\n\nدر دربار دو نام برای ریاست دولت نظامی بر سر زبان‌ها بود: تیمسار غلامعلی اویسی، فرماندار نظامی تهران، و ارتشبد غلامرضا ازهاری. عباس میلانی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ «شاه»، به نقل از امیراصلان افشار می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی حتی به پیشخدمتان دربار فرموده بود اویسی را به دفتر او فراخوانند. به روایت افشار، سفیران آمریکا و بریتانیا سپس درخواست دیدار فوری با شاهنشاه کردند و پس از این دیدار، محمدرضا شاه پهلوی با چهره‌ای گرفته به افشار فرمود که فراخواندن اویسی را لغو کند. کوپر همین صحنه را از زاویهٔ دیگری می‌آورد. به نوشتهٔ او، ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، در دفتر شاهنشاه گفت‌وگوی تلفنی او را با شهبانو فرح پهلوی شنید که در آن شاهنشاه از تصمیم خود به تشکیل دولت نظامی سخن می‌فرمود و به نگرانی‌های شهبانو پاسخ می‌داد. کوپر می‌نویسد که لیبرال‌های دربار نام اویسی را با رویداد میدان ژاله پیوند می‌دادند و شهبانو فرح پهلوی ازهاری را ترجیح می‌داد.\n\nکوپر می‌افزاید که سالیوان شاهنشاه را به ادامهٔ سیاست گشایش و انتصاب ازهاری، نظامی نرم‌خویی که بعید بود به سرکوب سخت دست بزند، تشویق می‌کرد. جرج لامبراکیس، دیپلمات سفارت آمریکا، به کوپر گفته است که سفارت نمی‌خواست مسئول خونریزی یا تکرار رویدادهای ۱۳۳۲ باشد. محمدرضا شاه پهلوی پس از پایان گفت‌وگو با شهبانو به ازهاری تلفن زد و او را فوراً به کاخ خواند.","whatHappened":[{"title":"انتصاب و واکنش دربار","body":"کوپر می‌نویسد که در طبقهٔ پایین کاخ، درباریان و فرماندهان به گمان انتصاب اویسی چای می‌نوشیدند و جشن گرفته بودند. سالیوان هنگام بیرون رفتن، در پاسخ پرسش کامبیز آتابای از هویت نخست‌وزیر تازه، گفت «یک ژنرال متمدن». کوپر از قول آتابای می‌آورد که با شنیدن این پاسخ دانستند که نخست‌وزیر ازهاری است، و آتابای ازهاری را «ژنرالی برای سالن‌ها» و نه مردی اهل تصمیم خواند. به نوشتهٔ کوپر، ازهاری خود این سمت را نمی‌خواست و هنگام بالا رفتن از پله‌های کاخ به مردی می‌مانست که او را به پای چوبهٔ دار می‌برند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» داوری دیگری دارد. شاهنشاه ازهاری را مردی درستکار و وفادار می‌خواند که همواره از سیاست دوری می‌کرد و این سمت را به حکم وظیفه پذیرفت. امیراصلان افشار در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که شاهنشاه در همان روز انتصاب ازهاری به او فرمان داد به نخست‌وزیر بگوید که سربازان اگر ناگزیر به تیراندازی شدند، به سوی پاها نشانه بگیرند و مردم را نکشند. افشار این خودداری را نشانهٔ مهربانی و شرم‌روییِ شاهنشاه می‌داند و همان را علت ناکامی دولت در دوام آوردن می‌شمارد.","quotes":[{"original":"I therefore turned to my chief of staff, General Gholam Reza Azhari, an honest, loyal man who had always avoided politics. He accepted as duty the weight of this office.","translation":"از این رو به رئیس ستادم، ارتشبد غلامرضا ازهاری، روی آوردم که مردی درستکار و وفادار بود و همواره از سیاست دوری کرده بود. او بار این مسئولیت را به حکم وظیفه پذیرفت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۱۶۶","date":"۱۳۵۹ خورشیدی (۱۹۸۰ میلادی، سال نشر)","context":"شاهنشاه در تبعید توضیح می‌دهد که چرا پس از استعفای شریف‌امامی و خودداری سیاستمداران غیرنظامی، ریاست دولت را به رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران سپرد."},{"original":"General Azhari did his best, I know. He felt that he had to placate the opposition. He would rise to speak in Parliament and begin with some verses from the Koran; he tailored his speeches to fit the religious mood and soon was talking like a priest.","translation":"می‌دانم که ارتشبد ازهاری بهترین کوشش خود را کرد. او خود را ناچار به دلجویی از مخالفان می‌دید. در مجلس برمی‌خاست و سخن را با چند آیه از قرآن آغاز می‌کرد؛ سخنرانی‌هایش را با حال و هوای دینی روز هماهنگ کرد و به زودی مانند روحانیان سخن می‌گفت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۱۶۷","date":"۱۳۵۹ خورشیدی (۱۹۸۰ میلادی، سال نشر)","context":"شاهنشاه کارنامهٔ ازهاری را در برابر موج اعتصاب‌های آذر و دی ۱۳۵۷ می‌سنجد و به لقب «آیت‌الله ازهاری» اشاره می‌کند."},{"original":"I know today that had I then ordered my troops to shoot, the price in blood would have been a hundred times less severe than that which my people have paid since the establishment of the so-called Islamic Republic.","translation":"امروز می‌دانم که اگر آن زمان به سربازانم فرمان تیراندازی داده بودم، بهای خون صد بار سبک‌تر از بهایی می‌شد که ملتم از هنگام برپایی به اصطلاح جمهوری اسلامی پرداخته است.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۱۶۷","date":"۱۳۵۹ خورشیدی (۱۹۸۰ میلادی، سال نشر)","context":"شاهنشاه در پاسخ به این پرسش که آیا اقدام سخت‌تر در دوران دولت ازهاری می‌توانست پادشاهی را نجات دهد، به اصرار فرماندهانش برای کاربرد زور اشاره می‌کند."},{"original":"We are in office temporarily. Once order is restored, we will hand over power to a truly national government which will organize entirely free elections and which will grant all liberties.","translation":"ما موقتاً بر سر کاریم. همین که نظم برقرار شود، قدرت را به دولتی به راستی ملی می‌سپاریم که انتخاباتی یکسره آزاد برگزار کند و همهٔ آزادی‌ها را ارزانی دارد.","speaker":"ارتشبد غلامرضا ازهاری","speakerTitle":"نخست‌وزیر و رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران","work":"سخنرانی در مجلس شورای ملی، به نقل اندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت»","workType":"سخنرانی پارلمانی، نقل‌شده در پژوهشی تاریخی","page":"ص ۴۲۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (نوامبر ۱۹۷۸ میلادی)","context":"ازهاری در نخستین سخنرانی خود در مجلس، به جای وعدهٔ برخورد سخت، دولت خود را دولتی گذرا معرفی کرد و از آشتی سخن گفت."},{"original":"I am being pressed to authorize the arrest of Hoveyda, under the powers allowed by martial law, because they say it would pacify public opinion.","translation":"مرا زیر فشار گذاشته‌اند که با اختیاراتی که حکومت نظامی می‌دهد اجازهٔ بازداشت هویدا را صادر کنم، چون می‌گویند این کار افکار عمومی را آرام می‌کند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"سقوط بهشت، نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ مصاحبه","page":"ص ۴۲۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (نوامبر ۱۹۷۸ میلادی)؛ نشر کتاب ۲۰۱۶ میلادی","context":"شاهنشاه در جلسه‌ای با شهبانو و نزدیک‌ترین مشاوران دربارهٔ درخواست ازهاری برای بازداشت نخست‌وزیر پیشین نظر خواست."},{"original":"How hurriedly we are putting nails to our coffin.","translation":"چه شتابان بر تابوت خود میخ می‌کوبیم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"سقوط بهشت، نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر، به نقل از «زندگی و روزگار شاه» نوشتهٔ غلامرضا افخمی","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ مصاحبه","page":"ص ۴۲۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (نوامبر ۱۹۷۸ میلادی)؛ نشر کتاب ۲۰۱۶ میلادی","context":"شاهنشاه این جمله را هنگام پایان همان جلسه، پس از موافقت با بازداشت هویدا، بر زبان آورد."},{"original":"He was a good general for the salons but not a decisive man. And he did not want the job. In that moment I knew it was all over. We were finished.","translation":"ژنرال خوبی برای مجلس‌های مهمانی بود، اما مرد تصمیم نبود. و این کار را هم نمی‌خواست. در همان لحظه دانستم که همه چیز تمام شده است. کار ما به پایان رسیده بود.","speaker":"کامبیز آتابای","speakerTitle":"از کارگزاران دربار شاهنشاهی","work":"سقوط بهشت، نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی بر پایهٔ مصاحبه","page":"ص ۴۱۹ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۸ خرداد ۱۳۹۲ (۸ ژوئن ۲۰۱۳)","context":"آتابای واکنش خود را به سخن سالیوان در کاخ نیاوران بازگو می‌کند که نخست‌وزیر تازه را «یک ژنرال متمدن» خوانده بود."},{"original":"متن اصلی فارسی است.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۸۱","date":"۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو آغاز موج تازهٔ ناآرامی‌ها را در آذر ۱۳۵۷ و پخش نوارهای سخنرانی آیت‌الله خمینی در کشور شرح می‌دهد."}]},{"title":"پیام «صدای انقلاب»","body":"محمدرضا شاه پهلوی در ۱۵ آبان، روز تشکیل دولت، در پیامی تلویزیونی با ملت سخن فرمود. کوپر می‌نویسد که شاهنشاه شب پیش از آن از رضا قطبی، مدیر پیشین رادیو و تلویزیون ملی ایران، خواسته بود متن پیامی را آماده کند که در آن تشکیل دولت نظامی را توضیح دهد. به روایت قطبی، شاهنشاه فرمود که می‌خواهد دولتی مردم‌سالار سر کار آورد، اما به سبب آشوب ناچار است نخست دولتی نظامی تشکیل دهد. قطبی و دکتر سید حسین نصر، رئیس دفتر شهبانو، متن را نوشتند. کوپر از قول امیراصلان افشار می‌آورد که محمدرضا شاه پهلوی هنگام خواندن پیش‌نویس نگران شد که متن او را در موضع ضعف می‌نشاند، چند جای آن را تغییر داد و سرانجام بی‌آنکه فرصت تمرین داشته باشد آن را خواند.\n\nشاهنشاه در این پیام فرمود که «صدای انقلاب» ملت را شنیده است و سوگند خورد که خطاهای گذشته، بی‌قانونی، ستم و فساد تکرار نشود. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه برای نخستین بار جنبش مخالفان را «انقلاب» خواند و وعده داد که از این پس بر پایهٔ متن قانون اساسی سلطنت کند. شجاع‌الدین شفا، که سال‌ها نویسندهٔ سخنرانی‌های شاهنشاه بود، در آن روزها در ایران نبود و به میلانی گفت که اگر در ایران بود، هرگز نمی‌گذاشت شاهنشاه چنین سخنرانی‌ای ایراد کند. میلانی داوری می‌کند که این پیام، که تنها چند ساعت پیش از روی کار آمدن دولت نظامی پخش شد، آخرین میخ را بر تابوت «راه‌حل نظامی» کوبید. کوپر از قول امیراصلان افشار می‌آورد که شاهنشاه بعدها این سخنرانی را از بزرگ‌ترین پشیمانی‌های خود شمرد."},{"title":"ترکیب کابینه","body":"میلانی می‌نویسد که ازهاری در یافتن وزیر دشواری بسیار داشت و چند بار خود شاهنشاه به نامزدها تلفن کرد و از آنان خواست به خاطر کشور سمت را بپذیرند. یکی از این نامزدها دکتر حسین نجفی، حقوق‌دان سرشناس و وزیر دادگستری دولت شریف‌امامی، بود. نجفی به گفتهٔ میلانی استدلال کرد که دولت نظامی کسی را می‌خواهد که در دل مردم ترس بیندازد، نه کسی که آنان را از اجرای کامل قانون مطمئن کند. محمدرضا شاه پهلوی اصرار کرد و نجفی وزارت دادگستری را پذیرفت.\n\nامین عالیمرد، رئیس سازمان امور اداری و استخدامی کشور در کابینه‌های آموزگار، شریف‌امامی و ازهاری، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که در نخستین ترکیب کابینه هشت یا نه وزیر نظامی بودند و دو روز بعد سه تن از آنان کنار رفتند و غیرنظامیان جای آنان را گرفتند. عالیمرد از ارتشبد عباس قره‌باغی به عنوان وزیر کشور و از ارتشبد رضا عظیمی به عنوان وزیر جنگ نام می‌برد و عظیمی را مردی سلیم‌النفس و اهل سنجش می‌خواند. به روایت عالیمرد، در تمام دورهٔ نخست‌وزیری ازهاری هرگز حس نکرد که با نخست‌وزیری نظامی روبه‌روست، زیرا ازهاری مسائل کشور را با زبانی دینی مطرح می‌کرد و از مرجع تقلید خود، آیت‌الله ابوالقاسم خویی، سخن می‌گفت."},{"title":"بازداشت هویدا و مقام‌های پیشین","body":"ازهاری بی‌درنگ پس از تشکیل دولت از شاهنشاه اجازه خواست که امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر سیزده‌سالهٔ پیشین و وزیر دربار تا شهریور ۱۳۵۷، و گروهی از مقام‌های دیگر را بازداشت کند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که ازهاری دوازده مقام بلندپایه، از جمله هویدا، را بازداشت کرد و به او گفت که تنها دادرسی درست می‌تواند به اتهام‌های آنان رسیدگی کند. شاهنشاه می‌افزاید که از درستی این ارزیابی کاملاً مطمئن نبود، پیش‌تر به هویدا پیشنهاد کرده بود سفارت ایران در بلژیک را بپذیرد و از کشور برود، و هویدا از سر اطمینان به خود یا وفاداری این پیشنهاد را نپذیرفت.\n\nکوپر جلسه‌ای را که برای این تصمیم در دفتر شاهنشاه برگزار شد شرح می‌دهد. به نوشتهٔ او، محمدرضا شاه پهلوی به شهبانو و نزدیک‌ترین مشاوران فرمود که او را برای صدور اجازهٔ بازداشت هویدا زیر فشار گذاشته‌اند، زیرا می‌گویند این کار افکار عمومی را آرام می‌کند. بیشتر حاضران پذیرفتند که ارتش از بازداشت‌شدگان به خوبی نگهداری می‌کند و دادرسی منصفانه‌ای برای آنان فراهم می‌آورد. علیقلی اردلان، وزیر سالخوردهٔ دربار، با این کار مخالفت کرد و گفت که نمی‌فهمد چگونه می‌توان نخست‌وزیری را که سیزده سال بر سر کار بوده است بازداشت کرد. کوپر می‌نویسد که سپهبد ناصر مقدم، رئیس ساواک، در همان جلسه با تلفن به شاهنشاه گفت که بازداشت هویدا از نان شب واجب‌تر است. محمدرضا شاه پهلوی سرانجام موافقت کرد و هنگام پایان جلسه فرمود: «چه شتابان بر تابوت خود میخ می‌کوبیم.»\n\nبه نوشتهٔ کوپر، فهرست بازداشت‌شدگان داریوش همایون، وزیر پیشین اطلاعات و جهانگردی که در دی ۱۳۵۶ دستور چاپ مقالهٔ روزنامهٔ «اطلاعات» دربارهٔ آیت‌الله روح‌الله خمینی را داده بود، و غلامرضا نیک‌پی، شهردار پیشین تهران، را نیز در بر می‌گرفت. کوپر می‌افزاید که دربار با درخواست ازهاری برای همکاری در بررسی دارایی همهٔ اعضای خاندان سلطنتی نیز موافقت کرد. شهبانو فرح پهلوی در کتاب «کهن دیارا»، که خاطرات اوست، از تصمیم دیگری یاد می‌کند. به نوشتهٔ شهبانو، مخالفان فهرستی از نام صد تن از افسران ارشد، بازرگانان، صاحبان صنایع و سیاستمداران هوادار سلطنت را همراه با رقم‌هایی ساختگی از سرمایه‌ای که گویا از کشور بیرون برده بودند پخش کردند، و نخست‌وزیر برای آرام کردن افکار عمومی خروج این افراد را از کشور ممنوع کرد. شهبانو فرح پهلوی داوری می‌کند که افتادن در این دام بر اعتبار سازندگان آن دروغ افزود و نابسامانی بسیار به بار آورد."},{"title":"برنامهٔ آشتی و نخستین هفته‌ها","body":"مردم از ازهاری انتظار داشتند که به سیاست امتیازدهی پایان دهد، اما کوپر می‌نویسد که نخست‌وزیر در نخستین سخنرانی خود در مجلس شورای ملی از آشتی سخن گفت و آیه‌هایی از قرآن خواند. ازهاری در این سخنرانی دولت خود را دولتی موقت خواند و وعده داد که پس از برقراری نظم، قدرت را به دولتی ملی بسپارد تا انتخاباتی کاملاً آزاد برگزار کند. به نوشتهٔ کوپر، ازهاری از روحانیان دعوت کرد که به «کمیته‌های اضطراری» تازه‌ای بپیوندند که ارتش برای حفظ نظم در شهرهای آشوب‌زده بر پا کرده بود. روحانیان این دعوت را رد کردند و جبههٔ ملی به اعتصاب‌های بیشتر فراخواند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در نخستین روزهای دولت ازهاری هنوز امید وجود داشت. به نوشتهٔ شاهنشاه، کارها در کشور از سر گرفته شد، تولید روزانهٔ نفت، که سخت پایین آمده بود، دوباره به ۵٫۳ میلیون بشکه رسید و اعتصاب عمومی‌ای که از نوفل‌لوشاتو برای ۲۱ آبان فراخوانده بودند شکست خورد. شاهنشاه می‌افزاید که در شهرهای بزرگ، از تهران تا اصفهان، مشهد، شیراز و تبریز، شمار زیادی از جوانان با چوبدستی در برابر چریک‌های شهری ایستادند، اما دولت آشتی همهٔ ایرانیان را می‌خواست. به روایت شاهنشاه، دولت چند بار صدها زندانی سیاسی را آزاد کرد و ازهاری در آذر بیانیهٔ ۲۷ مهر ۱۳۵۷ دولت را دربارهٔ عفو عمومی همهٔ ایرانیانی که به قانون اساسی احترام بگذارند دوباره تأیید کرد. کوپر نیز از آرامشی نسبی در روزهای نخست سخن می‌گوید و می‌نویسد که در کنار سختی زندگی، مردم شهر از اینکه حکومت سرانجام برای برقراری نظم دست به کار شده بود احساس آسودگی می‌کردند. شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» از همین آرامش یاد می‌کند و می‌نویسد که این آرامش دیری نپایید."},{"title":"دستور پرهیز از خونریزی","body":"گزارش‌های گوناگون نشان می‌دهند که محمدرضا شاه پهلوی دست دولت نظامی را در به کار بردن زور بسته بود. امین عالیمرد در گفت‌وگو با بنیاد مطالعات ایران رویدادی را در یکی از جلسه‌های هیئت دولت به یاد می‌آورد. به روایت او، هیئت دولت به سبب ناآرامی‌های کرمانشاه تصمیم گرفت در آن شهر حکومت نظامی اعلام کند و ارتشبد عباس قره‌باغی، وزیر کشور، تصمیم را تلفنی به استاندار کرمانشاه ابلاغ کرد. به روایت عالیمرد، پنج شش دقیقه بعد تلفن نخست‌وزیر زنگ زد و شاهنشاه از ازهاری خواست که حکومت نظامی را اعلام نکنند تا کشتار رخ ندهد. ازهاری بی‌درنگ از وزیر کشور خواست که این دستور را به استاندار برساند. عالیمرد این دوره را دوره‌ای «ولرم» می‌خواند و می‌گوید که دولت هیچ کار اساسی‌ای انجام نداد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» همین سیاست را از زبان خود بیان می‌کند. شاهنشاه می‌نویسد که در هفته‌های پایانی بیشتر وقت خود را پای تلفن با کارگزاران محلی می‌گذراند و دستور او همیشه یکی بود: برای پرهیز از خونریزی، کار ناممکن را هم انجام دهید. به نوشتهٔ شاهنشاه، روزی شهردار مشهد با شرمندگی به او خبر داد که آشوبگران در پی پایین کشیدن تندیس اویند، و شاهنشاه پاسخ داد که نیروهای انتظامی را نباید برای دفاع از یک تندیس هدر داد."},{"title":"گفت‌وگو با رهبران جبههٔ ملی","body":"محمدرضا شاه پهلوی کوشید در کنار دولت نظامی دولتی ائتلافی با مشارکت مخالفان میانه‌رو فراهم کند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که اندکی پس از آنکه مجلس کابینهٔ ازهاری را تأیید کرد، با دکتر غلامحسین صدیقی، از اعضای جبههٔ ملی، گفت‌وگو کرد. به نوشتهٔ شاهنشاه، صدیقی بی‌هیچ شرطی پذیرفت که برای تشکیل دولت ائتلافی بکوشد و یک هفته فرصت خواست، اما بعد زیر فشار حزب خود خواستار شد که شاهنشاه شورای سلطنت تعیین کند و در کشور بماند. محمدرضا شاه پهلوی این شرط را نپذیرفت، زیرا به گفتهٔ خود آن را به معنای ناتوانی پادشاه از انجام وظایفش می‌دانست. شاهنشاه می‌افزاید که صدیقی تنها رهبر سیاسی‌ای بود که از او خواهش کرد ایران را ترک نکند.\n\nبه روایت شاهنشاه، دکتر کریم سنجابی و مهندس مهدی بازرگان پس از بازگشت از دیدار با آیت‌الله خمینی در فرانسه تبلیغاتی تند بر ضد دولت آغاز کردند و ازهاری آنان را به سبب بیانیه‌های ضد قانون اساسی بازداشت کرد. سنجابی از زندان به میانجی سپهبد ناصر مقدم، رئیس ساواک، درخواست دیدار با شاهنشاه کرد. محمدرضا شاه پهلوی می‌نویسد که پس از چند روز آزادی هر دو را فراهم کرد و سنجابی را به حضور پذیرفت. به نوشتهٔ شاهنشاه، سنجابی دست او را بوسید، وفاداری خود را با شور بسیار اعلام کرد و گفت که آمادهٔ تشکیل دولت است، به این شرط که شاهنشاه برای «تعطیلات» از ایران برود. شاهنشاه این راه‌حل را نپذیرفت، زیرا سنجابی نه تعیین شورای سلطنت را، که به گفتهٔ شاهنشاه قانون اساسی لازم می‌دانست، می‌پذیرفت و نه رأی اعتماد مجلس را پیش از رفتن شاهنشاه.\n\nدر همین هفته‌ها شهبانو فرح پهلوی نیز میانجی‌گری کرد. کوپر می‌نویسد که شهبانو در اواخر آبان در خانهٔ خاله‌اش، لوئیز قطبی، با شاپور بختیار، از رهبران جبههٔ ملی، دیدار کرد و بختیار آزادی سنجابی را از شرط‌های خود برای دیدار با شاهنشاه برشمرد. به نوشتهٔ کوپر، شهبانو و شاهنشاه این تماس نخست را امیدوارکننده یافتند و نام بختیار به فهرست کوتاه نامزدهای نخست‌وزیری غیرنظامی بعدی راه یافت. شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که در همین دوره به کربلا و نجف رفت و آیت‌الله ابوالقاسم خویی او را در اتاق ساده‌اش پذیرفت، انگشتری عقیق برای پادشاه به او داد و پیام داد که برای موفقیت شاهنشاه در خدمت به اسلام و ایران دعا می‌کند."},{"title":"تلگرام «اندیشیدن به ناشدنی»","body":"ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، در ۱۸ آبان تلگرامی با عنوان «اندیشیدن به ناشدنی» به واشینگتن فرستاد. کوپر می‌نویسد که سالیوان در این تلگرام استدلال کرد که پشتیبانی از شاهنشاه به ارتش محدود شده است و ارتش برای نگه داشتن او به خونریزی تن نمی‌دهد. به نوشتهٔ کوپر، سالیوان رفتن شاهنشاه و فرماندهان ارشد به تبعید و سازش افسران جوان‌تر با مخالفان را بهترین سناریو می‌دانست و پیش‌بینی می‌کرد که آیت‌الله خمینی پیروزمندانه به ایران بازگردد و جایگاهی «همچون گاندی» بیابد. کوپر این ارزیابی را سخت نقد می‌کند. به داوری او، سالیوان درنیافت که بسیاری از ایرانیان، از جمله بیشتر کشاورزان، کارگران، روحانیان میانه‌رو و محافظه‌کاران طبقهٔ متوسط، هنوز هوادار پادشاهی بودند، و دربارهٔ ارتش نیز سخت در اشتباه بود.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از پیام‌های دوگانهٔ واشینگتن در همین روزها یاد می‌کند. شاهنشاه می‌نویسد که زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهوری آمریکا، در آغاز آبان به او تلفن زد و توصیه کرد که نخست نظم و قانون را برقرار کند و سپس برنامهٔ گشایش سیاسی را ادامه دهد، اما سالیوان هر بار که شاهنشاه تأیید این پیام را از او خواست، پاسخ داد که دستوری دریافت نکرده است."},{"title":"تاسوعا و عاشورا","body":"شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که از ۱۲ آذر ۱۳۵۷ آیت‌الله خمینی نوارهای سخنرانی‌های تند خود را به ایران می‌فرستاد و مردم شب‌ها بر بام‌ها «الله‌اکبر» سر می‌دادند. به نوشتهٔ شهبانو، آیت‌الله خمینی از مردم خواسته بود که در ۱۹ و ۲۰ آذر، روزهای تاسوعا و عاشورا، در سراسر کشور تظاهرات کنند، و حکومت نظامی آمادگی خود را برای واکنشی سخت اعلام کرده بود، اما شاهنشاه با این پیشنهاد موافقت نکرد. شهبانو می‌افزاید که ارتش تانک‌های خود را از مرکز تهران بیرون برد و به نگهبانی از ساختمان‌های دولتی بسنده کرد. کوپر می‌نویسد که ازهاری در آغاز با هرگونه راهپیمایی در این روزها مخالف بود، اما برای پرهیز از درگیری تازه کوتاه آمد.\n\nکوپر شمار راهپیمایان ۱۹ آذر را بین نیم میلیون تا یک میلیون تن برآورد می‌کند که در هفت ستون به سوی میدان شهیاد رفتند. به نوشتهٔ او، شعارهای روز عاشورا تندتر و آشکارا سیاسی بود و در همان روز آشوبگران در اصفهان تندیس‌های شاهنشاه را سرنگون کردند و بانک‌ها و آخرین سینمای شهر را آتش زدند. کوپر می‌افزاید که در همان روز دو سرباز در غذاخوری پادگان لویزان، مقر گارد جاویدان، به روی افسران آتش گشودند، دوازده افسر را کشتند و سی و شش تن را زخمی کردند. به نوشتهٔ کوپر، یکی از ضاربان در نامه‌ای به همسرش نوشته بود که این کار را به فرمان آیت‌الله خمینی انجام داده است."},{"title":"فلج اقتصاد","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که اعتصاب پشت اعتصاب آمد و تولید نفت، که در حالت عادی ۵٫۸ میلیون بشکه در روز بود، تا ۴ دی ۱۳۵۷ به ۱٫۷ میلیون بشکه رسید. شاهنشاه این وضع را فاجعه‌ای برای اقتصاد کشور می‌خواند و یادآوری می‌کند که صدور گاز طبیعی به اتحاد شوروی نیز سخت آسیب دید. شاهنشاه می‌افزاید که سردمداران اعتصاب بیشتر کارگران را، مستقیم یا از راه خانواده‌هایشان، تهدید کرده بودند و پنج یا شش تن در یک نیروگاه بزرگ یا تأسیسات پمپاژ نفت برای از کار انداختن آن بس بود. شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» همین بخش از خاطرات شاهنشاه را نقل می‌کند و می‌نویسد که در اوایل دی‌ماه حتی یک بشکه نفت از ایران صادر نمی‌شد. کوپر گزارش می‌دهد که تولید نفت به کمتر از نیم میلیون بشکه در روز رسید و صادرات نفت ایران متوقف ماند."},{"title":"پایان دولت","body":"کوپر می‌نویسد که در ۶ دی ۱۳۵۷ نظم حکومت نظامی در تهران فروپاشید و شهر صحنهٔ تیراندازی و بی‌قانونی بود. به نوشتهٔ او، تیمسار غلامعلی اویسی و سپهبد ناصر مقدم به نیاوران رفتند و از شهبانو فرح پهلوی خواستند که به شاهنشاه بگوید زمان جایگزینی ازهاری با شاپور بختیار فرا رسیده است. شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» همین دیدار را تأیید می‌کند و می‌نویسد که ازهاری، که تنها شش هفته نخست‌وزیر بود، در اوایل دی‌ماه دچار حملهٔ قلبی شد و دیگر نتوانست کار خود را ادامه دهد. به نوشتهٔ شهبانو، اویسی و مقدم به او گفتند که اگر شاهنشاه کسی را برنگزیند، بیم آن هست که انقلابیون به کاخ حمله کنند، و شاهنشاه با گزینش بختیار مخالفتی نداشت. محمدرضا شاه پهلوی در ۸ دی ۱۳۵۷ بختیار را مأمور تشکیل دولت کرد."},{"title":"دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی ازهاری را خدمتگزاری درستکار می‌دانست که تا پای جان کوشید. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که ازهاری بهترین کوشش خود را کرد، اما خود را ناچار به دلجویی از مخالفان می‌دید، سخنرانی‌هایش را با حال و هوای دینی روز هماهنگ کرد و به زودی مانند روحانیان سخن می‌گفت، تا جایی که مردم او را «آیت‌الله ازهاری» خواندند. شاهنشاه پس از آن به پرسشی می‌پردازد که بارها از او کرده بودند: آیا اقدام سخت‌تر می‌توانست تاج و تخت و کشور را نجات دهد؟ محمدرضا شاه پهلوی می‌نویسد که فرماندهانش بارها از او خواستند برای برقراری نظم زور به کار برد، و او اکنون می‌داند که اگر به سربازان فرمان تیراندازی داده بود، بهای خونی که ملتش پرداخت صد بار کمتر از بهایی می‌شد که پس از انقلاب پرداخت."},{"title":"دیدگاه درباریان و فرماندهان","body":"بسیاری از فرماندهان و درباریان، از آغاز، ازهاری را مرد این کار نمی‌دانستند. کوپر می‌نویسد که در میان افسران، ازهاری به مردی شهرت داشت که بلند سخن می‌گوید اما چوبدستی کوچکی در دست دارد، و او را بیش از اندازه به مقام‌های آمریکایی نزدیک می‌دانستند که با اقدام سخت مخالف بودند. کامبیز آتابای، به نقل کوپر، گفت که با شنیدن نام ازهاری دانست که کار تمام است. امیراصلان افشار نیز ناکامی دولت را به خودداری شاهنشاه از کاربرد زور بازمی‌گرداند."},{"title":"دیدگاه تاریخ‌نگاران","body":"عباس میلانی ازهاری را مردی یکسره بی‌بهره از جذبه و هیبتی می‌داند که فرمانداری نظامی لازم داشت، و رفتار محتاطانهٔ او و ناهمگونی کابینه‌اش را از عوامل بی‌اثر شدن «راه‌حل نظامی» می‌شمارد. اما میلانی سنگین‌ترین ضربه را پیام ۱۵ آبان شاهنشاه می‌داند و آن را نشانهٔ شکاف دربار میان مشاوران شهبانو، که آشتی با مخالفان را توصیه می‌کردند، و کسانی می‌خواند که کاربرد ارتش را پیشنهاد می‌کردند. کوپر بیشتر بر نقش سفارت آمریکا تأکید می‌کند. به داوری او، سالیوان سیاستی «خودفلج‌کننده» در پیش گرفت: از یک سو شاهنشاه را به گشایش و انتصاب نظامی نرم‌خویی چون ازهاری واداشت و از سوی دیگر خودداری شاهنشاه از کاربرد زور را نشانهٔ ضعف او دانست. کوپر از قول جان استمپل، دیپلمات سفارت آمریکا، می‌آورد که پس از ۱۴ آبان دیگر هیچ‌کس به نظر آمریکا اعتنایی نمی‌کرد."}],"aftermath":"دولت ازهاری آخرین کوشش محمدرضا شاه پهلوی برای حفظ نظم با تکیه بر ارتش بود و ناکامی آن راه را برای دولت شاپور بختیار و رفتن شاهنشاه از ایران در ۲۶ دی ۱۳۵۷ هموار کرد. بازداشت هویدا و مقام‌های پیشین، که قرار بود افکار عمومی را آرام کند، مخالفان را آرام نکرد و هواداران سلطنت را دلسرد کرد. هویدا پس از پیروزی انقلاب در زندان ماند و دادگاه انقلاب او را اعدام کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از رفتار «نفرت‌انگیز» با هویدا پیش از اعدامش یاد می‌کند. به نوشتهٔ شاهنشاه، حکومت تازه سپهبد ناصر مقدم، رئیس ساواک، را نیز اندکی پس از برپایی جمهوری اسلامی اعدام کرد. پیام «صدای انقلاب» در حافظهٔ تاریخی ایرانیان به نماد امتیازدهی بدل شد و به نوشتهٔ کوپر، شماری از هواداران سلطنت پس از شنیدن آن بار سفر بستند."},{"id":"bakhtiar-government-1357","title":"دولت شاپور بختیار","date":{"solarYear":1357,"solarMonth":10,"solarDay":8,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":29},"tier":"secondary","category":"political","summary":"دولت شاپور بختیار واپسین دولتی بود که محمدرضا شاه پهلوی منصوب کرد. محمدرضا شاه پهلوی در ۸ دی ۱۳۵۷ بختیار، از رهبران جبههٔ ملی و معاون وزیر در دولت محمد مصدق، را به تشکیل دولت فراخواند. پیش از آن، گفت‌وگوها با کریم سنجابی و غلامحسین صدیقی به نتیجه نرسیده بود. بختیار به قانون اساسی و پادشاهی وفاداری نشان داد و پذیرفت که با تشکیل شورای سلطنت، شاهنشاه برای مدتی به خارج از کشور برود. مجلس شورای ملی در ۲۶ دی ۱۳۵۷ به دولت او رأی اعتماد داد و محمدرضا شاه پهلوی همان روز ایران را ترک کرد. جبههٔ ملی بختیار را از صفوف خود راند و روح‌الله خمینی دولت او را غیرقانونی خواند. با اعلام بی‌طرفی ارتش در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، دولت بختیار پشتوانهٔ خود را از دست داد و فروپاشید. شاپور بختیار سال‌ها بعد در پاریس به دست عاملان جمهوری اسلامی کشته شد.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۱۷۰–۱۷۴","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از سنجابی، پیشنهاد مقدم، دیدار نیاوران، اکراه، جورج براون، ۸ دی، ۱۲ دی، هایزر، رأی اعتماد ۲۶ دی، اعلام ونس سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"صفحه‌های ۸، ۴۲۹–۴۳۱، ۴۴۸–۴۴۹، ۴۵۵، ۴۶۰، ۴۶۲، ۴۷۰، ۵۲۵ نسخهٔ الکترونیکی","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از زندگی بختیار، دیدار با شهبانو، پیشنهاد تیمساران، دیدار نیاوران، واکنش جبههٔ ملی و آمریکا، جم، معرفی کابینه، شورای انقلاب، هایزر، فرودگاه، ترور سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"صفحه‌های ۴۷۶–۴۷۷ نسخهٔ الکترونیکی","text":"عباس میلانی در این اثر از صدیقی، شرط خروج، کارتر و پارسونز سخن می‌گوید."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"صص. ۳۸۲–۳۸۳، ۳۹۵–۳۹۶ چاپی (صفحه‌های ۲۶۱–۲۶۲، ۲۷۳–۲۷۴ نسخهٔ الکترونیکی)","text":"فرح پهلوی در این اثر از اعتصاب‌ها، بیماری ازهاری، تیمساران، دیدار و سنجابی، دولت بازرگان، تظاهرات قانون اساسی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-afshar","locus":"بخش ۱، صص. ۳۹–۴۰","text":"نویسنده در این اثر از نمایندگان، تلفن‌های قطع‌شده، هلیکوپتر، بی‌خبری از بختیار سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-alimard","locus":"بخش ۳، صص. ۱۸–۲۱","text":"نویسنده در این اثر از بخشنامهٔ مشیری یزدی، استعفا، خواجه‌نوری سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ahrar","locus":"بخش دوم، ص ۳۲ تا ۳۸","text":"احمد احرار شیوهٔ بختیار، آزادی مطبوعات و لایحهٔ انحلال ساواک را داوری می‌کند."}],"personIds":["mohammad-reza-person","ruhollah-khomeini","shapour-bakhtiar"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"بختیار را مأمور تشکیل واپسین دولت خود کرد.","ruhollah-khomeini":"جبههٔ ملی بختیار را از صفوف خود راند و روح‌الله خمینی دولت او را غیرقانونی خواند.","shapour-bakhtiar":"واپسین دولتی را که شاهنشاه منصوب کرد تشکیل داد."},"personTitles":{"ruhollah-khomeini":"رهبر مخالفان"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["دولت شاپور بختیار"],"context":"در آذر و دی ۱۳۵۷ اعتصاب‌های گسترده کشور را از کار انداخته بود. شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، می‌نویسد که تهران و شهرهای بزرگ هر روز چند ساعت بی‌برق می‌ماندند و وسایل نقلیهٔ عمومی تعطیل شده بود. به نوشتهٔ شهبانو، کارمندان سازمان آب، شبکهٔ نفت و بنزین، بانک‌ها و وزارتخانه‌ها نیز اعتصاب کردند و «حتی یک بشکه نفت نیز از ایران خارج نمی‌شد». اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که تولید نفت به کمتر از نیم میلیون بشکه در روز رسید و صادرات نفت ایران متوقف شد. شهبانو می‌نویسد که تیمسار ازهاری، نخست‌وزیر، اوایل دی‌ماه دچار حملهٔ قلبی شد و دیگر نتوانست کار خود را ادامه دهد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که پس از ناکامی گفت‌وگوهایش با کریم سنجابی، رهبر جبههٔ ملی، تیمسار ناصر مقدم، رئیس ساواک، پیشنهاد کرد که شاپور بختیار را بپذیرد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» از گفت‌وگوهای موازی محمدرضا شاه پهلوی با غلامحسین صدیقی، از رهبران دیگر جبههٔ ملی، نیز گزارش می‌دهد. به نوشتهٔ میلانی، صدیقی پایان حکومت نظامی، کاهش بودجهٔ نظامی، گماشتن تیمسار فریدون جم به وزارت جنگ، استقلال دادگستری و پایان دادگاه‌های نظامی را خواستار شد. شاهنشاه با بیشتر این خواسته‌ها موافقت کرد. اما صدیقی پافشاری می‌کرد که شاهنشاه در کشور بماند. میلانی می‌افزاید که صدیقی در ۷ دی ۱۳۵۷ (۲۸ دسامبر ۱۹۷۸) گفت: «تا جایی که به من مربوط است، می‌توانم همین امروز کار را آغاز کنم.»\n\nمیلانی می‌نویسد که برخلاف صدیقی، بختیار روشن کرده بود که تنها در صورتی دولت تشکیل می‌دهد که شاهنشاه کشور را ترک کند. به داوری میلانی، این‌که چرا محمدرضا شاه پهلوی برنامه‌های صدیقی را کنار گذاشت و بختیار را برگزید، «همچنان رازی است». میلانی دو سرنخ به دست می‌دهد. نخست، جیمی کارتر در یادداشت‌های روزانهٔ خود می‌نویسد که ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، پافشاری می‌کرد که شاهنشاه باید ایران را ترک کند، زیرا تنها در این صورت بختیار بخت ماندن داشت. دوم، آنتونی پارسونز، سفیر بریتانیا، با صدیقی موافق نبود و گفت که خمینی «به‌ناچار همهٔ توان خود را» برای نابودی دولت صدیقی به کار خواهد برد.\n\nکوپر بختیار را یکی از رهبران جبههٔ ملی و وزیر پیشین در دولت محمد مصدق معرفی می‌کند. به نوشتهٔ کوپر، پدربزرگ بختیار به دست قاجاریان اعدام شده بود و پدرش در دوران رضا شاه بزرگ زندانی و اعدام شد. کوپر می‌نویسد که بختیار با حکومت شخصی محمدرضا شاه پهلوی مخالف بود، اما جهت کلی اصلاحات اجتماعی و اقتصادی او را می‌ستود. به نوشتهٔ کوپر، بختیار از این‌که کسانی چون مهدی بازرگان رهبری خمینی را پذیرفته بودند، بیزار بود و پیروان خمینی را «بربر» می‌خواند. او نگران بود که افراطیان بر چپ‌گرایان و دموکرات‌ها، که رهبری فرهمند و آموزش رزمی نداشتند، چیره شوند.","whatHappened":[{"title":"دیدار با شهبانو فرح پهلوی","body":"کوپر می‌نویسد که جمشید آموزگار، نخست‌وزیر پیشین، بختیار را به سوی دربار راهنمایی کرد. بختیار نمی‌خواست پیش از آگاهی از دیدگاه شاهنشاه دربارهٔ اصلاحات سیاسی به نیاوران بیاید. به نوشتهٔ کوپر، شهبانو فرح پهلوی با موافقت شاهنشاه در خانهٔ خاله‌اش، لوئیز قطبی، مادر رضا قطبی، با بختیار دیدار کرد. کوپر پس از گفت‌وگو با شهبانو و رضا قطبی نتیجه می‌گیرد که این دیدار میان ۴ و ۹ آذر ۱۳۵۷ (۲۵ تا ۳۰ نوامبر ۱۹۷۸) انجام شد. شهبانو در «کهن دیارا» می‌نویسد که بختیار از همان آغاز از نبود آزادی و فساد سخن گفت و او یادآوری کرد که کشور در خطر است. به نوشتهٔ شهبانو، بختیار آزادی کریم سنجابی را یکی از شرط‌های پذیرش نخست‌وزیری شمرد. شهبانو نتیجهٔ گفت‌وگو را به آگاهی شاهنشاه رساند و محمدرضا شاه پهلوی فرمان آزادی سنجابی را داد. کوپر می‌نویسد که پس از این دیدار نام بختیار در فهرست کوتاه نامزدهای نخست‌وزیری غیرنظامی قرار گرفت.","quotes":[{"original":"It was with some reluctance and under foreign pressure that I agreed to appoint him Prime Minister. I had always considered him an Anglophile and an agent of British Petroleum.","translation":"با اندکی اکراه و زیر فشار خارجی پذیرفتم که او را به نخست‌وزیری منصوب کنم. همیشه او را انگلوفیل و عامل بریتیش پترولیوم می‌دانستم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۷۱","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه چگونگی انتصاب بختیار را شرح می‌دهد."},{"original":"We had a lengthy conversation in which Bakhtiar profusely expressed his loyalty to the Constitution and the monarchy.","translation":"گفت‌وگویی طولانی داشتیم که در آن بختیار بارها به قانون اساسی و پادشاهی ابراز وفاداری کرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۷۱","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه از نخستین دیدار با بختیار در نیاوران یاد می‌کند."},{"original":"You now have all the power and authority. I leave the country in your hands and with God.","translation":"اکنون همهٔ قدرت و اختیار از آنِ شماست. کشور را به دست شما و به خدا می‌سپارم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل سخن)","page":"صفحهٔ ۴۶۲ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۲۶ دی ۱۳۵۷ / ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹","context":"سخن شاهنشاه به بختیار در هواپیما، پیش از پرواز از مهرآباد."},{"original":"Iran is not ready for a republic. In fifty years, maybe Iran will be ready, but if we have a good constitutional monarchy, why change? We should remain a constitutional monarchy.","translation":"ایران آمادهٔ جمهوری نیست. شاید پنجاه سال دیگر ایران آماده باشد، اما اگر پادشاهی مشروطهٔ خوبی داشته باشیم، چرا تغییرش دهیم؟ باید پادشاهی مشروطه بمانیم.","speaker":"شاپور بختیار","speakerTitle":"نخست‌وزیر نامزد","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل از رضا قطبی)","page":"صفحهٔ ۴۴۸ نسخهٔ الکترونیکی","date":"آذر–دی ۱۳۵۷ / دسامبر ۱۹۷۸","context":"بختیار به رضا قطبی دربارهٔ آیندهٔ پادشاهی اطمینان می‌دهد."},{"original":"I’m tired. I need a rest. If this rest takes place in a foreign country, a Regency Council will be created according to the Constitution. More important than this is that the wheels of the economy start turning again","translation":"خسته‌ام. به استراحت نیاز دارم. اگر این استراحت در کشوری بیگانه باشد، شورای سلطنت بنا بر قانون اساسی تشکیل خواهد شد. مهم‌تر از این آن است که چرخ‌های اقتصاد دوباره به گردش درآید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل سخن)","page":"صفحهٔ ۴۵۵ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۶ دی ۱۳۵۷ / ۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹","context":"شاهنشاه پس از معرفی کابینهٔ بختیار از سفر خود سخن می‌فرماید."},{"original":"Look, the country is in deep trouble. We now must concentrate on saving it rather than harping on the past.","translation":"ببینید، کشور در گرفتاری ژرفی است. اکنون باید بر نجات آن تمرکز کنیم، نه این‌که از گذشته گلایه کنیم.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل گفت‌وگو)","page":"صفحهٔ ۴۳۰ نسخهٔ الکترونیکی","date":"آذر ۱۳۵۷ / نوامبر ۱۹۷۸","context":"شهبانو در نخستین دیدار، گلایه‌های بختیار از گذشته را قطع می‌کند."},{"original":"As far I am concerned, I can begin work today.","translation":"تا جایی که به من مربوط است، می‌توانم همین امروز کار را آغاز کنم.","speaker":"غلامحسین صدیقی","speakerTitle":"از رهبران جبههٔ ملی و نامزد نخست‌وزیری","work":"شاه، اثر عباس میلانی","workType":"زندگی‌نامه (نقل سخن)","page":"صفحهٔ ۴۷۶ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۷ دی ۱۳۵۷ / ۲۸ دسامبر ۱۹۷۸","context":"صدیقی یک روز پیش از انتصاب بختیار آمادگی خود را اعلام می‌کند."},{"original":"Bakhtiar asked for you, I didn’t.","translation":"بختیار تو را خواست، نه من.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (نقل سخن)","page":"صفحهٔ ۴۴۹ نسخهٔ الکترونیکی","date":"دی ۱۳۵۷ / ژانویهٔ ۱۹۷۹","context":"شاهنشاه به تیمسار فریدون جم، که به درخواست بختیار از لندن فراخوانده شده بود، می‌فرماید."}]},{"title":"پیشنهاد تیمساران","body":"کوپر می‌نویسد که در اوایل دی، تیمسار اویسی و تیمسار ناصر مقدم به نیاوران رفتند و از شهبانو خواستند به شاهنشاه بگوید که زمان جایگزینی ازهاری با بختیار رسیده است. شهبانو در «کهن دیارا» می‌نویسد که آن دو بیم داشتند که اگر شاهنشاه کسی را برنگزیند، انقلابیون به کاخ سلطنتی حمله کنند. به نوشتهٔ کوپر، تیمسار بدره‌ای، فرمانده گارد شاهنشاهی، پیش‌تر با بختیار سخن گفته بود. بختیار به او اطمینان داده بود که «اگر لازم باشد، خواهد کشت، حتی اگر خون تا آرنجش بالا آید». کوپر یادآوری می‌کند که شهبانو در خاطرات خود دیدار با بختیار و گفت‌وگو با تیمساران را، که پنج تا شش هفته از هم فاصله داشتند، یکی کرده است."},{"title":"دیدار در نیاوران و انتصاب","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که تیمسار مقدم بختیار را شبی به کاخ نیاوران آورد. به نوشتهٔ شاهنشاه، بختیار در گفت‌وگویی طولانی بارها به قانون اساسی و پادشاهی ابراز وفاداری کرد. او می‌خواست به قانون اساسی پایبند بماند و پیش از سفر شاهنشاه شورای سلطنت را تعیین کند. بختیار قصد داشت از هر دو مجلس رأی اعتماد بگیرد. شاهنشاه می‌نویسد که «با اندکی اکراه و زیر فشار خارجی» به انتصاب او تن داد. او بختیار را همواره «انگلوفیل» و «عامل بریتیش پترولیوم» می‌شمرد. به نوشتهٔ شاهنشاه، بختیار خود پذیرفته بود که همهٔ اعضای جبههٔ ملی تنها ۲۷ تن‌اند. محمدرضا شاه پهلوی می‌نویسد که تصمیم نهایی را پس از دیدار با جورج براون، وزیر خارجهٔ پیشین بریتانیا، گرفت. براون دست او را گرفت و از او خواهش کرد که کشور را ترک کند و از بختیار به‌گرمی پشتیبانی کرد.\n\nکوپر از قول رضا قطبی روایت می‌کند که بختیار پس از دیدار نیم‌ساعته با محمدرضا شاه پهلوی گفت: «به نظر می‌رسید شاه مرا پذیرفته است.» به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه در پایان دیدار از بختیار پرسید: «و ما کی باید برویم؟» بختیار پاسخ داد که شاهنشاه باید بماند و پس از استقرار دولت می‌تواند برای مدتی کوتاه به خارج برود. کوپر می‌افزاید که بختیار به رضا قطبی اطمینان داده بود که آیندهٔ پادشاهی به همه‌پرسی گذاشته نخواهد شد و گفته بود: «ایران آمادهٔ جمهوری نیست.»\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در ۸ دی ۱۳۵۷ (۲۹ دسامبر ۱۹۷۸) بختیار را به تشکیل دولت غیرنظامی فراخواند. شاهنشاه در ۱۲ دی (۲ ژانویه) پس از دو ماه برای نخستین بار در برابر مردم ظاهر شد و آمادگی خود را برای سفر، پس از تأیید و استقرار دولت بختیار، اعلام کرد. کوپر می‌نویسد که جبههٔ ملی از تصمیم بختیار برای جدا شدن از صفوف آن خشمگین شد و آن را محکوم کرد. به نوشتهٔ کوپر، سالیوان و کارکنان سفارت آمریکا نیز شگفت‌زده شدند، زیرا راهبرد آنان بر تشکیل دولتی به رهبری مهدی بازرگان با پشتیبانی خمینی استوار بود. کوپر از جان استمپل، دیپلمات آمریکایی، نقل می‌کند که بختیار را «هیچ‌کاره» می‌خواند و می‌گفت: «همه می‌دانستند که او دوام نخواهد آورد.»"},{"title":"معرفی کابینه","body":"کوپر می‌نویسد که بختیار کابینهٔ خود را در شنبه ۱۶ دی ۱۳۵۷ (۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹) در نیاوران معرفی کرد. محمدرضا شاه پهلوی تأیید کرد که پس از رأی اعتماد مجلس برای مدتی نامعلوم از ایران خواهد رفت. به نوشتهٔ کوپر، بختیار خواستار بازگرداندن تیمسار فریدون جم برای وزارت جنگ شد. شاهنشاه تنها به احترام بختیار او را از لندن فراخواند و به او فرمود: «بختیار تو را خواست، نه من.» کوپر می‌نویسد که خمینی بی‌درنگ دولت بختیار را غیرقانونی خواند و شورای انقلاب اسلامی را به‌عنوان دولتی سایه اعلام کرد.\n\nمیلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در ۱۶ دی ۱۳۵۷ در واپسین دیدار با صدیقی از دیدارش با بختیار سخن فرمود و او را «مردی ملی و دلیر» ستود. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که برنامهٔ سفر او، به گونه‌ای درخور توجه، در ۲۱ دی (۱۱ ژانویه) در واشینگتن از زبان سایروس ونس، وزیر خارجهٔ آمریکا، اعلام شد."},{"title":"رأی اعتماد و خروج محمدرضا شاه پهلوی","body":"امیراصلان افشار در مصاحبه با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایت می‌کند که پسرعمویش، سیف‌الله افشار، نمایندهٔ مجلس، با ده تا دوازده نماینده نزد او آمد. آنان پیام دادند که اگر شاهنشاه به خارج سفر کند، به بختیار رأی اعتماد نخواهند داد. به روایت افشار، محمدرضا شاه پهلوی پاسخ داد که حتماً به بختیار رأی دهند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی می‌نویسد که مجلس در ۲۶ دی ۱۳۵۷ (۱۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹) با اکثریتی آسوده به دولت بختیار رأی اعتماد داد. افشار روایت می‌کند که شاهنشاه در فرودگاه مهرآباد از او خواست از مجلس بپرسد آیا بختیار رأی گرفته است. اما همهٔ سیم‌های تلفن قطع شده بود. به روایت افشار، گارد با بی‌سیم خبر گرفت که نمایندگان رأی داده‌اند و هلیکوپتری بختیار را از مجلس به فرودگاه آورد. کوپر می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی و بختیار چند دقیقه به‌تنهایی گفت‌وگو کردند. بختیار سپس در هواپیما به شاهنشاه و شهبانو پیوست. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه به او فرمود: «اکنون همهٔ قدرت و اختیار از آنِ شماست. کشور را به دست شما و به خدا می‌سپارم.» بختیار دست شاهنشاه را بوسید و از هواپیما پیاده شد."},{"title":"فروپاشی","body":"شهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در تبعید یادآوری می‌کرد که بختیار هنوز نخست‌وزیر است و ارتش، که شاهنشاه فرماندهی آن را به او سپرده بود، به دولت وفادار مانده است. به نوشتهٔ شهبانو، خمینی پس از بازگشت به تهران بی‌اعتنا به پیشنهاد همکاری بختیار، دولت خود را به سرپرستی مهدی بازرگان، همگام قدیم بختیار، اعلام کرد. از ۱۸ بهمن تظاهرات در پشتیبانی از این دولت آغاز شد و بختیار برنامهٔ خمینی را «هرج‌ومرج‌طلبانه و قرون‌وسطایی» خواند.\n\nکوپر می‌نویسد که تیمسار رابرت هایزر، معاون فرماندهی نیروهای آمریکا در اروپا، مأموریت داشت فرماندهان ارتش را به پشتیبانی از بختیار قانع کند و از کودتا بازدارد. هایزر دستور خود را چنین خلاصه کرد: «همهٔ تلاشم را خواهم کرد که از بختیار پشتیبانی کامل کنم و به کودتای نظامی نپرم.» محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» داوری دیگری دارد. به نوشتهٔ او، هنگامی که هایزر ایران را ترک کرد، ارتش نابود شده بود و دولت بختیار، که او ظاهراً برای نجاتش آمده بود، از هم پاشیده بود.\n\nامین عالیمرد، دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی کشور، در مصاحبه با بنیاد مطالعات ایران از واپسین روزهای این دولت روایت می‌کند. به روایت او، بخشنامه‌ای که معاون نخست‌وزیر، مشیری یزدی، به وزارتخانه‌ها فرستاده بود، او را به استعفا واداشت. عالیمرد می‌افزاید که بختیار یازده روز استعفای او را رسماً نپذیرفت. او همچنین از سناتور خواجه‌نوری یاد می‌کند که به روایت او نقش راهنمای بختیار را داشت. با اعلام بی‌طرفی ارتش در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ (۱۱ فوریهٔ ۱۹۷۹)، دولت بختیار فروپاشید."},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» بختیار را با سنجابی مقایسه می‌کند. به نوشتهٔ او، سنجابی در زمانی که آرامش و خرد لازم بود، همچنان سخنرانی‌های آتشین می‌کرد، اما بختیار «رفتاری سنجیده و خوددار» داشت. با این همه، شاهنشاه تصریح می‌کند که انتصاب بختیار را «با اندکی اکراه و زیر فشار خارجی» پذیرفت. شاهنشاه می‌نویسد که هنگام خروج امیدوار بود بختیار کامیاب شود و کشور با وجود ویرانی‌ها برجا بماند."},{"title":"شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» از نگرانی خود در تبعید دربارهٔ کارهای دولت بختیار سخن می‌گوید. به نوشتهٔ او، خبر تظاهراتی بزرگ به سود قانون اساسی در تهران او را «سخت امیدوار» کرد. کوپر می‌نویسد که منتقدان شهبانو را متهم کردند که برای پیشبرد منافع خاندانش بختیار را پیش کشیده است. به نوشتهٔ کوپر، این منتقدان نادیده گرفتند که بختیار با ملکه ثریا خویشاوندی نزدیک‌تری داشت. کوپر می‌افزاید که شهبانو تا نوامبر ۱۹۷۸ هوشنگ نهاوندی را بهترین نامزد نخست‌وزیری می‌دانست."},{"title":"امیراصلان افشار","body":"افشار در مصاحبهٔ خود روایت می‌کند که دوازده روز پس از خروج شاهنشاه، بختیار هنوز حتی تلفنی از او احوال نپرسیده بود. به روایت افشار، بختیار گزارش‌دادن به شاهنشاه را وظیفهٔ تیمسار عباس قره‌باغی، رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، می‌دانست. افشار این را نشانهٔ آن می‌شمارد که «اصلاً معلوم نبود که کار چه‌جوری می‌چرخد»."},{"title":"احمد احرار","body":"احمد احرار، روزنامه‌نگار و سرمقاله‌نویس روزنامهٔ اطلاعات، که در دوران دولت بختیار در تهران بود، در ۱۳۶۲ در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران داوری دیگری دارد. به روایت احرار، در آن روزها موجی از مذهب‌گرایی روشنفکران و دانشگاهیان را نیز فرا گرفته بود و کمتر کسی جرئت داشت در برابر روحانیان بایستد. به روایت احرار، بختیار در آن هنگامه با جامه و آرایشی آراسته به مصاحبه می‌آمد و به انگلیسی و فرانسه سخن می‌گفت، گویی نخست‌وزیر کشوری اروپایی است، و به نظر او پیوندی با تودهٔ مردم نداشت. احرار آزادی مطبوعات و آزادی سیاسی را دستاورد ویژهٔ بختیار نمی‌داند و یادآوری می‌کند که مطبوعات در دوران شریف‌امامی آزادی یافته بودند و بررسی انحلال ساواک نیز از همان دوران آغاز شده بود و دولت ازهاری لایحهٔ آن را آماده کرد. به روایت احرار، مجلس این لایحه را در دوران بختیار تصویب کرد، اما ساواک در آن هنگام عملاً از هم پاشیده بود. احرار بختیار را با الکساندر کرنسکی در روسیهٔ ۱۹۱۷ می‌سنجد و می‌گوید که هنگام انتصاب بختیار دیگر بسیار دیر شده بود."},{"title":"دیپلمات‌های آمریکایی","body":"کوپر می‌نویسد که کارکنان سفارت آمریکا حتی پیش از سوگند بختیار او را پایان‌یافته می‌دانستند. به داوری کوپر، سالیوان با علامت‌هایی که به بازرگان می‌داد، در عمل بی‌طرفی آمریکا را اعلام کرد. کوپر این سیاست را «خودفلج‌کننده» می‌نامد و می‌نویسد که راهبرد سالیوان دشمنان شاهنشاه را دلگرم کرد."}],"aftermath":"کوپر می‌نویسد که پس از انقلاب، جمهوری اسلامی آدم‌کشانی آموزش‌دیده را برای از میان بردن کسانی فرستاد که توان رهبری مقاومت سازمان‌یافته را داشتند. به نوشتهٔ کوپر، تیمسار اویسی و شاهزاده شهریار، پسر والاحضرت اشرف پهلوی، را در ۱۹۸۰ میلادی در پاریس، در دو حملهٔ جداگانه، به گلوله کشتند. مهاجمانی مسلح نیز به آپارتمان شاپور بختیار در پاریس راه یافتند و او و دستیارش را کشتند. کوپر سال‌های زندگی بختیار را ۱۹۱۴ تا ۱۹۹۱ می‌آورد."},{"id":"guadeloupe-conference-1357","title":"کنفرانس گوادلوپ","date":{"solarYear":1357,"solarMonth":10,"solarDay":15,"gregorianYear":1979,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":5},"endDate":{"solarYear":1357,"solarMonth":10,"solarDay":16,"gregorianYear":1979,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":6},"tier":"secondary","category":"international","summary":"کنفرانس گوادلوپ دیداری غیررسمی میان رهبران چهار قدرت غربی بود که در ۱۵ و ۱۶ دی ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی) در جزیرهٔ گوادلوپ، از سرزمین‌های فرانسه در دریای کارائیب، برگزار شد. والری ژیسکار دستن، رئیس‌جمهور فرانسه، جیمی کارتر، رئیس‌جمهور ایالات متحده، جیمز کالاهان، نخست‌وزیر بریتانیا، و هلموت اشمیت، صدراعظم آلمان غربی، در این دیدار دربارهٔ روابط شرق و غرب، بهای نفت و بحران‌های چند منطقه گفت‌وگو کردند. رهبران چهار کشور در بیانیه‌های پایانی خود نامی از ایران نبردند، اما یادداشت‌های روزانهٔ کارتر و گزارش بریتانیایی جلسه نشان می‌دهد که آنان در نشست صبح ۱۶ دی بر این نکته هم‌رأی شدند که محمدرضا شاه پهلوی باید هرچه زودتر ایران را ترک کند. محمدرضا شاه پهلوی بعدها در کتاب «پاسخ به تاریخ» این دیدار را «یالتای خاورمیانه» خواند و هوادارانش آن را لحظه‌ای دانستند که قدرت‌های غربی تصمیم به کنار گذاشتن او گرفتند. شاهنشاه آریامهر ده روز پس از پایان کنفرانس، در ۲۶ دی ۱۳۵۷، ایران را ترک کرد.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۷۱ تا ۱۷۳","text":"محمدرضا شاه پهلوی انتصاب بختیار، مأموریت هایزر، کنفرانس گوادلوپ، فرستادهٔ ژیسکار دستن، اعلام برنامهٔ خروج به دست ونس و رأی اعتماد ۲۶ دی را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"گاه‌شمار و ص ۴۵۲ تا ۴۵۵ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"کوپر دو روز کنفرانس، سخن اشمیت، یادداشت کارتر، گزارش بریتانیایی، دفاع ژیسکار دستن، یادداشت برژینسکی و معرفی کابینهٔ بختیار را روایت می‌کند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۴۷۷ تا ۴۷۹ (نسخهٔ الکترونیکی)","text":"میلانی دعوت ۱۶ آذر، همراهی برژینسکی، محل نشست‌ها، نبودن صورت‌جلسه، بیانیه‌های پایانی، تفاوت خاطرات رهبران، واکنش شوروی و انتصاب جم را می‌آورد."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۳۸۳","text":"شهبانو فرح پهلوی ورود هایزر در ۵ ژانویهٔ ۱۹۷۹ و استعفای ژنرال هیگ در اعتراض به مأموریت او را می‌آورد."},{"sourceId":"fis-brasseur","locus":"نوار دوم، ص ۵۲ تا ۵۴","text":"لئون براسور نقش ژیسکار دستن در پذیرفتن آیت‌الله خمینی و در گوادلوپ و ریشهٔ دلخوری پادشاه از او را بازگو می‌کند."}],"personIds":[],"personDeeds":{},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["کنفرانس گوادلوپ"],"context":"در روزهایی که رهبران غربی برای دیدار گوادلوپ آماده می‌شدند، دولت نظامی ارتشبد غلامرضا ازهاری به بن‌بست رسیده بود. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار آمریکایی، در کتاب «سقوط بهشت» در گاه‌شمار رویدادها می‌نویسد که حکومت نظامی در ۶ دی ۱۳۵۷ در تهران از هم پاشید و محمدرضا شاه پهلوی در ۸ دی شاپور بختیار را به جای ازهاری برگزید. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در ۸ دی از بختیار خواست دولتی غیرنظامی تشکیل دهد و در ۱۲ دی، در نخستین حضور عمومی خود پس از دو ماه، آمادگی‌اش را برای سفری استراحتی پس از تأیید دولت بختیار اعلام کرد. شاهنشاه در همان کتاب تأکید می‌کند که این انتصاب را «با اکراه و زیر فشار خارجی» پذیرفت و پس از دیدار با لرد جورج براون، وزیر خارجهٔ پیشین بریتانیا، که دست او را گرفته و از او خواسته بود دو ماه به مرخصی برود، تصمیم نهایی را گرفت.\n\nهمزمان، عربستان سعودی و دیگر تولیدکنندگان عرب نفت از آشفتگی ایران بهره گرفتند. کوپر می‌نویسد که این کشورها افزایشی دورقمی در بهای نفت را به تصویب رساندند و این تصمیم، همراه با قطع صادرات نفت ایران، جهشی در بهای نفت پدید آورد که کارشناسان آن را با «شوک نفتی» دوم مقایسه می‌کردند. به این ترتیب، بحران ایران دیگر تنها مسئلهٔ سیاست داخلی یک متحد غرب نبود و اقتصاد کشورهای صنعتی را نیز تهدید می‌کرد.\n\nژنرال رابرت هایزر، معاون فرماندهی نیروهای ایالات متحده در اروپا، در همان روزها بی‌اعلام قبلی به تهران رسید. شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، تاریخ ورود او را ۵ ژانویهٔ ۱۹۷۹، یعنی ۱۵ دی ۱۳۵۷ و همان روز آغاز کنفرانس گوادلوپ، می‌نویسد، اما کوپر در گاه‌شمار کتاب خود ورود هایزر را ۱۴ دی ثبت می‌کند. شهبانو می‌افزاید که به او خبر دادند مأموریت هایزر کوشش برای اعلام بی‌طرفی ارتش بوده است، و سال‌ها بعد ژنرال الکساندر هیگ، فرماندهٔ ناتو، به او گفت که در اعتراض به همین مأموریت از کار خود کناره گرفته است، زیرا باور داشت ارتش ایران باید جلوی هرج و مرج را بگیرد. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که سفر بی‌خبر هایزر او را پریشان کرد، زیرا هایزر پیش از آن همیشه دیدارهایش را از مدت‌ها پیش هماهنگ می‌کرد. به گزارش کوپر، اردشیر زاهدی، سفیر ایران در واشینگتن، از این مأموریت چنان خشمگین شد که خواستار بازداشت و اخراج هایزر شد، اما شاهنشاه چنین اقدامی را نپذیرفت.\n\nعباس میلانی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ «شاه»، می‌نویسد که کاخ سفید در ۱۶ آذر ۱۳۵۷ اعلام کرد که والری ژیسکار دستن، رئیس‌جمهور فرانسه، کارتر، اشمیت و کالاهان را به «گفت‌وگوهای شخصی و غیررسمی دربارهٔ مسائل سیاسی و تحولات بین‌المللی» دعوت کرده است. بر پایهٔ همین اعلامیه، هر رئیس دولت تنها یک دستیار همراه خود می‌آورد. زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور آمریکا، همراه کارتر به گوادلوپ رفت. میلانی یادآوری می‌کند که برژینسکی در آن زمان از استوارترین هواداران محمدرضا شاه پهلوی در دولت آمریکا به شمار می‌رفت و این همراهی باید برای شاهنشاه خبری خوش بود. برژینسکی پیش از سفر به خبرنگاران گفت که وخامت اوضاع ایران احتمالاً در گفت‌وگوهای چهار رهبر جایگاهی برجسته خواهد داشت و کارتر حمایت خود را از پادشاه ایران تکرار خواهد کرد. میلانی همچنین می‌نویسد که برژینسکی دو روز پیش از کنفرانس به کارتر پیشنهاد کرد که پس از گوادلوپ فرستاده‌ای به تهران بفرستد تا نشانهٔ علاقهٔ آمریکا و منافع مشترک غرب باشد.","whatHappened":[{"title":"روز نخست: ۱۵ دی","body":"کوپر می‌نویسد که کارتر، کالاهان، ژیسکار دستن و اشمیت روز جمعه ۱۵ دی ۱۳۵۷ به گوادلوپ رسیدند تا در نشستی چهارجانبه دربارهٔ مسائل گوناگون جنگ سرد گفت‌وگو کنند. میلانی محل گفت‌وگوها را هتل هاماک در کرانهٔ جنوبی جزیرهٔ گراند تر می‌داند و به نقل از گزارش‌های آمریکایی می‌نویسد که رهبران زیر سایبانی کاه‌پوش و روباز، که مردم محلی آن را «آجوپا» می‌نامند، در حدود سی متری دریا می‌نشستند. به نوشتهٔ میلانی، از نشست‌های چهار رهبر صورت‌جلسه‌ای در دست نیست. بیش از صد و بیست خبرنگار کارتر را همراهی می‌کردند و همین خبرنگاران دریافتند که در نخستین نشست سه‌ساعته، کارتر و کالاهان بیشترین سخن را گفتند.\n\nکوپر می‌نویسد که نشست صبح روز نخست به روابط شرق و غرب گذشت. به نوشتهٔ کوپر، کارتر حس کرد که هلموت اشمیت حالی تند و بدبینانه دارد. صدراعظم آلمان غربی در میانهٔ انتقاد از نیکلای چائوشسکو، رئیس‌جمهور رومانی، از موضوع بیرون رفت و گفت که تهران و بخارست را همانند می‌داند و از مدت‌ها پیش می‌دانسته است که پادشاه ایران سقوط خواهد کرد. به گزارش کوپر، دیگر رهبران از کنار این سخن گذشتند و گفت‌وگو به لئونید برژنف، رهبر شوروی، کشید. چهار رهبر و همسرانشان ناهار را در ویلا کرئول خوردند و شب را با شام کباب، نمایش موج‌سواری بادبانی و کنسرت نوازندگان محلی به پایان بردند.","quotes":[{"original":"I believe that during those meetings the French and the West Germans agreed with the British and the American proposals for my ouster. These Guadaloupe meetings may prove to be the \"Yalta of the Mideast,\" with the notable absence of the recipient (U.S.S.R.) of the largesse.","translation":"باور دارم که در آن دیدارها فرانسوی‌ها و آلمانی‌های غربی با پیشنهادهای بریتانیا و آمریکا برای برکناری من همراه شدند. شاید این دیدارهای گوادلوپ روزی «یالتای خاورمیانه» شناخته شود، با این تفاوت چشمگیر که گیرندهٔ این بخشش، یعنی اتحاد شوروی، در آن حاضر نبود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۱۷۱","date":"۱۳۵۹ خورشیدی (۱۹۸۰ میلادی، سال نشر)","context":"شاهنشاه در تبعید رویدادهای نخستین روزهای دی ۱۳۵۷، از مأموریت ژنرال هایزر تا کنفرانس گوادلوپ، را مرور می‌کند و نقش قدرت‌های غربی را در خروج خود از ایران می‌سنجد."},{"original":"Found very little support among the other three for the Shah. They all thought that the civilian government would have to be established. And they agreed with me that the military ought to be kept strong and intact if possible. They were unanimous in saying that the Shah ought to leave as soon as possible.","translation":"در میان آن سه تن پشتیبانی بسیار اندکی از پادشاه یافتم. همگی بر این باور بودند که باید دولتی غیرنظامی برقرار شود. با من هم‌رأی بودند که ارتش باید در صورت امکان نیرومند و دست‌نخورده بماند. همگی یک‌صدا گفتند که پادشاه باید هرچه زودتر کشور را ترک کند.","speaker":"جیمی کارتر","speakerTitle":"رئیس‌جمهور ایالات متحدهٔ آمریکا","work":"یادداشت‌های روزانه، به نقل اندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت»","workType":"یادداشت روزانه","page":"ص ۴۵۳ (نسخهٔ الکترونیکی «سقوط بهشت»)","date":"۱۶ دی ۱۳۵۷ خورشیدی (۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹ میلادی)","context":"کارتر پس از نشست صبح روز دوم کنفرانس، که در آن خود موضوع ایران را پیش کشیده بود، دیدگاه سه رهبر دیگر را در دفتر یادداشتش ثبت می‌کند."},{"original":"In the course of a general discussion there was general agreement that the Shah would have to leave Iran within the next few days.","translation":"در جریان یک بحث کلی، همگان توافق داشتند که پادشاه ناچار است ظرف چند روز آینده ایران را ترک کند.","speaker":"هیئت بریتانیایی همراه جیمز کالاهان، نخست‌وزیر بریتانیا","speakerTitle":"تهیه‌کنندگان گزارش رسمی بریتانیا از نشست گوادلوپ","work":"گزارش بریتانیایی نشست، به نقل اندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۴۵۳ (نسخهٔ الکترونیکی «سقوط بهشت»)","date":"۱۶ دی ۱۳۵۷ خورشیدی (۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹ میلادی)","context":"گزارش بریتانیایی نتیجهٔ گفت‌وگوی چهار رهبر دربارهٔ ایران را در نشست صبح روز دوم خلاصه می‌کند."},{"original":"he considered Tehran and Bucharest to be similar. That he had long known the megalomaniac Shah would be brought down.","translation":"او تهران و بخارست را همانند می‌دانست و می‌گفت که از مدت‌ها پیش می‌دانسته است که پادشاه خودبزرگ‌بین سرنگون خواهد شد.","speaker":"جیمی کارتر، در بازگویی سخن هلموت اشمیت","speakerTitle":"رئیس‌جمهور ایالات متحده، دربارهٔ صدراعظم آلمان غربی","work":"یادداشت‌های روزانه، به نقل اندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت»","workType":"یادداشت روزانه","page":"ص ۴۵۲ (نسخهٔ الکترونیکی «سقوط بهشت»)","date":"۱۵ دی ۱۳۵۷ خورشیدی (۵ ژانویهٔ ۱۹۷۹ میلادی)","context":"اشمیت در نشست صبح روز نخست، هنگام انتقاد از سیاست چائوشسکو، رهبر رومانی، ناگهان به پادشاه ایران گریز زد و دیگر رهبران از کنار سخن او گذشتند."},{"original":"For the Shah and many of his supporters, this meeting has taken on mythic proportions. It was, they claim, the \"watershed\" moment when the decision to \"get rid of the Shah\" was finalized.","translation":"این دیدار برای پادشاه و بسیاری از هوادارانش ابعادی اسطوره‌ای یافته است. به گفتهٔ آنان، گوادلوپ «نقطهٔ عطفی» بود که تصمیم به «کنار گذاشتن پادشاه» در آن قطعی شد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامهٔ پژوهشی","page":"ص ۴۷۷ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی، سال نشر)","context":"میلانی پیش از بازسازی جلسه‌های گوادلوپ، جایگاه این دیدار را در روایت هواداران پادشاهی شرح می‌دهد."},{"original":"There are fascinating differences between \"official\" accounts of the meeting and what the leaders later remembered or wrote in their memoirs.","translation":"میان گزارش‌های «رسمی» این دیدار و آنچه رهبران بعدها به یاد آوردند یا در خاطراتشان نوشتند، تفاوت‌هایی شگفت‌انگیز هست.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامهٔ پژوهشی","page":"ص ۴۷۸ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی، سال نشر)","context":"میلانی پس از یادآوری اینکه رهبران در بیانیه‌های پایانی نامی از ایران نبردند، این بیانیه‌ها را با خاطرات بعدی کارتر، ژیسکار دستن و اشمیت مقایسه می‌کند."},{"original":"We are giving up on the Shah only after being forced reluctantly to conclude that he is incapable of decisive action.","translation":"ما تنها پس از آنکه به اکراه ناچار شدیم نتیجه بگیریم که پادشاه توان اقدام قاطع ندارد، از او دست می‌کشیم.","speaker":"زبیگنیو برژینسکی","speakerTitle":"مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور آمریکا","work":"یادداشت به جیمی کارتر، به نقل اندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت»","workType":"یادداشت محرمانهٔ کاخ سفید","page":"ص ۴۵۴ (نسخهٔ الکترونیکی «سقوط بهشت»)","date":"دی ۱۳۵۷ خورشیدی (ژانویهٔ ۱۹۷۹ میلادی)","context":"کارتر این یادداشت را سه‌شنبه شب ۱۹ دی، هنگام بازگشت از گوادلوپ، روی میز خود یافت و در حاشیهٔ آن نوشت که نکوهش تصمیم‌های مشترک برای ثبت در پرونده به کارش نمی‌آید."}]},{"title":"روز دوم: گفت‌وگو دربارهٔ ایران","body":"کوپر روایت می‌کند که کارتر موضوع ایران و آیندهٔ محمدرضا شاه پهلوی را در نشست صبح شنبه ۱۶ دی پیش کشید. کارتر در یادداشت روزانهٔ خود نوشت که در میان سه رهبر دیگر پشتیبانی چندانی از پادشاه ایران نیافت، هر سه بر برقراری دولتی غیرنظامی و نگه داشتن ارتش نیرومند و یکپارچه تأکید کردند و همگی گفتند که پادشاه باید هرچه زودتر ایران را ترک کند. کوپر بی‌درنگ داوری خود را می‌افزاید: رهبران غربی درنیافتند که تنها حضور محمدرضا شاه پهلوی در ایران ارتش را یکپارچه نگاه می‌داشت.\n\nگزارش بریتانیایی همین گفت‌وگو، که کوپر آن را نقل می‌کند، جزئیات بیشتری به دست می‌دهد. بر پایهٔ این گزارش، چهار رهبر در یک بحث کلی توافق کردند که پادشاه ناچار است ظرف چند روز آینده ایران را ترک کند. کارتر در همان نشست گفت که با بازگشت ارتشبد فریدون جم به ایران، بخت دستیابی به سرانجامی پایدار بیش از دو هفته پیش است. رهبران همچنین پذیرفتند که هر دولت آیندهٔ ایران احتمالاً در شوراهای عرب نقش میانه‌رو کمتری خواهد داشت و شاید به اتحاد شوروی نزدیک‌تر شود."},{"title":"ژیسکار دستن و آیت‌الله خمینی","body":"کوپر می‌نویسد که ژیسکار دستن در گوادلوپ از تصمیم خود برای پذیرفتن آیت‌الله روح‌الله خمینی در فرانسه دفاع کرد، هرچند فعالیت سیاسی و سخنرانی‌های آیت‌الله خمینی به روشنی شرایط روادید او را زیر پا می‌گذاشت. کارتر در یادداشت روزانه‌اش نوشت که ژیسکار دستن پیش‌تر تصمیم به اخراج آیت‌الله خمینی از فرانسه گرفته بود، اما به گفتهٔ ژیسکار دستن، پادشاه ایران گفته بود بهتر است آیت‌الله خمینی در فرانسه بماند تا به عراق یا لیبی نرود. به نوشتهٔ کوپر، رئیس‌جمهور فرانسه خویشتن‌داری پادشاه را در دورانی که توان اقدام سخت را داشت ستود، اما گفت که سیاستمداران دیگر در ایران وزنی ندارند و کشمکش اصلی میان ارتش و رهبران دینی خواهد بود.\n\nلئون براسور روایت ژیسکار دستن را نمی‌پذیرد. براسور در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در ۱۳۶۳ خورشیدی می‌گوید که ادعای درخواست پادشاه برای نگه داشتن آیت‌الله خمینی در فرانسه از «دروغ‌های تاریخی» است. به روایت براسور، وزارت خارجهٔ فرانسه با پذیرفتن آیت‌الله خمینی مخالف بود، اما ژیسکار دستن خود به پادشاه تلفن کرد و پرسشی پیش کشید که تنها یک پاسخ داشت، و پادشاه گفت که حضور آیت‌الله خمینی در فرانسه برای او خطری ندارد و بهتر از ماندن او در عراق است. براسور می‌افزاید که ژیسکار دستن سپس این پاسخ را به درخواست پادشاه برگرداند و در گوادلوپ دیگران را بر ضد پادشاه برانگیخت. براسور ریشهٔ این دشمنی را در سفر ژیسکار دستن به تهران می‌جوید، که به روایت او رئیس‌جمهور فرانسه از تهران مستقیماً به ریاض پرواز کرد و این بی‌اعتنایی به آداب دیپلماتیک بر پادشاه سخت گران آمد."},{"title":"پایان کنفرانس","body":"کوپر می‌نویسد که رهبران چهار کشور پس از گفت‌وگو دربارهٔ ایران به موضوع‌هایی پرداختند که در آن زمان کمتر از فروپاشی سیاسی پادشاه ایران فوری به نظر نمی‌رسید: بهای نفت، خودداری اسرائیل از واگذاری کرانهٔ باختری و غزه، اقتصاد ترکیه، حملهٔ ویتنام به کامبوج و ناآرامی در زئیر و جنوب آفریقا. میلانی می‌نویسد که چهار رهبر در سخنان کوتاه پایانی خود حتی نامی از ایران نبردند و چند بار تکرار کردند که در گوادلوپ تصمیمی نگرفته‌اند و تنها دربارهٔ موضوع‌هایی مانند پیمان سالت، کامبوج، چین، شوروی و ژاپن گفت‌وگویی دوستانه داشته‌اند. به نوشتهٔ میلانی، تنها اشارهٔ احتمالی به ایران در سخنان کارتر آمد که از گفت‌وگو دربارهٔ «کانون‌های بالقوهٔ بحران در جهان» سخن گفت."},{"title":"همزمان در تهران","body":"میلانی یادآوری می‌کند که در همان روزهای کنفرانس، گفت‌وگو برای تشکیل دولت در تهران ادامه داشت. محمدرضا شاه پهلوی در ۱۶ دی ۱۳۵۷ آخرین بار دکتر غلامحسین صدیقی، از رهبران جبههٔ ملی، را به حضور پذیرفت و در آن دیدار بختیار را «مردی ملی‌گرا و شجاع» خواند. به نوشتهٔ میلانی، بختیار شرط پذیرفتن نخست‌وزیری را خروج پادشاه از کشور گذاشته بود و شاهنشاه سرانجام او را بر صدیقی برگزید. کارتر خبر کابینهٔ تازهٔ بختیار را در گوادلوپ دریافت کرد. گزارش آمریکایی که میلانی نقل می‌کند انتصاب ارتشبد فریدون جم به وزارت جنگ را کلید جلب پشتیبانی ارتش از دولت تازه می‌دانست. کوپر می‌نویسد که بختیار در همان روز ۱۶ دی کابینهٔ خود را در کاخ نیاوران معرفی کرد و محمدرضا شاه پهلوی تأیید کرد که پس از گرفتن رأی اعتماد مجلس برای مدتی نامعلوم از ایران خواهد رفت."},{"title":"پس از گوادلوپ","body":"کوپر می‌نویسد که کارتر سه‌شنبه شب ۱۹ دی به کاخ سفید بازگشت و گزارش تازهٔ برژینسکی را دربارهٔ ایران روی میز خود یافت. برژینسکی در این گزارش نوشت که آمریکا تنها پس از آنکه به اکراه نتیجه گرفت پادشاه توان اقدام قاطع ندارد، از او دست می‌کشد. کوپر به این داوری خرده می‌گیرد و می‌نویسد که برژینسکی یادآوری نکرد که دولت آمریکا در سراسر ناآرامی‌ها پیوسته از پادشاه خواسته بود به روی معترضان نیرو به کار نبرد و حتی او را از خرید تجهیزات مهار شورش، که پاسخی بی‌خشونت را ممکن می‌کرد، بازداشته بود. کارتر در حاشیهٔ همین گزارش نوشت که نکوهش تصمیم‌های مشترک برای ثبت در پرونده به کار او نمی‌آید.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که سایروس ونس، وزیر امور خارجهٔ آمریکا، برنامهٔ خروج او را در ۲۱ دی ۱۳۵۷ در واشینگتن اعلام کرد. مجلس به گفتهٔ شاهنشاه در ۲۶ دی به دولت بختیار رأی اعتماد داد و محمدرضا شاه پهلوی و شهبانو فرح پهلوی در همان روز ایران را ترک کردند."},{"title":"دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» گوادلوپ را بخشی از زنجیرهٔ فشارهای خارجی می‌بیند. او تاریخ آغاز کنفرانس را ۱۴ دی می‌نویسد، که با گزارش کوپر و میلانی دربارهٔ ۱۵ دی یکی نیست، و می‌افزاید که ژیسکار دستن هدف دیدار را «ارزیابی وضع جهان» با تأکید ویژه بر شرق مدیترانه و خلیج فارس خوانده بود. شاهنشاه باور دارد که در همین دیدار فرانسه و آلمان غربی با پیشنهادهای آمریکا و بریتانیا برای کنار گذاشتن او همراه شدند. او همچنین می‌نویسد که ژیسکار دستن در همان روزها فرستادهٔ شخصی خود را به تهران فرستاد که «راه‌حل سیاسی» را توصیه می‌کرد و می‌گفت ایران باید به هر بها از رویارویی با اتحاد شوروی بپرهیزد، و شاهنشاه هرگز درنیافت که امور داخلی ایران چه پیوندی با رویارویی شرق و غرب دارد."},{"title":"دیدگاه هواداران پادشاهی و شاهدان فرانسوی","body":"عباس میلانی می‌نویسد که گوادلوپ برای پادشاه و بسیاری از هوادارانش جایگاهی اسطوره‌ای یافته است و آنان آن را «نقطهٔ عطفی» می‌دانند که تصمیم به کنار گذاشتن پادشاه در آن قطعی شد. شهادت لئون براسور، که خود از نزدیک با روابط ایران و فرانسه سروکار داشت، این دیدگاه را تقویت می‌کند، زیرا او ژیسکار دستن را برانگیزانندهٔ رهبران غربی بر ضد پادشاه در گوادلوپ می‌داند. شهبانو فرح پهلوی نیز در «کهن دیارا» از مخالفت ژنرال هیگ با مأموریت هایزر یاد می‌کند و نشان می‌دهد که حتی در میان فرماندهان غربی کسانی حفظ ثبات ایران را مسئلهٔ اصلی منطقه می‌دانستند."},{"title":"دیدگاه تاریخ‌نگاران","body":"میلانی بر تفاوت روایت‌های رسمی کنفرانس با خاطرات بعدی رهبران انگشت می‌گذارد. به نوشتهٔ او، کارتر در خاطراتش از پشتیبانی اندک دیگران از پادشاه و هم‌رأیی همگان بر خروج زودهنگام او سخن می‌گوید، اما در خاطرات ژیسکار دستن و اشمیت این کارتر بود که نخستین بار پیشنهاد خروج پادشاه را پیش کشید. میلانی همچنین می‌نویسد که اتحاد شوروی کنفرانس را با دقت زیر نظر داشت. به نوشتهٔ او، مسکو در ۱۵ دی آمریکا را به «نیرنگ سیاسی» و کوشش برای تغییر مسیر رویدادهای ایران متهم کرد، و لحن گزارش‌های شوروی نشان می‌داد که مسکو این نیرنگ را تلاشی برای نگه داشتن پادشاه بر سر قدرت می‌پنداشت. شوروی پس از کنفرانس ادعا کرد که بر پایهٔ آگاهی‌هایش در گوادلوپ اصلاً دربارهٔ ایران گفت‌وگویی نشده است. کوپر از سوی دیگر بر ناسازگاری سیاست غرب تأکید می‌کند و می‌نویسد که رهبران غربی پس از آنکه بارها از پادشاه خواسته بودند دست به سرکوب نزند، اکنون او را به نرمی بیش از اندازه و از دست دادن مهار اوضاع متهم می‌کردند."}],"aftermath":"کنفرانس گوادلوپ به هیچ تصمیم رسمی و مکتوب دربارهٔ ایران نینجامید، اما یادداشت‌های کارتر و گزارش بریتانیایی نشان می‌دهد که چهار قدرت بزرگ غربی در ۱۶ دی ۱۳۵۷ دیگر بقای محمدرضا شاه پهلوی را در ایران شرط ثبات نمی‌دانستند و خروج او را راه آرام کردن کشور می‌شمردند. ده روز بعد شاهنشاه آریامهر ایران را ترک کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» پیش‌بینی کرد که گوادلوپ شاید روزی «یالتای خاورمیانه» شناخته شود، با این تفاوت که بهره‌گیر اصلی آن، اتحاد شوروی، در دیدار حاضر نبود. این تعبیر در روایت هواداران پادشاهی از انقلاب ۱۳۵۷ جایگاهی ماندگار یافت."},{"id":"shah-departure-1357","title":"خروج محمدرضا شاه پهلوی از ایران","date":{"solarYear":1357,"solarMonth":10,"solarDay":26,"gregorianYear":1979,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":16},"tier":"primary","category":"court","summary":"محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، و شهبانو فرح پهلوی در نیمروز ۲۶ دی ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی، ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹ میلادی) با هواپیمای «شاهین» از فرودگاه مهرآباد تهران به سوی اسوان در جنوب مصر پرواز کردند. سفر به‌طور رسمی برای چند هفته استراحت اعلام شده بود. شاهنشاه تا اعلام رأی اعتماد مجلس شورای ملی به دولت شاپور بختیار، نخست‌وزیر، در جایگاه سلطنتی فرودگاه ماند. پس از رسیدن بختیار، کشور را به او و به خداوند سپرد و خود هواپیما را در برخاستن هدایت کرد. انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، او را با تشریفات رئیس کشور به اسوان آورد. این آخرین باری بود که محمدرضا شاه پهلوی خاک ایران را دید.\n\nزمینهٔ این خروج، بحران سال ۱۳۵۷، پی‌درپی رفتن دولت‌ها، اعتصاب نفت و حمل‌ونقل، فشار سفیران آمریکا و بریتانیا، مأموریت ژنرال رابرت هایزر و کنفرانس گوادلوپ بود. منابع در چند نکتهٔ همان روز با یکدیگر اختلاف دارند: امضا یا امضا نکردن فرمان موقت فرماندهی کل قوا برای ارتشبد عباس قره‌باغی، رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران؛ جای سخن سپردن کشور به بختیار؛ همراه بودن یا نبودن فرزندان در فرودگاه؛ و مدت هدایت هواپیما. این اختلاف‌ها در جای خود به نام گوینده می‌آید.\n\nآیت‌الله روح‌الله خمینی دو هفته و اندی بعد، در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی، ۱ فوریهٔ ۱۹۷۹ میلادی)، به تهران بازگشت. در ۲۲ بهمن ارتش بی‌طرفی اعلام کرد و دولت بختیار فروپاشید. شاهنشاه از مصر به مراکش، سپس به باهاما و مکزیک و ایالات متحد رفت، پس از آن او را به پاناما بردند و سرانجام به مصر بازگشت و در ۵ مرداد ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۲۷ ژوئیهٔ ۱۹۸۰ میلادی) در قاهره درگذشت.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۶۶ تا ۱۷۴","text":"شاهنشاه انتصاب ازهاری و بختیار، دیدار با جورج براون، هایزر و سالیوان، گوادلوپ، رأی اعتماد و بدرقه در مهرآباد را می‌نویسد."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"بخش اول، ص ۲۳ تا ۳۳، چاپ دوم ۱۳۸۸","text":"شهبانو بامداد نیاوران، خداحافظی کارکنان، فرودگاه، سخن با خبرنگاران و بختیار، و هدایت پرواز را روایت می‌کند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۲ و ۴۷۵ تا ۴۹۶","text":"میلانی مذاکره با صدیقی، فرمان قره‌باغی، سخن با بختیار، خلبانی، ویژهٔ کیهان و استقبال سادات را می‌آورد."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"گاه‌شمار، و ص ۴۶۱ تا ۴۶۳","text":"کوپر روایت جهان‌بینی از بامداد و فرمان قره‌باغی، ساعت پرواز، جملهٔ افشار و بازگشت آیت‌الله خمینی را می‌نویسد."},{"sourceId":"fis-afshar","locus":"مصاحبه با مهناز افخمی، نیس، سپتامبر ۱۹۸۸","text":"افشار تصمیم به خروج، بیماری و حرکت به سوی مصر را برای تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایت کرده است."},{"sourceId":"frus-1977-80-v11p1","locus":"یادداشت ۲۳ مارس ۱۹۸۰","text":"این مجلد رفتن شاهنشاه از پاناما به مصر را در ۳ فروردین ۱۳۵۹ ثبت کرده است."}],"personIds":["mohammad-reza-person","farah-pahlavi","shapour-bakhtiar","abbas-gharabaghi","amiraslan-afshar","gholamreza-azhari","nasser-moghaddam","robert-huyser","william-sullivan","anthony-parsons","mehdi-bazargan","ruhollah-khomeini"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"پس از رأی اعتماد به بختیار، با هواپیمای شاهین از مهرآباد به اسوان پرواز کرد و خود هواپیما را در برخاستن هدایت کرد.","farah-pahlavi":"کارکنان نیاوران را وداع کرد، در فرودگاه سخن گفت و دفترچهٔ سفر را در راه اسوان آغاز کرد.","shapour-bakhtiar":"همان روز از مجلس رأی اعتماد گرفت، به مهرآباد آمد و کشور را تحویل گرفت.","abbas-gharabaghi":"در فرودگاه خواستار امضای فرمان موقت فرماندهی شد.","amiraslan-afshar":"تماس با دفتر سادات را ترتیب داد و در هلیکوپتر و هواپیما همراه بود.","gholamreza-azhari":"از ۱۵ آبان تا ۸ دی دولت نظامی را اداره کرد و جای خود را به بختیار داد.","nasser-moghaddam":"دیدار با بختیار را پیشنهاد کرد.","robert-huyser":"از ۱۴ دی در تهران بود و شاهنشاه او را یک بار، همراه سالیوان، دید.","william-sullivan":"در واپسین دیدار گفت رفتن کار ساعت‌هاست.","anthony-parsons":"در مذاکرات پایانی پایتخت، همراه سالیوان، حاضر بود.","mehdi-bazargan":"در ۲۵ دی، به روایت میلانی، همراه بهشتی با قره‌باغی دیدار کرد.","ruhollah-khomeini":"پس از اعلام سفر، شورای انقلاب را اعلام کرد و در ۱۲ بهمن به تهران بازگشت."},"personTitles":{"mohammad-reza-person":"شاهنشاه ایران","farah-pahlavi":"شهبانو","shapour-bakhtiar":"نخست‌وزیر","abbas-gharabaghi":"رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران","amiraslan-afshar":"رئیس کل تشریفات شاهنشاهی","gholamreza-azhari":"نخست‌وزیر پیشین","nasser-moghaddam":"رئیس ساواک","robert-huyser":"معاون فرمانده نیروهای آمریکا در اروپا","william-sullivan":"سفیر آمریکا","anthony-parsons":"سفیر بریتانیا","mehdi-bazargan":"از رهبران مخالفان","ruhollah-khomeini":"رهبر مخالفان"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["خروج محمدرضا شاه پهلوی از ایران"],"contextSections":[{"title":"بحران سال ۱۳۵۷ و دولت‌های پیاپی","body":"سال ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی، ۱۹۷۸ و آغاز ۱۹۷۹ میلادی) با گسترش راهپیمایی‌ها، اعتصاب‌ها و درگیری‌های خیابانی همراه بود. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد پس از ناآرامی‌های تابستان، جمشید آموزگار، نخست‌وزیر، استعفا داد و او در ۵ شهریور ۱۳۵۷ (۲۷ اوت ۱۹۷۸) جعفر شریف‌امامی را به نخست‌وزیری گماشت. شریف‌امامی برای جدا کردن دولت خود از گذشته، حزب رستاخیز را نکوهش کرد، تقویم هجری را بازگرداند و باشگاه‌های قمار را بست. به روایت شاهنشاه این کارها مخالفان را آرام نکرد. در ۱۷ شهریور حکومت نظامی در تهران برقرار شد و همان روز در میدان ژاله درگیری خونینی رخ داد که به «جمعهٔ سیاه» شهره شد. شرح آن روز در میدان ژاله آمده است. شاهنشاه شمار کشته‌شدگان را، به نقل از اعلامیهٔ ۱۰ روز بعد ادارهٔ حکومت نظامی تهران، ۸۶ تن می‌نویسد. دولت شریف‌امامی در ۲۰ شهریور از مجلس رأی اعتماد گرفت.\n\nاندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در گاه‌شمار کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد شاهنشاه در ۱۰ آبان ۱۳۵۷ (۱ نوامبر ۱۹۷۸) به سفیران آمریکا و بریتانیا فرموده بود شاید کشور را ترک کند. روز بعد کاخ سفید نخستین نشست بحران را برگزار کرد. در ۱۵ آبان (۶ نوامبر) شاهنشاه ارتشبد غلامرضا ازهاری، رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، را به نخست‌وزیری گماشت. کوپر می‌نویسد شاهنشاه در پیام همان روز به ملت فرمود که «صدای انقلاب» را شنیده است. شرح دولت نظامی در دولت ازهاری آمده است.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید هیچ‌یک از سیاستمداران غیرنظامی حاضر به تشکیل کابینه نبود و او به همین سبب به رئیس ستاد خود رو کرد. او ازهاری را مردی درستکار و وفادار می‌خواند که همواره از سیاست دوری کرده بود و پذیرش این سمت را تکلیف دانست.\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ شاهنشاه، ازهاری برای نشان دادن حسن نیت دوازده مقام بلندپایه، از جمله امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر پیشین، را بازداشت کرد. در روزهای نخست این دولت تولید روزانهٔ نفت، که بسیار پایین آمده بود، به ۵٫۳ میلیون بشکه بازگشت و اعتصاب عمومی ۲۱ آبان (۱۲ نوامبر) که از نوفل‌لوشاتو فرمان داده شده بود ناکام ماند. به‌زودی قطع برق و آب و نفت، اعتصاب ترابری و بستن بانک‌ها و وزارتخانه‌ها کشور را فلج کرد. ازهاری در ۸ دی ۱۳۵۷ (۲۹ دسامبر ۱۹۷۸) جای خود را به شاپور بختیار داد.","quotes":[{"original":"I therefore turned to my chief of staff, General Gholam Reza Azhari, an honest, loyal man who had always avoided politics. He accepted as duty the weight of this office.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)؛ دربارهٔ ۱۵ آبان ۱۳۵۷","context":"شاهنشاه علت گزینش ازهاری را پس از خودداری غیرنظامیان از تشکیل دولت شرح می‌دهد.","page":"ص ۱۶۶","translation":"«از این رو به رئیس ستادم، ارتشبد غلامرضا ازهاری، رو کردم؛ مردی درستکار و وفادار که همواره از سیاست دوری کرده بود. او سنگینی این سمت را چون تکلیف پذیرفت.»"}]},{"title":"مذاکره با کریم سنجابی و غلامحسین صدیقی","body":"شاهنشاه می‌نویسد آمریکایی‌ها پیشنهاد دولت ائتلافی با رهبران جبههٔ ملی را پیش کشیدند. او با کریم سنجابی و چند رهبر دیگر مخالفان تماس گرفت، اما خواسته‌های آنان را نپذیرفتنی یافت. اندکی بعد سنجابی و مهدی بازرگان بازداشت شدند. شاهنشاه می‌فرماید آزادی هر دو را پس از چند روز بازداشت به دست آورد و سپس سنجابی را به حضور پذیرفت.\n\nبه روایت شاهنشاه، سنجابی تشکیل دولت را به این شرط پذیرفته بود که شاهنشاه برای «تعطیلات» از ایران برود. او نه به تعیین شورای سلطنت، که از نظر قانون اساسی پیش از سفر پادشاه ضروری بود، و نه به گرفتن رأی اعتماد مجلس پیش از حرکت پایبند نبود. شاهنشاه این راه‌حل را رد کرد. عباس میلانی در کتاب «شاه» می‌نویسد پیش از بختیار، غلامحسین صدیقی نیز برای تشکیل دولت مذاکره کرده بود و شرط کرده بود که شاهنشاه در کشور بماند. به نوشتهٔ میلانی، سومین دیدار شاهنشاه و صدیقی در ۴ دی ۱۳۵۷ (۲۵ دسامبر ۱۹۷۸) بود. صدیقی پایان‌دادن به مسئلهٔ املاک شاهنشاه، دگرگونی در ساواک بی‌انحلال آن، رفع حکومت نظامی، کاهش موقت بودجهٔ نظامی، وزارت جنگ ارتشبد فریدون جم، برکناری اردشیر زاهدی از سفارت آمریکا، دادگستری مستقل و پایان دادگاه‌های نظامی را پیش نهاد. شاهنشاه تقریباً همه را پذیرفت و بر سر بودجهٔ نظامی اندکی ایستادگی کرد. صدیقی بار دیگر پافشاری کرد که شاهنشاه در کشور بماند؛ می‌توانست به کرانهٔ خزر یا کیش برود و کمیته‌ای را میان خود و هیئت دولت بگمارد. به نوشتهٔ میلانی، صدیقی می‌دانست بقای دولتش به پشتیبانی ارتش بستگی دارد و آن پشتیبانی به ماندن شاهنشاه در ایران بسته است.\n\nمیلانی می‌افزاید شاهنشاه به ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، و سر آنتونی پارسونز، سفیر بریتانیا، فرموده بود اگر صدیقی اوضاع را آرام نکند، کار به «سرکوب نیروهای مسلح» می‌کشد و او خود نمی‌تواند شخصاً با آن همراه شود و به بندرعباس می‌رود تا «از نیروی دریایی‌اش دیدار کند». هر دو سفیر از پشتیبانی این طرح اکراه داشتند."},{"title":"انتصاب شاپور بختیار","body":"شاهنشاه می‌نویسد پس از شکست مذاکره با سنجابی، ارتشبد ناصر مقدم، رئیس ساواک، پرسید آیا شاهنشاه شاپور بختیار، دیگر عضو جبههٔ ملی و معاون وزیر در دولت محمد مصدق، را می‌پذیرد. به روایت شاهنشاه، بختیار وفاداری خود را به قانون اساسی و سلطنت بسیار تأکید کرد، می‌خواست پیش از رفتن شاهنشاه به مرخصی شورای سلطنت تعیین شود و از هر دو مجلس رأی اعتماد بگیرد. شاهنشاه می‌فرماید با اکراه و تحت فشار خارجی به نخست‌وزیری او تن داد؛ همواره او را انگلیس‌گرا و کارگزار شرکت نفت بریتانیا می‌دانست و پایگاه سیاسی‌اش را کم‌عمق می‌دید. بختیار به او گفته بود تمام عضویت جبههٔ ملی فقط ۲۷ تن است.\n\nشاهنشاه تصمیم نهایی را پس از دیدار با لرد جورج براون، وزیر خارجهٔ پیشین دولت کارگر بریتانیا، گرفت. براون دست او را گرفت و التماس کرد کشور را ترک کند.\n\n{{quote:0}}\n\nحکم تشکیل دولت غیرنظامی در ۸ دی ۱۳۵۷ (۲۹ دسامبر ۱۹۷۸) صادر شد. کوپر بختیار را واپسین نخست‌وزیر شاهنشاه می‌خواند و می‌نویسد او بعدها به دست مأموران جمهوری اسلامی در پاریس ترور شد. شرح کابینه در دولت شاپور بختیار آمده است.\n\nکوپر روایت دیگری از نخستین گفت‌وگوی شاهنشاه و بختیار به دست می‌دهد. به نوشتهٔ او، بختیار پس از دیدار، به رضا قطبی گفت شاهنشاه با مهربانی او را پذیرفته و او به شاهنشاه عرض کرده است که باید در کشور بماند؛ پس از آن‌که دولت قدرت را به دست گرفت. این روایت با نوشتهٔ شهبانو فرح پهلوی، که بختیار را خواستار عزیمت خانوادهٔ سلطنتی به خارج می‌داند، و با تأکید شاهنشاه بر مرخصی و شورای سلطنت، در یک جا جمع نمی‌شود. هر سه روایت به نام گوینده می‌ماند.\n\nشاهنشاه می‌فرماید در ۱۲ دی ۱۳۵۷ (۲ ژانویهٔ ۱۹۷۹)، پس از دو ماه، نخستین حضور عمومی خود را داشت و اعلام آمادگی کرد که پس از تأیید و استقرار دولت بختیار، همان مرخصی‌ای را که بسیار از او خواسته بودند و به گفتهٔ خودش اگر حقیقت گفته شود سخت به آن نیاز داشت، آغاز کند. کوپر در گاه‌شمار می‌نویسد شاهنشاه در ۱۶ دی (۶ ژانویه) اعلام کرد برای «تعطیلاتی» طولانی ایران را ترک خواهد کرد. شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد تصمیم به این سفر ده روز پیش از ۲۶ دی گرفته شده بود و پادشاه مایل بود خبر سفر به‌صورت سفری برای استراحت اعلام شود.","quotes":[{"original":"He took my hand and pleaded with me to leave the country. Just take a two-month vacation, he said. Then he strongly endorsed Bakhtiar. On December 29, Shahpur Bakhtiar was asked to form a civilian government.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)؛ دربارهٔ دیدار با جورج براون و حکم ۸ دی ۱۳۵۷","context":"شاهنشاه می‌فرماید پس از این دیدار بختیار را به تشکیل دولت مأمور کرد.","page":"ص ۱۷۱","translation":"«دست مرا گرفت و التماس کرد که کشور را ترک کنم. گفت فقط یک مرخصی دوماهه بگیر. سپس قاطعانه بختیار را تأیید کرد. در ۲۹ دسامبر از شاپور بختیار خواسته شد دولت غیرنظامی تشکیل دهد.»"}]},{"title":"مأموریت هایزر و کنفرانس گوادلوپ","body":"کمی پس از آغاز سال نوی میلادی، ژنرال رابرت هایزر، معاون فرمانده نیروهای آمریکا در اروپا، بی‌خبر قبلی به تهران آمد. کوپر تاریخ ورود را ۱۴ دی ۱۳۵۷ (۴ ژانویهٔ ۱۹۷۹) می‌نویسد و مأموریت او را، به دستور جیمی کارتر، رئیس‌جمهور آمریکا، بازداشتن ژنرال‌ها از اقدام نظامی در غیاب شاهنشاه می‌داند. شاهنشاه می‌فرماید این ورود اعلام‌نشده او را آزرد؛ از ژنرال‌های خود پرسید و آنان نیز بیش از او نمی‌دانستند. به نوشتهٔ او، به‌محض آگاهی مسکو از آمدن هایزر، پراودا نوشت هایزر به تهران آمده تا «کودتای نظامی برپا کند»، و اینترنشنال هرالد تریبون در پاریس نوشت او نیامده که «کودتا برپا کند» بلکه آمده که از آن «جلوگیری کند». شاهنشاه می‌فرماید چنین خطری را باور نداشت؛ افسرانش با سوگند به تاج و قانون اساسی وابسته بودند و تا قانون اساسی محترم بماند سست نمی‌شدند. او آمدن هایزر را در شمار خنثی کردن ارتش ایران می‌گذارد.\n\nشاهنشاه هایزر را فقط یک بار دید. هایزر حدود یک هفته پیش از خروج، همراه سالیوان آمد. بیشتر سخن با سالیوان بود و فضا گرفته بود.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی به دفتر خاطرات کاخ سفید کارتر استناد می‌کند و می‌نویسد سالیوان پافشاری می‌کرد که هر راه‌حلی به خروج سریع شاهنشاه از کشور بستگی دارد. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه بارها در تبعید از «شتاب» بی‌ملاحظهٔ سالیوان برای بیرون راندن او شکوه کرد و نگاه سالیوان به ساعت را نشانهٔ فرارسیدن ساعت حرکت فهمید.\n\nدر همان روزها کارتر، جیمز کالاهان، نخست‌وزیر بریتانیا، والری ژیسکار دستن، رئیس‌جمهور فرانسه، و هلموت اشمیت، صدراعظم آلمان باختری، در جزیرهٔ گوادلوپ دیدار کردند. کوپر آغاز نشست رهبران را ۱۵ دی (۵ ژانویه) می‌نویسد. شاهنشاه می‌فرماید کارتر نشست‌ها را از ۱۴ دی (۴ ژانویه) آغاز کرد. ژیسکار امید داشت «وضع جهان» را، با تأکید ویژه بر شرق مدیترانه و خلیج فارس، بسنجند. شاهنشاه عقیده داشت در آن نشست‌ها فرانسه و آلمان باختری با طرح‌های بریتانیا و آمریکا برای کنار گذاشتن او موافقت کردند و این دیدارها شاید «یالتای خاورمیانه» از کار درآید، با این فرق که گیرندهٔ بخشش، اتحاد شوروی، در جلسه نبود. میلانی می‌نویسد این دیدار برای شاهنشاه و بسیاری از هوادارانش «ابعادی اسطوره‌ای» یافته و در نظر آنان لحظهٔ تصمیم به کنار گذاشتن اوست؛ ظاهراً صورت‌جلسه‌ای از گفت‌وگوها در دست نیست. کوپر در گاه‌شمار می‌نویسد رهبران غرب توافق کردند که کار شاهنشاه تمام است. شرح نشست در کنفرانس گوادلوپ آمده است. خود شاهنشاه در جای دیگری از «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید باور ندارد این همگرایی نیروها توطئه‌ای سازمان‌یافته بوده باشد. هر دو سوی این داوری، عقیده به «یالتای خاورمیانه» و نفی توطئهٔ سازمان‌یافته، از آنِ اوست و در کنار هم می‌ماند.\n\nشاهنشاه می‌فرماید برنامهٔ سفر او، به نوشتهٔ خودش «به‌گونه‌ای جالب»، در ۲۱ دی ۱۳۵۷ (۱۱ ژانویهٔ ۱۹۷۹) از سوی سایروس ونس، وزیر خارجهٔ آمریکا، در واشینگتن اعلام شد. میلانی نیز می‌نویسد یک هفته پیش از پرواز، درست پس از گوادلوپ، ونس اعلام کرد شاهنشاه فرموده است قصد دارد برای مرخصی ایران را ترک کند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"I saw Huyser only once. He came with Ambassador Sullivan about a week before I left Iran. Sullivan did most of the talking. The atmosphere was grim. My departure was no longer a matter of days, Sullivan said, but of hours, and looked meaningfully at his watch. Both talked of a “leave” of two months but neither seemed very convinced that I might return.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)؛ دیدار حدود ۱۹ دی ۱۳۵۷","context":"شاهنشاه تنها دیدار خود با هایزر و سالیوان را در روزهای پایانی پیش از پرواز روایت می‌کند.","page":"ص ۱۷۲","translation":"«هایزر را فقط یک بار دیدم. حدود یک هفته پیش از ترک ایران، همراه سفیر سالیوان آمد. بیشتر سالیوان سخن می‌گفت. فضا گرفته بود. سالیوان گفت رفتن من دیگر کار روزها نیست، کار ساعت‌هاست، و معنی‌دار به ساعتش نگاه کرد. هر دو از یک «مرخصی» دوماهه سخن گفتند، اما هیچ‌یک چندان متقاعد به نظر نمی‌رسید که شاید بازگردم.»"},{"original":"Bakhtiar’s government was approved by the Majlis on January 16 by a comfortable margin. Plans for my departure had been announced, interestingly enough, on January 11 in Washington by U.S. Secretary of State Vance.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه همزمانی رأی اعتماد ۱۶ ژانویه را با اعلام قبلی برنامهٔ سفر از واشینگتن یادآوری می‌کند.","page":"ص ۱۷۳","translation":"«دولت بختیار در ۱۶ ژانویه با اکثریتی آسوده از مجلس رأی اعتماد گرفت. برنامهٔ عزیمت من، به‌گونه‌ای جالب، در ۱۱ ژانویه در واشینگتن از سوی سایروس ونس، وزیر خارجهٔ آمریکا، اعلام شده بود.»"}]},{"title":"مقصد سفر و وضع فرزندان","body":"میلانی می‌نویسد در آغاز قرار بود شاهنشاه به آمریکا برود. چند روز پیش از سفر، کارتر از او خواست در مصر توقف کند تا با سادات و جرالد فورد، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، دربارهٔ پیمان کمپ دیوید رایزنی کند؛ روادید او و همراهان در مصر در انتظارشان می‌ماند. وزارت خارجهٔ آمریکا از والتر اننبرگ، سفیر پیشین آمریکا در بریتانیا، خواسته بود شاهنشاه و هیئتی تا پانزده تن را تا هفتهٔ نخست فوریه در ملک خود در پالم‌اسپرینگز بپذیرد. طرح احتیاطی این بود که بعداً به جای امن دیگری، احتمالاً نزد راکفلرها، برود.\n\nپس از قطعی شدن تصمیم، شاهنشاه به امیراصلان افشار، رئیس کل تشریفات شاهنشاهی، فرمود با دفتر سادات تماس بگیرد و بهترین زمان ورود را بپرسد. به نوشتهٔ میلانی، خطوط تلفن مصر را نیز کارکنان اعتصابی قطع کرده بودند. سفارت آمریکا در تهران خطوط ویژهٔ خود را در اختیار گذاشت و قرار شد شاهنشاه بعدازظهر ۲۶ دی تهران را ترک کند. میلانی می‌نویسد جز مصر و آمریکا، کمابیش همهٔ کشورهایی که با آنان دربارهٔ روادید یا پناهندگی تماس گرفته شده بود پاسخ منفی دادند. آلمان باختری علت را سرمایه‌گذاری‌های بزرگ آلمان در ایران و سیزده هزار آلمانی شاغل در ایران اعلام کرد.\n\nشهبانو فرح پهلوی می‌نویسد شاهزاده رضا پهلوی، ولیعهد، در آمریکا دورهٔ آموزشی خلبانی هواپیماهای شکاری می‌گذراند و به نوشتهٔ او در آن زمان هفده سال داشت؛ هر روز تلفنی با پدر و مادر در تماس بود. شاهدخت فرحناز پهلوی از اواسط آذر ۱۳۵۷ نزد برادرش رفته بود. شاهدخت لیلا و شاهزاده علیرضا پهلوی یک روز پیش از پدر و مادر، به سرپرستی مادر شهبانو، به آمریکا رفتند. کوپر در گاه‌شمار می‌نویسد فرزندان کوچک‌تر در ۲۵ دی (۱۵ ژانویه) پرواز کردند و شاهنشاه و شهبانو همان شب جشن خداحافظی کوچکی در کاخ نیاوران برپا کردند. شهبانو می‌نویسد با آن‌که از خانواده برای رفتن به آمریکا دعوت شده بود، دولت آمریکا در این زمینه تردید نشان می‌داد و مقصد، مصر شد؛ کشوری دور از فرزندان.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید در ۱۶ ژانویه با شهبانو و فرزندانش راه فرودگاه را در پیش گرفت. این جمله با روایت شهبانو و کوپر، که فرزندان پیش‌تر رفته بودند، نمی‌خواند. هر دو گزارش در جای خود می‌ماند."}],"whatHappened":[{"title":"بامداد ۲۶ دی در کاخ نیاوران","body":"شهبانو فرح پهلوی بخش اول «کهن دیارا» را با یاد صبح همان روز آغاز می‌کند. برف باریده بود و باد سرد کوهستان دانه‌های برف را در هوای آفتابی می‌پراکند. به نوشتهٔ او تهران در سکوتی دلهره‌آور فرو رفته بود؛ با آن‌که حکومت نظامی برقرار بود، فریاد تظاهرکنندگان در هفته‌های اخیر تا کاخ می‌رسید.\n\n{{quote:0}}\n\nاو می‌نویسد سفر به‌طور رسمی برای چند هفته استراحت اعلام شده بود و پادشاه مایل بود خبر به این گونه منتشر شود. در نگاه شاهنشاه گاه ناامیدی و اضطراب می‌دید و خود نیز، بی‌آن‌که به‌راستی ایمان داشته باشد، این امید را در دل می‌پرورد که دوری موقت شورش را آرام کند.\n\n{{quote:1}}\n\nکوپر به نقل از سرهنگ کیومرث جهان‌بینی، از مسئولان امنیت شخصی شاهنشاه، می‌نویسد آن روز شاهنشاه زود برخاست، روزنامه‌های صبح را خواند و طبق معمول از چمن به دفتر کار خود در کاخ جهان‌نما رفت. انتظار داشت مجلس همان بامداد به دولت بختیار رأی اعتماد بدهد. جهان‌بینی می‌گوید شاهنشاه برنامهٔ دیدارهای عادی را پذیرفته بود و آخرین نام فهرست، محمد باهری، معاون وزیر دربار، برای ساعت یازده بود. کارکنان دفتر دیدند شاهنشاه از همیشه گرفته‌تر است. یکی پرسید لبخندتان کجاست؛ او پاسخ داد مدت‌هاست نتوانسته چندان لبخند بزند.\n\nشهبانو آن صبح را جداگانه صبحانه خورد. شاهنشاه، مانند روزهای دیگر، زود بیدار شده و به دفتر رفته بود. شهبانو بامداد را به برگزیدن آلبوم‌های عکس خانوادگی و کتاب‌هایی گذراند که شاعران و رؤسای دول و نویسندگان به او هدیه کرده بودند. یکی از کارکنان کاخ از او خواست مینیاتورهای شخصی‌اش را بردارد؛ شهبانو گفت همه چیز باید در جای خود بماند. او از مسئولان موزه‌ها خواسته بود هدایای سران کشورها و برخی اشیای شخصی را به موزه ببرند، از مأموران تلویزیون خواسته بود از درون کاخ فیلم بگیرند، و روزنامه‌نگاران ایرانی و خارجی را به بازدید از کاخ‌ها دعوت کرده بود تا کسی گمان نکند خانوادهٔ سلطنتی اموال را با خود برده است.\n\nمیلانی می‌نویسد شاهنشاه آن بامداد فقط با تنی چند از خدمتکاران دیدار کرد. از کسانی که فرصت همراهی در سفر به آنان داده شده بود، اندک‌شمار پذیرفتند. به نوشتهٔ او، با وجود وانمود رسمی به مرخصی برای بهبود، همه در دربار، و به احتمال بسیار بیشتر مردم کشور، می‌دانستند این سفری یک‌طرفه است. در گذشته همراهی در سفرهای سلطنتی امتیاز دربار بود؛ این بار کسانی که می‌رفتند خطر تبعید دائم را به جان می‌خریدند.\n\nشهبانو در جای دیگری از همان بخش می‌نویسد در ماه‌های پیش برخی از سران ارتش و سیاستمداران و دانشگاهیان و بعضی از روحانیان به کاخ می‌آمدند و برخی استدعا داشتند ارتش به سوی تظاهرکنندگان تیراندازی کند. پاسخ شاهنشاه را چنین نقل می‌کند.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"هر بار که صبح ۲۶ دی‌ماه ۱۳۵۷ را به یاد می‌آورم، اندوهی عمیق و بی‌پایان قلبم را می‌فشارد. آن روز تهران در سکوتی دلهره‌آور فرو رفته بود.","speaker":"فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش پس از ۱۳۵۷؛ چاپ دوم ۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو بخش اول خاطرات را با تصویر صبح روز پرواز از تهران می‌گشاید.","page":"ص ۲۳ (چاپ دوم ۱۳۸۸)"},{"original":"ما به طور رسمی برای چند هفته استراحت به خارج از کشور پرواز می‌کردیم. پادشاه مایل بود خبر سفر به این گونه اعلام گردد.","speaker":"فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش پس از ۱۳۵۷؛ چاپ دوم ۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو شکل رسمی اعلام سفر و خواست شاهنشاه را در همین زمینه نقل می‌کند.","page":"ص ۲۳ (چاپ دوم ۱۳۸۸)"},{"original":"پادشاه نمی‌تواند تخت و تاجش را به بهای خون هموطنانش حفظ کند. شاید یک دیکتاتور بتواند چنین عملی انجام دهد، اما این کار در شأن یک پادشاه نیست.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"کهن دیارا، به روایت فرح پهلوی","workType":"کتاب خاطرات","date":"نقل سخن ماه‌های پیش از ۲۶ دی ۱۳۵۷؛ انتشار در خاطرات شهبانو","context":"شهبانو پاسخ شاهنشاه را به کسانی روایت می‌کند که از او خواسته بودند اجازهٔ تیراندازی به تظاهرکنندگان بدهد.","page":"ص ۲۵ (چاپ دوم ۱۳۸۸)"}]},{"title":"خداحافظی در نیاوران و پرواز هلیکوپتر","body":"به نوشتهٔ شهبانو، کارکنان کاخ، که مسن‌ترینشان از خدمتگزاران رضا شاه پهلوی بودند و برخی بیست سال پیش شاهد ازدواج آنان بودند، در سکوتی سنگین گرد آمدند. شهبانو به رسم سفرهای دراز به هر یک یادگاری یا مقداری پول داد. چون شاهنشاه به میان آنان آمد، گریستند و از او خواستند در کشور بماند و آنان را رها نکند. کوپر به نقل از جهان‌بینی می‌نویسد شاهنشاه کوشید آنان را آرام کند.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر می‌نویسد صدها تن خودجوش در دو سوی مسیر تا چمن بالا، جایی که هلیکوپترها آماده بودند، ایستادند. برخی به زانو افتادند و می‌پرسیدند به کجا می‌روید، کی بازمی‌گردید، چرا ما را رها می‌کنید. شهبانو در یادداشت همان روز، که در «کهن دیارا» آورده، پاسخ خود را چنین نوشته است: «بلند شوید. توکل به خدا کنید. ما بازمی‌گردیم. شما افسرید. نباید گریه کنید.» به روایت کوپر، شاهنشاه به سوی هلیکوپتر رفت و پیش از سوار شدن دستی تکان داد. جهان‌بینی و تیمسار عبدالعلی بدره‌ای، فرمانده نیروی زمینی، و افشار با او در یک هلیکوپتر نشستند؛ شهبانو پس از درآغوش گرفتن ندیمه‌های گریان در هلیکوپتر دوم نشست. به نوشتهٔ جهان‌بینی در آن ده دقیقه هیچ‌کس سخن نگفت. شهبانو می‌نویسد در میان صدای پره‌ها دید که کاخ اندک‌اندک در پس خانه‌های تهران ناپدید می‌شود.","quotes":[{"original":"No reason to worry. We are leaving for a long-needed rest and shall soon return.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سقوط بهشت، به نقل اندرو اسکات کوپر از سرهنگ کیومرث جهان‌بینی","workType":"کتاب تاریخی، بر پایهٔ مصاحبه","date":"سخن در بامداد ۲۶ دی ۱۳۵۷؛ مصاحبهٔ کوپر با جهان‌بینی در ۲۵ مارس ۲۰۱۳ میلادی","context":"جهان‌بینی خداحافظی شاهنشاه با کارکنان گریان کاخ نیاوران را روایت می‌کند.","page":"ص ۴۶۱","translation":"«جای نگرانی نیست. برای استراحتی که مدت‌ها به آن نیاز داشتیم می‌رویم و به‌زودی بازمی‌گردیم.»"}]},{"title":"جایگاه سلطنتی مهرآباد و رأی اعتماد","body":"هلیکوپترها در کنار جایگاه سلطنتی فرودگاه مهرآباد فرود آمدند؛ همان جایی که چند ماه پیش خانوادهٔ پهلوی رئیس‌جمهور آلمان باختری را به آنجا آورده بود. شهبانو می‌نویسد شاهنشاه از مردم خواسته بود در این روزهای سخت به جای آمدن به مهرآباد در محل کار خود بمانند. فرودگاهی که روزی از آمدوشد هواپیماها پرشور بود، به چشم او ناگهان مرده می‌نمود. هواپیماها به سبب اعتصاب بر زمین مانده بودند و در آسمان خالی، جز صدای باد ممتد البرز، صدایی نبود. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» نیز از باد یخ‌زدهٔ معمول این هنگام سال و از ردیف هواپیماهای زمین‌گیر سخن می‌فرماید. گروه کوچکی از افسران و غیرنظامیان، از سرما به هم فشرده، منتظر بودند.\n\nشاهنشاه نمی‌خواست پیش از رأی اعتماد مجلس پرواز کند. به روایت میلانی و کوپر، خواست از مجلس خبر بگیرد اما کارکنان اعتصابی تلفن‌های جایگاه سلطنتی را قطع کرده بودند. میلانی می‌نویسد سرانجام از بی‌سیم ارتش استفاده شد و معلوم شد نخست‌وزیر تازه‌رأی‌آورده در راه است. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید مجلس همان روز با اکثریتی آسوده به دولت بختیار رأی اعتماد داد. شهبانو می‌نویسد خبر رسید بختیار رأی اعتماد گرفته و تا چند دقیقهٔ دیگر با هلیکوپتر می‌آید. هلیکوپتر پدیدار شد و بختیار، در حالی که خود را مرتب می‌کرد و دستی به سبیل می‌کشید، به جایگاه آمد. جواد سعید، رئیس مجلس شورای ملی، او را همراهی می‌کرد. آن دو نزدیک آمدند و سر فرود آوردند. شاهنشاه در خاطرات خود از بختیار، رؤسای دو مجلس، وزیران و ژنرال‌ها یاد می‌کند که برای بدرقه گرد آمده بودند. امام‌جمعه، که به نوشتهٔ شاهنشاه در همهٔ سفرهای او برای خواندن دعای سنتی حاضر می‌شد، این بار نبود. شاهنشاه می‌فرماید شاید برخی به این غیبت معنایی دادند که نداشت؛ آن مرد سخت بیمار بود و چند هفته بعد در ژنو درگذشت. شاهنشاه نسخه‌ای از قرآن را که هرگز از او جدا نمی‌شد همراه داشت."},{"title":"اختلاف منابع در فرمان فرماندهی کل قوا","body":"در جایگاه، ارتشبد عباس قره‌باغی، رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، کوشید فرمان موقت واگذاری اختیار فرماندهی کل قوا را در مدت سفر به امضا برساند. منابع در همین نقطه از هم جدا می‌شوند.\n\nکوپر به نقل از جهان‌بینی می‌نویسد شاهنشاه امضا نکرد.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی روایت دیگری دارد. به نوشتهٔ او، در سفرهای پیشین چنین فرمانی شب قبل امضا و برای رئیس ستاد فرستاده می‌شد؛ این بار شب پیش فرمانی نرسیده بود و در فرودگاه نیز شاهنشاه از امضا اکراه داشت. سرانجام پس از نگاه‌ها و درخواست‌های مکرر، شاهنشاه قره‌باغی را بخواند، اشاره کرد بچرخد و خم شود، و بر شانهٔ نیم‌خمیدهٔ او با تردید حرکات امضا را به جا آورد. چون قره‌باغی پرسید آیا دستور بازپسینی هست، شاهنشاه با بالا انداختن شانه و صدایی که به زحمت شنیده می‌شد فرمود: «هرچه خود درست می‌دانید بکنید. من چیزی برای گفتن ندارم.»\n\nمیلانی این اکراه را در کنار خبرهایی می‌گذارد که به نوشتهٔ او شاهنشاه از آن‌ها آگاه بود یا می‌بایست آگاه باشد: دیدار قره‌باغی در بعدازظهر ۲۵ دی با سید محمد بهشتی و مهدی بازرگان؛ کوشش‌های هایزر و ژنرال گست، رئیس گروه مستشاری نظامی آمریکا در تهران، از اواخر آذر برای تسهیل تماس فرماندهان با نیروهای آیت‌الله خمینی؛ و تلاش ناصر مقدم برای میانجی‌گری میان ارتش و هواداران آیت‌الله خمینی. در گفت‌وگوی معروف شاهنشاه با دیوید فراست در دی ۱۳۵۸ (ژانویهٔ ۱۹۸۰)، چون از اتهام همدستی قره‌باغی و حسین فردوست با روحانیان پیش از سقوط پرسیدند، شاهنشاه پاسخ فرمود سرنوشت آنان «تراژدی‌ای است که فقط هومر و شکسپیر بتوانند وصف کنند» و در دل امیدوار است این داستان‌ها راست نباشد؛ اگر راست باشد «چنان پست و اضطراب‌آور» خواهد بود. از آن دو، فقط قره‌باغی در فرودگاه بود.\n\nروایت جهان‌بینی و روایت میلانی در کنار هم می‌مانند.","quotes":[{"original":"His Majesty didn’t sign it. He told Gharabaghi twice—the General tried one more time—that if you want something signed take it to the government. This was highly unusual. It had never happened before. Before, he had always signed such a decree.","speaker":"کیومرث جهان‌بینی","speakerTitle":"سرهنگ؛ از مسئولان امنیت شخصی شاهنشاه","work":"سقوط بهشت، به نقل اندرو اسکات کوپر از مصاحبه با جهان‌بینی","workType":"مصاحبه در کتاب تاریخی","date":"واقعه در ۲۶ دی ۱۳۵۷؛ مصاحبه در ۲۵ مارس ۲۰۱۳ میلادی","context":"جهان‌بینی گفت‌وگوی شاهنشاه و قره‌باغی را در جایگاه سلطنتی مهرآباد روایت می‌کند.","page":"ص ۴۶۲","translation":"«اعلیحضرت امضا نکرد. دو بار به قره‌باغی فرمود، و تیمسار یک بار دیگر کوشید، که اگر می‌خواهید چیزی امضا شود آن را نزد دولت ببرید. این بسیار خلاف معمول بود. پیش از آن هرگز چنین نشده بود. پیش‌تر او همواره چنین فرمانی را امضا می‌کرد.»"}]},{"title":"خبرنگاران، بدره‌ای و سخن با بختیار","body":"شهبانو می‌نویسد خبرنگاران خارجی را به بدرقه دعوت نکرده بودند؛ خبرنگاران ایرانی بهت‌زده قدری دورتر ایستاده بودند. لحظه‌ای بعد شاهنشاه متوجه آنان شد و به سویشان رفت. میلانی می‌نویسد شاهنشاه از دیدن خبرنگاران گردآمده ناخرسند شد و از همراهان پرسید چه کسی آنان را خوانده است؛ در آن روزهای دربار، به نوشتهٔ میلانی، هیچ‌کس پاسخ روشنی نداشت. هر دو گزارش در کنار هم می‌ماند.\n\nشاهنشاه به روزنامه‌نگاران ایرانی فرمود که سفر همان مرخصی‌ای است که هنگام تشکیل دولت از آن سخن گفته بود.\n\n{{quote:0}}\n\nشهبانو خود افزود که ایران در تاریخ دراز خویش لحظه‌های دردناکی دیده است، اما او اطمینان دارد که فرهنگ و هویت ایرانی پیروز خواهد شد. کوپر سخن شهبانو را چنین نقل می‌کند که استقلال و وحدت ملی محفوظ می‌ماند و او به مردم و فرهنگ ایران ایمان دارد. کوپر می‌نویسد شاهنشاه به خبرنگاران فرمود بازگشت به وضع سلامتی‌اش بستگی دارد و نمی‌تواند زمان را معین کند.\n\nشهبانو می‌نویسد ناگهان یکی از افسران گارد شاهنشاهی خود را به پای او انداخت و استدعا کرد ایران را ترک نکند؛ شاهنشاه خم شد و او را از زمین بلند کرد. دیگر افسران نیز، در حالی که اشک خود را پنهان نمی‌کردند، از او خواستند بماند. او چند کلمه‌ای با آنان، و به‌ویژه با رئیس ستاد، سخن فرمود. کوپر این افسر را بدره‌ای می‌نامد و می‌نویسد بدره‌ای به گریه افتاد، پیش پای شاهنشاه زانو زد و کفش او را گرفت؛ شاهنشاه در حالی که خود اشک در چشم داشت کوشید تیمسار را از روی آسفالت بلند کند. میلانی از افسری یاد می‌کند که خود را به پای شاهنشاه انداخت و اجازه خواست با جان خود تاج را نگه دارد؛ شاهنشاه او را برخیزاند، دستش را برای بوسه پیش آورد و گذشت.\n\nپس از انتظار، بختیار رسید. در متن سخن شاهنشاه به او و در جای ایراد آن، منابع یکی نیستند. شهبانو می‌نویسد همسرش در جایگاه سلطنتی خطاب به بختیار فرمود:\n\n{{quote:1}}\n\nمیلانی نزدیک به همین مضمون را می‌آورد: شاهنشاه سر تکان داد و فرمود امیدوار است موفق شود؛ ایران را به مراقبت او و خداوند می‌سپارد. به نوشتهٔ میلانی اشک در چشم بختیار نیز حلقه زده بود. کوپر محل سخن را درون هواپیما می‌گذارد و جمله را چنین می‌آورد که اکنون همهٔ قدرت و اختیار با بختیار است و شاهنشاه کشور را به دست او و خداوند می‌گذارد؛ بختیار دست او را بوسید و از هواپیما بیرون رفت. شهبانو نیز می‌نویسد حتی در چشمان بختیار، که خود خواستار عزیمت آنان بود، اشک حلقه زده بود. هر سه روایت معنای سپردن کشور را یکسان می‌آورند و در محل و لفظ اختلاف دارند.","quotes":[{"original":"همان گونه که به هنگام تشکیل دولت به شما گفتم، احساس خستگی می‌کنم و نیاز به استراحت دارم. همچنین گفته بودم که هرگاه اوضاع مناسب باشد و دولت مستقر شده باشد، سفری خواهم کرد. این سفر اکنون آغاز می‌شود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"کهن دیارا، به روایت فرح پهلوی","workType":"کتاب خاطرات","date":"۲۶ دی ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی، ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹ میلادی)","context":"شاهنشاه پس از دیدن خبرنگاران ایرانی در جایگاه سلطنتی مهرآباد، پیش از رسیدن بختیار، این سخنان را فرمود.","page":"ص ۲۹ (چاپ دوم ۱۳۸۸)"},{"original":"در حال حاضر همه چیز در دست شماست. امیدوارم موفق باشید. من ایران را به خداوند و شما می‌سپارم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"کهن دیارا، به روایت فرح پهلوی","workType":"کتاب خاطرات","date":"۲۶ دی ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی، ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹ میلادی)","context":"شهبانو این سخن را در جایگاه سلطنتی مهرآباد، پس از رسیدن بختیار و جواد سعید، روایت می‌کند.","page":"ص ۳۰ (چاپ دوم ۱۳۸۸)"}]},{"title":"پرواز شاهین","body":"کوپر می‌نویسد برای نخستین بار در دوران سلطنت، مراسم بدرقه، سپاه دیپلماتیک، گارد احترام و سرود ملی در کار نبود. پیش از سوار شدن، به روایت کوپر، شاهنشاه و شهبانو با اشک در چشم از زیر نسخه‌ای از قرآن گذشتند و کتاب را بوسیدند. هواپیما بوئینگ ۷۰۷ سفید و آبی «شاهین» بود که معمولاً در سفرهای رسمی به کار می‌رفت.\n\nشهبانو همراهان را چنین می‌شمارد: افشار، رئیس تشریفات؛ سرهنگان جهان‌بینی و یزدان‌نوبسی، که به اتفاق چند افسر دیگر امنیت شخصی را بر عهده داشتند؛ یکی از آنان خانواده‌اش را در تهران گذاشت و خود با یک چمدان لباس پیوست؛ و آشپز دربار که دیگ‌های مسی و کیسه‌های حبوبات و برنج با خود آورده بود، چون پیش‌بینی می‌کرد به‌زودی بازنخواهد گشت و نخواهد توانست عادت غذایی خود را نگه دارد. میلانی می‌نویسد بختیار و بدره‌ای نیز تا درون هواپیما شاهنشاه و شهبانو را همراهی کردند، در آنجا بدرقهٔ رسمی کردند و بیرون رفتند. هیچ‌یک از آن دو از دوران بعد جان به در نبردند: بدره‌ای به‌زودی کشته شد و بختیار سال‌ها بعد در پاریس ترور شد.\n\nبه محض ورود به هواپیما، شاهنشاه پشت فرمان نشست. شهبانو می‌نویسد خلبانی از لذات زندگی او بود و با وجود تشویش، یا درست به همین سبب، می‌خواست هواپیمایی را که شاید برای همیشه او را از یاران و نزدیکان دور می‌کرد خود هدایت کند. در مدت هدایت هواپیما منابع باز اختلاف دارند. شهبانو می‌نویسد در تمام مدتی که بر فراز خاک ایران پرواز می‌کردند همسرش هواپیما را هدایت کرد و چون از فضای هوایی ایران خارج شدند آن را به خلبان سپرد و نزد همراهان آمد. میلانی می‌نویسد شاهنشاه در برخاستن و در نخستین ساعت پرواز خلبانی کرد. به نقل میلانی از رئیس جزئیات امنیت، تصمیم آن روز فقط از سر عشق به پرواز نبود: شاهنشاه نگران بود مبادا توطئه‌ای او را به جایی جز مقصد مقرر ببرد. میلانی می‌افزاید این بیم بی‌جا نبود؛ چند هفته بعد کاپیتان معزی، خلبان ارشد پرواز، فاش کرد که پیش از این سفر واپسین به مخالفان پیوسته بود. کوپر می‌نویسد شاهین با شاهنشاه در جایگاه خلبان از باند برخاست و در ساعت ۱۳ و ۲۴ دقیقه چرخ‌ها از زمین جدا شد و مسیر مصر گرفته شد.\n\nشهبانو از «پاسخ به تاریخ» این جمله‌ها را در وصف بدرقه نقل می‌کند: شواهد وفاداری هنگام ترک مملکت او را سخت منقلب کرد؛ سکوتی تأثرآور که گاه با صدای گریهٔ این و آن درهم می‌شکست. متن انگلیسی کتاب با همین مضمون است.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر از افشار جمله‌ای می‌آورد که سنگینی آن روز را در لفظی فشرده خلاصه می‌کند. افشار، که خود در هلیکوپتر و در هواپیما همراه بود، بعدها در برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران نیز، در مصاحبه با مهناز افخمی در نیس در سپتامبر ۱۹۸۸ میلادی، تصمیم به خروج، رویدادهای سفر، بیماری و وضع روحی شاهنشاه، واپسین دیدارها و حرکت به سوی مصر را روایت کرد. جملهٔ زیر از راه نقل کوپر آمده است.\n\n{{quote:1}}\n\nدر هواپیما شهبانو از شاهنشاه اجازه خواست برای برخی از سران دولت‌های دوست پیام بفرستد؛ او پس از نگاهی حیرت‌زده زیر لب موافقت فرمود. شهبانو با کمک افشار پیام‌ها را نوشت و نوشتن دفترچه‌ای را آغاز کرد که تا مرگ شاهنشاه، هجده ماه بعد، همراهش بود. مسیر پرواز به سوی اسوان در جنوب مصر بود.","quotes":[{"original":"I was completely overwhelmed by the expressions of loyalty given to me when I left. There was a poignant silence broken by sobs. The last image which I carried of this land over which I had reigned for thirty-seven years and to which I had offered a little of my blood was that of the frightful distress on the tearful faces of those who had come to bid us farewell.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)؛ دربارهٔ ۲۶ دی ۱۳۵۷","context":"شاهنشاه واپسین تصویر خود از فرودگاه مهرآباد و از ایران را در پایان فصل «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه» می‌نویسد.","page":"ص ۱۷۳ تا ۱۷۴","translation":"«ابرازهای وفاداری که هنگام رفتنم دیدم یکسره منقلب‌ام کرد. سکوتی جان‌گداز بود که گریه آن را می‌شکست. واپسین تصویری که از این سرزمین، که سی و هفت سال بر آن پادشاهی کرده بودم و اندکی از خون خود را به آن داده بودم، با خود بردم، پریشانی هولناک چهره‌های اشک‌آلود کسانی بود که به بدرقه آمده بودند.»"},{"original":"It needs a Shakespeare to do justice to what the Iranians did to their sovereign on his last day in his country.","speaker":"امیراصلان افشار","speakerTitle":"رئیس کل تشریفات شاهنشاهی","work":"سقوط بهشت، به نقل اندرو اسکات کوپر","workType":"کتاب تاریخی","date":"دربارهٔ ۲۶ دی ۱۳۵۷؛ انتشار کتاب ۲۰۱۶ میلادی","context":"کوپر داوری افشار را پس از شرح بدرقه در مهرآباد و برخاستن شاهین می‌آورد.","page":"ص ۴۶۳","translation":"«شکسپیری باید تا حق آنچه ایرانیان در واپسین روز فرمانروایشان در کشور با او کردند ادا شود.»"}]},{"title":"ورود به اسوان","body":"سادات شاهنشاه را با تشریفات کامل رئیس کشور در اسوان پذیرفت. میلانی در آغاز کتاب «شاه» این استقبال را در برابر آوارگی بعدی می‌گذارد.\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» از همان روزهای نخست اسوان یاد می‌کند و می‌فرماید قصد داشت به‌زودی به ایالات متحد برود، اما رویدادهای شتابندهٔ ماه‌های اول تبعید، در مصر و سپس در مراکش، چندان جای تحلیل روشن نگذاشت.","quotes":[{"original":"President Sadat, who, on the gloomy January day when the royal family first left Iran, greeted the Shah with the full pomp and ceremony accorded a head of state, was at that time the only leader willing to offer the Shah a place to die in peace.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامه","date":"انتشار ۲۰۱۱ میلادی؛ دربارهٔ ورود به مصر در ۲۶ دی ۱۳۵۷ و بازگشت نهایی به مصر","context":"میلانی استقبال سادات در آغاز تبعید را با پناه نهایی او در مصر، پس از سرگردانی یک‌ساله، پیوند می‌دهد.","page":"ص ۲۲","translation":"«رئیس‌جمهور سادات، که در آن روز گرفتهٔ ژانویه، وقتی خانوادهٔ سلطنتی نخستین بار ایران را ترک کرد، شاهنشاه را با تمام شکوه و تشریفات رئیس کشور پیشواز کرد، در آن هنگام تنها رهبری بود که حاضر شد جایی برای مردن در آرامش به او بدهد.»"}]}],"views":[{"title":"روایت شاهنشاه: مرخصی موقت و امید به آرامش","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید نمی‌تواند و نمی‌خواهد همهٔ احساسی را که در ۱۶ ژانویه ۱۹۷۹ هنگام رفتن به فرودگاه داشت به‌تمامی بیان کند. در دلش پیش‌آگهی شومی بود، زیرا نیک می‌دانست چه ممکن است رخ دهد. می‌خواست خود را قانع کند که رفتنش مردم را آرام می‌کند، کینه را می‌کاهد و دست قاتلان را می‌بندد. امید داشت بختیار شاید بخت یاری کند و کشور، با وجود ویرانی عظیمی که جمعیت خشمگین بر آن فرود می‌آورد، دوام آورد. او بارها تأکید می‌کند که رفتن را مرخصی می‌دانست، نه کناره‌گیری از سلطنت، و تعیین شورای سلطنت و رأی اعتماد مجلس را شرط قانونی حرکت می‌شمرد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر همان کتاب، از زبان ارتشبد امیرحسین ربیعی، فرمانده نیروی هوایی، در دادگاه پیش از اعدام او نقل می‌کند که «ژنرال هایزر شاه را مثل موش مرده از کشور بیرون انداخت.» این سخن از آنِ ربیعی است، در مقام متهم در دادگاهی که شاهنشاه آن را نمایشی می‌خواند،","quotes":[{"original":"I wanted to persuade myself that my departure would calm the people, decrease hatred, and disarm the assassins. I hoped that Shapour Bakhtiar would perhaps be fortunate and that the country could survive, despite the immense destruction being inflicted by the furious crowd.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه نیت اعلام‌شدهٔ سفر و امید خود به دولت بختیار را در وصف همان روز می‌نویسد.","page":"ص ۱۷۳","translation":"«می‌خواستم خود را قانع کنم که رفتنم مردم را آرام می‌کند، کینه را می‌کاهد و قاتلان را خلع سلاح می‌نماید. امید داشتم شاپور بختیار شاید بخت یاری کند و کشور، با وجود ویرانی عظیمی که جمعیت خشمگین بر آن فرود می‌آورد، دوام آورد.»"}]},{"title":"روایت شهبانو: امید و تردید در کنار هم","body":"شهبانو در «کهن دیارا» می‌نویسد خانواده با این گمان ایران را ترک می‌کرد که دور شدن موقت پادشاه شورش را آرام کند. او می‌پرسد آیا شاهنشاه خود به این اعلام رسمی ایمان داشت؛ ناامیدی و اضطرابی که گاه در نگاه او می‌دید نشانی از این ایمان نداشت. شهبانو بی‌آن‌که خود به‌راستی معتقد باشد، این امید را در دل می‌پرورد که مردی که عمر خود را به ملت ارزانی داشته بار دیگر اعتماد مردم را به دست آورد و چون آرامش بازگردد همگان به استقبال او بروند. در یادداشت پرواز می‌نویسد ترجیح می‌داد به جای این آوارگی در وطن بمیرد، و می‌پرسد به کجا می‌روند و چگونه می‌توان با قلبی شکسته به زندگی ادامه داد. با این حال می‌نویسد به هیچ بها حاضر نبود خود را به یأس بسپارد."},{"title":"فشار واشینگتن، سالیوان و هایزر","body":"روایت آمریکایی و روایت شاهنشاه در این نقطه به هم نزدیک و از هم دور می‌شوند. میلانی بر پایهٔ اسناد بریتانیایی و آمریکایی می‌نویسد علت اصلی جست‌وجوی این دو دولت برای بدیلی به‌جای شاهنشاه، و شتاب آنان برای بیرون بردن او، این نتیجه‌گیری بود که او دیگر قادر یا مایل به رهبری نیست. تا مهر ۱۳۵۷ سیاست هر دو دولت حفظ سلطنت بود؛ در همان حال بارها از نیاز به محدود کردن اختیارات او سخن می‌گفتند. به نوشتهٔ میلانی از اوایل آبان هر دو سفارت به این نتیجه رسیده بودند که تکرار رویدادهای مرداد ۱۳۳۲ در سودشان نیست. کارتر در دفتر خاطرات خود، به نقل میلانی، پافشاری سالیوان را بر خروج سریع تأیید می‌کند. شاهنشاه می‌فرماید در چهار ماه پس از بازگشت سالیوان از مرخصی در شهریور، تنها پیامی که از او شنید تکرار پشتیبانی کامل واشینگتن بود؛ حال آن‌که سالیوان بعداً در مصاحبه‌ها گفت از شهریور می‌دانست شاهنشاه دوام نمی‌آورد و این را هرگز با او در میان ننهاد. نگاه به ساعت در واپسین دیدار، در روایت شاهنشاه، ترجمهٔ همان شتاب است.\n\nدربارهٔ هایزر، کوپر به نقل از خود ژنرال می‌نویسد مأموریت را چنین می‌فهمید که از ژنرال‌ها بخواهد از بختیار پشتیبانی کنند و از اقدام نظامی بازایستند؛ اگر دولت بختیار لرزید و حزب توده خواست قدرت را بگیرد، هایزر کنار بایستد تا ژنرال‌ها عمل کنند. در این طرح، به نوشتهٔ کوپر، از تهدید آیت‌الله خمینی و اسلام‌گرایان نامی نبود، چون آمریکایی‌ها می‌پنداشتند آنان نیز با کمونیسم دشمن‌اند. هایزر گفته بود «کودتای نظامی را مطلقاً آخرین چاره می‌داند». شاهنشاه این مأموریت را خنثی کردن ارتش می‌خواند و می‌فرماید تا هایزر ایران را ترک کرد ارتش از هم پاشیده بود و دولتی که بنا بود او نجاتش دهد در هم شکسته بود. زیبگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی آمریکا، به نقل کوپر گفته است تا آن هنگام می‌دانستند کار شاهنشاه تمام است و آمدن ژنرالی ارشد، چون یادآور ۱۳۳۲ بود، خوشایند شاهنشاه نبود؛ نظر خود برژینسکی پشتیبانی از اقدام نظامی برای پایان دادن به ناآرامی بود. این داوری‌ها همه به نام گوینده است."},{"title":"کنفرانس گوادلوپ: «یالتای خاورمیانه» یا نشست بی‌صورت‌جلسه","body":"شاهنشاه گوادلوپ را نزدیک به تصمیم قدرت‌های غربی برای کنار گذاشتن خود می‌بیند و در عین حال توطئهٔ سازمان‌یافته را انکار می‌کند. میلانی می‌نویسد برای شاهنشاه و هوادارانش این نشست ابعاد اسطوره‌ای یافته است. کوپر می‌نویسد رهبران غرب در همان روزها توافق کردند که کار او تمام است. میلانی می‌نویسد صورت‌جلسه‌ای از گفت‌وگوها در دست نیست."},{"title":"روایت‌های ناسازگار دربارهٔ خواست بختیار","body":"سه روایت در این باره در منابع هست. شاهنشاه می‌فرماید بختیار به قانون اساسی و سلطنت پایبند بود، شورای سلطنت و رأی دو مجلس را می‌خواست و سفر را در قالب مرخصی می‌دید؛ فشار خارجی و سفارش جورج براون در گماشتن او نقش داشت. شهبانو بختیار را خواستار عزیمت خانوادهٔ سلطنتی می‌داند و اشک او را در فرودگاه، با وجود همین خواست، یاد می‌کند. کوپر از قول بختیار به قطبی می‌نویسد که به شاهنشاه عرض کرده بود باید بماند. این ناسازگاری حل‌نشده می‌ماند. آنچه در هر سه منبع هست این است که بختیار همان روز رأی اعتماد گرفت، به فرودگاه آمد و کشور را تحویل گرفت، و سی و هفت روز بعد، به شمارش شهبانو، برای رهایی از مرگ از ایران گریخت."}],"aftermathSections":[{"title":"واکنش تهران و ویژهٔ کیهان","body":"هنوز هواپیما از باند جدا نشده بود که خبر در شهر پیچید. میلانی می‌نویسد به‌محض ترک تهران، روزنامهٔ کیهان ویژه‌نامه‌ای درآورد که سراسر بالای صفحه را دو کلمه پوشانده بود: «شاه رفت». به نوشتهٔ او، سرمایهٔ اولیهٔ کیهان سی و شش سال پیش از سوی خود شاهنشاه برای انتشار روزنامه‌ای هوادار سلطنت گذاشته شده بود؛ در ۱۳۵۷ دبیر عملی روزنامه رحمان هاتفی، از رهبران زیرزمینی حزب توده، بود. خبر به سرعت در پایتخت و در بسیاری از مراکز استان‌ها پخش شد و جمعیت‌هایی به خیابان آمدند و جشن تا پاسی از شب ادامه یافت. کوپر به نقل از جان وستبرگ، وکیل آمریکایی مقیم تهران، می‌نویسد او و همکارش پس از ناهار بوق خودروها و چراغ‌های روشن را شنیدند و دیدند؛ مردی گفت «میستر، شاه رفت». به‌زودی خیابان‌ها پر شد. وستبرگ جشن را شاد و اندکی وحشی و کمی هراس‌آور وصف می‌کند. میلانی می‌نویسد فردای آن روز در تهران ابری، شور جشن فروکش کرد. در سفارت آمریکا درها بسته بود و پرچم آمریکا دیده نمی‌شد؛ سفارت از چند تهدید به خارجیان خبر داد، اما به نوشتهٔ میلانی در همه‌جا شهروندان آمریکایی از حمله مصون ماندند."},{"title":"بازگشت آیت‌الله خمینی و فروپاشی ۲۲ بهمن","body":"آیت‌الله خمینی دو روز پس از اعلام قصد سفر شاهنشاه، به نوشتهٔ میلانی، تشکیل شورای انقلاب اسلامی را اعلام کرد و ترکیب آن را محرمانه نگاه داشت. یازده روز پس از آغاز «مرخصی» خانوادهٔ سلطنتی، پیامی شخصی به آمریکا فرستاد که تهدید را با وعدهٔ گذار آرام در هم می‌آمیخت و می‌خواست واشینگتن به ارتش و بختیار سفارش کند در امور سیاسی ایران دخالت نکنند. میلانی می‌نویسد مردم ایران نه از این نامه خبر داشتند و نه از تماس‌های گستردهٔ اطرافیان او در پاریس و تهران با مقام‌های آمریکایی.\n\nدر ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ (۱ فوریهٔ ۱۹۷۹)، آیت‌الله خمینی به تهران بازگشت. کوپر می‌نویسد صدها هزار تن در مسیر یازده‌میلی فرودگاه تا مرکز شهر به پیشواز آمدند. چون از او پرسیدند در بازگشت به وطن پس از چهارده سال چه احساسی دارد، به نقل کوپر از شرح‌حال‌نویس او باقر معین، با یک کلمه پاسخ داد: «هیچ!» کوپر می‌نویسد او از انتقام و ضرورت خون سخن گفت، خارجیان و به‌ویژه آمریکایی‌ها را مسئول دردهای ایران خواند و گفت پیروزی نهایی وقتی است که همهٔ خارجیان از کشور بیرون باشند. فردای آن روز برژینسکی به کارتر اطمینان داد نباید از پروندهٔ ایران بیش از حد تعمیم داد و نوشت جنبش‌های احیای اسلامی خاورمیانه را فرا نمی‌گیرند و احتمالاً موج آینده نیستند.\n\nدر ۲۱ و ۲۲ بهمن درگیری مسلحانه در تهران بالا گرفت. کوپر می‌نویسد تکنسین‌های نیروی هوایی در پایگاه شرق تهران بر همکاران و افسران خود اسلحه کشیدند و این نشانهٔ شورش مسلحانه‌ای شد که مجاهدین و فداییان از دو سال پیش تدارک دیده بودند. وزارتخانه‌ها و کاخ‌ها و سازمان رادیو تلویزیون به دست گروه‌های مسلح افتاد. افسران ارشد نشستند و در اقدام نظامی مردد بودند؛ قره‌باغی طرح شورش متقابل را رد کرد و بی‌طرفی ارتش را اعلام نمود. بیست و چهار ساعت بعد تهران از دست دولت بختیار بیرون رفت. میلانی می‌نویسد شاهنشاه خبر بازگشت ارتش به سربازخانه‌ها را در مراکش از رسانه‌ها شنید. بی‌طرفی ارتش این روزها را جداگانه دارد.\n\nدر روزهای بعد اعدام‌های شتابزده آغاز شد. کوپر از جمله از کشته شدن مدیران کنسرسیوم نفت در اهواز و قتل یک سرهنگ به دست جمعیت خبر می‌دهد. ناصر مقدم، به روایت کوپر، پیش از خروج با نیروهای آیت‌الله خمینی به توافقی پنهان رسیده بود. در زندان به حسن پاکروان گفته بود در برپا کردن دستگاه اطلاعاتی تازه کمک می‌کند و آسیبی به او نمی‌رسد. خود نیز تیرباران شد. پاکروان به او گفته بود «مراقب باش. تو ملاها را نمی‌شناسی.» شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید همهٔ ژنرال‌های او اعدام شدند و فقط قره‌باغی جان به در برد و رهاننده‌اش بازرگان بود. علی نشاط، فرمانده گارد شاهنشاهی، به نوشتهٔ میلانی پیش از خروج مأمور سوزاندن اسنادی در باغ کاخ شد و بعداً اعدام گردید. در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ جمهوری اسلامی اعلام شد. شاهنشاه همه‌پرسی آن را نمایشی می‌خواند که زیر نظارت پاسداران برگزار شد."},{"title":"سرگردانی از مصر تا مصر","body":"شاهنشاه از اسوان به مراکش، نزد ملک حسن دوم، رفت. میلانی می‌نویسد تا چند ساعت مانده به ترک مراکش مقصد بعدی روشن نبود و هیچ کشوری حتی روادید دیدار نمی‌داد. در پایان مارس ۱۹۷۹ دولت باهاما روادید گردشگری موقت داد. در ۶ مه همان سال سفیر آمریکا در باهاما پیام کارتر را رساند: از درک شاهنشاه نسبت به دشواری سفرش به آمریکا سپاسگزار است و چون اوضاع آرام‌تر شد می‌توان به این سفر بازگشت؛ فرزندان می‌توانند در آمریکا درس بخوانند اگر ترتیبات امنیتی خصوصی فراهم شود. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید از ژانویه ۱۹۷۹ واشینگتن اشتیاقی به آمدن او نشان نمی‌داد، اما همیشه یک چیز را روشن کرده بود: برای درمان پزشکی و اگر امنیتش به خطر افتد، راه آمریکا باز است. این اطمینان را سفیر آمریکا در باهاما، هنگامی که آن دولت، به گمان شاهنشاه زیر فشار بریتانیا، از تمدید روادید گردشگری سر باز زد، دیگر بار تکرار کرد.\n\nدر مهر ۱۳۵۸ (۲۲ اکتبر ۱۹۷۹) شاهنشاه برای درمان از مکزیک به نیویورک رفت. نه ماه از خروج ایران گذشته بود. او می‌فرماید هر روز خبر قتل و خونریزی و اعدام‌های شتابزده و مرگ دوستان و بی‌گناهان می‌رسید و این‌ها را بخشی از ویرانی نظام‌مند بافت اجتماعی می‌دانست که در سی و هفت سال پادشاهی بافته بود. پس از آمریکا به پاناما رفت. جلد یازدهم، بخش یکم، «روابط خارجی ایالات متحد» (مجموعهٔ اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا، ۱۹۷۷ تا ۱۹۸۰) که به بحران گروگان‌گیری از آبان ۱۳۵۸ تا شهریور ۱۳۵۹ می‌پردازد، رفتن شاهنشاه از پاناما به مصر را در ۳ فروردین ۱۳۵۹ (۲۳ مارس ۱۹۸۰) ثبت می‌کند. سادات بار دیگر او را پذیرفت. شاهنشاه در ۵ مرداد ۱۳۵۹ (۲۷ ژوئیهٔ ۱۹۸۰) در قاهره درگذشت. شهبانو در «کهن دیارا» فاصلهٔ پرواز ۲۶ دی تا مرگ را هجده ماه می‌شمارد."}]},{"id":"army-neutrality-1357","title":"اعلام بی‌طرفی ارتش و فروپاشی دولت","date":{"solarYear":1357,"solarMonth":11,"solarDay":22,"gregorianYear":1979,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":11},"tier":"primary","category":"political","summary":"شورای عالی ارتش شاهنشاهی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ (۱۱ فوریهٔ ۱۹۷۹) «بی‌طرفی» نیروهای مسلح را در کشمکش‌های سیاسی اعلام کرد و یگان‌ها را به سربازخانه‌ها بازگرداند. این تصمیم یک روز پس از شورش گروهی از همافران نیروی هوایی در پایگاهی در شرق تهران و آغاز قیام مسلحانهٔ گروه‌های چریکی و هواداران روح‌الله خمینی گرفته شد. با کنار کشیدن ارتش، دولت شاپور بختیار، آخرین دولتی که محمدرضا شاه پهلوی منصوب کرده بود، پشتوانهٔ خود را از دست داد. تهران در همان روز به دست نیروهای مسلح انقلابی افتاد. محمدرضا شاه پهلوی خبر را در مراکش از رادیو شنید. او بعدها ارتشبد عباس قره‌باغی، رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، را مسئول جلوگیری از اقدام نظامی شمرد. در هفته‌های بعد بسیاری از فرماندهان ارتش و مقام‌های دولت شاهنشاهی بی‌محاکمهٔ عادلانه اعدام شدند.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"صص. ۱۷۲–۱۷۳، ۱۸۱، ۱۸۴ چاپی","text":"مأموریت هایزر، قره‌باغی، گفتهٔ ربیعی، غارت سربازخانه‌ها، کمیته‌ها."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"صفحه‌های ۲۶۲–۲۶۳، ۲۷۳–۲۷۴ نسخهٔ الکترونیکی","text":"مأموریت هایزر، گفتهٔ هیگ، اعلام بی‌طرفی، اعدام‌ها."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"صفحه‌های ۴۵۷، ۴۶۲، ۴۶۳–۴۶۵ نسخهٔ الکترونیکی","text":"اندرو اسکات کوپر در این اثر از هشدار قره‌باغی، فرودگاه، شورش همافران، نشست فرماندهان، اعدام‌ها سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"صفحهٔ ۲۰ نسخهٔ الکترونیکی","text":"عباس میلانی در این اثر از شنیدن خبر در مراکش؛ اعلام رادیو تهران سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-oral-history","locus":"مصاحبه‌های امین عالیمرد (بخش ۳، صص. ۲۱–۲۵)، ابوالفتح اردلان (بخش ۲، صص. ۳–۴)، نیره ابتهاج سمیعی (بخش ۱، ص. ۳۱)","text":"نویسنده در این اثر از دفتر نخست‌وزیر، داوری فرماندهان سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person","farah-pahlavi","shapour-bakhtiar","abbas-gharabaghi","robert-huyser","mehdi-bazargan","ruhollah-khomeini"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"فرماندهی ارتش را به دولت بختیار سپرد و پیشنهاد نابود کردن هواپیمای خمینی را نپذیرفت.","farah-pahlavi":"هشدار قره‌باغی را شنید و بی‌طرفی ۲۲ بهمن را در کهن دیارا نوشت.","shapour-bakhtiar":"نخست‌وزیر بود و به روایت عالیمرد، بی‌خبری‌اش از اعلام بی‌طرفی شنیده شد.","abbas-gharabaghi":"بی‌طرفی ارتش را اعلام کرد و فکر مقاومت را کنار زد.","robert-huyser":"۱۵ دی به تهران آمد و، به نوشتهٔ شاهنشاه، قره‌باغی را با خود همراه کرد.","mehdi-bazargan":"خمینی دولت را به سرپرستی او اعلام کرد.","ruhollah-khomeini":"۱۲ بهمن بازگشت، همکاری بختیار را نپذیرفت و دولت بازرگان را اعلام کرد."},"personTitles":{"shapour-bakhtiar":"نخست‌وزیر","abbas-gharabaghi":"رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران","robert-huyser":"معاون فرماندهی ناتو","mehdi-bazargan":"سرپرست دولت اعلام‌شده","ruhollah-khomeini":"رهبر مخالفان","farah-pahlavi":"شهبانو"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["بی‌طرفی ارتش"],"contextSections":[{"title":"خروج ۲۶ دی و آمدن هایزر","body":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که مجلس دولت شاپور بختیار را در ۲۶ دی ۱۳۵۷ (۱۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹) با اکثریتی آسوده تأیید کرد. شاهنشاه در همان روز همراه شهبانو فرح پهلوی ایران را ترک کرد. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که ارتشبد عباس قره‌باغی، رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، به شهبانو هشدار داده بود: «اگر اعلیحضرت بروند، ارتش دوام نخواهد آورد.» به نوشتهٔ کوپر، تیمسار عبدالعلی بدره‌ای و تیمسار منوچهر خسروداد نیز از شهبانو خواستند شاهنشاه را قانع کند که به جزیرهٔ کیش برود تا آنان شورش را پایان دهند. کوپر به روایت سرهنگ جهان‌بینی، از محافظان شاهنشاه، می‌نویسد که قره‌باغی در فرودگاه مهرآباد از محمدرضا شاه پهلوی خواست فرمانی برای واگذاری فرماندهی ارتش در غیاب او امضا کند. به گفتهٔ جهان‌بینی، شاهنشاه دو بار پاسخ داد که اگر چیزی باید امضا شود، آن را نزد دولت ببرند.\\n\\nژنرال رابرت هایزر، معاون فرماندهی پیمان آتلانتیک شمالی، در ۱۵ دی ۱۳۵۷ (۵ ژانویهٔ ۱۹۷۹) به تهران رسید. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که هایزر را پیش‌تر می‌شناخت و همیشه او را یاری‌گر یافته بود. اما این سفر بی‌اعلام او را نگران کرد و فرماندهانش نیز چیزی از آن نمی‌دانستند. به نوشتهٔ شاهنشاه، روزنامهٔ «پراودا» گزارش داد که هایزر برای برانداختن دولت با نیروی ارتش آمده است. «اینترنشنال هرالد تریبیون» نوشت که او برای جلوگیری از آن آمده است. محمدرضا شاه پهلوی می‌نویسد که افسرانش با سوگند وفاداری به تاج و قانون اساسی پیوند داشتند و تا قانون اساسی محترم شمرده می‌شد، تزلزلی نشان نمی‌دادند. نتیجه‌گیری او این است که هایزر برای «بی‌اثر کردن» ارتش ایران آمده بود. شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، می‌نویسد که به او خبر رسیده بود مأموریت هایزر «کوشش در اعلام بی‌طرفی ارتش» است. به روایت شهبانو، ژنرال الکساندر هیگ، فرمانده ناتو، سال‌ها بعد به او گفت که در اعتراض به این مأموریت استعفا داده بود، زیرا باور داشت ارتش باید از هرج‌ومرج در ایران جلوگیری کند.\\n\\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که هایزر توانست قره‌باغی را با خود همراه کند و از او خواست دیداری با مهدی بازرگان ترتیب دهد. به نوشتهٔ شاهنشاه، قره‌باغی پیش از خروج او از کشور این درخواست را به آگاهی‌اش رساند، اما خود او از دنبالهٔ ماجرا آگاهی نیافت.\\n\\nروح‌الله خمینی در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ (۱ فوریهٔ ۱۹۷۹) به تهران بازگشت. شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در آن روزها یادآوری می‌کرد که شاپور بختیار همچنان نخست‌وزیر است و ارتش، که شاهنشاه فرماندهی آن را به او سپرده بود، به دولت وفادار مانده است. به نوشتهٔ شهبانو، خمینی بی‌اعتنا به پیشنهاد همکاری بختیار، دولتی به سرپرستی مهدی بازرگان اعلام کرد و از ۱۸ بهمن تظاهرات در پشتیبانی از این دولت آغاز شد. شاپور بختیار برنامهٔ خمینی را «هرج‌ومرج‌طلبانه و قرون‌وسطایی» خواند. شهبانو همچنین می‌نویسد که یکی از افسران همراه، و پیش از آن افسران نیروی هوایی در تهران، پیشنهاد کرده بودند هواپیمای حامل خمینی پیش از رسیدن به تهران نابود شود. از ادامهٔ روایت او برمی‌آید که محمدرضا شاه پهلوی این پیشنهاد را نپذیرفت."}],"whatHappened":[{"title":"از هشدار فرودگاه تا پیشنهاد کیش","body":"رشتهٔ ۲۲ بهمن از ۲۶ دی آغاز می‌شود، نه از خودِ اعلامیه. مجلس آن روز دولت بختیار را با اکثریتی آسوده تأیید کرد و شاهنشاه همان روز با شهبانو از ایران رفت. قره‌باغی به شهبانو گفته بود اگر شاهنشاه برود ارتش دوام نمی‌آورد. بدره‌ای و خسروداد خواستند شاهنشاه به کیش برود تا آنان شورش را تمام کنند. جهان‌بینی می‌گوید قره‌باغی در مهرآباد امضای واگذاری فرماندهی را خواست و شاهنشاه دو بار فرمود اگر چیزی باید امضا شود نزد دولت ببرند. فرماندهی، در این پاسخ، مال شخصِ غایب نماند و به دولتی سپرده شد که همان روز رأی اعتماد گرفته بود.\n\nهایزر ۱۵ دی رسید. شاهنشاه او را از پیش می‌شناخت و یاری‌گر یافته بود، اما سفرِ بی‌اعلام نگرانش کرد و فرماندهان هم بی‌خبر بودند. پراودا آمدنش را برای برانداختن دولت با نیروی ارتش خواند و تریبیون برای جلوگیری از آن. شاهنشاه سوگند افسران را به تاج و قانون اساسی گره می‌زند و می‌نویسد تا قانون اساسی محترم بود تزلزل نبود، پس برای بی‌اثر کردن ارتش باید همان سوگند را از کار می‌انداختند. نتیجه‌اش این است که هایزر برای همین آمده بود. شهبانو شنیده بود مأموریت او کوشش برای اعلام بی‌طرفی است. هیگ، به روایت شهبانو، سال‌ها بعد گفت به همین مأموریت اعتراض کرده و استعفا داده، چون باور داشت ارتش باید جلوی هرج‌ومرج را بگیرد.\n\nشاهنشاه می‌نویسد هایزر قره‌باغی را با خود همراه کرد و دیدار با بازرگان خواست. قره‌باغی پیش از خروج این درخواست را رساند و شاهنشاه از دنباله بی‌خبر ماند. خمینی ۱۲ بهمن آمد. شاهنشاه در آن روزها، به نوشتهٔ شهبانو، یادآوری می‌کرد بختیار هنوز نخست‌وزیر است و ارتش به دولتی وفادار است که فرماندهی‌اش به او سپرده شده. خمینی پیشنهاد همکاری بختیار را نپذیرفت، دولت بازرگان را اعلام کرد، و از ۱۸ بهمن تظاهرات به سود این دولت آغاز شد. بختیار برنامه را هرج‌ومرج‌طلبانه و قرون‌وسطایی خواند. پیشنهادی هم بود که هواپیمای خمینی پیش از تهران نابود شود، از افسران هوایی و از یک افسر همراه. شاهنشاه نپذیرفت."},{"title":"شورش همافران: ۲۱ بهمن","body":"کوپر می‌نویسد که در ۲۱ بهمن ۱۳۵۷ (۱۰ فوریهٔ ۱۹۷۹) گروهی از همافران جوان اسلام‌گرای نیروی هوایی در پایگاه خود در شرق تهران شوریدند و سلاح‌هایشان را به سوی هم‌قطاران و افسران خود گرفتند. به نوشتهٔ کوپر، این شورش نشانهٔ آغاز قیام مسلحانه‌ای بود که سازمان مجاهدین خلق و سازمان چریک‌های فدایی خلق دو سال برای آن برنامه ریخته بودند. مسلسل‌ها، تفنگ‌ها و مواد منفجره‌ای که در زیرزمین مسجدها انبار شده بود، میان شبه‌نظامیان پخش شد. کوپر می‌افزاید که خیابان‌های تهران به «میدان آتش آزاد» بدل شد و وزارتخانه‌ها، کاخ‌ها و ساختمان رادیو و تلویزیون ملی به‌سرعت تصرف شدند.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\n{{quote:3}}\n\n{{quote:4}}\n\n{{quote:5}}","quotes":[{"original":"روز ۲۲ بهمن شورای عالی ارتش بی‌طرفی خود را اعلام داشت و آشوب‌طلبان به آسانی توانستند وارد سربازخانه‌ها شده، سلاح‌ها را غارت کنند و سربازانی که در مدت یکسال تحت فشار بسیار قرار گرفته بودند ترک خدمت آغاز کردند.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص. ۳۹۵–۳۹۶ چاپی (صفحهٔ ۲۷۴ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۸۸ خورشیدی","context":"شهبانو روز ۲۲ بهمن و پیامد فوری آن را شرح می‌دهد."},{"original":"Huyser succeeded in winning over my last chief of staff, General Ghara-Baghi, whose later behavior leads me to believe that he was a traitor. ... I do know that Ghara-Baghi used his authority to prevent military action against Khomeini. He alone knows what decisions were made and the price paid.","translation":"هایزر توانست آخرین رئیس ستاد من، ژنرال قره‌باغی، را با خود همراه کند؛ رفتار بعدی او مرا به این باور می‌رساند که خائن بود.... این را می‌دانم که قره‌باغی از اختیار خود برای جلوگیری از اقدام نظامی بر ضد خمینی بهره گرفت. تنها خود او می‌داند چه تصمیم‌هایی گرفته شد و چه بهایی پرداخته شد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۷۲–۱۷۳ چاپی (صفحه‌های ۱۷۶–۱۷۷ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی نقش قره‌باغی را داوری می‌کند."},{"original":"My officers were tied to the Crown and the Constitution by an oath of loyalty. As long as the Constitution was respected, they would not falter. ... It was therefore necessary to neutralize the Iranian army. It was clearly for this reason that General Huyser had come to Teheran.","translation":"افسران من با سوگند وفاداری به تاج و قانون اساسی پیوند داشتند. تا زمانی که قانون اساسی محترم شمرده می‌شد، تزلزلی نشان نمی‌دادند.... بنابراین لازم بود ارتش ایران بی‌اثر شود. روشن است که ژنرال هایزر برای همین به تهران آمده بود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص. ۱۷۲ چاپی (صفحهٔ ۱۷۶ نسخهٔ الکترونیکی)","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"محمدرضا شاه پهلوی هدف مأموریت هایزر را ارزیابی می‌کند."},{"original":"The Shah's senior officers held a meeting and debated what to do, but General Gharabaghi vetoed the idea of staging a rebellion when he declared the army's neutrality. Twenty-four hours later, Tehran fell to the revolutionaries.","translation":"افسران ارشد محمدرضا شاه پهلوی نشستی برگزار کردند و دربارهٔ آنچه باید کرد به بحث پرداختند، اما ژنرال قره‌باغی با اعلام بی‌طرفی ارتش، فکر برخاستن به مقاومت را وتو کرد. بیست‌وچهار ساعت بعد تهران به دست انقلابیان افتاد.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"سقوط بهشت","workType":"پژوهش تاریخی","page":"صفحه‌های ۴۶۳–۴۶۴ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۹۵ / ۲۰۱۶","context":"کوپر روزهای ۲۱ و ۲۲ بهمن را خلاصه می‌کند."},{"original":"All such hope was irrevocably dashed when, on February 11, he heard the media announce that the armed forces—hitherto the most reliable pillar of his power—had declared their neutrality and would be returning to their barracks.","translation":"همهٔ این امید برای همیشه بر باد رفت هنگامی که در ۱۱ فوریه از رسانه‌ها شنید که نیروهای مسلح، که تا آن زمان استوارترین ستون قدرت او بودند، بی‌طرفی خود را اعلام کرده‌اند و به سربازخانه‌ها بازمی‌گردند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه: زندگی محمدرضا پهلوی","workType":"زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","page":"صفحهٔ ۲۰ نسخهٔ الکترونیکی","date":"۱۳۹۰ / ۲۰۱۱","context":"میلانی واکنش محمدرضا شاه پهلوی را در مراکش شرح می‌دهد."},{"original":"If His Majesty leaves, the army won't hold out.","translation":"اگر اعلیحضرت بروند، ارتش دوام نخواهد آورد.","speaker":"ارتشبد عباس قره‌باغی","speakerTitle":"رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران","work":"سقوط بهشت، اثر اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی (به نقل از شهبانو فرح پهلوی)","page":"صفحهٔ ۴۵۷ نسخهٔ الکترونیکی","date":"دی ۱۳۵۷ / ژانویهٔ ۱۹۷۹","context":"قره‌باغی پیش از خروج محمدرضا شاه پهلوی از شهبانو یاری می‌خواهد."}]},{"title":"نشست فرماندهان و اعلامیهٔ بی‌طرفی: ۲۲ بهمن","body":"به نوشتهٔ کوپر، فرماندهان ارشد ارتش نشستی برگزار کردند و دربارهٔ راه چاره به بحث پرداختند. قره‌باغی با اعلام بی‌طرفی ارتش با فکر واکنش نظامی مخالفت کرد. شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که «روز ۲۲ بهمن شورای عالی ارتش بی‌طرفی خود را اعلام داشت». به نوشتهٔ او، پس از این اعلام، شورشیان به‌آسانی وارد سربازخانه‌ها شدند و سلاح‌ها را غارت کردند. سربازانی که یک سال زیر فشار سخت بودند، خدمت را رها کردند. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در ماه‌های دی و بهمن، شورشیان سربازخانه‌ها و زرادخانه‌ها را غارت کردند و به گمان او هرگز سلاح‌ها را بازنگرداندند."},{"title":"دفتر نخست‌وزیر در آن روز","body":"امین عالیمرد، رئیس پیشین سازمان امور اداری و استخدامی کشور، در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، روز ۲۲ بهمن را در دفتر نخست‌وزیری روایت می‌کند. شاپور بختیار او را برای دیداری در ساعت ده بامداد فراخوانده بود. عالیمرد در میان صدای تیراندازی به نخست‌وزیری رسید و منوچهر آریانا، وزیر کار و امور اجتماعی، را در آنجا یافت. به روایت عالیمرد، هیچ‌یک از حاضران گمان نمی‌کرد آن روز «روز آخر» باشد و او و آریانا برای روزهای بعد قرار دیدار می‌گذاشتند. به روایت عالیمرد، در همان ساعت‌ها تلفنی خبر داد که نمایندگان مجلس استعفای دسته‌جمعی خود را به خمینی تسلیم کرده‌اند. اندکی بعد تلفن دیگری رنگ از رخ رئیس دفتر نخست‌وزیر پراند. عالیمرد گمان می‌برد این تلفن از سوی قره‌باغی و دربارهٔ اعلام بی‌طرفی ارتش بوده است. او می‌گوید که بختیار سپس با نویسندهٔ سخنرانی‌هایش به نوشتن متنی پرداخت. به روایت عالیمرد، اندکی بعد صدای هلی‌کوپتری را شنید که پشت نخست‌وزیری، در محوطهٔ مجلس سنا، نشست و برخاست. او همان عصر از اخبار دریافت که بختیار رفته است. نیره ابتهاج سمیعی، نمایندهٔ مجلس، در همان مجموعه می‌گوید که بنا بر آنچه شنیده بود، نخست‌وزیر در روز اعلام بی‌طرفی ارتش «به‌کلی بی‌خبر» بود."},{"title":"نام‌هایی که هفتهٔ بعد آمد","body":"کوپر نام کسانی را که در هفته‌های نخست تیرباران شدند چنین می‌آورد: نصیری رئیس پیشین ساواک، خسروداد فرمانده هوانیروز، رحیمی فرماندار نظامی پیشین تهران، ناجی فرماندار نظامی پیشین اصفهان، مقدم جانشین نصیری، پاکروان رئیس پیشین ساواک، ربیعی فرمانده نیروی هوایی، امینی‌افشار رئیس رکن دوم، نشاط فرمانده گارد جاویدان، و جهانبانی معاون نیروی هوایی. شهبانو از فردای ۲۲ بهمن خبر کشته شدن افسران در خیابان و اعدام به دستور روحانیان تندرو را می‌نویسد و می‌گوید جهانبانی پیش از اعدام به پاسدار ناسزاگو سیلی زد. شاهنشاه غارت سربازخانه و زرادخانه را مایهٔ چند برابر شدن گروه‌های مسلح می‌داند و کمیته‌های انقلاب را شناخته‌شده‌ترینشان می‌خواند، با دست‌کم ده هزار عضو. همه‌پرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ را نمایشی زیر نظر پاسداران می‌خواند. هویدا ۱۸ فروردین با شش افسر تیرباران شد. بازرگان و سنجابی اعتراض کردند. کوپر می‌نویسد تا آن محاکمه سلطنت برچیده شده بود. اردلان ساختار را مقصر می‌داند نه فقط شخص را: فرمان به شاهنشاه بسته بود، قره‌باغی گم بود، و بی‌فرماندهی کل چاره‌ای نبود. شهبانو از جانفشانی بدره‌ای و خسروداد می‌گوید. شاهنشاه قره‌باغی را خائن می‌خواند و تنها او را، به یاری بازرگان، جان‌به‌دربرده می‌داند.\n\n۲۱ بهمن را کوپر آغاز قیامی می‌داند که مجاهدین و فداییان دو سال برایش برنامه ریخته بودند. همافران جوان در پایگاه شرق تهران سلاح را به سوی هم‌قطاران گرفتند. اسلحهٔ انبارشده در زیرزمین مسجد میان شبه‌نظامیان پخش شد. خیابان میدان آتش شد و وزارتخانه و کاخ و رادیو و تلویزیون زود افتاد. ۲۲ بهمن شورای عالی ارتش بی‌طرفی اعلام کرد. شهبانو می‌نویسد شورشیان آسان به سربازخانه رفتند، سلاح را غارت کردند، و سربازانی که یک سال زیر فشار بودند خدمت را رها کردند. شاهنشاه می‌نویسد گمان ندارد آن سلاح‌ها بازگردانده شده باشد. کوپر می‌نویسد بیست‌وچهار ساعت بعد تهران افتاد و پیروزی اعلام شد. رادیو، به نوشتهٔ میلانی، گفت انقلاب پیروز شد و سنگر دیکتاتوری فرو ریخت.\n\nدر مراکش، میلانی می‌نویسد شاهنشاه از رسانه شنید نیرویی که استوارترین ستون قدرتش بود بی‌طرف شده و به سربازخانه برمی‌گردد. امید بازگشت برای همیشه رفت و حال او تیره شد. شهبانو می‌نویسد همراهان به رادیو تهران گوش می‌دادند و شورشیان آخرین دولتی را که همسرش منصوب کرده بود سرنگون کردند. سادات پیشنهاد فرستادن هواپیماهای جنگی ایران به مصر را داد. شاهنشاه فرمود نیروی هوایی متعلق به کشور ایران است. شهبانو می‌نویسد او برای به دست آوردن قدرت از راه زور کاری نکرد.\n\nعالیمرد ساعت ده بامداد در تیراندازی به نخست‌وزیری رسید. آریانا آنجا بود. قرار روز بعد می‌گذاشتند. تلفن استعفای نمایندگان را گفت. تلفن دوم رئیس دفتر را رنگ‌پریده کرد و عالیمرد آن را خبر بی‌طرفی می‌داند. بختیار با نویسندهٔ سخنرانی متن نوشت. هلیکوپتر در محوطهٔ سنا نشست. عصر معلوم شد بختیار رفته است. ابتهاج سمیعی شنیده بود نخست‌وزیر بی‌خبر بوده است. این بی‌خبری، اگر درست باشد، با این تصویر نمی‌خواند که ارتش و دولت یک تصمیم مشترک گرفته باشند. قره‌باغی اعلام کرد و دفتر نخست‌وزیر، به این روایت، بعد شنید. هایزر ۱۵ دی آمده بود، بی‌اعلام، و شاهنشاه نگران شده بود چون فرماندهان بی‌خبر بودند. پراودا و تریبیون بر سر هدف او اختلاف داشتند: یکی برانداختن دولت با ارتش، یکی جلوگیری از آن. شاهنشاه هدف را بی‌اثر کردن سوگند وفاداری می‌داند. شهبانو مأموریت را اعلام بی‌طرفی شنیده بود و هیگ را معترض و مستعفی. قره‌باغی، به نوشتهٔ شاهنشاه، با هایزر همراه شد و دیدار بازرگان را خواست و پیش از پرواز ۲۶ دی خبرش را رساند، اما دنباله به شاهنشاه نرسید. ۱۲ بهمن خمینی آمد و دولت بازرگان اعلام شد و از ۱۸ بهمن تظاهرات بود. پیشنهاد نابود کردن هواپیما رد شد. ۲۱ بهمن همافران شوریدند و ۲۲ بهمن شورا بی‌طرفی داد. از هشدار «اگر بروند ارتش نمی‌ماند» تا جملهٔ «نیروی هوایی مال ایران است» در مراکش، بیست و هفت روز است. در این بیست و هفت روز فرماندهی از شخص شاهنشاه به دولت بختیار سپرده شد، هایزر آمد، خمینی آمد، همافران شوریدند، و شورا سرباز را به سربازخانه برگرداند. کوپر سقوط تهران را بیست‌وچهار ساعت بعد می‌نویسد. میلانی امید بازگشت را تمام‌شده می‌داند. شهبانو آخرین دولت منصوب همسرش را سرنگون‌شده می‌خواند. سه راوی یک روز را از سه جا می‌بینند: ستاد، دفتر نخست‌وزیر، و اقامتگاه مراکش. کوپر شورش ۲۱ بهمن را کار همافران جوان اسلام‌گرا در پایگاه شرق تهران می‌داند که سلاح را به هم‌قطاران گرفتند، و آن را آغاز قیامی می‌خواند که دو سازمان دو سال برایش نقشه کشیده بودند. اسلحه از زیرزمین مسجد بیرون آمد. وزارتخانه و کاخ و رادیو و تلویزیون زود گرفته شد. اعلامیهٔ ۲۲ بهمن، به نوشتهٔ شهبانو، راه سربازخانه را باز کرد. سرباز یک‌ساله خدمت را گذاشت. شاهنشاه بازگشت آن سلاح را باور ندارد. رادیو سنگر دیکتاتوری را فروریخته خواند. در مراکش امید تمام شد. پیشنهاد سادات برای بردن هواپیمای جنگی رد شد، با این جمله که نیروی هوایی مال ایران است. فهرست تیرباران‌شدگان هفتهٔ بعد، از نصیری و پاکروان و مقدم تا ربیعی و جهانبانی و خسروداد و ناجی و رحیمی و نشاط و امینی‌افشار، در روایت کوپر همان نخبگان نظامی‌اند که ستون قدرت بودند. جهانبانی سیلی زد. کمیته‌ها ده هزار عضو داشتند. همه‌پرسی فروردین نمایش خوانده شد. هویدا با شش افسر در ۱۸ فروردین کشته شد و بازرگان و سنجابی اعتراض کردند. اردلان گناه را یک‌تنه نمی‌شوید و ساختار بی‌فرمانده را می‌گوید. شاهنشاه یک تن را خائن می‌داند و نقل ربیعی را می‌آورد که هایزر او را مانند موش مرده بیرون انداخت. این دو جمله را باید کنار هم گذاشت، نه یکی را حذف کرد. بدره‌ای و خسروداد کیش را خواسته بودند تا شورش را آنجا تمام کنند. جهان‌بینی دو بار رد شدن امضا در مهرآباد را می‌گوید. شهبانو هشدار قره‌باغی را نقل می‌کند که رفتن شاهنشاه یعنی نماندن ارتش. مجلس همان روز رأی آسوده داد. هایزر را شاهنشاه از پیش یاری‌گر می‌شناخت و این سفر را نه. هیگ استعفا را به همین مأموریت می‌بندد. خمینی ۱۲ بهمن آمد و بختیار برنامه را قرون‌وسطایی خواند و هواپیما نابود نشد. همافران ۲۱ بهمن سلاح را به خودی گرفتند. شورا ۲۲ بهمن بی‌طرفی داد. عالیمرد ساعت ده هنوز قرار فردا می‌گذاشت. هلیکوپتر از سنا بلند شد. مراکش همان روز از رادیو شنید. سادات هواپیمای جنگی خواست و شنید نیروی هوایی مال ایران است. هفتهٔ بعد نام فرماندهان در فهرست تیرباران آمد و تنها قره‌باغی، به نوشتهٔ شاهنشاه، با یاری بازرگان ماند. اردلان می‌گوید بی‌شخص شاهنشاه، فرمانده زیردست شناخته نمی‌شد. این زنجیره در منابع همین واقعه هست: از ۲۶ دی تا ۱۸ فروردین. بختیار را جبههٔ ملی رانده بود و خمینی دولتش را غیرقانونی خوانده بود، و با بی‌طرفی ارتش همان دولت پشتوانه را از دست داد. قره‌باغی فکر مقاومت را، به نوشتهٔ کوپر، با اعلام بی‌طرفی کنار زد. تهران فردایش افتاد. میلانی حال شاهنشاه را در مراکش تیره می‌نویسد. شهبانو گوش دادن به رادیو را. کوپر پیروزی اعلام‌شده را."},{"title":"سقوط تهران","body":"به نوشتهٔ کوپر، تهران بیست‌وچهار ساعت پس از آغاز شورش به دست انقلابیان افتاد و آنان پیروزی نهایی خود را اعلام کردند. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که رادیو تهران اعلام کرد: «انقلاب پیروز شد، سنگر دیکتاتوری فرو ریخت.»"},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی در مراکش","body":"میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در ۲۲ بهمن از رسانه‌ها شنید که نیروهای مسلح، که تا آن زمان استوارترین ستون قدرت او بودند، بی‌طرفی اعلام کرده‌اند و به سربازخانه‌ها بازمی‌گردند. به نوشتهٔ میلانی، با این خبر هرگونه امید به بازگشت «برای همیشه» از میان رفت و حال شاهنشاه به‌شدت تیره شد. شهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که شاهنشاه و همهٔ ایرانیان همراه در اقامتگاه مراکش به اخبار رادیو تهران گوش می‌دادند. به نوشتهٔ او، شورشیان «آخرین دولتی را که همسرم منصوب کرده بود» سرنگون کرده بودند. شهبانو همچنین می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در پاسخ به پیشنهاد انور سادات برای فرستادن هواپیماهای جنگی ایران به مصر، با صراحت فرموده بود: «نیروی هوایی متعلق به کشور ایران است.» به نوشتهٔ شهبانو، شاهنشاه برای به دست آوردن قدرت هیچ اقدامی از راه زور انجام نمی‌داد."}],"views":[{"title":"دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» قره‌باغی را مسئول اصلی می‌داند. او می‌نویسد که رفتار بعدی قره‌باغی او را به این باور رسانده که وی «خائن» بوده است. شاهنشاه می‌افزاید که قره‌باغی از اختیار خود برای جلوگیری از اقدام نظامی بر ضد خمینی بهره گرفت و «تنها خود او می‌داند» چه تصمیم‌هایی گرفته شد و چه بهایی پرداخته شد. به نوشتهٔ محمدرضا شاه پهلوی، معنادار است که همهٔ فرماندهان او اعدام شدند و تنها قره‌باغی، به یاری مهدی بازرگان، جان به در برد. او از قول تیمسار امیرحسین ربیعی، فرمانده نیروی هوایی، در دادگاه انقلاب نقل می‌کند که «ژنرال هایزر شاه را مانند موش مرده‌ای از کشور بیرون انداخت»."},{"title":"دیدگاه فرماندهان","body":"دریادار ابوالفتح اردلان، از فرماندهان نیروی دریایی، در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران داوری دیگری دارد. به نظر او، ساختار ارتش چنان بود که فرمانبرداری تنها به شخص شاهنشاه بستگی داشت و فرماندهان زیردست، افسران را از راه شاهنشاه می‌شناختند. به گفتهٔ اردلان، قره‌باغی نیز در آن روزها «گم بود» و اگر فرمانی می‌داد، معلوم نبود کسی از او پیروی کند. اردلان تصریح می‌کند که نمی‌خواهد «گناه» قره‌باغی را بشوید، اما با نبود فرماندهی کل، از فرماندهان چاره‌ای جز این برنمی‌آمد."},{"title":"دیدگاه شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» از آمادگی برخی افسران، از جمله تیمسار بدره‌ای و تیمسار خسروداد، برای «هرگونه جانفشانی» یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، اعلام بی‌طرفی راه را برای غارت سربازخانه‌ها گشود."}],"aftermathSections":[{"title":"آنچه ماند","body":"کوپر می‌نویسد که نام صدها تنی که در هجده ماه نخست جمهوری اسلامی به جوخهٔ اعدام سپرده شدند، به «فهرست نخبگان» ایران شاهنشاهی می‌مانست. به نوشتهٔ او، پشت‌بام مدرسه‌ای که خمینی در آن مستقر بود، به محل اعدام بدل شد. کوپر از جمله این کسان را در شمار اعدام‌شدگان هفته‌های نخست نام می‌برد:\\n- تیمسار نعمت‌الله نصیری، رئیس پیشین ساواک.\\n- تیمسار منوچهر خسروداد، فرمانده هوانیروز.\\n- تیمسار امیر رحیمی، فرماندار نظامی پیشین تهران.\\n- تیمسار رضا ناجی، فرماندار نظامی پیشین اصفهان.\\n- تیمسار ناصر مقدم، جانشین نصیری در ریاست ساواک.\\n- تیمسار حسن پاکروان، رئیس پیشین ساواک.\\n- تیمسار امیرحسین ربیعی، فرمانده نیروی هوایی.\\n- تیمسار پرویز امینی‌افشار، رئیس رکن دوم (اطلاعات نظامی).\\n- تیمسار علی نشاط، فرمانده گارد جاویدان.\\n- تیمسار نادر جهانبانی، معاون فرماندهی نیروی هوایی.\\n\\nشهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که از فردای ۲۲ بهمن نخستین خبرهای کشتار افسران در خیابان‌ها و اعدام نظامیان به دستور روحانیان تندرو رسید. به روایت او، تیمسار جهانبانی پیش از اعدام به پاسداری که به او ناسزا گفته بود سیلی زد.\\n\\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که گروه‌های مسلح در دی و بهمن با غارت سربازخانه‌ها و زرادخانه‌ها چند برابر شدند. به نوشتهٔ او، شناخته‌شده‌ترین و نیرومندترین این گروه‌ها «کمیته‌های انقلاب» بودند که دست‌کم ده هزار عضو فعال ناشناخته داشتند.\\n\\nاعلام بی‌طرفی ارتش در عمل به دولت شاهنشاهی پایان داد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ (۳۰ و ۳۱ مارس ۱۹۷۹) «شبه‌همه‌پرسی»ای برای جمهوری اسلامی برگزار شد. او آن را «نمایشی مضحک» می‌خواند که زیر نظارت پاسداران انقلاب انجام گرفت. کوپر می‌نویسد که انقلابیان تا هنگام محاکمهٔ امیرعباس هویدا سلطنت را برچیده و جمهوری اسلامی را برپا کرده بودند. به نوشتهٔ او، هویدا در ۱۸ فروردین ۱۳۵۸ (۷ آوریل ۱۹۷۹) همراه شش افسر نظامی تیرباران شد. مهدی بازرگان و کریم سنجابی به این اعدام اعتراض کرده بودند."}]},{"id":"coup-3-esfand-1299","title":"کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹","date":{"solarYear":1299,"solarMonth":12,"solarDay":3,"gregorianYear":1921,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":21},"tier":"primary","category":"political","summary":"در نیمه‌شب دوم به سوم اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با بامداد ۲۱ فوریهٔ ۱۹۲۱ میلادی، ستونی از قزاقان ایرانی به فرماندهی میرپنج رضاخان، فرماندهٔ آتریاد همدان و تبریز در دیویزیون قزاق، پس از چند روز راهپیمایی از اردوگاه قزوین وارد تهران شد. قزاقان مرکز نظمیه، وزارتخانه‌ها و تلگراف‌خانه را در دست گرفتند، حکومت نظامی برپا کردند و شمار بزرگی از رجال و شاهزادگان را بازداشت کردند. سید ضیاءالدین طباطبایی، روزنامه‌نگار و مدیر روزنامهٔ «رعد»، که در راه به رضاخان پیوسته بود، از سلطان احمد شاه قاجار فرمان ریاست وزرایی گرفت و رضاخان لقب «سردار سپه» و فرماندهی همهٔ قوای قزاق را به دست آورد. فتح‌الله‌خان اکبر سپهدار رشتی، رئیس‌الوزرای وقت، به سفارت بریتانیا پناه برد.\n\nدولت سید ضیاءالدین نزدیک به سه ماه بر سر کار ماند. این دولت در نخستین روزهای خود قرارداد ۱۹۱۹ میان ایران و بریتانیا را لغو کرد و پیمان دوستی ایران و روسیهٔ شوروی را به امضا رساند. سلطان احمد شاه قاجار در خرداد ۱۳۰۰ خورشیدی سید ضیاءالدین را از کار برکنار کرد و او ایران را ترک گفت، اما سردار سپه در جای خود ماند، وزارت جنگ را به دست گرفت و از همین پایگاه، در کمتر از پنج سال، به ریاست وزرایی و سرانجام به پادشاهی رسید.\n\nکودتای سوم اسفند از بحث‌برانگیزترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران است. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «مأموریت برای وطنم» این رویداد را کودتایی «بدون خونریزی» می‌داند که «جبر زمانه و ضرورت امور و تمایل ملت» آن را پدید آورد. سیروس غنی، پژوهشگر تاریخ معاصر ایران، با تکیه بر اسناد بریتانیا و یادداشت‌های روزانهٔ ژنرال ادموند آیرونساید نقش فرماندهان و دیپلمات‌های بریتانیایی را برجسته می‌کند، اما خود او نیز می‌نویسد که ایران را نمی‌شد با چند صد یا چند هزار قزاق گرفت و کشور برای رهبری نیرومند آماده بود. نویسندگان ایرانی هم‌روزگار رویداد، از جمله محمدتقی بهار، عبدالله مستوفی، یحیی دولت‌آبادی و مهدیقلی هدایت، روایت‌های گوناگونی از آن به دست داده‌اند که در این نوشتار کنار هم می‌آیند.","citations":[{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۱۴۷ تا ۲۲۹","text":"سیروس غنی، «ایران و برآمدن رضاشاه»، دربارهٔ گزینش رضاخان، یادداشت‌های آیرونساید، روایت افسران قزاق، دیدار مهرآباد، گزارش‌های نورمن و کلدول و پیشینهٔ سید ضیاءالدین؛ و فصل‌های «صد روز سید ضیاء» و «نخستین دولت قوام» دربارهٔ کابینه، بازداشت‌شدگان، سیاست خارجی، جدایی رضاخان و سید ضیاءالدین و گزینش قوام."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۱، ص ۹۳ تا ۱۳۱","text":"محمدتقی بهار، «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران»، دربارهٔ زمینهٔ کودتا، پیشینهٔ رضاخان، خاطرات سرهنگ قهرمانی، شب ورود قزاقان و دولت سید ضیاءالدین."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، ص ۱۹۵ تا ۲۲۴","text":"عبدالله مستوفی، «شرح زندگانی من»، دربارهٔ استعفاهای سپهدار، تحلیل سیاست بریتانیا، گزینش رضاخان، فهرست بازداشت‌شدگان، متن بیانیهٔ رئیس‌الوزرا و بیانیهٔ رضاخان."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۴، ص ۲۳۱ تا ۲۴۳","text":"یحیی دولت‌آبادی، «حیات یحیی»، فصل «اجرای سیاست مخفی و مقدمات کودتا» و فصل «برافکندن دولت با حملهٔ نظامی»."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۴۱۸ تا ۴۲۱","text":"مهدیقلی هدایت، «خاطرات و خطرات»، دربارهٔ فرمان سلطان احمد شاه قاجار، بیانیهٔ سید ضیاءالدین، بازداشت رجال و برکناری سید ضیاءالدین."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۴۴ تا ۴۷","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، دربارهٔ وضع ایران پیش از کودتا، کودتا و پیمان با شوروی."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۵۰ تا ۵۲","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، دربارهٔ راهپیمایی قزوین، سید ضیاءالدین و اولویت ارتش."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل نخست","text":"عباس میلانی، «شاه»، دربارهٔ قرارداد ۱۹۱۹، هوای حکومت مقتدر، فرمان ریاست وزرایی و سیاست دولت سید ضیاءالدین."},{"sourceId":"nafisi-shahriyari","locus":"گاه‌شمار «مهمترین مراحل زندگی»","text":"سعید نفیسی، «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی»، دربارهٔ تاریخ کودتا و وزارت جنگ."},{"sourceId":"sabouri","locus":"«رضاشاه و دولت مقتدر»، دقیقهٔ ۱:۱۳:۴۵","text":"جواد صبوری، درس‌گفتار تاریخ معاصر دربارهٔ پیدایش دولت مقتدر."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۱۰۶ تا ۱۱۵","text":"حسن ارفع، «زیر فرمان پنج پادشاه»، دربارهٔ شب ورود قزاقان از دید یک افسر ژاندارمری، سیاست کرزن، پیمان با شوروی، پلیس جنوب، شورش پسیان و نخستین دیدار نویسنده با سردار سپه."}],"personIds":["reza-shah-person","seyyed-zia","ahmad-person","fathollah-akbar","edmund-ironside","herman-norman"],"personDeeds":{"reza-shah-person":"ستون قزاق را از قزوین به تهران آورد و فرماندهی کل قزاق و لقب سردار سپه را گرفت.","seyyed-zia":"در راه به رضاخان پیوست و از احمد شاه فرمان ریاست وزرایی گرفت.","ahmad-person":"فرمان ریاست وزرایی سید ضیاء را صادر کرد و در خرداد ۱۳۰۰ او را برکنار کرد.","fathollah-akbar":"رئیس‌الوزرای وقت بود و با ورود قزاقان به سفارت بریتانیا پناه برد.","edmund-ironside":"فرماندهٔ بریتانیا در شمال بود و یادداشت‌هایش گزینش رضاخان را ثبت کرده است.","herman-norman":"وزیر مختار بریتانیا بود و گزارش شب ورود قزاقان از اوست."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران","reza-shah-person":"فرماندهٔ قزاق و سردار سپه","seyyed-zia":"رئیس‌الوزرا","fathollah-akbar":"رئیس‌الوزرا","edmund-ironside":"فرماندهٔ بریتانیا در شمال ایران","herman-norman":"وزیر مختار بریتانیا"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["کودتای سوم اسفند","کودتای ۱۲۹۹"],"contextSections":[{"title":"کشوری بی‌دولت در پایان جنگ جهانی نخست","body":"ایران در سال‌های پایانی جنگ جهانی نخست و دو سال پس از آن در یکی از سخت‌ترین دوره‌های تاریخ خود به سر می‌برد. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «مأموریت برای وطنم»، که شرح زندگی و اندیشه‌های اوست، وضع کشور را در آن سال‌ها چنین وصف می‌فرماید: خان‌ها و سران ایلات هر یک گوشه‌ای از کشور را در دست داشتند، حتی در تهران امنیت نبود، مسافران تهران برای رفتن به مشهد از خاک روسیه می‌گذشتند و کسانی که به خوزستان می‌رفتند راه ترکیه و عراق را برمی‌گزیدند (محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، ص ۴۴ و ۴۵). شاهنشاه در کتاب «پاسخ به تاریخ» همین تصویر را تکرار می‌فرماید و یادآور می‌شود که دولت مرکزی فلج شده بود، کسی شب‌ها از خانه بیرون نمی‌رفت و رهزنان کشور را میان خود بخش کرده بودند (محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، ص ۵۰).\n\nبیم از بلشویک‌ها بر این آشفتگی می‌افزود. محمدتقی بهار، ملک‌الشعرا، شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس، در کتاب «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» می‌نویسد که سلطان احمد شاه قاجار در زمستان ۱۲۹۹ از پیشروی بلشویک‌ها به سوی تهران سخت بیمناک بود و قزاقان، تنها نیروی منظم کشور در شمال، ماه‌ها حقوق نگرفته بودند (بهار، ج ۱، ص ۹۴). سرلشکر مرتضی یزدان‌پناه، از افسران قزاق و همرزم رضاخان در جبههٔ گیلان، به روایتی که غنی آورده است، به یاد می‌آورد که حقوق افسران و سربازان سه ماه پرداخت نشده بود و سربازان پوشاک زمستانی نداشتند (غنی، «ایران و برآمدن رضاشاه»، ص ۱۶۷)."},{"title":"کابینه‌های ناپایدار و قرارداد ۱۹۱۹","body":"دولت‌های تهران در این سال‌ها کمتر از چند ماه دوام می‌آوردند. قرارداد ۱۹۱۹، که میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله، رئیس‌الوزرا، با بریتانیا بسته بود، اداره و آموزش ارتش و مالیهٔ ایران را به مستشاران بریتانیایی می‌سپرد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار و زندگی‌نامه‌نویس محمدرضا شاه پهلوی، در کتاب «شاه» می‌نویسد که جنبشی ملی و نیرومند در برابر این قرارداد پدید آمد و ایالات متحده، دولت تازهٔ شوروی و فرانسه نیز با آن مخالفت می‌کردند (میلانی، «شاه»، فصل نخست). مجلس چهارم هنوز گشوده نشده بود و قرارداد بی تصویب مجلس نمی‌توانست به اجرا درآید.\n\nبه روایت غنی، فتح‌الله‌خان اکبر سپهدار رشتی، رئیس‌الوزرا، در ماه‌های پیش از کودتا نمی‌توانست کابینه‌ای پسندیدهٔ سلطان احمد شاه قاجار گرد آورد. او در ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۲۱ (اواخر دی ۱۲۹۹) استعفا داد، چهار روز بعد دوباره زمام دولت را به دست گرفت، کابینه‌اش را تنها در ۳ فوریه (نیمهٔ بهمن) تشکیل داد، سه روز بعد باز استعفا کرد و سرانجام در ۱۷ فوریه، چند روز پیش از کودتا، کابینه‌ای تازه معرفی کرد که پنج وزیرش تنها جای خود را با یکدیگر عوض کرده بودند (غنی، ص ۱۸۸). سلطان احمد شاه قاجار پیش از آن از میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک و سلطان عبدالمجید میرزا عین‌الدوله خواسته بود دولت تشکیل دهند و هر دو نپذیرفته بودند (غنی، ص ۱۸۸). عبدالله مستوفی، دیوان‌سالار و نویسندهٔ کتاب خاطرات «شرح زندگانی من»، همین استعفاها و بازگشت‌ها را بازمی‌شمارد و یادآوری می‌کند که در این روزها تهران زیر حکومت نظامی بود (مستوفی، «شرح زندگانی من»، ج ۳، ص ۱۹۵). مستوفی تاریخ معرفی واپسین کابینهٔ سپهدار را ۲۸ بهمن، «چهار روز قبل از کودتا»، می‌نویسد (مستوفی، ج ۳، ص ۱۹۵)."},{"title":"دیویزیون قزاق پس از رفتن افسران روس","body":"دیویزیون قزاق در آبان ۱۲۹۹ فرماندهان روس خود را از دست داده بود. سلطان احمد شاه قاجار، پس از شکست قزاقان در گیلان و به خواست هرمن نورمن، وزیرمختار بریتانیا، و ژنرال ادموند آیرونساید، فرماندهٔ نیروی بریتانیا در شمال ایران، سرهنگ استاروسلسکی و افسران روس را برکنار کرد و سردار همایون را به فرماندهی دیویزیون گماشت. سرهنگ دوم هنری اسمایت، افسر بریتانیایی، از آن پس ادارهٔ مالی و آموزش قزاقان را در دست گرفت. شرح این دگرگونی در نوشتار «برکناری استاروسلسکی» آمده است.\n\nغنی بر پایهٔ یادداشت‌های روزانهٔ آیرونساید می‌نویسد که ژنرال بریتانیایی در بازدید از اردوی قزاق در آقابابا، نزدیک قزوین، سردار همایون را ناکارآمد یافت و در جست‌وجوی جانشینی برای او برآمد. اسمایت گزارش داد که آتریاد تبریز در برابر حملهٔ بلشویک‌ها در شمال منجیل پایداری کرده است و آیرونساید فرماندهٔ آن، رضاخان، را به حضور خواست. آیرونساید او را مردی بلندبالا با «چهره‌ای بسیار برجسته» وصف کرد و همان‌جا تصمیم گرفت دست‌کم به‌طور موقت فرماندهی قزاقان را به او بسپارد (غنی، ص ۱۴۷). در دی ۱۲۹۹ اسمایت به آیرونساید گزارش داد که رضاخان همهٔ چشم‌داشت‌های او را برآورده است و آیرونساید به اسمایت دستور داد سردار همایون را به مرخصی بفرستد. غنی می‌نویسد که این تصمیم فرماندهی عملی قزاقان را یکسره به رضاخان سپرد (غنی، ص ۱۴۸)."},{"title":"میرپنج رضاخان","body":"رضاخان در روستای آلاشت سوادکوه مازندران به دنیا آمد. غنی سال تولد او را، بر پایهٔ پژوهش‌های تازه، ۱۸۷۸ میلادی برابر با ۱۲۵۷ خورشیدی می‌داند و یادآوری می‌کند که منابع دیگر ۱۸۷۵ و ۱۸۷۷ را نیز آورده‌اند. پدرش، عباسعلی‌خان معروف به داداش‌بیک، افسر فوج سوادکوه بود و چند ماه پس از تولد پسر درگذشت. خانواده از طایفهٔ کوچک پالانی سوادکوه بود که سپاهیان فوج‌های محلی را فراهم می‌کرد. مادرش، نوش‌آفرین، پس از مرگ شوهر با فرزند خردسال به تهران رفت (غنی، ص ۱۶۱ و ۱۶۲).\n\nبهار در کتاب خود روایتی را می‌آورد که رضا شاه سال‌ها بعد از کودکی خویش فرموده بود. به این روایت، کودک را در راه سفر به تهران، در سرمای گردنهٔ گدوک فیروزکوه، مرده پنداشتند و در آخوری رها کردند، و همراهان او را زنده یافتند و با خود بردند. رضاخان زیر سرپرستی دایی خود، ابوالقاسم‌بیک، بزرگ شد و در حدود پانزده‌سالگی به فوج نخست قزاق پیوست (بهار، ج ۱، ص ۱۰۱ و ۱۰۲). او در دستهٔ مسلسل ماکسیم خدمت کرد و آوازهٔ مهارتش در به‌کار بردن این جنگ‌افزار نام «رضاخان شصت‌تیر» را بر او گذاشت (بهار، ج ۱، ص ۱۰۲). مستوفی از او با عنوان «رضاخان میرپنج قزاق، معروف به رضاخان ماکسیم» یاد می‌کند (مستوفی، ج ۳، ص ۲۰۰).\n\nرضاخان در لشکرکشی‌های پیاپی قزاقان نام‌آور شد. بهار از نبرد اردبیل با رحیم‌خان چلبیانلو و نبردهای قزاقان با سالارالدوله یاد می‌کند و می‌نویسد که رضاخان در این نبردها «کمال شهامت و جلادت را به خرج داده بود» (بهار، ج ۱، ص ۱۰۳ و ۱۰۴). غنی می‌نویسد که او در ۱۲۹۰ خورشیدی، زیر فرمان کلی عبدالحسین میرزا فرمانفرما، در نبرد با سالارالدوله به درجهٔ نایب اولی رسید، منابع از ۱۲۹۴ خورشیدی او را سرهنگ می‌خوانند و در ۱۲۹۷ خورشیدی، در لشکرکشی کاشان بر ضد نایب حسین کاشی، درجهٔ سرتیپی داشت (غنی، ص ۱۶۳). یزدان‌پناه به یاد می‌آورد که رضاخان در ۱۲۹۸ خورشیدی فرماندهٔ تیپ او شد و از همان آغاز مردی باوقار و اندیشمند بود (غنی، ص ۱۶۶)."},{"title":"سید ضیاءالدین طباطبایی","body":"سید ضیاءالدین طباطبایی روزنامه‌نگاری جوان و پرشور بود که روزنامهٔ «رعد» را در تهران منتشر می‌کرد. میلانی می‌نویسد که او از معدود هواداران ایرانی قرارداد ۱۹۱۹ بود و وزارت امور خارجهٔ بریتانیا او را مردی «با یگانگی هدف و شجاعتی برجسته» و «هم درستکار و هم پرکار» وصف کرده بود (میلانی، «شاه»، فصل نخست). غنی می‌نویسد که سید ضیاءالدین در خانهٔ خود در زرگنده، نزدیک تابستان‌سرای سفارت‌های بریتانیا و روسیه، شاخهٔ تهران «کمیتهٔ آهن» را بنیاد نهاد. این گروه را در آغاز در اصفهان و زیر نظر بریتانیا پدید آورده بودند و هشت یا نه تن، بیشتر از کارمندان بلندپایهٔ وزارتخانه‌ها و نمایندگان پیشین مجلس، به‌طور منظم در نشست‌های آن حاضر می‌شدند (غنی، ص ۱۵۱).\n\nبهار، که سال‌ها با سید ضیاءالدین آشنا بود، دربارهٔ او می‌نویسد: «من همیشه به این جوان هوشیار، شجاع، نافذ علاقه داشتم» (بهار، ج ۱، ص ۹۶). محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» از او با عنوان «یک نفر جریده‌نگار فعال بنام سید ضیاءالدین طباطبائی» یاد می‌فرماید و می‌نویسد که رضاخان پس از بیرون راندن افسران روس با او همداستان شد (محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، ص ۴۵)."},{"title":"هوای «حکومت مقتدر»","body":"در زمستان ۱۲۹۹ اندیشهٔ «حکومت مقتدر» تنها در ذهن فرماندهان بریتانیایی نبود. میلانی می‌نویسد که برخی از دموکرات‌های برجستهٔ ایران، از جمله بهار و حلقهٔ دوستانش در مجلهٔ «دانشکده»، از ضرورت رهبری «نیرومند» و روشن‌اندیش اما پایبند قانون سخن می‌گفتند و بخش‌هایی از طبقهٔ متوسط و بازرگانان بازار، پس از پانزده سال آشوب، خواهان مردی نیرومند بودند (میلانی، «شاه»، فصل نخست). بهار خود گواهی می‌دهد که والتر اسمارت، از دیپلمات‌های سفارت بریتانیا، در گفت‌وگو با او از «حکومتی مقتدر» و «ایجاد دولت ثابت و نیمه دیکتاتوری» سخن گفت و او با اصل این اندیشه همراه بود، هرچند بر سر کسانی که باید چنین دولتی را بر سر کار آورند با اسمارت هم‌رأی نبود (بهار، ج ۱، ص ۹۶). بهار در پاسخ به پرسش اسمارت دربارهٔ دولت دلخواه ایران از «حکومت مقتدر و توانائی» سخن گفت که از دخالت بریتانیا و روسیه به یکسان جلوگیری کند (بهار، ج ۱، ص ۱۲۲).\n\nبهار می‌نویسد که در آن روزها اندیشهٔ دگرگونی در ذهن همه بود، «از شاه تا شهزاده و از عالم تا عامی»، و اندیشهٔ کودتا در یک هفته پدید آمد (بهار، ج ۱، ص ۹۸). جواد صبوری، پژوهشگر و مدرس تاریخ معاصر، در درس‌گفتار «رضاشاه و دولت مقتدر» این خواست را ریشه‌دار در اندیشهٔ روشنفکران دورهٔ مشروطه می‌داند و می‌گوید که از دید آنان برنامه‌های نوسازی بدون دولتی نیرومند به جامعه راه نمی‌یافت و در چنین بستری می‌توان به‌طور تاریخی فهمید که دولت مقتدر چرا و چگونه پدید آمد (صبوری، «رضاشاه و دولت مقتدر»، دقیقهٔ ۱:۱۳:۴۵).\n\nغنی همین فضا را در یادداشت‌های آیرونساید نیز بازمی‌یابد. ژنرال بریتانیایی پس از نخستین دیدار با سلطان احمد شاه قاجار در یادداشت روزانهٔ خود از نیاز ایران به «مردی نیرومند» نوشت و در روز اول ژانویهٔ ۱۹۲۱ پرسید که «مرد نیرومند کی برای فرمانروایی بر ایران خواهد آمد» (غنی، ص ۱۴۸).\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"I fancy that all the people think that I engineered the Coup d'etat, I supposed I did strictly speaking.","translation":"گمان می‌کنم همهٔ مردم فکر می‌کنند که من کودتا را طراحی کردم؛ به گمانم، به معنای دقیق کلمه، چنین هم کردم.","speaker":"ژنرال ادموند آیرونساید","speakerTitle":"فرماندهٔ نیروی بریتانیا در شمال ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از یادداشت‌های روزانهٔ آیرونساید","page":"ص ۱۷۹","date":"۴ یا ۵ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با ۲۳ یا ۲۴ فوریهٔ ۱۹۲۱ میلادی","context":"آیرونساید این جمله را در بغداد، دو سه روز پس از کودتا، در یادداشت روزانهٔ خود نوشت."}]}],"whatHappened":[{"title":"جست‌وجوی فرمانده","body":"نویسندگان ایرانی از گفت‌وگوهای چندی با افسران گوناگون پیش از کودتا یاد کرده‌اند. یحیی دولت‌آبادی، نمایندهٔ مجلس و نویسندهٔ کتاب خاطرات «حیات یحیی»، می‌نویسد که سرهنگ اسمایت نخست با عبدالله‌خان طهماسبی، که در آن زمان پاسداری از کاخ و سلطان احمد شاه قاجار را بر عهده داشت، گفت‌وگو کرد و طهماسبی نپذیرفت. دولت‌آبادی این را از خود طهماسبی شنیده بود. به روایت او، اسمایت سپس با رضاخان گفت‌وگو کرد و رضاخان پذیرفت (دولت‌آبادی، «حیات یحیی»، ج ۴، ص ۲۳۳). دولت‌آبادی بی‌درنگ داوری خود را می‌افزاید: «ممکن است آنکه نپذیرفت و آنکه پذیرفته با اختلاف نظر قضاوت وجدانی هردو از روی احساسات وطن‌پرستی بوده باشد» (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۳).\n\n{{quote:0}}\n\nسرهنگ قهرمانی، افسر قزاق، در خاطراتی که بهار در کتاب خود آورده است، می‌نویسد که سید ضیاءالدین به سرتیپ محمد نخجوان، امیر موثق، پیشنهاد کرد کودتا کند و قاجاریه را براندازد، و امیر موثق پاسخ داد: «پدران من به خانوادهٔ قاجاریه خدمت کرده و خود من نیز سوگند یاد کرده‌ام که در نوکری به پادشاه خود خیانت نکنم و این کار از من ساخته نیست» (بهار، ج ۱، ص ۱۱۴). غنی این روایت‌ها را می‌آورد اما می‌نویسد که شاهدی بر نامزد بودن طهماسبی یا نخجوان در دست نیست و رضاخان را آیرونساید و اسمایت از پیش برگزیده بودند (غنی، ص ۱۵۶). مستوفی نیز از گفت‌وگوهای سید ضیاءالدین با محمدولی‌خان سپهسالار تنکابنی یاد می‌کند و می‌نویسد که این گفت‌وگو بر سر خواست سید ضیاءالدین برای گرفتن وزارت داخله به جایی نرسید (مستوفی، ج ۳، ص ۲۰۲ و ۲۰۳).\n\n{{quote:1}}\n\nسرتیپ احمد امیراحمدی، از افسران ارشد قزاق، روایت می‌کند که رضاخان پیش از حرکت به تهران رفت تا با «برخی کسان بانفوذ» دربارهٔ گرفتن قزاقخانهٔ تهران گفت‌وگو کند. رضاخان پس از بازگشت به امیراحمدی خبر داد که آن کسان با فرماندهی او بر قزاقان موافق‌اند، به این شرط که افسران ارشدتر مخالفتی نکنند. امیراحمدی نامه‌های رضاخان را به تهران برد و رضایت نوشتهٔ ارشدترین افسران دیویزیون را برای کنار زدن سردار همایون و فرماندهی رضاخان گرفت (غنی، ص ۱۶۹ و ۱۷۰). دولت‌آبادی نیز می‌نویسد که رضاخان در این مرحله دیگر افسران را با خود همراه کرد و می‌افزاید: «انصاف باید داد که در این مرحله نمونهٔ خوبی از لیاقت و قابلیت خویش نشان داده است» (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۴).","quotes":[{"original":"ممکن است آنکه نپذیرفت و آنکه پذیرفته با اختلاف نظر قضاوت وجدانی هردو از روی احساسات وطن‌پرستی بوده باشد.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و از پیشگامان فرهنگ نوین","work":"حیات یحیی، جلد چهارم","workType":"خاطرات","page":"ج ۴، ص ۲۳۳","date":"دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی، دربارهٔ بهمن ۱۲۹۹ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی این داوری را پس از روایت پیشنهاد کودتا به عبدالله‌خان طهماسبی و سپس به رضاخان می‌آورد."},{"original":"پدران من به خانوادهٔ قاجاریه خدمت کرده و خود من نیز سوگند یاد کرده‌ام که در نوکری به پادشاه خود خیانت نکنم و این کار از من ساخته نیست.","speaker":"سرتیپ محمد نخجوان (امیر موثق)","speakerTitle":"افسر ارشد دیویزیون قزاق","work":"خاطرات سرهنگ قهرمانی، به نقل محمدتقی بهار در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران»، جلد اول","workType":"خاطرات نظامی، نقل‌شده در تاریخ‌نگاری","page":"ج ۱، ص ۱۱۴","date":"بهمن ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با فوریهٔ ۱۹۲۱ میلادی","context":"امیر موثق، به روایت قهرمانی، با این سخن پیشنهاد سید ضیاءالدین را برای رهبری کودتا رد کرد."}]},{"title":"آیرونساید و دو شرط","body":"ژنرال آیرونساید در بهمن ۱۲۹۹ آمادهٔ بیرون بردن نیروی بریتانیا از شمال ایران بود. غنی یادداشت روزانهٔ او را پس از گفت‌وگویی با رضاخان در قزوین آورده است. آیرونساید نوشت که رضاخان را «به‌طور قطعی» به فرماندهی قزاقان گماشته است و هنگامی که پذیرفت «او را رها کند»، دو چیز را روشن کرد: نخست اینکه رضاخان نباید هنگام رفتن او یا خود از پشت به او شلیک کند، و دوم اینکه «شاه به هیچ روی نباید خلع شود». آیرونساید افزود که رضاخان این قول را داد و دو مرد دست دادند (غنی، ص ۱۵۴ و ۱۵۵). غنی دو برداشت از عبارت «رها کردن» به دست می‌دهد. در برداشت نخست، آیرونساید تنها قزاقان را از نظارت افسران بریتانیایی آزاد می‌کرد. در برداشت دوم، که غنی آن را درست‌تر می‌داند، آیرونساید از اندیشهٔ رضاخان برای اقدامی تند آگاه بود و شرط دوم نشانهٔ همین آگاهی است (غنی، ص ۱۵۵).\n\nآیرونساید در ۱۵ فوریهٔ ۱۹۲۱، کمتر از یک هفته پیش از کودتا، نورمن را دید و سپس به حضور سلطان احمد شاه قاجار رسید. پادشاه نشان شیر و خورشید را به او بخشید و از رفتن نیروهای بریتانیا ابراز اندوه کرد. آیرونساید از فرصت بهره گرفت و از سلطان احمد شاه قاجار خواست رضاخان را به فرماندهی قزاقان بگمارد، اما پادشاه پاسخی نداد (غنی، ص ۱۵۸). آیرونساید روز بعد با هواپیما رهسپار بغداد شد و دیگر به ایران بازنگشت. به روایت غنی، واپسین سخن او هنگام ترک ایران این بود که در این کشور تنها یک مرد را دیده است که توان رهبری ملت را دارد، و آن مرد رضاخان است (غنی، ص ۱۵۸ و ۱۵۹).\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"I have seen one man in the country who was capable of leading the nation, and that is Reza Khan.","translation":"من در این کشور تنها یک مرد را دیده‌ام که توان رهبری ملت را داشت، و آن مرد رضاخان است.","speaker":"ژنرال ادموند آیرونساید","speakerTitle":"فرماندهٔ نیروی بریتانیا در شمال ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از یادداشت‌های آیرونساید","page":"ص ۱۵۸ و ۱۵۹","date":"بهمن ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با فوریهٔ ۱۹۲۱ میلادی","context":"آیرونساید این سخن را هنگام ترک ایران، چند روز پیش از کودتا، بر زبان آورد."}]},{"title":"حرکت از قزوین","body":"منابع تاریخ حرکت قزاقان را به دو گونه آورده‌اند. امیراحمدی می‌نویسد که نیرویی نزدیک به هزار تن در ۱۲ فوریهٔ ۱۹۲۱ (اواخر بهمن ۱۲۹۹) از اردوگاه‌های پیرامون قزوین به راه افتاد (غنی، ص ۱۷۰). سرهنگ قهرمانی در خاطرات خود تاریخ ۲۸ بهمن را می‌آورد و می‌نویسد که امیر موثق و سرهنگ اسمایت از آتریاد تهران سان دیدند و ستون شانزده هزار تومان پول همراه داشت (بهار، ج ۱، ص ۱۱۴). قهرمانی می‌افزاید که سردار همایون، فرماندهٔ دیویزیون، بی‌آنکه سلطان احمد شاه قاجار را آگاه کند، تلگرافی دستور فراخواندن نیرو را فرستاده بود (بهار، ج ۱، ص ۱۱۴).\n\nشمار قزاقان نیز در روایت‌ها یکسان نیست. یزدان‌پناه از شش‌صد تن یاد می‌کند، امیراحمدی از نزدیک به هزار تن، کلدول، وزیرمختار ایالات متحدهٔ آمریکا، از نزدیک به هزار و پانصد تن، بهار از دو هزار تن و نورمن از دو هزار و پانصد تا سه هزار تن با هشت توپ صحرایی و هجده مسلسل (غنی، ص ۱۷۰، ۱۷۳، ۱۸۰ و ۱۸۷؛ بهار، ج ۱، ص ۹۸). محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که رضاخان با هزار و دویست سوار از قزوین رهسپار تهران شد (محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، ص ۵۰).\n\nبه روایت قهرمانی، ستون در ۲۹ بهمن به ینگی‌امام رسید و قزاقان تلفن را در دست گرفتند. همان روز دستوری از سلطان احمد شاه قاجار برای بازگشت رسید، اما ستون در ۳۰ بهمن به کرج رفت و در اول اسفند به شاه‌آباد رسید (بهار، ج ۱، ص ۱۱۵ و ۱۱۶). امیراحمدی می‌نویسد که وزیر جنگ با تلگراف به رضاخان دستور بازگشت داد و فرماندهان قزاق رئیس تلگراف‌خانه را واداشتند به تهران گزارش دهد که به رضاخان دسترسی ندارد (غنی، ص ۱۷۰). امان‌الله میرزا جهانبانی، افسر جوان قزاق که از کنفرانس صلح پاریس بازمی‌گشت، در کرج به اردوی قزاق برخورد و خود را به رضاخان معرفی کرد. رضاخان از آشفتگی تهران سخن گفت، امید خود را به نجات کشور با این اقدام بازگو کرد و از او خواست با ستون به تهران بیاید (غنی، ص ۱۶۹).\n\nغنی یادآوری می‌کند که فاصلهٔ اردوگاه آقابابا تا تهران نزدیک به صد و چهل کیلومتر بود و دست‌کم چهار تلگراف‌خانه در این راه کار می‌کرد. او از اینجا نتیجه می‌گیرد که حرکت چند صد یا هزار و پانصد قزاق نمی‌توانست تا ۲ اسفند از چشم مقام‌های تهران و سفارت بریتانیا پنهان بماند (غنی، ص ۱۸۷)."},{"title":"سوگند و دستور بازگشت","body":"امیراحمدی روایت می‌کند که اتومبیل سردار همایون، که برای بازداشتن رضاخان از پیشروی آمده بود، در راه متوقف شد. اندکی بعد سید ضیاءالدین و سرگرد مسعودخان کیهان از تهران رسیدند. سید ضیاءالدین قرآنی بیرون آورد و پنج تن، یعنی رضاخان، سید ضیاءالدین، سرهنگ کاظم‌خان سیاح، مسعودخان و امیراحمدی، بر آن سوگند یاد کردند که از استقلال ایران پاسداری کنند (غنی، ص ۱۷۰). مستوفی از قول یکی از نزدیکان دربار روایت می‌کند که رضاخان پیش از دیدار سید ضیاءالدین با لحنی طنزآمیز بر زبان آورده بود: «بیاید! بگویید احترامش کنند، شاید بخواهند این جلت را رئیس ما کنند!» (مستوفی، ج ۳، ص ۲۰۶).\n\nبهار روایتی را که سلطان احمد شاه قاجار به قزاقان دستور ایستادگی‌نکردن داده بود رد می‌کند و می‌نویسد: «حق آن است که شاه از حرکت دوهزار قزاق به تهران ترسید و امر کرد بازگردند و آن‌ها اطاعت نکردند و شاه در برابر عمل واقع‌شده قرار گرفت» (بهار، ج ۱، ص ۹۹). به نوشتهٔ بهار، قزاقان حرکت خود را رفتن به خانه و دیدار زن و فرزند وانمود می‌کردند (بهار، ج ۱، ص ۹۹).\n\n{{quote:0}}\n\nدولت‌آبادی می‌نویسد که نزدیک غروب ۲ اسفند افسران ژاندارمری، که اردوی آنان در یوسف‌آباد نزدیک تهران بود، به دولت و دربار خبر دادند که اردوی قزاق رو به تهران دارد. سپهدار، به روایت دولت‌آبادی، معاون خود، میرزا حسین‌خان ادیب‌السلطنه سمیعی، را به شاه‌آباد فرستاد تا علت آمدن قزاقان را بپرسد، زیرا می‌خواست وانمود کند که از پیشامد آگاهی ندارد. دولت‌آبادی می‌افزاید که دربار در اضطراب بود، اما سلطان احمد شاه قاجار و ولیعهد، محمدحسن میرزا، آرام بودند (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۸). در جای دیگر، دولت‌آبادی می‌نویسد که پادشاه و ولیعهد از آمدن کودتا آگاه بودند و به آنان اطمینان داده بودند که کودتا به سلطنتشان آسیبی نخواهد رساند (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۴).","quotes":[{"original":"حق آن است که شاه از حرکت دوهزار قزاق به تهران ترسید و امر کرد بازگردند و آن‌ها اطاعت نکردند و شاه در برابر عمل واقع‌شده قرار گرفت.","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد اول","workType":"تاریخ‌نگاری و خاطرات","page":"ج ۱، ص ۹۹","date":"دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی","context":"بهار این جمله را در رد روایتی می‌آورد که سلطان احمد شاه قاجار را به فرمان پنهانی برای ایستادگی‌نکردن در برابر قزاقان متهم می‌کرد."}]},{"title":"دیدار مهرآباد","body":"غنی به استناد خاطرات ادیب‌السلطنه سمیعی شرح دیداری را در شامگاه ۲ اسفند ۱۲۹۹ آورده است. هیئتی از تهران، شامل معین‌الملک، منشی مخصوص سلطان احمد شاه قاجار، ادیب‌السلطنه، معاون رئیس‌الوزرا، و دو نمایندهٔ سفارت بریتانیا، سرهنگ هیگ و سرهنگ هادلستون، نزدیک ساعت هشت شب به مهرآباد رسید. سید ضیاءالدین، که عمامه را کنار گذاشته و کلاه پوستی بر سر نهاده بود، همراه رضاخان به قهوه‌خانه‌ای ویران آمد (غنی، ص ۱۷۲). معین‌الملک از سوی پادشاه خواست قزاقان به قزوین بازگردند. رضاخان با لحنی تند پاسخ داد که آیا پادشاه نمی‌داند قزاقان چه سختی‌هایی کشیده‌اند و اکنون که برای دیدار خانواده به تهران می‌آیند چرا از آمدنشان جلوگیری می‌کند؛ او افزود که برای بازگشت دیر شده است (غنی، ص ۱۷۲ و ۱۷۳).\n\nادیب‌السلطنه با لحنی آشتی‌جویانه یادآوری کرد که پادشاه و دولت از فداکاری قزاقان آگاه‌اند و بلشویک‌ها ممکن است هر لحظه در شمال حمله کنند. سید ضیاءالدین با لحنی تندتر به دولت و وزیران تاخت، آنان را خائن خواند و گفت که هیچ چیز قزاقان را از ورود به تهران برای کنار زدن «این خائنان» و «پاکیزه کردن» شهر بازنمی‌دارد (غنی، ص ۱۷۳). معین‌الملک و ادیب‌السلطنه نزدیک ساعت چهار بامداد به تهران بازگشتند. دولت‌آبادی می‌نویسد که ادیب‌السلطنه را چند ساعتی بازداشت کردند و سپس آزاد شد (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۸).\n\nقهرمانی می‌نویسد که در نیمه‌شب احمدآقاخان، از افسران قزاق، در شاه‌آباد برای سربازان سخنرانی کرد و از «این خائنان» سخن گفت که قزاقان باید «انتقام خود را از آن‌ها بازستانند». هر گروهبان سی تومان و هر قزاق بیست تومان پاداش گرفت (بهار، ج ۱، ص ۱۱۷). بهار در پانوشت این بخش یادآوری می‌کند که مضمون «جمعی خائن» همان سخنی بود که روزنامهٔ «رعد» پیش‌تر بارها نوشته بود (بهار، ج ۱، ص ۱۱۷)."},{"title":"شب ورود به تهران","body":"سرهنگ حبیب‌الله‌خان شیبانی، فرماندهٔ ژاندارمری تهران، نیروی خود را برای جلوگیری از قزاقان آماده کرده بود، اما به روایت دولت‌آبادی از شهر به او پیام رسید که در جای خود بماند و متعرض قزاقان نشود (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۸). مستوفی نیز می‌نویسد که ژاندارم‌های باغ‌شاه و بریگاد مرکزی در آن شب کاری نکردند (مستوفی، ج ۳، ص ۲۰۷). بهار می‌نویسد که افسران سوئدی ژاندارمری با کودتا همراه بودند و ژاندارم‌ها «تفنگ بی‌فشنگ» در دست داشتند (بهار، ج ۱، ص ۱۰۰). غنی می‌افزاید که والتر اسمارت، دبیر سفارت بریتانیا، سپهدار را از فرستادن ژنرال گلروپ، فرماندهٔ سوئدی ژاندارمری، به رویارویی قزاقان بازداشت و به وستداهل، رئیس سوئدی نظمیه، گفته بودند ایستادگی نکند (غنی، ص ۱۷۵ و ۱۷۶).\n\nپیشروان قزاق، به روایت دولت‌آبادی، دروازهٔ گشودهٔ شهر را بی‌مانع پشت سر گذاشتند و نزدیک نیمه‌شب با شلیک چند گلوله توپ مردم خفته را بیدار کردند. در میدان توپخانه، مأموران رده‌پایین نظمیه که از اصل ماجرا بی‌خبر بودند اندکی ایستادگی کردند و درگیری کوتاهی رخ داد (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۹). دولت‌آبادی می‌افزاید که پس از نیم ساعت هیاهو فرونشست و ژاندارم و پلیس دریافتند که باید از فرمانده اطاعت کنند (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۹).\n\nدربارهٔ شمار کشتگان روایت‌ها گوناگون است. نورمن در نخستین گزارش خود به لرد کرزن، وزیر امور خارجهٔ بریتانیا، نوشت که در پی یک «سوء تفاهم» نزدیک به هفت پاسبان جان باختند و در گزارش‌های بعدی از دو پاسبان زخمی سخن گفت (غنی، ص ۱۷۳ و ۱۷۵). کلدول، وزیرمختار آمریکا، به واشینگتن گزارش داد که تنها پاسبانان مرکز نظمیه ایستادگی کردند، دو تن جان باختند و کودتا جز این «بدون خونریزی» به انجام رسید (غنی، ص ۱۸۱). سرلشکر حسن ارفع، که در آن زمان افسر جوان ژاندارمری بود، از سه پاسبان کشته یاد می‌کند (غنی، ص ۱۶۸). بهار از یک زندانی گریخته و یک پاسبان در مرکز نظمیه و دو پاسبان در کلانتری‌ها نام می‌برد و می‌نویسد که هفت زخمی دیگر «به‌تدریج مردند» (بهار، ج ۱، ص ۱۰۰). محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» کودتا را «بدون خونریزی» می‌خواند (محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، ص ۴۶)."},{"title":"شب کودتا به روایت ارفع","body":"سرلشکر حسن ارفع، که در آن روزها سروانی در ژاندارمری بود، در کتاب خاطرات خود «زیر فرمان پنج پادشاه» شب ورود قزاقان را از درون یکی از پادگان‌های غرب تهران روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، در شامگاه ۲ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ فوریهٔ ۱۹۲۱ میلادی، سرگرد حبیب‌الله شیبانی به او خبر داد که نزدیک به هزار قزاق در قزوین سر به شورش برداشته‌اند و برای گرفتن چند ماه حقوق عقب‌افتادهٔ خود رو به تهران دارند. شیبانی فرماندهی هنگ دوم ژاندارمری را برای همان شب به ارفع سپرد و از او خواست بخش غربی شهر را از دروازهٔ قزوین به بعد نگه دارد، قزاقان را به شهر راه ندهد و نگذارد چند صد اسیر بلشویکی که ژاندارمری در اردوگاهی پشت باغ‌شاه نگه می‌داشت بگریزند (ارفع، «زیر فرمان پنج پادشاه»، ص ۱۰۶).\n\n{{quote:0}}\n\nارفع از این دستور شگفت‌زده شد، زیرا چهار سروان دیگر در هنگ از او ارشدتر بودند. شیبانی پاسخ داد که آن سروان‌ها را دو روز به مرخصی فرستاده است. ارفع پرسید که آیا باید بر قزاقان آتش بگشاید، و شیبانی پاسخ داد که اگر آنان آتش گشودند او هم می‌تواند پاسخ دهد. ارفع قرارگاه پیشین خود را در شهر نو برپا کرد. در سمت چپ او، در جنوب دروازهٔ قزوین، بریگاد مرکزی با نزدیک به سیصد تن جای گرفته بود و سمت راست او پوششی نداشت (ارفع، ص ۱۰۷).\n\nبه روایت ارفع، در ساعت هشت شب تلفن زنگ زد و سلطان احمد شاه قاجار خود پشت خط بود. پادشاه از فرح‌آباد، شکارگاهی در حدود هشت کیلومتری خاور شهر، از اوضاع پرسید و از ارفع خواست مراقب باشد کسی خط تلفن را نبرد و هر رویدادی را گزارش دهد. ارفع گشتی سواره برای پاسداری از خط تلفن فرستاد. ساعت نه، پاسداران پیشین او سایه‌هایی را در تاریکی جاده دیدند. مردی تنومند بر اسب، با گروهی از قزاقان سواره، ژاندارم‌ها را دشنام داد و راه خواست. ارفع خود را فرمانده معرفی کرد و سوار پس از دشنامی دیگر بازگشت. ارفع بعدها دانست که این سوار سرهنگ دوم حسین‌آقا بود. همین افسر در ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی) فرماندهی هنگی پیاده را داشت و سردار سپه او را به سبب کوتاهی در جلوگیری از کشتن کنسول آمریکا، ایمبری، به دست جمعیتی برانگیخته، از کار برکنار کرد (ارفع، ص ۱۰۷).\n\nساعت یازده، صدای تیراندازی از میانهٔ شهر برخاست. شیبانی این بار در پاسخ تلفن ارفع خبر داد که قزاقان، شاید هزار و پانصد تن، از دروازهٔ گمرک، که بریگاد مرکزی نگهبانش بود و تسلیم شد، به شهر آمده‌اند و پس از رسیدن به میدان توپخانه بر ادارهٔ نظمیه آتش گشوده‌اند. به گفتهٔ شیبانی، پاسبانان از تسلیم سر باز زده بودند و قزاقان سه تن از آنان را کشتند. شیبانی کار را پایان‌یافته دانست و به ارفع دستور داد افرادش را به باغ‌شاه برگرداند، از اردوگاه اسیران پاسداری کند، در پادگان بماند و تنها اگر قزاقان خواستند به درون دیوارها بیایند جلوی آنان را بگیرد (ارفع، ص ۱۰۸).\n\nارفع شب و روز بعد را پشت خندق پادگان گذراند. فردای آن روز، شیبانی به باغ‌شاه آمد و به او خبر داد که قزاقان شهر را گرفته‌اند، دولت تازه‌ای به ریاست سید ضیاءالدین طباطبایی بر سر کار آمده، رضاخان فرماندهی قزاقان را دارد و قزاقان گروهی از رجال را بازداشت کرده‌اند. ارفع می‌افزاید که رضاخان لقب سردار سپه گرفت و همهٔ افسران و سربازانی که در کار شرکت داشتند پاداشی نقدی دریافت کردند. او می‌نویسد که تنها سال‌ها بعد، از زبان کسانی که در کودتا دست داشتند، چند و چون رویداد را دانست (ارفع، ص ۱۰۸).","quotes":[{"original":"'I am the Shah,' said the voice. 'How is the situation?' I reported to him. 'I am at Farakhabad... do not let the telephone line be cut, and report anything that happens.'","translation":"صدا گفت: \"من شاه هستم. وضع چگونه است؟\" به او گزارش دادم. \"من در فرح‌آباد هستم... نگذارید خط تلفن بریده شود و هر رویدادی را گزارش دهید.\"","speaker":"سلطان احمد شاه قاجار، به روایت حسن ارفع","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه، نوشتهٔ حسن ارفع","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۰۷","date":"شامگاه ۲ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ فوریهٔ ۱۹۲۱ میلادی","context":"ارفع، که آن شب فرماندهی موقت هنگ دوم ژاندارمری را در باغ‌شاه داشت، تماس تلفنی پادشاه را چند ساعت پیش از ورود قزاقان به تهران روایت می‌کند."}]},{"title":"اعلامیه‌های بامداد ۳ اسفند","body":"بامداد ۳ اسفند ۱۲۹۹ مردم تهران دیدند که قزاقان وزارتخانه‌ها، ادارات دولتی، کلانتری‌ها و تلگراف‌خانه را گرفته‌اند و سربازان بر سر چهارراه‌های اصلی ایستاده‌اند. سرهنگ کاظم‌خان سیاح، که از یاران رضاخان بود، فرماندار نظامی تهران شد و رفت‌وآمد به شهر به اجازهٔ او بستگی یافت (غنی، ص ۱۹۹). بر دیوارهای شهر اعلامیه‌ای با عنوان «حکم می‌کنم» و امضای «رضا» نمایان شد. بهار متن آن را آورده است. این اعلامیه اهالی تهران را به اطاعت از دستورهای نظامی فرامی‌خواند، ادارات دولتی را تعطیل می‌کرد، رفت‌وآمد را از ساعت هشت شب ممنوع می‌ساخت، گرد آمدن بیش از سه تن را در معابر منع می‌کرد و میکده‌ها، قمارخانه‌ها، تماشاخانه‌ها، سینماها و نشست‌های سیاسی را ممنوع می‌کرد (بهار، ج ۱، ص ۱۲۱).\n\nروز بعد بیانیه‌ای بلندتر با امضای «رضا، رئیس دیویزیون قزاق اعلیحضرت شهریاری و فرمانده کل قوا» منتشر شد. دولت‌آبادی متن کامل آن را آورده است. بیانیه با «هموطنان» آغاز می‌شد، از فداکاری قزاقان در جنگ گیلان سخن می‌گفت و شکست آن جبهه را به «خیانتکاری» فرماندهان و کارگزاران نسبت می‌داد. رضاخان در این بیانیه تأکید می‌کرد که قزاقان پایتخت را «تسخیر» نکرده‌اند، زیرا نمی‌توانستند سلاح خود را در جایی بلند کنند که «شهریار مقدس و تاجدار» ایران در آن حضور دارد، و تنها آمده‌اند تا حکومتی پدید آید که «در فکر ایران باشد» و «بازی دست سیاسیون خارجی نباشد». بیانیه با «زنده باد پادشاه ایران» و «پاینده باد ملت ایران» پایان می‌یافت (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۴۰ و ۲۴۱).\n\n{{quote:0}}\n\nدولت‌آبادی می‌نویسد که این بیانیه، با آنکه حقایقی دربارهٔ کوتاهی دولت‌های پیشین در بر داشت، در مردم تهران اثر نیکو نبخشید و هرجا چشم پلیس و قزاق را دور می‌دیدند آن را از دیوار می‌کندند، زیرا در این پیشامد «انگشت خارجه» را می‌دیدند (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۴۱). سرهنگ قهرمانی، به یاد خود، بخشی از اعلامیهٔ نخست را چنین بازگو می‌کند که قزاقان به پایتختی آمده‌اند که «شاهنشاه معظم محبوب» در آن جای دارد تا خائنان را به سزای کارشان برسانند و پشتیبان حکومتی نیرومند باشند (بهار، ج ۱، ص ۱۱۸).","quotes":[{"original":"ما پایتخت را تسخیر نکرده‌ایم زیرا نمی‌توانسته‌ایم اسلحهٔ خود را در جائی بلند کنیم که شهریار مقدس و تاجدار ما حضور دارد... حکومتی که بازی دست سیاسیون خارجی نباشد.","speaker":"میرپنج رضاخان (سردار سپه)","speakerTitle":"رئیس دیویزیون قزاق و فرماندهٔ کل قوا","work":"بیانیهٔ رضاخان، به نقل یحیی دولت‌آبادی در «حیات یحیی»، جلد چهارم","workType":"بیانیهٔ رسمی، نقل‌شده در خاطرات","page":"ج ۴، ص ۲۴۰ و ۲۴۱","date":"۴ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با فوریهٔ ۱۹۲۱ میلادی","context":"رضاخان این بیانیه را روز پس از ورود قزاقان به تهران بر دیوارهای شهر منتشر کرد."}]},{"title":"بازداشت رجال","body":"قزاقان و مأموران نظمیه از بامداد ۳ اسفند به بازداشت رجال پرداختند. دولت‌آبادی می‌نویسد که مأموریت اصلی آنان گرفتن شاهزادگان و رجال سرشناس و توانگر و گروهی از ملیون بود و این بازداشت‌ها هراس در شهر پراکند، زیرا راه بیرون رفتن از شهر بسته بود و تلگراف، تلفن و پست از کار افتاده بود (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۹). مهدیقلی هدایت، مخبرالسلطنه، که در آن زمان والی آذربایجان بود، در کتاب «خاطرات و خطرات» نام بازداشت‌شدگان را می‌آورد. در فهرست او سعدالدوله، عین‌الدوله، فرمانفرما، محتشم‌السلطنه، سید حسن مدرس، امیرنظام، ممتازالدوله و شیخ حسین یزدی دیده می‌شوند (هدایت، «خاطرات و خطرات»، ص ۴۲۱). هدایت می‌افزاید که قزاقان جز مستوفی‌الممالک، مشیرالدوله، مؤتمن‌الملک، صمصام‌السلطنه و صاحب اختیار بیشتر دارندگان لقب‌های بزرگ را بازداشت کردند (هدایت، ص ۴۲۱). غنی نیز از بازداشت محمدولی‌خان سپهسالار تنکابنی در کنار این گروه یاد می‌کند (غنی، ص ۱۷۸).\n\nغنی گزارش نورمن را آورده است که فرمانفرما و دو پسرش، فیروز میرزا نصرت‌الدوله و عباس میرزا سالار لشکر، را بازداشت کردند. نورمن نوشت که برای آزادی آنان می‌کوشد، زیرا هر دو نشان‌های بریتانیا داشتند و دولت بریتانیا در ۱۹۱۹ به آنان تضمین داده بود (غنی، ص ۱۷۴). سید ضیاءالدین، به روایت میلانی، به سفارت بریتانیا گفت که خزانه تهی است اما «در کشور پول فراوان است» و او می‌داند آن را کجا بجوید، و بازداشت‌شدگان هزاران تومان مالیات و عوارض پرداخت‌نشده به دولت بدهکارند (میلانی، «شاه»، فصل نخست). بهار به نقل از احمد شهریور می‌نویسد که از فرمانفرما هشت کرور تومان خواستند (بهار، ج ۱، ص ۱۳۰). در پایان نخستین هفته، به روایت بهار، نزدیک به هشتاد تن در بازداشت بودند (بهار، ج ۱، ص ۱۲۱) و غنی شمار بازداشت‌شدگان را در پایان ماه نخست نزدیک به دویست تن می‌داند (غنی، ص ۱۷۸). خود بهار نیز، که از همکاری با سید ضیاءالدین سر باز زده بود، بازداشت شد (بهار، ج ۱، ص ۱۲۳).\n\nهدایت این بازداشت‌ها را چنین داوری می‌کند: «اقدام رئیس دولت را در توقیف جماعتی از رجال نمی‌توانم ملامت کنم؛ آقایانند که این مملکت را به این روز انداخته‌اند و دنباله را هم رها نمی‌کنند» (هدایت، ص ۴۲۰). سید ضیاءالدین خود، به روایت بهار، در نشستی در ۷ اسفند گفت: «اگر من کودتا نکرده بودم، مطمئن باشید که مدرس کودتا کرده هم ما را به دار می‌آویخت» (بهار، ج ۱، ص ۱۲۲). مستوفی شایعهٔ کودتاهای رقیب، از جمله کودتایی به رهبری مدرس، را بی‌پایه می‌داند و می‌نویسد که اثری از آن‌ها در دست نیست (مستوفی، ج ۳، ص ۱۹۵)."},{"title":"فرمان ریاست وزرایی و عنوان «دیکتاتور»","body":"نورمن پس از ورود قزاقان به حضور سلطان احمد شاه قاجار رسید و به پادشاه، که به گفتهٔ او هراسان بود، توصیه کرد با رهبران جنبش رابطه برقرار کند و خواست‌هایشان را بپذیرد (غنی، ص ۱۷۴). سپهدار به سفارت بریتانیا پناه برد و از نورمن خواست تضمین کند که آسیبی به او نمی‌رسد (غنی، ص ۱۷۴). سلطان احمد شاه قاجار روز سه‌شنبه ۴ اسفند ۱۲۹۹ سید ضیاءالدین را به حضور پذیرفت و فرمان ریاست وزرایی او را صادر کرد. به روایت غنی، پادشاه پیشنهاد کرد که سید ضیاءالدین لقبی به دلخواه خود برگزیند. سید ضیاءالدین لقب‌های رایج را نپذیرفت و خواست که پادشاه او را در فرمان انتصاب «دیکتاتور» بخواند. سلطان احمد شاه قاجار نپذیرفت، «زیرا این کار مایهٔ خواری مقام و منزلت پادشاه بود» (غنی، ص ۱۹۹).\n\n{{quote:0}}\n\nهدایت و دولت‌آبادی متن فرمان را آورده‌اند. سلطان احمد شاه قاجار در این فرمان، با اشاره به «غفلت‌کاری و لاقیدی زمامداران دوره‌های گذشته»، سید ضیاءالدین را به ریاست وزرایی برگزید و «اختیارات تامه» برای انجام وظایف او مقرر کرد (هدایت، ص ۴۱۸؛ دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۴۲ و ۲۴۳). پادشاه تلگرافی نیز با همین مضمون به حاکمان ایالات و ولایات فرستاد (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۴۳). دولت‌آبادی از عبارت «اختیارات تامه» نتیجه می‌گیرد که در دربار و در میان کودتاگران برای قانون اساسی اعتبار چندانی باقی نمانده بود (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۴۳).\n\nسید ضیاءالدین کابینهٔ خود را در ۱۰ اسفند معرفی کرد (بهار، ج ۱، ص ۱۲۳). به نوشتهٔ غنی، او چهار تن از اعضای «کمیتهٔ آهن» را به وزارتخانه‌های مهم گماشت و یکی دیگر را فرماندار نظامی تهران کرد (غنی، ص ۱۸۵). غنی می‌افزاید که سید ضیاءالدین نخستین رئیس‌الوزرای بی‌لقب ایران از آغاز سدهٔ نوزدهم میلادی بود و به هیچ حزب، زمیندار یا دربار وابستگی نداشت (غنی، ص ۱۹۹).","quotes":[{"original":"because this would constitute a humiliation of the position and dignity of the Sovereign","translation":"زیرا این کار مایهٔ خواری مقام و منزلت پادشاه می‌بود.","speaker":"سلطان احمد شاه قاجار، به روایت سیروس غنی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از گزارش سفارت بریتانیا","page":"ص ۱۹۹","date":"۴ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ فوریهٔ ۱۹۲۱ میلادی","context":"سلطان احمد شاه قاجار با این استدلال درخواست سید ضیاءالدین را برای یاد شدن با عنوان «دیکتاتور» در فرمان ریاست وزرایی رد کرد."}]},{"title":"بیانیهٔ رئیس‌الوزرا و برنامهٔ دولت","body":"سید ضیاءالدین نخستین رئیس‌الوزرای ایران بود که لقب درباری نداشت (غنی، ص ۱۹۹). او برنامهٔ دولت را در بیانیه‌ای بلند به آگاهی مردم رساند. مستوفی متن کامل این بیانیه را آورده و تاریخ آن را ۷ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی) ثبت می‌کند (مستوفی، «شرح زندگانی من»، ج ۳، ص ۲۱۷). غنی انتشار آن را به نخستین روز ریاست وزرایی سید ضیاءالدین نسبت می‌دهد (غنی، ص ۲۰۰). بیانیه با یادآوری پانزده سال مشروطیتی آغاز می‌شد که به تعبیر آن، ملت ایران بهایش را با «گران‌بهاترین خون فرزندان» خود پرداخته بود، و می‌گفت که در این پانزده سال هیچ دگرگونی بنیادین در زندگی مردم پدید نیامده و گروهی اندک از اعیان کشور را اداره کرده‌اند (مستوفی، ج ۳، ص ۲۱۷ و ۲۱۸؛ غنی، ص ۲۰۰).\n\nبیانیه سپس فهرستی از بایسته‌ها را برمی‌شمرد. در این فهرست آمده بود که «عمارت متزلزل و لرزانی که مفت‌خوران در آن آشیانه نهاده‌اند» باید فرو ریزد و ادارات پرخرج جای خود را به سازمانی استوار بدهند. بیانیه از دولت می‌خواست که کشور را با درآمدهای داخلی خود اداره کند و برای گذران دستگاه‌های پرخرج «محتاج به قرض از اجانب» نگردد. نویسندهٔ بیانیه بر ویرانهٔ دادگستری کهن «یک عدالت‌خانهٔ حقیقی» را می‌خواست «که ارکانش مبنی بر عدل و نصفت باشد»، از سنجیدن ارزش رنج کارگران و دهقانان و وضع قوانینی سخن می‌گفت که بهرهٔ کشاورزان را از املاک اربابی بیشتر کند، سامان‌دهی مالیه و آموزش میهن‌دوستانه را وعده می‌داد و آموزش را حق همهٔ طبقات و نه ویژهٔ توانگران می‌شمرد. بیانیه همچنین تشویق بازرگانی و صنعت و فراهم کردن راه و وسایل حمل و نقل را وعده می‌داد و از سازمان شهرداری تازه‌ای برای سامان دادن به پایتخت و سپس دیگر شهرها خبر می‌داد (مستوفی، ج ۳، ص ۲۱۸ و ۲۱۹؛ غنی، ص ۲۰۰). در کانون این برنامه ارتش جای داشت. بیانیه تصریح می‌کرد که «باید قبل از همه چیز و مافوق هر گونه اقدامی مملکت دارای قشونی گردد» و امنیت سراسر کشور را تنها در پرتو قشون و نیروهای تأمینیه دست‌یافتنی می‌دانست (مستوفی، ج ۳، ص ۲۱۹).\n\nدر سیاست خارجی، بیانیه بازنگری در برخی امتیازهایی را که دولت‌های پیشین به بیگانگان داده بودند خواستار شد، دوستی با همهٔ همسایگان را اصل شمرد و آزادی ایران را در بهره‌گیری از یاری همهٔ دولت‌ها، چه به صورت مستشار و چه به صورت سرمایه، اعلام کرد. سید ضیاءالدین در همین بیانیه لغو قرارداد ۱۹۱۹ را اعلام کرد و افزود که این لغو نباید به دوستی دیرینهٔ ایران و بریتانیا آسیب بزند. بیانیه امید می‌بست که پس از تصویب پیمانی که نمایندهٔ ایران در مسکو بسته بود، ایران درِ دوستی با روسیه را بگشاید و نیروهای بیگانهٔ هر دو سو از خاک ایران بیرون روند (مستوفی، ج ۳، ص ۲۲۰). غنی می‌نویسد که بیانیه اجرای این برنامه را «با پول و منابع خود ایران» وعده می‌داد (غنی، ص ۲۰۰).\n\nمستوفی این بیانیه را با بدبینی می‌سنجد. او یادآوری می‌کند که در نبود مجلس، رسم بر این بود که هر رئیس‌الوزرا خط مشی خود را به آگاهی عموم برساند، و می‌نویسد که هر چه رئیس‌الوزرا پرهیاهوتر بود برنامه‌اش را «مشعشع‌تر و پردامنه‌تر» می‌کرد. به داوری او، تا آن روز هیچ رئیس‌الوزرایی تا این اندازه وعده‌های بلند نداده بود (مستوفی، ج ۳، ص ۲۲۱). مستوفی همچنین یادآوری می‌کند که قرارداد ۱۹۱۹ پیش از آن عملاً از کار افتاده بود و میرزا حسن‌خان مشیرالدوله با معلق کردن اجرای آن آخرین ضربه را به آن زده بود (مستوفی، ج ۳، ص ۲۲۲).\n\nمستوفی بیانیهٔ رضاخان را، که پیش از بیانیهٔ رئیس‌الوزرا منتشر شد، از قلم سید ضیاءالدین می‌داند و شیوهٔ نگارش آن را گواه این داوری می‌شمارد (مستوفی، ج ۳، ص ۲۲۴). او در این بیانیه اشاره‌ای به اندیشهٔ ساختن «قوهٔ متحدالشکل»، نیرویی که نه قزاق باشد و نه ژاندارم، می‌بیند و می‌نویسد که چند روز بعد دولت بریگاد مرکزی را منحل کرد و افراد و افسران آن را به قزاقخانه پیوست. به نوشتهٔ مستوفی، این کار مقدمهٔ پیوستن ژاندارمری به ارتش یکپارچه بود که بعدها سامان یافت (مستوفی، ج ۳، ص ۲۲۴). غنی تاریخ بیانیهٔ دوم رضاخان را، که در آن از جان‌فشانی قزاقان در گیلان سخن رفته بود، حدود پنج روز پس از کودتا می‌داند (غنی، ص ۲۰۱)."},{"title":"کابینهٔ سید ضیاءالدین","body":"سید ضیاءالدین وزارت داخله را برای خود نگه داشت و کابینه‌ای از چهره‌های کمتر شناخته‌شده گرد آورد. غنی نام وزیران را چنین می‌آورد: محمود جم، مدیرالملک، در وزارت خارجه؛ عیسی فیض در وزارت مالیه؛ رضاقلی هدایت، نیرالملک، در وزارت معارف؛ مصطفی عدل، منصورالسلطنه، در وزارت عدلیه؛ حسین دادگر، عدل‌الملک، به معاونت وزارت داخله؛ علی‌اصغر نفیسی، مؤدب‌الدوله، در ریاست ادارهٔ صحیه؛ سرگرد مسعود کیهان در وزارت جنگ؛ محمودخان موقرالدوله در وزارت فواید عامه و تجارت؛ و تقی‌خان خواجوی، مشیر اعظم، در وزارت پست و تلگراف (غنی، ص ۲۰۱ و ۲۰۲). به نوشتهٔ غنی، از این گروه تنها نیرالملک پیش از آن به مقام وزارت رسیده بود (غنی، ص ۲۰۱).\n\nغنی در پانوشت‌های خود سرگذشت چند تن از این وزیران را دنبال می‌کند و آنان را بیشتر کارگزار اداری می‌داند تا سیاستمدار، کسانی که به فساد آلوده شمرده نمی‌شدند. محمود جم بعدها در روزگار رضاشاه والی کرمان و خراسان شد، وزارت داخله را بر عهده گرفت و از آذر ۱۳۱۴ تا آبان ۱۳۱۸ خورشیدی (۲۴۹۴ تا ۲۴۹۸ شاهنشاهی) ریاست وزرایی را بر عهده داشت. رضاقلی هدایت، نیرالملک، از ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۵ خورشیدی (۲۴۸۷ تا ۲۴۹۵ شاهنشاهی) ریاست دیوان عالی کشور را داشت. مصطفی عدل بعدها شرحی بر قانون مدنی ایران نوشت و در ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی) ریاست هیئت ایران را در نشست بنیادگذاری سازمان ملل متحد در سان‌فرانسیسکو بر عهده گرفت. مسعود کیهان، که پیش از آن افسر ژاندارمری بود، بعدها در دانشسرا و دانشگاه تهران درس داد و کتابی سه‌جلدی در جغرافیای ایران نوشت. عیسی فیض در فروردین ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی) به سبب بیماری از کابینه کناره گرفت (غنی، ص ۲۰۱ و ۲۰۲).\n\nمستوفی از پیش‌بینی خود یاد می‌کند که میرزا عیسی‌خان، که در روزهای نخست کفالت مالیه را از کابینهٔ پیشین داشت و حواله‌ها را امضا می‌کرد، وزیر مالیهٔ کابینهٔ تازه خواهد شد (مستوفی، ج ۳، ص ۲۱۷).\n\nبه نوشتهٔ غنی، ترکیب کابینه اهمیت چندانی نداشت و سید ضیاءالدین دولت را یک‌تنه می‌گرداند. غنی از کاظم‌خان سیاح، فرماندار نظامی تهران، و سرگرد حبیب‌الله‌خان شیبانی، فرماندهٔ عملی ژاندارم‌های تهران که در برابر ورود قزاقان ایستادگی نکرده و به کودتاگران پیوسته بود، به عنوان دیگر صاحبان قدرت یاد می‌کند. او می‌افزاید که نیروی نظامی اصلی در دست رضاخان بود و رضاخان و سید ضیاءالدین در هفته‌های نخست بر تقویت فوری قزاقان برای امنیت داخلی و رویارویی با انقلابیان شمال همداستان بودند (غنی، ص ۲۰۲ و ۲۰۳).\n\nغنی می‌نویسد که زمین‌داران بزرگ، بازرگانان بازار و بخشی از روشنفکران، از روزنامه‌نگار و آموزگار تا کارمند دولت، از کودتا پشتیبانی کردند و در ولایات ایستادگی آشکاری روی نداد، اما بخش بزرگی از کشور در فرمان دولت مرکزی نبود. به نوشتهٔ او، میرزا کوچک‌خان و نیروهای شوروی در گیلان، سران ترکمن در استرآباد، اقبال‌السلطنهٔ ماکویی در شمال باختری آذربایجان، ایل شاهسون در اردبیل و دشت مغان، کردان به رهبری سردار رشید در بخش‌هایی از باختر ایران، سران سنجابی و کلهر در کرمانشاه، قشقایی‌ها در جنوب، سران بلوچ در جنوب خاوری، شیخ خزعل در خوزستان و بختیاری‌ها در مرکز ایران فرمان می‌راندند. حتی شب‌های تهران و پیرامونش نیز در دست دسته‌های راهزن بود (غنی، ص ۲۰۳)."},{"title":"سردار سپه","body":"رضاخان پس از کودتا لقب «سردار سپه» گرفت و فرماندهی همهٔ دیویزیون قزاق را در دست گرفت. قهرمانی می‌نویسد که رضاخان در امریهٔ نظامی خود «تشکرات غلامانه» خویش را از پادشاه به‌جا آورد (بهار، ج ۱، ص ۱۱۹). محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پس از کودتا «سید ضیاءالدین ریاست هیئت وزیران و پدرم سمت وزارت جنگ و فرماندهی کل قوا را بعهده گرفتند» (محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، ص ۴۶). شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» نیز می‌فرماید که سید ضیاءالدین رئیس‌الوزرا شد و پدرش وزیر جنگ (محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، ص ۵۱). سعید نفیسی، ادیب و تاریخ‌نگار، در گاه‌شمار کتاب «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی» تاریخ رسیدن رضاخان به وزارت جنگ را ۷ اردیبهشت ۱۳۰۰ خورشیدی آورده است (نفیسی، «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی»، گاه‌شمار).\n\nبهار از مانوری در قصر قاجار در نخستین ماه‌های پس از کودتا یاد می‌کند که سلطان احمد شاه قاجار در آن از سردار سپه و قزاقان ابراز خرسندی کرد (بهار، ج ۱، ص ۱۳۱). سلطان احمد شاه قاجار، به روایت بهار، در نوروز ۱۳۰۰ خورشیدی سلام عید را برگزار کرد، اما بسیاری از رجال کهن‌سال در آن حاضر نشدند (بهار، ج ۱، ص ۱۳۰)."},{"title":"نخستین اقدام‌های دولت","body":"سید ضیاءالدین چند روز پس از کودتا بیانیه‌ای منتشر کرد. هدایت می‌نویسد که در این بیانیه دو مطلب مهم بود: لغو قرارداد ۱۹۱۹ و امضای عهدنامه با شوروی (هدایت، ص ۴۱۸). هدایت شرح می‌دهد که بادامچی و سیدالمحققین در تبریز نزد او آمدند و گفتند که «نقشه نقشهٔ انگلیس است» و نباید خاموش ماند. هدایت پاسخ داد: «نقشه از هر جا باشد با کجای بیان‌نامه می‌شود مخالفت کرد» و افزود که اگر هر کس در هر کاری به گمانی اشکال بتراشد هیچ کاری پیش نخواهد رفت (هدایت، ص ۴۱۸). هدایت از دیگر برنامه‌های دولت تازه، چون آوردن مستشار مالیه از بریتانیا، مستشار کشاورزی از آمریکا، مستشار دادگستری از فرانسه و افسر ژاندارمری از سوئد، و گسترش بودجهٔ معارف یاد می‌کند (هدایت، ص ۴۱۹ و ۴۲۰).\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پنج روز پس از کودتا ایران و روسیه معاهدهٔ مودتی امضا کردند و روسیه از امتیازهای پیشین خود چشم پوشید (محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، ص ۴۷). شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» این پیمان و لغو قرارداد ۱۹۱۹ را دو گامی می‌داند که نفوذ بیگانه را در کار دولت ایران کاهش داد (محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، ص ۵۲).\n\nمیلانی روایتی دیگر به دست می‌دهد. به نوشتهٔ او، سید ضیاءالدین به نورمن گفت که قرارداد را آشکارا لغو خواهد کرد، زیرا «بدون چنین لغوی دولت تازه نمی‌تواند به کار بپردازد»، اما بی‌سروصدا مستشاران بریتانیایی را در جای‌های کلیدی خواهد گماشت. میلانی از سند وزارت امور خارجهٔ بریتانیا نقل می‌کند که دولت تازه می‌خواست «قرارداد را کنار بگذارد اما بندهای حیاتی آن را اجرا کند» (میلانی، «شاه»، فصل نخست). دولت‌آبادی نیز کودتا را راهی برای اجرای «روح قرارداد» وثوق‌الدوله می‌داند (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۷). بهار می‌نویسد که سید ضیاءالدین در همان روزها جشنی برای سالگرد مشروطه در نظر داشت (بهار، ج ۱، ص ۱۲۲)."},{"title":"واکنش والیان فارس و خراسان","body":"سلطان احمد شاه قاجار با تلگرافی معمول گزینش سید ضیاءالدین را به آگاهی همهٔ والیان رساند. به نوشتهٔ غنی، نخستین ضربه به اعتبار رئیس‌الوزرا در همان روزهای نخست از سوی دو والی بزرگ آمد که از پذیرفتن کودتا و ریاست وزرایی او سر باز زدند (غنی، ص ۲۰۳). محمد مصدق، مصدق‌السلطنه، والی فارس، اعلام ریاست وزرایی سید ضیاءالدین را در شیراز به تأخیر انداخت. به نوشتهٔ غنی، مصدق در ۲۴ فوریهٔ ۱۹۲۱ به تهران خبر داد که اعلام همگانی این خبر در ایالت آشوب برمی‌انگیزد و اجازه خواست آن را تا زمانی که مناسب بداند به تعویق بیندازد. سید ضیاءالدین در ۲۷ فوریه با تلگرافی تند از او خواست ریاست وزرایی‌اش را آشکارا اعلام کند. او در ۵ مارس ۱۹۲۱ از والیگری کناره گرفت، از بیم جان شیراز را ترک کرد و در نزدیکی اصفهان نزد سران بختیاری پناه گرفت. دولت نصرت‌السلطنه، عموی پادشاه، را به جای او گماشت (غنی، ص ۲۰۳ و ۲۰۴).\n\nاحمد قوام، قوام‌السلطنه، والی خراسان، پاسخ تلگراف دولت را خطاب به «آقای سید ضیاءالدین، مدیر روزنامهٔ رعد» نوشت. غنی این نشانی را نشانهٔ ناخرسندی قوام می‌داند. دولت سرهنگ محمدتقی‌خان پسیان، فرمانده ژاندارمری خراسان، را به بازداشت قوام گماشت. پسیان قوام را بازداشت کرد و به تهران فرستاد و خود فرماندار نظامی خراسان شد (غنی، ص ۲۰۴)."},{"title":"سرنوشت بازداشت‌شدگان","body":"غنی می‌نویسد که سید ضیاءالدین در نخستین سخنرانی خود رجال کشور را متهم کرد که پانزده سال «مانند زالو» خون ملت را مکیده‌اند. پس از آن، دولت در چهار روز نخست بیش از هشتاد تن را بازداشت کرد. به برآورد او، نزدیک به هفتاد تن از این گروه سیاستمدار و ده تا پانزده تن روزنامه‌نگار بودند و تا پایان ماه نخست پنجاه تا شصت تن دیگر نیز به آنان پیوستند. به نوشتهٔ غنی، دولت بهار را در خانه‌اش در شمال باختری تهران زیر نظر گرفت، عبدالحسین تیمورتاش را به کاشان و سید حسن مدرس را به قزوین فرستاد (غنی، ص ۲۰۴ و ۲۰۵). مستوفی فهرستی از بازداشت‌شدگان می‌آورد که از شاهزادگان و رجال کهن تا بازرگانان و روحانیان را در بر می‌گیرد و می‌پرسد که میان این گروه ناهمگون «چه تناسبی در کار است». او شمار بازداشت‌شدگان دولت سید ضیاءالدین را، به آنچه گفته و نوشته‌اند، میان چهارصد تا پانصد تن می‌آورد (مستوفی، ج ۳، ص ۲۱۳).\n\nبه روایت غنی، کسانی که نیروی مسلح خصوصی داشتند از بازداشت در امان ماندند. او از سپهسالار تنکابنی و سران بختیاری، صمصام‌السلطنه، سردار جنگ و سردار ظفر، در این شمار نام می‌برد (غنی، ص ۲۰۵). مستوفی در فهرست خود نام سپهسالار را در شمار بازداشت‌شدگان آورده است (مستوفی، ج ۳، ص ۲۱۳). غنی در بخش دیگری از کتاب نیز از بازداشت او سخن گفته است (غنی، ص ۱۷۸).\n\nدولت از بازداشت‌شدگان پول خواست. به نوشتهٔ غنی، نورمن گزارش داد که سید ضیاءالدین از خاندان عبدالحسین میرزا فرمانفرما و پسرش فیروز میرزا نصرت‌الدوله برای آزادی و خروج امن آنان از کشور چهار میلیون تومان خواسته است. نورمن یادآوری کرد که فرمانفرما و نصرت‌الدوله تضمین‌هایی شفاهی و کتبی برای مصونیت از پیگرد در دست دارند. هرمن نورمن، وزیرمختار بریتانیا، در ۱۰ مارس ۱۹۲۱ به لرد کرزن، وزیر خارجهٔ بریتانیا، گزارش داد که دولت می‌خواهد دادگاه‌هایی ویژه برای رسیدگی به کار بازداشت‌شدگان برپا کند. کرزن در ۱۴ مارس پاسخ داد که بریتانیا نمی‌تواند در پیگیری خواسته‌های عادلانه دخالت کند، اما دادرسی باید منصفانه و آشکار باشد (غنی، ص ۲۰۵). به نوشتهٔ غنی، نورمن در ۸ آوریل گزارش داد که رئیس‌الوزرا این مبلغ را به دو میلیون تومان کاهش داده، اما فرمانفرما از پرداخت سر باز می‌زند. دولت اکبر مسعود، صارم‌الدوله، والی کرمانشاه، را نیز بازداشت کرد و دولت از او خواست سهم خود را از صد و سی و یک هزار لیرهٔ پرداختی بریتانیا در جریان قرارداد ۱۹۱۹ بازگرداند. کرزن به نورمن دستور داد به سید ضیاءالدین بگوید که صارم‌الدوله «زیر حمایت ما» است، اما صارم‌الدوله تا روز آزادی همگانی در زندان ماند (غنی، ص ۲۰۵ و ۲۰۶).\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ غنی، از میان بازداشت‌شدگان تنها امیرنظام قراگزلو بیست و پنج هزار تومان پرداخت و آزاد شد. مستوفی نیز از همین پرداخت یاد می‌کند و می‌افزاید که امیرنظام بی‌گمان بعدها از این شتاب پشیمان شد (غنی، ص ۲۰۶؛ مستوفی، ج ۳، ص ۲۱۴). دولت سرشناس‌ترین بازداشت‌شدگان را به جایی بهتر در بیرون شهر برد و نگهبانی از آنان را به دو افسر مورد اعتماد رضاخان، سرگرد جان‌محمدخان علایی (دولو)، که سرپرستی زندان را داشت، و سروان کریم‌آقاخان بوذرجمهری، که مأمور شد با فرمانفرما و پسرانش با احترام رفتار شود، سپرد (غنی، ص ۲۰۶). خویشاوندان بازداشت‌شدگان نیز آرام ننشستند. غنی، به استناد اسناد دفتر رئیس‌الوزرا، از بیش از پنجاه تلگرافی یاد می‌کند که خویشاوندان بازداشت‌شدگان میان ۲۴ فوریه و ۱۴ مارس ۱۹۲۱ به این دفتر فرستادند و سید ضیاءالدین ناچار بود به بیشتر آن‌ها خود رسیدگی کند. او می‌افزاید که در سلام نوروز ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، که این بار به نشانهٔ اعتراض به بازداشت‌ها کم‌شمار برگزار شد، حسن پیرنیا، مشیرالدوله، برادرش حسین پیرنیا، مؤتمن‌الملک، و حسن مستوفی، مستوفی‌الممالک، با غیبت خود موضعی آشکار گرفتند (غنی، ص ۲۰۶). دولت سرانجام بازداشت‌شدگان را در ۲۴ مه ۱۹۲۱، پس از رفتن سید ضیاءالدین، آزاد کرد (غنی، ص ۲۱۷).","quotes":[{"original":"cannot interfere in carrying out just claims... The trial must be fair, public and with the presence of a suitable representative of your Legation","translation":"[بریتانیا] نمی‌تواند در پیگیری خواسته‌های عادلانه دخالت کند... دادرسی باید منصفانه و آشکار و در حضور نمایندهٔ شایسته‌ای از سفارت شما باشد.","speaker":"لرد کرزن، به نقل سیروس غنی","speakerTitle":"وزیر امور خارجهٔ بریتانیا","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از تلگراف وزارت خارجهٔ بریتانیا به هرمن نورمن","page":"ص ۲۰۵","date":"اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۴ مارس ۱۹۲۱ میلادی","context":"کرزن این دستور را در پاسخ گزارش نورمن دربارهٔ طرح دادگاه‌های ویژه برای بازداشت‌شدگان و خواست پول از خاندان فرمانفرما فرستاد."}]},{"title":"کارنامهٔ برنامه‌های داخلی","body":"غنی کارنامهٔ دولت را در اجرای برنامهٔ داخلی کم‌بار می‌داند. به نوشتهٔ او، دولت کمیسیونی برای بازنگری در قوانین، با عضویت مصطفی عدل، محمدعلی فروغی، نصرالله تقوی، محمد بروجردی و دو تن از عالمان قمی، برپا کرد، اما نشانی از برگزاری نشست‌های آن در دست نیست. سامان‌دهی مالیه پیش نرفت، برای بازرگانی طرحی فراهم نشد و وعدهٔ لغو کاپیتولاسیون و بخش کردن زمین میان کشاورزان نیز بر زمین ماند (غنی، ص ۲۰۷). غنی می‌افزاید که ایران برای کوششی جدی و فراگیر در اصلاح دادگستری شش سال دیگر، تا روزگار رضاشاه، چشم به راه ماند (غنی، ص ۲۰۷).\n\nبه نوشتهٔ غنی، دولت در زیباسازی پایتخت جز گماشتن شهردار کاری از پیش نبرد. اقدام‌هایی که دولت به انجام رساند بیشتر رنگ دینی و اخلاقی داشت: منع فروش و نوشیدن مشروبات الکلی، بستن دکان‌ها در روزهای جمعه و تعطیلات دینی، و پخش اذان ظهر از ساختمان‌های دولتی. غنی پیوند این اقدام آخر را با جلب پشتیبانی گستردهٔ علما می‌داند و می‌افزاید که بستن دکان‌ها و منع مشروبات نیز در میان مسیحیان، دکان‌داران و خرده‌بازرگانان مخالفانی داشت (غنی، ص ۲۰۷ و ۲۱۲)."},{"title":"سیاست خارجی دولت کودتا","body":"لغو قرارداد ۱۹۱۹ در لندن خوشایند نبود. غنی می‌نویسد که کرزن این لغو را با ناخرسندی پذیرفت و نورمن ناچار شد بارها از سید ضیاءالدین دفاع کند (غنی، ص ۲۰۷ و ۲۰۸). سید ضیاءالدین در پی آوردن مستشاران از کشورهای گوناگون بود و به ویژه می‌خواست مورگان شوستر، خزانه‌دار پیشین ایران، را برای راه‌اندازی بانکی کشاورزی و کارشناسانی آمریکایی را برای پست و تلگراف به ایران بیاورد. کرزن در ۱۸ آوریل ۱۹۲۱ با هر دو طرح مخالفت کرد. نورمن در ۲۲ آوریل پاسخ داد که سید ضیاءالدین در همهٔ کارها با او رایزنی کرده است و گاه ناگزیر است سخنانی بگوید و کارهایی بکند تا ابزار بیگانه به نظر نیاید (غنی، ص ۲۰۸).\n\n{{quote:0}}\n\nسفیر ایران در مسکو، علیقلی‌خان انصاری، مشاورالممالک، در ۷ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ فوریهٔ ۱۹۲۱ میلادی، پیمان ایران و روسیهٔ شوروی را امضا کرد (غنی، ص ۲۰۹؛ ارفع، ص ۱۱۲). به نوشتهٔ ارفع، دولت شوروی در این پیمان همهٔ امتیازهای روسیهٔ تزاری را جز امتیاز شیلات دریای خزر واگذاشت (ارفع، ص ۱۱۲). غنی متن فصل ششم پیمان را نقل می‌کند که به روسیهٔ شوروی حق می‌داد اگر کشوری ثالث بکوشد با مداخلهٔ مسلحانه سیاست غصب را در ایران پیش ببرد یا خاک ایران را پایگاه عملیات بر ضد روسیه سازد و ایران توان جلوگیری از آن را نداشته باشد، نیروهای خود را برای دفاع به درون ایران بفرستد. به نوشتهٔ غنی، این تنها استثنا در تعهد شوروی به عدم مداخله بود و حسن پیرنیا، مشیرالدوله، پیش‌تر آن را پذیرفته بود و سپهدار و سید ضیاءالدین نیز نمی‌توانستند آن را برگردانند (غنی، ص ۲۰۹). غنی می‌افزاید که شوروی با واگذاشتن عهدنامهٔ ترکمانچای از حق کاپیتولاسیون چشم پوشید و بریتانیا، که همین حق را در فصل نهم عهدنامهٔ ۱۸۵۷ پاریس به دست آورده بود، از درخواستی همانند از سوی ایران بیم داشت (غنی، ص ۲۰۹ و ۲۱۰). ارفع می‌نویسد که بنا بر نامه‌ای پیوست پیمان، این فصل تنها به نیروهای روسی ضد انقلاب نظر داشت (ارفع، ص ۱۱۲). به نوشتهٔ غنی، بریتانیا و روسیهٔ شوروی نیز در ۱۶ مارس ۱۹۲۱ قرارداد بازرگانی با یکدیگر بستند (غنی، ص ۲۰۹).\n\nنیروهای شوروی همچنان در گیلان ماندند و به شورشیان یاری می‌رساندند. به نوشتهٔ غنی، گروهی کوچک از قزاقان نتوانست شورشیان را از مواضعشان در نزدیکی گردنهٔ منجیل بیرون براند و نیروهای شوروی آنان را به توپ بستند. سید ضیاءالدین به تئودور روتشتاین، نخستین وزیرمختار رسمی شوروی، که در راه تهران در مشهد بود، تلگراف زد و از او خواست تا نیروهای شوروی آتش بر قزاقان را بس نکرده‌اند به تهران نیاید. آتش‌بسی موقت برقرار شد و روتشتاین در ۵ مه ۱۹۲۱ به تهران رسید و استوارنامهٔ خود را تقدیم کرد (غنی، ص ۲۱۰). به نوشتهٔ غنی، روتشتاین، بلشویکی کهنه‌کار و نزدیک به لنین و تروتسکی، چند ماه پس از رسیدن سفارتی با نزدیک به صد کارمند و کنسولگری‌هایی در بیشتر شهرهای بزرگ فراهم آورد و سفارت شوروی به مخالفت با دولت سید ضیاءالدین برخاست (غنی، ص ۲۱۰).\n\nنورمن نخستین بار در ۹ مه با روتشتاین دیدار کرد و به او خبر داد که همهٔ نیروهای بریتانیا قزوین را ترک کرده‌اند. روتشتاین خرسندی نشان داد و گفت که نیروهای شوروی نیز شمال ایران را ترک می‌کنند. در ۱۹ مه، سرهنگ بوریس روگاچف، وابستهٔ نظامی شوروی، به سرهنگ ساندرز، وابستهٔ نظامی بریتانیا، گفت که نیروهای شوروی عقب‌نشینی را آغاز کرده‌اند و در کار دولت ایران با شورشیانی چون میرزا کوچک‌خان دخالت نخواهند کرد (غنی، ص ۲۱۰). تا ۲۳ مه، همهٔ نیروهای بریتانیا جز گروهی در جنوب باختری ایران از کشور بیرون رفته بودند (غنی، ص ۲۱۱). کرزن درخواست دولت ایران را برای خرید توپ‌های صحرایی و مهمات نیروهای رو به بازگشت بریتانیا رد کرد و استدلال کرد که این جنگ‌افزارها سرانجام به دست بلشویک‌ها خواهد افتاد. به نوشتهٔ غنی، این پاسخ از اعتبار سید ضیاءالدین کاست (غنی، ص ۲۱۱).\n\n{{quote:1}}\n\nدولت تازه با شرکت نفت انگلیس و ایران نیز درگیر بود. به نوشتهٔ غنی، شرکت از پرداخت حق‌الامتیاز سه سال گذشتهٔ ایران خودداری می‌کرد. آرمیتاژ اسمیت، که دولت‌های پیرنیا و سپهدار بررسی شیوهٔ حسابداری شرکت را به او سپرده بودند، گزارشی فراهم کرد که نشان می‌داد دو شرکت وابسته، شرکت نفت بختیاری و شرکت نخستین اکتشاف، نفت ایران را به بهایی کمتر از بهای جهانی به شرکت مادر فروخته‌اند. کرزن به نورمن دستور داد ببیند آیا آرمیتاژ اسمیت گزارش را پس می‌گیرد یا در آن دست می‌برد. کرزن در تلگرافی دیگر پیشنهاد کرد که شرکت بدهی‌های گذشته را بپردازد، به شرط آنکه ایران حق شرکت را بر امتیاز خوشتاریا در شمال به رسمیت بشناسد. حکومت هند به کرزن نوشت که موضع شرکت پذیرفتنی نیست (غنی، ص ۲۱۱).\n\nارفع از درخواست ایران برای واگذاری پلیس جنوب، نیرویی با دو تیپ و نزدیک به شش هزار تن، به دولت نیز سخن می‌گوید. به نوشتهٔ او، دولت ایران پیشنهاد کرد که مربیان سوئدی ژاندارمری فرماندهی این نیرو را بر عهده گیرند، اما بریتانیا پاسخ داد که به آنان اعتماد ندارد و بر ماندن افسران بریتانیایی پافشاری کرد. پلیس جنوب سرانجام منحل شد، بریتانیا جنگ‌افزارها و تجهیزات آن را در شیراز و کرمان از میان برد و بیشتر درجه‌داران ایرانی آن بعدها به نیروهای محلی ارتش ایران پیوستند (ارفع، ص ۱۱۲).","quotes":[{"original":"[You] misunderstood Seyyed Zia. He has consulted me on everything. Once in a while he has to say and do things to make it appear he is not a pawn.","translation":"[شما] سید ضیاء را بد فهمیده‌اید. او در همه چیز با من رایزنی کرده است. گاه ناچار است سخنانی بگوید و کارهایی بکند تا به نظر نیاید که مهره‌ای در دست دیگران است.","speaker":"هرمن نورمن، به نقل سیروس غنی","speakerTitle":"وزیرمختار بریتانیا در تهران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از گزارش نورمن به کرزن","page":"ص ۲۰۸","date":"اردیبهشت ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ آوریل ۱۹۲۱ میلادی","context":"نورمن این گزارش را پس از مخالفت کرزن با طرح استخدام مورگان شوستر و کارشناسان آمریکایی فرستاد."},{"original":"What a relief. Now ours will be able to begin to move. Our people have been suspicious as to whether yours would definitely leave.","translation":"چه آسودگی‌ای. اکنون نیروهای ما می‌توانند حرکت را آغاز کنند. مردم ما بدگمان بودند که آیا نیروهای شما به راستی خواهند رفت یا نه.","speaker":"تئودور روتشتاین، به نقل سیروس غنی","speakerTitle":"وزیرمختار روسیهٔ شوروی در تهران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از گزارش هرمن نورمن","page":"ص ۲۱۱","date":"اوایل خرداد ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، برابر با حدود ۲۳ مه ۱۹۲۱ میلادی","context":"روتشتاین این سخن را پس از شنیدن خبر بیرون رفتن نیروهای بریتانیا از ایران، جز گروهی در جنوب باختری، به نورمن گفت."}]},{"title":"سلطان احمد شاه قاجار و رئیس‌الوزرا","body":"غنی می‌نویسد که سید ضیاءالدین بودجهٔ دربار را کاهش داد و در همان حال مقرری محمدحسن میرزا، ولیعهد، را افزایش داد (غنی، ص ۲۱۳). سلطان احمد شاه قاجار می‌خواست به اروپا سفر کند و بر سر شرایط این سفر میان او و رئیس‌الوزرا کشمکش درگرفت. پادشاه در نخستین روز سال ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۱ مارس ۱۹۲۱ میلادی، به اردوی قزاقان رفت و در سخنانی از آنان قدردانی کرد. او در سخنانی کوتاه از دولت تازه اظهار خرسندی و اعتماد کرد و سفر خود را تا پایان ماه مه به تعویق انداخت. به نوشتهٔ غنی، پیش از آن سید ضیاءالدین به پادشاه پیغام داده بود که رفتن او امنیت کشور را به خطر می‌اندازد. کرزن نیز به نورمن نوشته بود که بریتانیا وسیلهٔ سفر پادشاه به اروپا را فراهم نخواهد کرد (غنی، ص ۲۱۳ و ۲۱۴). غنی می‌افزاید که سید ضیاءالدین از اوایل مارس با ولیعهد در تماس بود و نورمن به کرزن گزارش داد که ولیعهد برای جانشینی برادرش به سفارت بریتانیا نزدیک می‌شود (غنی، ص ۲۱۴)."}],"views":[{"title":"روایت پهلوی: ضرورت ملی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» کودتا را پاسخی به نیاز کشور می‌داند و می‌فرماید: «ظاهراً جبر زمانه و ضرورت امور و تمایل ملت حکم می‌کند که در مواقع معین یک نفر مرد توانا برای رهائی مردم پیدا شود» (محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، ص ۴۵). شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که رضاخان دریافته بود مسئله، مسئلهٔ بقای کشور است و با پشتیبانی گروه‌های آزادی‌خواه و دموکرات دست به کار شد (محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، ص ۵۰). شاهنشاه همچنین یادآوری می‌فرماید که پدرش و سید ضیاءالدین هم‌اندیشه نبودند: «به عقیدهٔ من پدرم با سید ضیاءالدین نه از نظر عقاید سیاسی و اقتصادی بلکه از نظر تشخیص موقع و طرز عمل موافقت نداشت» (محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، ص ۴۶).\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nرضاخان خود در سالگرد نخست کودتا، به روایت غنی، اعلامیه‌ای منتشر کرد و خود را پدیدآورنده و رهبر کودتا خواند و هرگونه دخالت بیگانه را نفی کرد. رضاخان این اعلامیه را در ۲۱ فوریهٔ ۱۹۲۲ (اسفند ۱۳۰۰) در پاسخ به روزنامهٔ «ستارهٔ ایران» منتشر کرد که چند روز پیش‌تر در مقاله‌ای نصرت‌الدوله را با همدستی بریتانیا طراح کودتا معرفی کرده بود (غنی، ص ۱۶۰). بهار سخن سید ضیاءالدین را نقل می‌کند که سوگند می‌خورد تا هنگام رفتن به قزوین از نقشه آگاه نبوده است (بهار، ج ۱، ص ۱۲۴).","quotes":[{"original":"ظاهراً جبر زمانه و ضرورت امور و تمایل ملت حکم می‌کند که در مواقع معین یک نفر مرد توانا برای رهائی مردم پیدا شود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب شرح زندگی و اندیشه‌ها","page":"ص ۴۵","date":"۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۰ میلادی","context":"شاهنشاه این جمله را پس از وصف آشفتگی ایران در سال‌های پیش از کودتا می‌آورد."},{"original":"پدرم از شهر قزوین... نیروی خویش را بطرف تهران حرکت داد و در ماه اسفند ۱۲۹۹ ضمن یک کودتای بدون خونریزی حکومت ضعیف و متزلزل ایران را برانداخت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب شرح زندگی و اندیشه‌ها","page":"ص ۴۶","date":"۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۰ میلادی","context":"شاهنشاه در فصل دربارهٔ پدرش روند کودتا و تقسیم کار میان رضاخان و سید ضیاءالدین را شرح می‌دهد."}]},{"title":"روایت نقش بریتانیا","body":"غنی بیشترین اسناد را دربارهٔ نقش بریتانیا گرد آورده است. او می‌نویسد که دو بازیگر اصلی، رضاخان و سید ضیاءالدین، روایت نوشته‌ای از رویداد بر جای نگذاشته‌اند و هنوز پرسش‌های بسیاری بی‌پاسخ مانده است، اما «تقریباً یقین» دارد که آیرونساید «پدرخواندهٔ» کودتا بود و همراه اسمایت رضاخان را برای رهبری آن برگزید (غنی، ص ۱۸۲). به نوشتهٔ غنی، نورمن در رویدادهای پیش از کودتا شریک بود اما وزارت امور خارجه را به‌طور کامل آگاه نمی‌کرد، و کرزن، به گواهی اسنادی که غنی آورده است، با برخی از کارهای خودسرانهٔ نورمن روبه‌رو شده بود (غنی، ص ۱۹۱). نورمن خود در گزارشی به لندن نوشت که همهٔ خارجیان بریتانیا را سازمان‌دهندهٔ کودتا می‌دانند و انکار او اثری ندارد، و از بازداشت ایرانیان هوادار بریتانیا ابراز ناخرسندی کرد (غنی، ص ۱۷۷).\n\n{{quote:0}}\n\nغنی از دیگر مقام‌های بریتانیایی نیز گواهی می‌آورد. جی. پی. چرچیل، از کارشناسان امور ایران در وزارت امور خارجهٔ بریتانیا، در یادداشتی به تاریخ ۳ مارس ۱۹۲۱ کودتا را نتیجهٔ توطئه‌ای دانست که سید ضیاءالدین در کانون آن بود. ژنرال دیکسون، رئیس پیشین هیئت نظامی بریتانیا، در نامه‌ای به تاریخ ۶ ژوئن ۱۹۲۱ نوشت که اسمایت در قزوین نزد او پذیرفته بود کودتا را خود سازمان داده است. دیکسون افزود که اسمایت از دست داشتن نورمن سخنی نگفت و او خود گمان می‌کند که اسمارت و هیگ کار را بی‌آگاهی نورمن پیش بردند (غنی، ص ۱۷۸). لنسلات الیفانت، از مقام‌های وزارت امور خارجه، کودتا را «شگفت‌انگیز» خواند و نوشت که چنین نیرویی نمی‌توانست بی‌آگاهی آیرونساید از کنار قزوین بگذرد، و کرزن در حاشیه نوشت که نورمن سرانجام در هنر ساختن دولت‌های ایرانی «رقیبی شایسته» یافته است (غنی، ص ۱۷۹). آیرونساید در یادداشت ۱۴ فوریهٔ ۱۹۲۱ نوشته بود که کودتا از هر راه دیگری بهتر است و چند روز پس از کودتا افزود که گمان می‌کند همه او را طراح کودتا می‌دانند و «به معنای دقیق» چنین نیز بوده است (غنی، ص ۱۷۹).\n\n{{quote:1}}\n\nنویسندگان ایرانی هم‌روزگار نیز بر نقش بریتانیا انگشت نهاده‌اند. دولت‌آبادی می‌نویسد که نقشهٔ کودتا با آگاهی کرزن و برای اجرای مضمون قرارداد ۱۹۱۹ طرح شد، نورمن فرمانروای واقعی بود و اسمارت میانجی، اما خود اعتراف می‌کند: «اینکه آیا این نقشه در ایران کشیده شده... یا در لندن... بر نگارنده معلوم نیست» (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۱ و ۲۳۲). مستوفی می‌نویسد که بریتانیا با سه استعفای پیاپی سپهدار دو هدف را دنبال می‌کرد: جلوگیری از بسته شدن پیمان با شوروی و فراهم کردن زمینهٔ کودتا (مستوفی، ج ۳، ص ۱۹۵). به گمان مستوفی، بریتانیا دولتی نیرومند با چهره‌ای ملی می‌خواست که هم عاملی «قلمی» و هم عاملی نظامی داشته باشد و قزاقان را بر ژاندارمری برتری داد (مستوفی، ج ۳، ص ۱۹۶ تا ۱۹۸).","quotes":[{"original":"All foreigners believe we organised [the coup] and my denials have no effect.","translation":"همهٔ خارجیان بر این باورند که ما [کودتا را] سازمان دادیم و انکارهای من هیچ اثری ندارد.","speaker":"هرمن نورمن","speakerTitle":"وزیرمختار بریتانیا در تهران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از گزارش دیپلماتیک به وزارت امور خارجهٔ بریتانیا","page":"ص ۱۷۷","date":"اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، برابر با فوریه و مارس ۱۹۲۱ میلادی","context":"نورمن این گزارش را پس از کودتا به لندن فرستاد و در آن از بازداشت ایرانیان هوادار بریتانیا نیز گله کرد."},{"original":"The cosmopolitan policy pursued by the Prime Minister is doomed to failure. An army under officers of a single nationality, preferably British has always impressed me to be in Persia's interest.","translation":"سیاست چندملیتی رئیس‌الوزرا محکوم به شکست است. همیشه بر این باور بوده‌ام که ارتشی زیر فرمان افسرانی از یک ملیت، و ترجیحاً بریتانیایی، به سود ایران است.","speaker":"لرد کرزن، به نقل سیروس غنی","speakerTitle":"وزیر امور خارجهٔ بریتانیا","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از تلگراف کرزن به نورمن","page":"ص ۲۰۹","date":"اردیبهشت ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، برابر با آوریل ۱۹۲۱ میلادی","context":"کرزن در پاسخ دفاع نورمن از سید ضیاءالدین نوشت که از استخدام فرانسویان و آمریکاییان نباید سخنی در میان باشد."}]},{"title":"جنبش داخلی و آمادگی کشور","body":"همان منابعی که از نقش بریتانیا سخن می‌گویند، زمینهٔ داخلی را نیز برجسته می‌کنند. جیمز بالفور، مقام ارشد خزانه‌داری بریتانیا در تهران و شاهد رویدادهای ۲ و ۳ اسفند، در کتاب «رویدادهای اخیر در ایران» نوشت که سفارت در برپایی کودتا دستی نداشت و کودتا نتیجهٔ «پیوند دو جنبش جداگانه» بود، هرچند بریتانیا از آن پشتیبانی معنوی کرد (غنی، ص ۱۷۹). غنی خود، پس از گردآوری اسناد بریتانیا، می‌نویسد که ایرانیان از توالی سیاستمداران ناتوان به ستوه آمده بودند و دولت مرکزی نیرومندی می‌خواستند. به نوشتهٔ او، ایران حتی در ۱۹۲۱ کشوری نبود که بتوان آن را با شش‌صد یا سه هزار قزاق گرفت و کودتا بی پشتیبانی بخش بزرگی از دیوان‌سالاری، بازرگانان، روشنفکران و نیروهای مسلح به پیروزی نمی‌رسید (غنی، ص ۱۹۲).\n\n{{quote:0}}\n\nمستوفی، با آنکه دست بریتانیا را در کار می‌بیند، نمی‌پذیرد که بریتانیا آیندهٔ رضاخان را پیش‌بینی کرده باشد. به نوشتهٔ او، چنین پنداری به بریتانیا «هوش و دانش ماوراءالطبیعه‌ای» نسبت می‌دهد که «خود آن‌ها هم مدعی آن نیستند»، و او رضاخان را با ناپلئون می‌سنجد که از افسری گمنام به فرمانروایی رسید و «کارهای فوق‌العاده» از خود نشان داد (مستوفی، ج ۳، ص ۲۰۰ و ۲۰۱). مستوفی همچنین یادآوری می‌کند که نباید پنداشت همهٔ جزئیات در کابینهٔ لندن طرح شده است، زیرا بریتانیا هدف اصلی را به کارگزاران خود می‌سپارد و روش را به خود آنان وامی‌گذارد (مستوفی، ج ۳، ص ۱۹۸).\n\n{{quote:1}}\n\nمستوفی با فروتنی روش خود را نیز بازمی‌نماید. او می‌نویسد که در این بخش بر پایهٔ «حدس و تخمین و قیاس و استدلال» داوری کرده و «محاکم تاریخی» برپا کرده است، نه تاریخ‌نویسی، و پیش‌بینی می‌کند که نتیجه‌گیری‌هایش در چشم منتقدان آینده سست بنماید (مستوفی، ج ۳، ص ۲۰۷ و ۲۰۸). هدایت نیز، که در آن روزها در تبریز بود، می‌نویسد: «موجبات و کیفیات کودتای سوم اسفند هنوز روشن نیست» (هدایت، ص ۴۱۹).\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"Even in 1921 Iran was not a country that could have been taken over by 600 or even 3,000 Cossacks.","translation":"ایران حتی در ۱۹۲۱ کشوری نبود که بتوان آن را با ششصد یا حتی سه هزار قزاق گرفت.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۱۹۲","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)، دربارهٔ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی","context":"غنی پس از بررسی اسناد بریتانیا دربارهٔ نقش آیرونساید و نورمن، به زمینهٔ داخلی پیروزی کودتا می‌پردازد."},{"original":"خدا وقتی بخواهد کاری را عملی کند، اسباب آن را فراهم می‌آورد.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوان‌سالار و نویسندهٔ تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد سوم","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۳، ص ۲۰۱","date":"دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی","context":"مستوفی این جمله را در رد این پندار می‌آورد که بریتانیا آیندهٔ رضاخان را از پیش می‌دانست."},{"original":"موجبات و کیفیات کودتای سوم اسفند هنوز روشن نیست. آنچه پیداست هیجانی در کارها پدید آمده و انضباطی دیده می‌شود.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"والی آذربایجان و بعدها رئیس‌الوزرای ایران","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۱۹","date":"بهار ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، به یاد نویسنده در خاطراتی که بعدها نوشت","context":"هدایت در تبریز از دور رویدادهای تهران را دنبال می‌کرد و این جمله را دربارهٔ نخستین هفته‌های دولت کودتا نوشت."}]},{"title":"بهار و دوگانگی داوری","body":"بهار در برابر کودتا نگاهی دوگانه دارد. او با اندیشهٔ «حکومت مقتدر» همراه بود و سید ضیاءالدین را می‌ستود، اما از روش دولت کودتا انتقاد می‌کرد. به نوشتهٔ او، سید ضیاءالدین نه حزبی داشت و نه گروهی کاردان، و بی‌آنکه فاشیسم را بشناسد، روشی همانند آن در پیش گرفت (بهار، ج ۱، ص ۱۲۵ تا ۱۲۷). بهار در پانوشتی بر خاطرات قهرمانی می‌نویسد که کودتاگران بر پایهٔ همین مضمون «جمعی خائن» همهٔ رجال، از مشروطه‌خواه و مستبد و «خوب و بد و صالح»، را یکسان کنار زدند و به گفتهٔ او «رجال مفید و تربیت شده» از میدان بیرون رفتند (بهار، ج ۱، ص ۱۱۷). با این همه، بهار رضاخان را افسری دلیر و کاردان وصف می‌کند و روایت‌هایی را که کودتا را به فرمان پنهانی پادشاه نسبت می‌دهند نمی‌پذیرد (بهار، ج ۱، ص ۹۹ و ۱۰۴).\n\nدولت‌آبادی نیز، با آنکه به کودتا بدبین است، دربارهٔ رضاخان داوری منصفانه‌ای دارد. او هم افسری را که پیشنهاد کودتا را نپذیرفت و هم رضاخان را که پذیرفت برانگیخته از «احساسات وطن‌پرستی» می‌داند و کاردانی رضاخان را در همراه کردن افسران می‌ستاید (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۳ و ۲۳۴). هدایت دربارهٔ سید ضیاءالدین می‌نویسد که او «مردی صاحب‌عزم و جزم و جاهد در خیر مملکت بود» (هدایت، ص ۴۲۱)."},{"title":"جایگاه سلطان احمد شاه قاجار","body":"منابع دربارهٔ رفتار سلطان احمد شاه قاجار در این روزها یکسان سخن نمی‌گویند. آیرونساید در یادداشت‌های خود از پادشاه جوان تصویری ناخوشایند به دست می‌دهد و از نگرانی او برای انتقال دارایی‌اش به بانکی در بمبئی یاد می‌کند (غنی، ص ۱۴۷ و ۱۴۸). نورمن او را در شب کودتا هراسان و ناتوان از تصمیم وصف می‌کند (غنی، ص ۱۷۴). در برابر، دولت‌آبادی می‌نویسد که در میان اضطراب دربار، پادشاه و ولیعهد آرام بودند (دولت‌آبادی، ج ۴، ص ۲۳۸). بهار گواهی می‌دهد که پادشاه به قزاقان فرمان بازگشت داد و تنها در برابر کار انجام‌شده قرار گرفت (بهار، ج ۱، ص ۹۹).\n\nسلطان احمد شاه قاجار در همین روزها از چند خواست بریتانیا و کودتاگران سر باز زد. او پیشنهاد آیرونساید را برای گماشتن رضاخان به فرماندهی قزاقان بی‌پاسخ گذاشت (غنی، ص ۱۵۸) و خواست سید ضیاءالدین را برای لقب «دیکتاتور» به سبب پاسداشت منزلت پادشاهی رد کرد (غنی، ص ۱۹۹). میلانی می‌نویسد که از نخستین دیدار، میان پادشاه و سید ضیاءالدین، که به آداب دربار اعتنایی نداشت، ناسازگاری پدید آمد و همین ناسازگاری میدانی برای برآمدن سردار سپه گشود (میلانی، «شاه»، فصل نخست)."},{"title":"داوری‌ها دربارهٔ دولت سید ضیاءالدین","body":"داوری دربارهٔ دولت صدروزه از منبعی به منبع دیگر فرق می‌کند. غنی شکست سید ضیاءالدین را ناگزیر می‌داند. به نوشتهٔ او، شوروی همچنان به سید ضیاءالدین بدگمان بود، هم‌میهنانش میان سیاست او و سیاست وثوق‌الدوله فرقی نمی‌دیدند و کرزن هرگز پشتیبانی چشم‌داشتی او را فراهم نکرد (غنی، ص ۲۱۱). غنی یادآوری می‌کند که برخی نویسندگان غربی سید ضیاءالدین را روشنفکری صاحب‌نظر خوانده‌اند، اما خود دامنهٔ دید او را به دلمشغولی‌اش به شهرداری‌ها محدود می‌داند (غنی، ص ۲۱۱). به داوری غنی، بازداشت گستردهٔ رجال بی‌آنکه برنامه‌ای برای دادرسی آنان در کار باشد کاری آشفته بود (غنی، ص ۲۱۲).\n\nغنی گزارشی از سفارت آمریکا در اوایل ژوئیهٔ ۱۹۲۱ را نیز می‌آورد. این سفارت در آغاز دیدی منفی به سید ضیاءالدین داشت، اما پس از کوشش او برای به کار گرفتن مستشاران آمریکایی داوری خود را دگرگون کرد. گزارش سفارت سبب‌های سقوط او را بازداشت رجال و کوشش برای گرفتن پول از آنان، فرا نخواندن مجلس و اختلاف با رضاخان می‌شمرد و می‌گفت که اگر سید ضیاءالدین مجلس را فرا می‌خواند، پشتیبانی کافی برای ماندن می‌یافت (غنی، ص ۲۱۸).\n\nارفع کودتا را در چارچوب سیاست کرزن می‌سنجد. به نوشتهٔ او، کرزن، که از سفرهای خود در آسیای مرکزی و ایران و از دوران فرمانروایی بر هند به ایران به چشم سپری در برابر پیشروی روسیه می‌نگریست، پس از شکست قرارداد ۱۹۱۹ برآمدن دولتی نیرومند را در ایران در نظر آورد که دوست بریتانیا باشد اما به گفت‌وگوهای قرارداد آلوده نباشد و بتواند برخی بندهای نرم‌شدهٔ آن را گام به گام اجرا کند (ارفع، ص ۱۰۹). ارفع می‌افزاید که مقام‌های بریتانیایی در تهران، از جمله نورمن و ژنرال دیکسون، فیروز میرزا نصرت‌الدوله را، که برف او را در همدان زمین‌گیر کرده بود، بیش از اندازه به قرارداد ۱۹۱۹ وابسته می‌دانستند و سید ضیاءالدین را پیشنهاد کردند. به نوشتهٔ ارفع، سید ضیاءالدین برای پیشبرد برنامه‌ای که زمین‌داران و رجال کهن با آن مخالفت می‌کردند به پشتوانهٔ نیرویی نظامی نیاز داشت و به رضاخان روی آورد (ارفع، ص ۱۱۰).\n\n{{quote:0}}\n\nارفع رضاخان را در این میان مردی واقع‌بین و آگاه به هدف‌های خود وصف می‌کند. به نوشتهٔ او، رضاخان با حس سیاسی خود دریافته بود که با پیدایش روسیهٔ شوروی در مرزهای شمالی و لغو همهٔ پیمان‌های تزاری، جایگاه بریتانیا در ایران سست شده است و نیرویی یکدست زیر فرمان ایرانی با شعار استقلال، ملی‌گرایی و پرهیز از وابستگی به دو همسایهٔ نیرومند می‌تواند جایگاه تازه‌ای پدید آورد (ارفع، ص ۱۱۰). غنی نیز رضاخان را برای ایران همان می‌داند که مصطفی کمال آتاتورک برای ترکیه بود. به نوشتهٔ او، رضاخان همچون آتاتورک خطر همسایهٔ شمالی را بزرگ‌تر می‌دید و در همهٔ رفتارهای خود با بریتانیا این تفاوت را در نظر داشت (غنی، ص ۲۲۰).\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"من الغاء قرارداد ایران و انگلستان را اعلام می‌دارم تا تأثیرات سوئی بر سیرهٔ ما نداشته باشد.","speaker":"سید ضیاءالدین طباطبایی، به روایت عبدالله مستوفی","speakerTitle":"رئیس‌الوزرای ایران","work":"شرح زندگانی من، نوشتهٔ عبدالله مستوفی","workType":"کتاب خاطرات، به نقل از بیانیهٔ رئیس‌الوزرا","page":"ج ۳، ص ۲۲۰","date":"۷ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، به تاریخی که مستوفی آورده است","context":"سید ضیاءالدین این جمله را در بخش سیاست خارجی بیانیهٔ دولت آورد و در دنبالهٔ آن از دوستی تاریخی ایران و بریتانیا سخن گفت."},{"original":"Reza Khan was to become to Iran what Mostafa Kamal (Ataturk) was to Turkey.","translation":"رضاخان برای ایران همان شد که مصطفی کمال (آتاتورک) برای ترکیه بود.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۲۲۰","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۲۵۵۷ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۹۸ میلادی، سال انتشار کتاب","context":"غنی این داوری را در پایان فصل «صد روز سید ضیاء» و در سنجش راه رضاخان با راه رهبر ترکیه آورده است."}]}],"aftermathSections":[{"title":"رویارویی سردار سپه و سید ضیاءالدین","body":"غنی می‌نویسد که نورمن و سید ضیاءالدین رضاخان را دست کم گرفته بودند. نورمن از آغاز او را «سربازی بی‌جاه‌طلبی سیاسی» می‌دانست که خود می‌داند توان ادارهٔ کشور را ندارد و ناچار از سید ضیاءالدین پشتیبانی خواهد کرد. به نوشتهٔ غنی، نشانی از دیداری طولانی میان نورمن و رضاخان در دست نیست و هر دو از یکدیگر فاصله می‌گرفتند (غنی، ص ۲۱۵). غنی میان دو دیدگاه تفاوت می‌گذارد. به نوشتهٔ او، سید ضیاءالدین آیندهٔ کشور را در بازسازی کشاورزی و پیشه‌های دستی می‌دید، اما رضاخان نوزایی ایران را در صنعت، راه و راه‌آهن می‌جست و برای رسیدن به آن دولت مرکزی نیرومند و امنیت داخلی را لازم می‌دانست. رضاخان ادارهٔ امور کشوری را به سید ضیاءالدین واگذاشت و یکسره به تقویت ارتش پرداخت. غنی می‌افزاید که رضاخان یکی شدن همهٔ نیروهای مسلح را زیر فرمان افسران ایرانی می‌خواست، در حالی که سید ضیاءالدین هنوز به گماشتن افسران بریتانیایی بر قزاقان و افسران سوئدی بر ژاندارمری می‌اندیشید (غنی، ص ۲۱۵).\n\nرضاخان از آغاز به حکم مقام خود در نشست‌های هیئت دولت حضور داشت و بودجهٔ بیشتری برای ارتش می‌خواست. او سرانجام وزارت جنگ را خواست و سید ضیاءالدین، که برای امنیت داخلی به قزاقان وابسته بود، پذیرفت. مسعود کیهان به وزارت بی‌وزارتخانه رفت (غنی، ص ۲۱۶). به نوشتهٔ غنی، سید ضیاءالدین حساب کرده بود که رضاخان با رسیدن به وزارت از فرماندهی قزاقان کناره می‌گیرد و در نشست‌های دولت با جامهٔ غیرنظامی حاضر می‌شود. رضاخان هیچ‌یک از این دو کار را نکرد. او کمتر در نشست‌های دولت حاضر شد و هرگاه می‌آمد جامهٔ کامل نظامی بر تن داشت. در اوایل آوریل، رضاخان در اردوی قزاقان پذیرایی‌ای برپا کرد که سید ضیاءالدین و وزیرانش نیز در آن حاضر شدند و به نوشتهٔ غنی، بر مهمانان آشکار شد که قدرت در دست کیست (غنی، ص ۲۱۶).\n\nگماشتن افسران بریتانیایی کار را به اوج رساند. در ۲۱ آوریل ۱۹۲۱، نزدیک به بیست افسر بریتانیایی بی‌آگاهی رضاخان به قزوین رفتند. رضاخان اعتراض کرد و آشکارا اعلام کرد که با گماشتن افسران بریتانیایی بیشتر موافقت نمی‌کند و افسرانی را هم که با قزاقان بودند کنار می‌گذارد. به نوشتهٔ غنی، رضاخان همکاری با بریتانیا را می‌پذیرفت، اما نه اگر بریتانیا همچون گذشته مالیه و ارتش کشور را اداره کند، و استدلال می‌کرد که مردم به کار گرفتن انگلیسی‌ها را کوششی تازه برای زنده کردن قرارداد ۱۹۱۹ خواهند دید. غنی پرسش افسران ایرانی را چنین بازگو می‌کند: اگر قرار بود افسران بیگانه همچنان ارتش را در دست داشته باشند، چرا خطر کودتا را به جان خریدند (غنی، ص ۲۱۶).\n\nگروه بزرگی از افسران ایرانی با تشویق رضاخان گرد آمدند و بر قرآن سوگند خوردند که زیر فرمان افسران بریتانیایی خدمت نکنند. رضاخان سربازان را از پذیرفتن هر نوآوری در مشق و آیین نظامی بازداشت و بازگشت به شیوهٔ روسی را خواست. چندی بعد خدمت سرهنگ اسمایت و سرهنگ هادلستون، دو افسر ارشد بریتانیایی، پایان یافت (غنی، ص ۲۱۶ و ۲۱۷). در ۶ مه ۱۹۲۱، چند هفته پس از رسیدن به وزارت جنگ، رضاخان خواست که ژاندارمری از وزارت داخله به وزارت جنگ منتقل شود. سید ضیاءالدین این خواسته را نیز پذیرفت و بدین‌سان همهٔ نیروهای مسلح در دست رضاخان قرار گرفت (غنی، ص ۲۱۷).\n\nغنی می‌نویسد که در ۲۳ مه ۱۹۲۱، برابر با اوایل خرداد ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، رضاخان از سید ضیاءالدین خواست کناره بگیرد و کشور را ترک کند. سید ضیاءالدین همان روز همراه سرگرد کیهان، سرهنگ کاظم‌خان سیاح و اپیکیان، شهردار عملی تهران، از تهران رفت (غنی، ص ۲۱۷). ارفع تاریخ کناره‌گیری او را ۲۵ مه ۱۹۲۱ ثبت می‌کند و می‌نویسد که سید ضیاءالدین در نظر همگان باری بی‌ثمر شده بود و حتی بریتانیا کمتر از او جانبداری می‌کرد (ارفع، ص ۱۱۲ و ۱۱۳). نورمن در گزارش ۲۵ مه نقش اصلی را به وزیر جنگ و سلطان احمد شاه قاجار نسبت داد و افزود که پادشاه برای این کار از رضاخان و حسن مشار، مشارالملک، وزیر دربار، بهره گرفت. به گزارش نورمن، مشارالملک، که قرار بود سید ضیاءالدین را از نقشه‌های پادشاه آگاه کند، «بازی دوگانه» کرد، زیرا پادشاه به او وعدهٔ ریاست وزرایی داده بود (غنی، ص ۲۱۷). نورمن بعدها نوشت که رضاخان برای هزینهٔ سفر سید ضیاءالدین بیست و پنج هزار تومان به او داد و افزود که پادشاه و سپس رضاخان می‌خواستند او را در قزوین نگه دارند و پادرمیانی بریتانیا او را رهاند (غنی، ص ۲۱۷).\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Minister of War who is also Commander of the Cossack Division and the Shah after a long struggle forced the Prime Minister out of office... All my efforts to dissuade the conspirators failed owing to the fact that since withdrawal of our troops, Minister of War no longer fears us.","translation":"وزیر جنگ، که فرماندهٔ دیویزیون قزاق نیز هست، و پادشاه پس از کشمکشی طولانی رئیس‌الوزرا را از کار برکنار کردند... همهٔ کوشش‌های من برای بازداشتن توطئه‌گران بی‌نتیجه ماند، زیرا وزیر جنگ از هنگام بیرون رفتن نیروهای ما دیگر از ما نمی‌ترسد.","speaker":"هرمن نورمن، به نقل سیروس غنی","speakerTitle":"وزیرمختار بریتانیا در تهران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از گزارش نورمن به کرزن","page":"ص ۲۱۷","date":"خرداد ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ مه ۱۹۲۱ میلادی","context":"نورمن دو روز پس از رفتن سید ضیاءالدین از تهران این گزارش را به لندن فرستاد."}]},{"title":"پایان دولت سید ضیاءالدین","body":"دولت سید ضیاءالدین کمتر از صد روز دوام آورد. سلطان احمد شاه قاجار در خرداد ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی) با تلگرافی به والیان ایالات خبر داد که «نظر به مصالح مملکتی» سید ضیاءالدین را از ریاست وزرایی برکنار کرده است و به تشکیل هیئت تازه می‌پردازد (هدایت، ص ۴۲۱). هدایت از این برکناری شگفت‌زده بود و پرسید که اگر قرار بر ساختن دولتی پایدار بود «این انفصال چیست». او می‌افزاید که در برکناری سید ضیاءالدین «ابداً مصالح مملکت ملحوظ نبود» (هدایت، ص ۴۲۱). احمد قوام، قوام‌السلطنه، که سرهنگ محمدتقی‌خان پسیان او را در مشهد بازداشت کرده و به تهران فرستاده بود، از زندان به ریاست وزرایی رسید (هدایت، ص ۴۲۱؛ بهار، ج ۱، ص ۱۳۰). روایت هدایت برکناری را کار پادشاه می‌داند، اما غنی خواست کناره‌گیری را به رضاخان نسبت می‌دهد و نورمن در گزارش خود هر دو را در آن دست‌اندرکار می‌شمارد (غنی، ص ۲۱۷).\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که سید ضیاءالدین، که «به‌طور غریزی اصلاح‌گری تندرو» بود، نتوانست برنامه‌هایش را به اجرا درآورد و این ناکامی، همراه با گرایش روزافزونش به بریتانیا، او را پس از سه ماه به کناره‌گیری و ترک کشور واداشت. شاهنشاه می‌افزاید که سید ضیاءالدین تا ۱۳۲۰ خورشیدی به ایران بازنگشت و پس از بازگشت حزب «ارادهٔ ملی» را بنیاد نهاد، و این امر مانع آن نشد که بعدها با او دوست شود (محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، ص ۵۱). غنی می‌نویسد که نورمن نیز با سقوط واپسین نامزد خود از تهران فراخوانده شد، کرزن او را در لندن به حضور نپذیرفت و او از خدمت دیپلماتیک کناره گرفت (غنی، ص ۱۹۱)."},{"title":"گزینش جانشین و کابینهٔ قوام","body":"به نوشتهٔ غنی، سلطان احمد شاه قاجار پیش از آنکه سید ضیاءالدین از کشور بیرون رود، ریاست وزرایی را به حسن پیرنیا، مشیرالدوله، پیشنهاد کرد. پیرنیا نپذیرفت و پادشاه سپس این مقام را به مستوفی‌الممالک پیشنهاد کرد که او نیز نپذیرفت (غنی، ص ۲۲۶). مشارالملک، که در برکناری سید ضیاءالدین با پادشاه همکاری کرده بود، چشم به این مقام داشت، اما به آن نرسید. غنی سبب را روشن نمی‌داند و گمان می‌برد که نقش دوگانهٔ او در سقوط سید ضیاءالدین او را نزد پادشاه و رضاخان نامطمئن کرده بود (غنی، ص ۲۲۶ و ۲۲۷).\n\nپادشاه سپس به احمد قوام روی آورد که هنوز در زندان بود. به نوشتهٔ غنی، ایستادگی قوام در برابر سید ضیاءالدین، کارنامهٔ او در آرام کردن خراسان در همسایگی جمهوری‌های تازهٔ شوروی و افغانستان، و برادری او با وثوق‌الدوله در این گزینش اثر داشت. رضاخان نیز با گماشتن قوام مخالفتی نکرد (غنی، ص ۲۲۷). نورمن در گزینش جانشین کناره گرفت. پادشاه به او گفت که هر کس را نورمن برگزیند به ریاست وزرایی می‌گمارد، اما نورمن تنها پاسخ داد که رئیس‌الوزرای آینده باید مردی درستکار و بی‌گرایش سیاسی باشد (غنی، ص ۲۲۷).\n\nدر ۲۸ مه ۱۹۲۱، پادشاه اسدالله شمس ملک‌آرا، شهاب‌الدوله، رئیس تشریفات دربار، را به زندان عشرت‌آباد فرستاد تا قوام را یکسره به دربار بیاورد. قوام و پادشاه چند ساعت گفت‌وگو کردند و قوام ریاست وزرایی را بی‌درنگ پذیرفت (غنی، ص ۲۲۸). نورمن به پادشاه هشدار داد که به قوام بگوید دولت تازه نباید از اعضا و هواداران دولت سید ضیاءالدین انتقام بگیرد (غنی، ص ۲۲۹). قوام پنج روز بعد، در ۳ ژوئن ۱۹۲۱، کابینهٔ خود را معرفی کرد. او وزارت داخله را برای خود نگه داشت. صادق صادق، مستشارالدوله، به وزارت بی‌وزارتخانه رفت، سردار سپه در وزارت جنگ ماند، حسن اسفندیاری، محتشم‌السلطنه، وزیر خارجه شد، محمد مصدق، مصدق‌السلطنه، وزارت مالیه را گرفت، حسین سمیعی، ادیب‌السلطنه، وزیر فواید عامه و تجارت شد و اسماعیل ممتاز، ممتازالدوله، وزارت معارف را بر عهده گرفت (غنی، ص ۲۲۹).\n\nارفع می‌نویسد که نخستین کار قوام فراخواندن سرهنگ محمدتقی‌خان پسیان به تهران بود. پسیان خود را تنها مجری فرمان رئیس‌الوزرای پیشین می‌دانست و فراخوانی را بیدادی آشکار شمرد. او از آمدن به تهران سر باز زد، سر به شورش برداشت و به زودی نزدیک به چهار هزار تن نیروی محلی گرد آورد. به نوشتهٔ ارفع، دولت نیروی کافی برای فرستادن به خراسان، در فاصلهٔ نزدیک به هزار کیلومتری، نداشت و پسیان تا چندی بر آن ایالت فرمان راند (ارفع، ص ۱۱۳)."},{"title":"سید ضیاءالدین پس از تبعید","body":"به نوشتهٔ غنی، سید ضیاءالدین نزدیک به چهار ماه در بغداد ماند، سپس کوتاه‌زمانی به پاریس رفت و بعد در سوئیس و سپس فلسطین ساکن شد. غنی می‌نویسد که او در آغاز می‌خواست تا جای ممکن نزدیک ایران بماند، زیرا پایان زودهنگام کار سیاسی خود را نمی‌پذیرفت (غنی، ص ۲۲۴). محمدحسن میرزا، ولیعهد، دو هفته پس از رفتن سید ضیاءالدین از راه بغداد ایران را ترک کرد. در ۱۰ ژوئیهٔ ۱۹۲۱، دفتر کمیسر عالی بریتانیا در بغداد به نورمن خبر داد که به گفتهٔ سید ضیاءالدین، ولیعهد از پادشاه ناخرسند است و آماده است اگر تهران به دست بلشویک‌ها افتد، در جنوب ایران دولتی تازه برپا کند (غنی، ص ۲۲۵). نورمن پاسخ داد که به عنوان نمایندهٔ دیپلماتیک نزد پادشاه نمی‌تواند از جنبشی برای برکناری او پشتیبانی کند و وظیفهٔ خود را پاسداری از یکپارچگی ایران می‌داند. کرزن در ۱۸ ژوئیه به حکومت هند نوشت که اجازهٔ رفتن هیچ‌یک از آن دو به هند خطا بود و سید ضیاءالدین نباید هند را پایگاه تکاپوی سیاسی کند (غنی، ص ۲۲۵ و ۲۲۶).\n\nغنی می‌نویسد که سید ضیاءالدین تا ۱۳۲۲ خورشیدی (۲۵۰۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۴۳ میلادی، به ایران بازنگشت (غنی، ص ۲۲۶). به نوشتهٔ غنی، او پس از ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی) در ملکی در شمال باختری تهران گوشه گرفت، در برخی مراسم دربار حضور می‌یافت و چند بار در سال با محمدرضا شاه پهلوی ناهار می‌خورد (غنی، ص ۲۲۶)."},{"title":"سردار سپه پس از سید ضیاءالدین","body":"غنی می‌نویسد که با رفتن سید ضیاءالدین رضاخان چهرهٔ چیرهٔ صحنهٔ سیاست ایران بود. به داوری غنی، با توجه به منش محتاط رضاخان و گام‌های سنجیده‌ای که در دو سال بعد برداشت، می‌توان گفت که او خود را هنوز برای در دست گرفتن دولت آماده نمی‌دانست و نخست می‌خواست پایگاه خود را گسترش دهد، ارتش را بسازد، انقلابیان شمال را شکست دهد و سرکشی‌های دیگر نقاط را فرو نشاند (غنی، ص ۲۱۸). غنی برنامهٔ رضاخان را چنین برمی‌شمرد: نخست کنار گذاشتن افسران بریتانیایی و سوئدی از دیویزیون قزاق، ژاندارمری و نظمیه، و سپس یکی کردن همهٔ نیروهای مسلح و پیوستن بازماندگان پلیس جنوب به آن (غنی، ص ۲۱۸).\n\nبه نوشتهٔ غنی، رضاخان به رجال آزادشده نزدیک شد. او پیش‌تر مراقب بود که با آنان در زندان به خوبی رفتار شود و به آنان یادآوری می‌کرد که سید ضیاءالدین آنان را به زندان انداخته و او پس از رفتن سید ضیاءالدین آزادشان کرده است. غنی می‌افزاید که سید ضیاءالدین از تباهی «طبقهٔ حاکم» سخن می‌گفت، اما رضاخان تنها از «مشتی خائن در پایتخت» یاد می‌کرد و نام کسی یا گروهی را نمی‌برد (غنی، ص ۲۱۸ و ۲۱۹). به گزارش غنی، رضاخان بارها به رجال گفته بود که باور داشت پادشاه کودتا را روا شمرده است و پس از کودتا چند بار پادشاه را دید و دلیل کار خود را برایش توضیح داد (غنی، ص ۲۱۹). به داوری غنی، رضاخان از این پس در گزینش رئیس‌الوزراها سخنی تقریباً قاطع داشت و یک یا دو تن از کسان خود را در کابینه‌ها جای می‌داد (غنی، ص ۲۱۹).\n\nارفع نخستین دیدار خود را با سردار سپه در خرداد ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، برابر با ژوئن ۱۹۲۱ میلادی، در ینگی‌امام، میانهٔ راه تهران و قزوین، روایت می‌کند. ارفع در آن هنگام فرماندهی یکی از دو اسواران ستونی را داشت که از تهران رو به زنجان می‌رفت. به نوشتهٔ او، اتومبیل فورد کهنه‌ای که از ارتش بریتانیا مانده بود از سوی قزوین رسید و برای تعمیر جلوی درِ امامزاده ایستاد و ارفع در صندلی پشت سردار سپه را شناخت. او جامهٔ ساده و پیراهن خاکی قزاقی با نشان کامل امیری بر سردوشی، شلوار سرمه‌ای، چکمه‌های بلند بی‌مهمیز و کلاه پوست سیاهی بر سر داشت که بر پشت سر نهاده بود و پیشانی بلندش را آشکار می‌کرد (ارفع، ص ۱۱۵). ارفع کار سردار سپه را در آن روزها چنین وصف می‌کند که او همهٔ عناصر کار را می‌سنجید، جزئیات را با روشمندی فراهم می‌کرد و نقشه‌هایش را بر کسی آشکار نمی‌ساخت (ارفع، ص ۱۱۵). به نوشتهٔ ارفع، در اوایل مه ۱۹۲۱ ستونی از ژاندارمری به خمسه رفت و جان‌شاه‌خان امیرافشار پس از چند هفته زد و خورد تسلیم شد (ارفع، ص ۱۱۵).\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"He was dressed in a simple khaki Cossack's Russian blouse with a full General's insignia on his shoulder straps, dark-blue breeches, high boots without spurs and a black sheepskin cap worn on the back of the head and showing his high, domed forehead.","translation":"او پیراهن ساده و خاکی قزاقی روسی با نشان کامل امیری بر سردوشی، شلوار سرمه‌ای، چکمه‌های بلند بی‌مهمیز و کلاه پوست سیاهی بر سر داشت که بر پشت سر نهاده بود و پیشانی بلند و برآمده‌اش را آشکار می‌کرد.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ژاندارمری، بعدها سرلشکر ارتش ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه، نوشتهٔ حسن ارفع","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۱۵","date":"خرداد ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی)، برابر با ژوئن ۱۹۲۱ میلادی","context":"ارفع با این وصف نخستین دیدار خود را با سردار سپه در ینگی‌امام، میانهٔ راه تهران و قزوین، آغاز می‌کند."}]},{"title":"برآمدن سردار سپه و ارتش یکپارچه","body":"سردار سپه پس از رفتن سید ضیاءالدین در جای خود ماند و وزارت جنگ را در کابینه‌های پسین نگه داشت (محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، ص ۵۱). محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که ساختن ارتشی نیرومند نخستین اولویت پدرش بود و او پس از راهپیمایی به تهران افسوس می‌خورد که چرا هزار تفنگ هم‌کالیبر در دست ندارد. به نوشتهٔ شاهنشاه، رضاخان می‌دانست که بی نیروی مسلح کافی یکپارچگی پایدار کشور به دست نمی‌آید (محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، ص ۵۲). یکی شدن قزاقان و ژاندارمری و لشکرکشی‌های سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۳ خورشیدی بر ضد سرکشان ایلی، که در نوشتار «آغاز ناآرامی خزعل و سیمیتقو» آمده است، از همین پایگاه آغاز شد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"If only I had a thousand guns of the same caliber.","translation":"کاش هزار تفنگ هم‌کالیبر داشتم.","speaker":"سردار سپه رضاخان، به روایت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"فرماندهٔ دیویزیون قزاق و وزیر جنگ","work":"پاسخ به تاریخ، نوشتهٔ محمدرضا شاه پهلوی","workType":"کتاب خاطرات و دفاعیهٔ تاریخی","page":"ص ۵۲","date":"پس از اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی (۲۴۷۹ شاهنشاهی)، به روایت کتابی که در ۱۳۵۹ خورشیدی (۱۹۸۰ میلادی) منتشر شد","context":"شاهنشاه این سخن پدرش را برای نشان دادن اولویت ساختن ارتشی نیرومند پس از کودتا نقل می‌فرماید."}]},{"title":"دگرگونی سیاست خارجی","body":"لغو قرارداد ۱۹۱۹ و امضای پیمان دوستی با روسیهٔ شوروی، که دولت کودتا در نخستین روزهای خود انجام داد، چارچوب روابط خارجی ایران را در دههٔ پسین دگرگون کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» این دو گام را مایهٔ کاهش نفوذ بیگانه در کار دولت ایران می‌داند (محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، ص ۵۲). میلانی در برابر می‌نویسد که دولت سید ضیاءالدین در پنهان می‌کوشید بندهای اصلی قرارداد را از راه گماشتن مستشاران بریتانیایی اجرا کند (میلانی، «شاه»، فصل نخست)."},{"title":"جایگاه در تاریخ‌نگاری","body":"روایت کودتای سوم اسفند در دهه‌های پس از آن بارها دگرگون شد. غنی یادآوری می‌کند که دو بازیگر اصلی شرحی ننوشتند و بیشتر روایت‌های ایرانی بر شنیده‌ها تکیه دارند (غنی، ص ۱۶۰ و ۱۸۲). به نوشتهٔ او، ادارهٔ خدمات اطلاعاتی بریتانیا در اوت ۱۹۴۱ (مرداد و شهریور ۱۳۲۰)، هنگامی که بریتانیا ادامهٔ پادشاهی رضا شاه را به زیان خود می‌دانست و برای کناره‌گیری او فشار می‌آورد، نقش بریتانیا را در کودتا بزرگ‌تر از واقعیت جلوه داد. غنی همچنین یادآوری می‌کند که پسر آیرونساید یادداشت‌های پدر را در ۱۳۵۱ و ۱۳۵۲ خورشیدی (۱۹۷۲ و ۱۹۷۳ میلادی) منتشر کرد، یعنی در سال‌هایی که محمدرضا شاه پهلوی در اوج قدرت و آوازهٔ جهانی بود (غنی، ص ۱۹۱ و ۱۹۲). محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» تنها از آن سخن آیرونساید یاد می‌کند که رضاخان را یگانه مرد توانا برای نجات ایران دانسته بود (محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، ص ۵۱).\n\nنویسندگان هم‌روزگار رویداد، چون بهار، مستوفی، دولت‌آبادی و هدایت، با همهٔ اختلاف در داوری، بر یک نکته هم‌سخن‌اند: پیش از اسفند ۱۲۹۹ دولت مرکزی از نگاه بسیاری از ایرانیان توان پاسداری از کشور را از دست داده بود و خواست دولتی نیرومند در میان اهل قلم و سیاست گسترده بود. جواد صبوری کودتا را سرآغاز دوره‌ای می‌داند که در آن «دولت مقتدر» پدید آمد و برنامهٔ نوسازی ایران را به پیش برد (صبوری، «رضاشاه و دولت مقتدر»، دقیقهٔ ۱:۱۳:۴۵)."}]},{"id":"qajar-deposition-1304","title":"انقراض سلطنت قاجاریه در مجلس شورای ملی، ۹ آبان ۱۳۰۴","date":{"solarYear":1304,"solarMonth":8,"solarDay":9,"gregorianYear":1925,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":31},"tier":"primary","category":"political","summary":"در روز شنبه ۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی، مجلس شورای ملی در دورهٔ پنجم قانون‌گذاری طرحی یک‌ماده‌ای را با قید دو فوریت به رأی گذاشت که «انقراض سلطنت قاجاریه» را اعلام می‌کرد، حکومت موقت را «در حدود قانون اساسی و قوانین موضوعهٔ مملکتی» به سردار سپه رضاخان پهلوی، رئیس‌الوزرا و فرماندهٔ کل قوا، می‌سپرد و تعیین تکلیف حکومت دائمی را به مجلس مؤسسان وامی‌گذاشت. سید محمد تدین، نایب رئیس مجلس، جلسه را اداره کرد. بر پایهٔ صورت‌مذاکرات رسمی، از ۸۵ نمایندهٔ حاضر ۸۰ تن با ورقهٔ سفید به طرح رأی دادند.\n\nپیش از رأی‌گیری پنج نماینده با طرح مخالفت کردند. سید حسن مدرس، نمایندهٔ تهران، طرح را خلاف قانون اساسی خواند و جلسه را ترک کرد. سید حسن تقی‌زاده، میرزا حسین‌خان علاء، دکتر محمد مصدق (مصدق‌السلطنه) و حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی در سخنرانی‌های خود خدمات سردار سپه را ستودند، اما شیوهٔ کار را با قانون اساسی و مصلحت کشور سازگار ندانستند. هیچ‌یک از این پنج تن از سلطان احمد شاه قاجار دفاع نکرد. علی‌اکبر داور، سید یعقوب انوار و یاسائی از طرح دفاع کردند.\n\nسلطان احمد شاه قاجار، واپسین پادشاه این دودمان، در این هنگام دیرزمانی بود که در اروپا به سر می‌برد. در همان روز گروهی از افسران به فرمان سردار سپه کاخ گلستان را تحویل گرفتند و محمدحسن میرزا، ولیعهد و برادر پادشاه، را در شب بعد از راه عراق از ایران بیرون فرستادند. سردار سپه در ۱۱ آبان، با عنوان «رئیس حکومت موقتی مملکت و رئیس عالی کل قوا»، انقراض سلطنت قاجاریه را در اعلامیه‌ای رسمی به آگاهی مردم رساند. مجلس مؤسسان در آذر همان سال سلطنت مشروطه را به رضا شاه پهلوی و اعقاب او سپرد. بدین‌سان دودمانی که به حساب عبدالله مستوفی «یکصد و پنجاه و یک سال قمری» بر ایران فرمان رانده بود به پایان رسید و دودمان پهلوی جای آن را گرفت. آیین تاج‌گذاری رضاشاه پهلوی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ در کاخ گلستان برگزار شد.","citations":[{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۱۱، ۹ آبان ۱۳۰۴","text":"صورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی، متن کامل جلسهٔ انقراض قاجاریه، سخنرانی‌ها، فهرست رأی‌دهندگان و نتیجهٔ رأی‌گیری."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۳۵۱ تا ۳۷۲","text":"سیروس غنی، «ایران و برآمدن رضاشاه»، فصل «برافتادن دودمان قاجار»، دربارهٔ قانون فرماندهی کل قوا، قانون‌های ۱۳۰۴، بحران نان، موضع بریتانیا، شوروی و ترکیه، جلسهٔ ۹ آبان و غایبان."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"ج ۲، ص ۲۷۸، ۳۱۳ تا ۳۱۵، ۳۲۰ تا ۳۲۲، ۳۲۹ و ۳۳۰، ۳۶۶ تا ۳۷۱","text":"محمدتقی بهار، «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران»، جلد دوم «انقراض قاجاریه»، دربارهٔ تلگراف‌ها، قتل واعظ قزوینی، گفت‌وگوی سلطان احمد شاه قاجار، گردآوری امضا و بیرون فرستادن ولیعهد."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، ص ۶۶۱ تا ۶۶۹","text":"عبدالله مستوفی، «شرح زندگانی من»، دربارهٔ گزینش هیئت رئیسه، جلسه‌های ۷ و ۹ آبان، اعلامیهٔ ۱۱ آبان و مجلس مؤسسان."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۴، ص ۳۷۵ تا ۳۸۶","text":"یحیی دولت‌آبادی، «حیات یحیی»، فصل «انقراض سلطنت قاجاریه و پادشاهی رضاشاه پهلوی»."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۴۶۶ و ۴۶۷","text":"مهدیقلی هدایت، «خاطرات و خطرات»، دربارهٔ پایان طرح جمهوری، تلگراف علما، دیدار سردار سپه و ولیعهد، جلسهٔ ۹ آبان و بیرون فرستادن ولیعهد."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل نخست","text":"عباس میلانی، «شاه»، دربارهٔ غیبت سلطان احمد شاه قاجار، موضع بریتانیا، قانون فرماندهی کل قوا و مجلس مؤسسان."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۴۶ و ۴۷","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، دربارهٔ طرح جمهوری، خلع سلطان احمد شاه قاجار و تاج‌گذاری."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۵۱","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، دربارهٔ نمونهٔ ترکیه، مخالفت با جمهوری و رأی مجلس."}],"personIds":["yahya-dowlatabadi","moin-al-tojjar","abdolhossein-teymourtash","taqizadeh","mohammad-mosaddegh","reza-shah-person","ahmad-person","hossein-ala"],"personDeeds":{"yahya-dowlatabadi":"در جلسهٔ ۹ آبان خدمات سردار سپه را ستود و شیوهٔ انقراض را با قانون اساسی سازگار ندانست.","moin-al-tojjar":"با گروهی از بازرگانان، پیش از رأی، به کاخ رئیس دولت رفت.","abdolhossein-teymourtash":"پیش از گشایش جلسه از سوی سردار سپه به مجلس آمد و مستوفی‌الممالک را با خود برد.","taqizadeh":"در جلسه با شیوهٔ انقراض مخالفت کرد و از احمد شاه دفاع نکرد.","mohammad-mosaddegh":"در جلسه خدمات سردار سپه را ستود و شیوهٔ کار را نپذیرفت.","reza-shah-person":"حکومت موقت را گرفت، کاخ گلستان را تحویل گرفت و ولیعهد را از ایران بیرون فرستاد.","ahmad-person":"واپسین پادشاه قاجار بود و در این روزها در اروپا به سر می‌برد.","hossein-ala":"در جلسهٔ ۹ آبان با شیوهٔ انقراض مخالفت کرد."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران","reza-shah-person":"رئیس حکومت موقت","hossein-ala":"نمایندهٔ مجلس","mohammad-mosaddegh":"نمایندهٔ مجلس","taqizadeh":"نمایندهٔ مجلس"},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["انقراض قاجاریه","ماده واحده ۹ آبان"],"contextSections":[{"title":"غیبت دراز سلطان احمد شاه قاجار","body":"سلطان احمد شاه قاجار پس از سپردن ریاست وزرایی به سردار سپه، برای مدتی که پایانش روشن نبود، راهی اروپا شد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که سلطان احمد شاه «مردی مردد و متزلزل» بود و بلافاصله پس از نخست‌وزیری پدرش، «برای مدت نامعلومی» به اروپا رفت. سیروس غنی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «ایران و برآمدن رضاشاه»، بر پایهٔ گزارش‌های دیپلماتیک بریتانیا نشان می‌دهد که سفیر بریتانیا در تهران، سر پرسی لورن، در پاریس به دیدار پادشاه رفت و به او هشدار داد که غیبت طولانی تاج‌وتخت را به خطر می‌اندازد. سلطان احمد شاه قاجار روز بعد به آرمیتاژ اسمیت، مستشار مالی پیشین ایران، گفت که بازگشت را تا پایان نوامبر جدی در نظر دارد. این بازگشت روی نداد.\n\nغنی می‌نویسد که حتی لورن، که با پادشاه همدلی داشت، کم‌کم امید خود را از دست داد و در گزارشی به وزیر خارجهٔ بریتانیا، سر آستین چمبرلین، از امتناع پادشاه از بازگشت با سخت‌ترین واژه‌ها یاد کرد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ «شاه»، نیز از گزارش‌های همین دوره نقل می‌کند که سلطان احمد شاه قاجار از سفارت بریتانیا در پاریس دربارهٔ بازگشت نظر خواست و پاسخ شنید که این پرسش «یک امر کاملاً داخلی» است و بریتانیا نمی‌خواهد در آن درگیر شود. میلانی می‌افزاید که محمدحسن میرزا، ولیعهد، نیز در تهران همین پرسش را با سفارت در میان گذاشت و همان پاسخ را گرفت.\n\n{{quote:0}}\n\nداوری معاصران دربارهٔ انگیزه‌های پادشاه یکسان نیست. حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی، نمایندهٔ مجلس و نویسندهٔ خاطرات «حیات یحیی»، سه انگیزه برای ماندن او در اروپا برمی‌شمارد: دلبستگی به دارایی نقدی‌ای که در بانک‌های خارجی داشت، هراس از سردار سپه، که به تعبیر او پادشاه خود را در برابر وی «گنجشکی» در «چنگال باز» می‌دید، و آسایش زندگی در اروپا. محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)، نمایندهٔ مجلس پنجم و از اقلیت، تصویر دیگری می‌دهد. بهار گفت‌وگویی را از سلطان احمد شاه قاجار نقل می‌کند که در آن پادشاه، در پاسخ هشدار دربارهٔ گفت‌وگوی خلع قاجاریه در ایران، به قانون اساسی تکیه می‌کرد و خلع دودمان را «طبق حقوق» ناممکن می‌شمرد. بهار سپس می‌نویسد که پادشاه یا بسیار ساده‌دل بود یا طرف گفت‌وگو را فریب می‌داد، زیرا اگر تاریخ خوانده بود می‌دانست که در آن روزگار حق با زور است نه با کتاب حقوق. بهار داوری خود را با این جمله به پایان می‌برد که سلطان احمد شاه قاجار «در حقیقت مرد بسیار خوبی بود؛ اما دیپلومات بسیار بدی».\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\nاین تفاوت داوری را باید در نظر داشت. هیچ‌یک از منابعی که این نوشتار بررسی کرد سلطان احمد شاه قاجار را به بستن مجلس یا دست بردن در کار قانون‌گذاری متهم نمی‌کند. ایراد اصلی معاصران به او ناتوانی در رهبری، غیبت از کشور و دلبستگی به کار مالی بود، نه زیر پا نهادن قانون اساسی.","quotes":[{"original":"[The Shah's] refusal to come back is one of the meanest and most contemptible that could be conceived.","translation":"امتناع [پادشاه] از بازگشت از پست‌ترین و خوارمایه‌ترین کارهایی است که بتوان تصور کرد.","speaker":"سر پرسی لورن","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۳۶۳","date":"۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۲۵ میلادی","context":"غنی این جمله را از گزارش لورن به چمبرلین نقل می‌کند و می‌نویسد که حتی لورن، که با پادشاه همدلی داشت، امید خود را از دست داده بود."},{"original":"زیرا قانون اساسی پناه ملت است و سرمایهٔ آبرو و نفوذ مجلس و مردم است.","speaker":"سلطان احمد شاه قاجار","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد دوم (انقراض قاجاریه)، نوشتهٔ محمدتقی بهار","workType":"تاریخ‌نگاری و خاطرات، به نقل از گفت‌وگوی پادشاه","page":"ج ۲، ص ۳۲۱","date":"پیش از آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۲۵ میلادی","context":"در سخنانی که بهار از سلطان احمد شاه قاجار نقل می‌کند، پادشاه محروم کردن قاجاریه از حقوق قانونی‌شان را ناشدنی و زیر پا نهادن قانون اساسی را درِ ورود استبداد می‌خواند."},{"original":"در حقیقت مرد بسیار خوبی بود؛ اما دیپلومات بسیار بدی!","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، جلد دوم (انقراض قاجاریه)","workType":"تاریخ‌نگاری و خاطرات","page":"ج ۲، ص ۳۲۲","date":"دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی","context":"داوری بهار دربارهٔ سلطان احمد شاه قاجار، پس از نقل گفت‌وگوی او دربارهٔ قانون اساسی."}]},{"title":"شکست طرح جمهوری و پیمان تازه","body":"در زمستان ۱۳۰۲ و بهار ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی) گروهی از هواداران سردار سپه، به پیروی از نمونهٔ ترکیه، به برپایی جمهوری روی آوردند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پس از آنکه ترکان دستگاه خلافت را برچیدند و به رهبری مصطفی کمال آتاتورک جمهوری برپا کردند، برخی محافل ایرانی در اندیشهٔ برقراری همین نظام در ایران افتادند و پدرش نیز «تا مدتی» جمهوری را برتر می‌شمرد، اما افکار عمومی به نظام پادشاهی گرایش داشت. ایشان در «پاسخ به تاریخ» این گرایش را چنین توضیح می‌فرماید که ایران، برخلاف ترکیه، کشوری با اقوام و زبان‌های گوناگون بود که تنها تاج پادشاهی آن را یکپارچه نگاه می‌داشت.\n\n{{quote:0}}\n\nمهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)، دولتمرد و نویسندهٔ «خاطرات و خطرات»، شرح می‌دهد که پس از رویدادهای دوم فروردین ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی) در مجلس، سردار سپه به علما و نمایندگان گفت که از جمهوری چشم پوشیده است، اما افزود که آقایان باید تکلیفی برای او معین کنند، زیرا با سلطان احمد شاه قاجار نمی‌تواند کار کند. سردار سپه سپس برای بدرقهٔ علمایی که آهنگ بازگشت به عراق داشتند به قم رفت و پس از بازگشت در بیانیه‌ای از مردم خواست عنوان جمهوری را کنار بگذارند. هدایت تلگراف سپاس سید ابوالحسن موسوی اصفهانی، میرزا محمدحسین غروی نائینی و شیخ عبدالکریم حائری را نیز آورده است که از وعده‌های رئیس‌الوزرا در «تشیید اسلام» قدردانی می‌کردند.\n\nهدایت گزارش می‌دهد که پس از این ماجرا، به ابتکار نمایندگان، دکتر محمد مصدق دیداری میان سردار سپه و ولیعهد ترتیب داد و پس از آن «مدتی به مسالمت» گذشت و حتی بازگشت پادشاه محتمل به نظر می‌رسید. غنی می‌افزاید که ولیعهد در اوج جنبش جمهوری‌خواهی نه از مقام خود کناره گرفت و نه کشور را ترک کرد و به گفتهٔ او «شخصیت» نشان داد. ولیعهد به برادر خود وفادار ماند، اما ناخرسندی‌اش را از غیبت او پنهان نمی‌کرد.","quotes":[{"original":"Persia, unlike Turkey, was an empire in which only the crown united diverse ethnic groups with their different languages and cultures: Kurds, Arabs, Azerbaijanis, Baluchistanis and others. Accordingly, on October 31, 1925, our parliament voted the Qajar dynasty out of power.","translation":"ایران، برخلاف ترکیه، شاهنشاهی‌ای بود که تنها تاج پادشاهی اقوام گوناگون با زبان‌ها و فرهنگ‌های متفاوت را یکپارچه نگاه می‌داشت: کردها، عرب‌ها، آذربایجانی‌ها، بلوچ‌ها و دیگران. از همین رو، در ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵، مجلس ما با رأی خود دودمان قاجار را از قدرت برکنار کرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه آریامهر","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۵۱","date":"۱۳۵۹ خورشیدی، برابر با ۱۹۸۰ میلادی، دربارهٔ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی","context":"شاهنشاه پس از یاد کردن از گرایش پدرش به نمونهٔ ترکیه، دلیل برتری نظام پادشاهی بر جمهوری در ایران را بیان می‌فرماید."}]},{"title":"فرماندهی کل قوا و قانون‌های سال ۱۳۰۴","body":"غنی می‌نویسد که سردار سپه از اندکی پس از کودتای ۱۲۹۹ نامه‌های ارتش را با عنوان فرماندهٔ کل قوا امضا می‌کرد، در حالی که قانون اساسی این عنوان را از آنِ پادشاه می‌دانست و سلطان احمد شاه قاجار هرگز آن را به او نداد. پس از سرکوب شیخ خزعل در جنوب و بازگشت پیروزمندانهٔ سردار سپه به تهران، که به گزارش غنی سه روز چراغانی و آتش‌بازی در پایتخت و شهرهای دیگر به همراه داشت، مجلس در ۲۳ بهمن ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ فوریهٔ ۱۹۲۵ میلادی، قانونی گذراند که فرماندهی کل قوای دفاعیه و تأمینیهٔ کشور را «منحصراً» به سردار سپه می‌سپرد. غنی این قانون را نتیجهٔ تفاهمی میان سردار سپه و سید حسن مدرس می‌داند و می‌افزاید که مدرس شاید به راستی می‌پنداشت امتیازی کلیدی گرفته است، زیرا مجلس می‌توانست آنچه را داده بود پس بگیرد. میلانی نیز این قانون را مهم‌ترین گام سردار سپه در راه تاج‌وتخت می‌شمارد.\n\nمجلس پنجم در ماه‌های بعد چند قانون بنیادی را تصویب کرد که غنی آن‌ها را برمی‌شمارد. در فروردین ۱۳۰۴ قانون اصلاح تقویم رسمی نام‌های ماه‌ها را از عربی و ترکی به نام‌های ایرانی پیش از اسلام برگرداند و سال خورشیدی را با نوروز آغاز کرد. در اردیبهشت همان سال قانون تأسیس بانکی برای افسران ارتش، که بعدها «بانک سپه» نام گرفت، و قانون الغای القاب و برقراری نام خانوادگی به تصویب رسید. سردار سپه در پی همین قانون نام خانوادگی «پهلوی» را برگزید. در خرداد قانون انحصار قند برای تأمین هزینهٔ راه‌آهن و قانون خدمت نظام وظیفهٔ عمومی گذشت. غنی می‌نویسد که سردار سپه برای قانون نظام وظیفه رضایت پیشین دو مرجع بزرگ، آیت‌الله نائینی و آیت‌الله اصفهانی، را گرفته بود، مدرس نیز در مجلس با آن مخالفت نکرد، و نمایندگان اقلیت‌های مسیحی، یهودی و زرتشتی از آن پشتیبانی کردند تا در بار و امتیاز شهروندی سهیم باشند."},{"title":"بحران نان و تلگراف بازگشت","body":"غنی گزارش می‌دهد که در نیمهٔ سپتامبر ۱۹۲۵ میلادی خبر رسید که سلطان احمد شاه قاجار و مادرش با همراهانی بسیار برای سفر به ایران جا رزرو کرده‌اند. اندکی پس از آن، به نوشتهٔ غنی «احتمالاً به دستور مستقیم» سردار سپه، ادارهٔ غلهٔ دولتی گندم کمتری به نانوایی‌های تهران داد. محصول آن سال نیز کم بود و نان کمیاب و بی‌کیفیت شد. در ۳۱ شهریور ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ سپتامبر ۱۹۲۵ میلادی، هزاران تن در یکی از بزرگ‌ترین مسجدهای تهران گرد آمدند. سخنرانان گناه کمبود را به گردن پادشاه انداختند، اما جمعیت به سوی مجلس رفت و به آن راه یافت، بازار بسته ماند و گروهی در سفارت شوروی بست نشستند. غنی می‌نویسد که به‌زودی روشن شد دولت خود این ماجرا را آغاز کرده بود و چون تظاهرات رو به سوی دولت گرداند، آن را متوقف کرد. دولت در ۲ مهر همان سال گندم بیشتری توزیع کرد و آرامش بازگشت.\n\nبه گزارش غنی، سلطان احمد شاه قاجار در اواخر سپتامبر تلگرافی به سردار سپه فرستاد و نوشت که در ۱۰ مهر ۱۳۰۴، برابر با ۲ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی، از راه بمبئی از پاریس حرکت می‌کند. سردار سپه در پاسخ خشنودی خود را ابراز کرد و پرسید پادشاه در کدام بندر ایران پیاده خواهد شد. غنی می‌نویسد که پادشاه ظاهراً قصد بازگشت نداشت و با اعلام تاریخ حرکت تنها واکنش سردار سپه را می‌آزمود. حدود ده روز پس از تلگراف، هواداران سردار سپه در تبریز تظاهرات بزرگی بر ضد پادشاه و دودمان قاجار برپا کردند که به رشت، اصفهان و مشهد گسترش یافت. غنی تأکید می‌کند که رهبران این تظاهرات دیگر از جمهوری سخن نمی‌گفتند و خواستشان تغییر پادشاه بود.\n\nعبدالله مستوفی، دیوانی کهنه‌کار و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، که در این هنگام در روستایی نزدیک قزوین به سر می‌برد و رویدادها را از نامه‌ها و روزنامه‌ها دنبال می‌کرد، می‌نویسد که از نیمهٔ مهر «عمال پهلوی» در همهٔ ولایات «تلگراف‌پرانی» بر ضد قاجاریه را آغاز کردند و از هر مرکز تلگرافی با صد و دویست امضا به مجلس و ریاست وزرا رسید. بهار نیز به همین تلگراف‌ها اشاره می‌کند و می‌نویسد که هر کس امضاهای آن‌ها را ببیند و با محل آشنا باشد، به محدودیت شمار و طبقهٔ امضاکنندگان پی می‌برد. هواداران طرح، چنان‌که غنی گزارش می‌دهد، همین تلگراف‌ها را «در حکم همه‌پرسی» و نشانهٔ ارادهٔ ملی می‌شمردند."},{"title":"بست مدرسهٔ نظام","body":"مستوفی و دولت‌آبادی هر دو از بستی یاد می‌کنند که از آغاز آبان ۱۳۰۴ در مدرسهٔ نظام، روبه‌روی خانهٔ رئیس‌الوزرا، برپا شد. مستوفی می‌نویسد که گروهی به نام آذربایجانی‌ها در آنجا چادر زدند و به جد تغییر سلسله را خواستار شدند و گردانندهٔ این گردهمایی حاج رحیم تبریزی، مشهور به قزوینی، بود. به گفتهٔ او بیشتر بست‌نشینان مردم تهران بودند و برای آنان ناهار و شام فراهم می‌آمد. دولت‌آبادی می‌نویسد که سردار سپه روزی یکی دو بار به میان این جمعیت می‌رفت و آنان را به ادامهٔ بست تشویق می‌کرد. او این رفتار را با شیوهٔ نادرشاه افشار مقایسه می‌کند که پیش از نشستن بر تخت، چندان از بی‌میلی به پادشاهی سخن گفت تا دیگران به التماس از او خواستند تاج بر سر نهد. بهار نیز می‌نویسد که بازرگانانی چون حاج معین‌التجار بوشهری و حاج رحیم‌آقا قزوینی، به بهانهٔ گفت‌وگو دربارهٔ امور اقتصادی، به کاخ رئیس دولت آمدند و در آنجا به عنوان بست ماندند."},{"title":"موضع بریتانیا و همسایگان","body":"غنی بخش مهمی از فصل خود را به موضع دولت‌های خارجی اختصاص می‌دهد. به گزارش او اتحاد شوروی و ترکیه آشکارا از سردار سپه و تغییر سلسله پشتیبانی کردند و روزنامه‌های ترکیه، با تأیید آشکار دولت، در این باره مقاله نوشتند. حسن مشار، وزیر امور خارجه، در ۲۹ و ۳۰ مهر ۱۳۰۴، برابر با ۲۱ و ۲۲ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی، با لورن دیدار کرد و به او گفت که پادشاه در برابر مقرری حاضر به کناره‌گیری است. لورن، به نوشتهٔ غنی، از بحث دربارهٔ خلع پادشاهی که نزد او اعتبارنامه داشت سر باز زد و به لندن پیشنهاد کرد که بریتانیا کناره بگیرد و تنها بیانیه‌ای بدهد.\n\nچمبرلین سرانجام پیامی شخصی به وزیر خارجهٔ ایران فرستاد و هر گونه نقش بریتانیا در تشویق پادشاه به بازگشت را رد کرد. او در این پیام نوشت که بریتانیا «هیچ تمایلی» به جانب‌داری در کشمکش‌های قانون اساسی ندارد و این مسائل تنها در دست مردم ایران است. میلانی این پیام بی‌طرفی را برای سردار سپه، که به گفتهٔ او از ناخرسندی بریتانیا بیم داشت، مایهٔ اطمینان می‌شمارد. غنی همچنین گزارش می‌دهد که چمبرلین پیش‌تر اجازه نداده بود لورن به درخواست ولیعهد او را راهنمایی کند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"There is not a vestige of foundation for this allegation. His Majesty's Government have no wish to interfere in the internal affairs of another and friendly country. His Majesty's Government have no desire to take sides in any constitutional struggle. These issues are capable of action only by the Persian people.","translation":"این ادعا هیچ پایه‌ای ندارد. دولت اعلیحضرت هیچ خواستی برای دخالت در امور داخلی کشوری دیگر و دوست ندارد. دولت اعلیحضرت هیچ تمایلی به جانب‌داری در هیچ کشمکشی بر سر قانون اساسی ندارد. تصمیم دربارهٔ این مسائل تنها در دست مردم ایران است.","speaker":"سر آستین چمبرلین","speakerTitle":"وزیر امور خارجهٔ بریتانیا","work":"ایران و برآمدن رضاشاه، نوشتهٔ سیروس غنی","workType":"تاریخ‌نگاری، به نقل از پیام دیپلماتیک","page":"ص ۳۶۷","date":"۱ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۳ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"پیام شخصی چمبرلین به وزیر امور خارجهٔ ایران در پاسخ به شایعهٔ تشویق پادشاه به بازگشت از سوی بریتانیا."}]},{"title":"گزینش هیئت رئیسه","body":"مجلس در ۱۴ مهر ۱۳۰۴، برابر با ۶ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی، بر پایهٔ نظام‌نامه هیئت رئیسهٔ خود را از نو برگزید. غنی می‌نویسد که سید محمد تدین، نایب رئیس، نخست نامزد ریاست بود، اما به سود میرزا حسین‌خان پیرنیا (مؤتمن‌الملک) کنار رفت و در سخنرانی کناره‌گیری، پیشینهٔ خود را با پیشینهٔ پیرنیا سنجید. غنی این سخنان را «ناروا» می‌خواند و می‌نویسد که پیرنیا آن را بهانه‌ای برای کناره‌گیری کرد، زیرا می‌دانست که موضوع تغییر سلسله با قانون اساسی کشمکش خواهد داشت. مجلس سپس میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک را برگزید و او نیز نپذیرفت.\n\nدولت‌آبادی روایت دیگری از کناره‌گیری مؤتمن‌الملک دارد. او می‌نویسد که در جمع نمایندگانی که برای پس گرفتن استعفا به خانهٔ مؤتمن‌الملک رفتند حاضر بود و مؤتمن‌الملک آهسته به او گفت: «شما اصرار نکنید دیگر ممکن نیست بگذارند من کار بکنم». عبدالله مستوفی نیز کناره‌گیری پیرنیا و مستوفی‌الممالک را از روی پیش‌بینی می‌داند: هر دو می‌دانستند که به‌زودی لایحهٔ تغییر قانون اساسی دربارهٔ سلطنت قاجاریه به مجلس می‌آید و نمی‌خواستند، در جایگاه رئیس، در کاری که آن را خلاف قانون اساسی می‌دانستند شرکت کنند. بدین‌سان ادارهٔ جلسه‌های تعیین‌کننده به دست سید محمد تدین افتاد."},{"title":"جلسهٔ ۷ آبان و قتل واعظ قزوینی","body":"در جلسهٔ پنجشنبه ۷ آبان ۱۳۰۴، برابر با ۲۹ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی، مجلس گزارش کمیسیون عرایض دربارهٔ تلگراف‌های ولایات را به بحث گذاشت. مستوفی خلاصهٔ این بحث را آورده است. به نوشتهٔ او یاسائی و داور مجلس را به ورود در موضوع فرامی‌خواندند و محمدتقی بهار در سخنرانی مفصلی گفت که مجلس باید به این بی‌تکلیفی پایان دهد، اما نباید سابقه‌ای بگذارد که در آینده هر چند گاه یک‌بار پاره‌ای از قانون اساسی را ببرند و باید به آرای عمومی رجوع کرد. سید یعقوب انوار، شیخ حسین تهرانی، دستغیب و حائری‌زاده نیز سخن گفتند. در میانهٔ بحث صدای تیراندازی از بیرون بلند شد، مجلس از اکثریت افتاد و جلسه را تعطیل کردند.\n\nدولت‌آبادی، که در آن جلسه حاضر بود، می‌نویسد که ساعتی میان پنج و شش عصر، هنگامی که چراغ‌ها روشن بود، صدای چند تیر رولور برخاست و گلوله‌ای به چلچراغ‌های تالار خورد. فردای آن روز دانستند که شیخی به نام واعظ قزوینی، روزنامه‌نگار و مدیر روزنامهٔ «نصیحت» قزوین، هنگام گذر از برابر بهارستان هدف چند گلوله قرار گرفته و جان باخته است. بهار می‌نویسد که قاتلان واعظ قزوینی را به جای او کشتند و پزشک قانونی عدلیه بعدها برای او حکایت کرد که شبانه جنازه را به نام ملک‌الشعرا صورت‌مجلس کردند. مستوفی نیز می‌نویسد که واعظ قزوینی به سبب شباهت ظاهری «بلاگردان» ملک‌الشعرا شد.\n\nمستوفی و دولت‌آبادی، که هر دو از مخالفان شیوهٔ کار بودند، عاملان قتل را در پیوند با نظمیه می‌دانند و بهار آنان را «هواداران اصلاح قانون اساسی» می‌خواند و می‌نویسد که دولت از راه شهربانی پانصد تومان برای وارثان واعظ فرستاد. دولت‌آبادی می‌نویسد که این رویداد «رعبی در دل اشخاص» انداخت که دیگر یارای مخالفت نداشتند. بهار جلسهٔ ۹ آبان را روزی می‌خواند که «با نهیب مرگ» آغاز شد و از خوانندگان می‌خواهد سخنرانی‌های مخالفان را با در نظر گرفتن این فضا بخوانند. منابع دولتی آن روز، چنان‌که بهار یادآوری می‌کند، به این رویداد نپرداختند و روزنامهٔ «ایران» تنها از تعطیل جلسه سخن گفت."},{"title":"شب ۸ آبان و گردآوری امضا","body":"دولت‌آبادی گزارش دست‌اولی از شب ۸ آبان به دست می‌دهد. او می‌نویسد که در ساعت ده شب مأموری به خانه‌اش آمد و او را، به نام احضار از سوی سردار سپه، به خانهٔ رئیس‌الوزرا برد. در آنجا بست‌نشینان در اتاق‌ها نشسته یا خفته بودند و او را به زیرزمینی راهنمایی کردند که گروهی از نمایندگان و افسران ارتش و نظمیه گرد میزی نشسته بودند. یاسائی، نمایندهٔ سمنان، ورقه‌ای را به او داد و خواست امضا کند. دولت‌آبادی می‌نویسد که میان شصت تا هفتاد تن از ۱۳۶ نماینده آن را امضا کرده بودند. او پاسخ داد: «اگر رأیی داشته باشم در مجلس شورای ملی می‌دهم نه در این سردابه». به روایت او، علی‌اکبر داور، که با او دوستی داشت، با خیرخواهی میانه را گرفت و او را به باغچه برد و سرانجام گفت که او رأی خود را فردا در مجلس خواهد داد.\n\n{{quote:0}}\n\nبهار گزارش مشابهی دارد. او می‌نویسد که در کاخ رئیس دولت وکیلان، وزیران و افسران یکی دو نماینده را می‌آوردند و به امضا وامی‌داشتند و گاه خود رئیس دولت به این کار می‌پرداخت. به گفتهٔ بهار، سردار سپه دو تن از اقلیت، آشتیانی و حاج آقا اسماعیل عراقی، را شخصاً پذیرفت، از عراقی امضا گرفت و آشتیانی را به این شرط از امضا معاف کرد که در مجلس اعتراض نکند. غنی نیز می‌نویسد که در ۸ آبان، برابر با ۳۰ اکتبر، نمایندگان طرح را در خانهٔ سردار سپه امضا کردند.","quotes":[{"original":"اگر رائی داشته باشم در مجلس شورای ملی میدهم نه در این سردابه","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی، جلد چهارم","workType":"خاطرات","page":"ج ۴، ص ۳۸۲","date":"شب ۸ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۰ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"پاسخ دولت‌آبادی به یاسائی که در زیرزمین خانهٔ رئیس‌الوزرا از او خواست طرح را امضا کند."}]}],"whatHappened":[{"title":"آغاز جلسه و اخطار مدرس","body":"جلسهٔ ۲۱۱ مجلس پنجم، به گزارش صورت‌مذاکرات رسمی، «سه ربع ساعت قبل از ظهر» روز شنبه ۹ آبان به ریاست سید محمد تدین گشایش یافت. بهار می‌نویسد که این جلسه را از یکشنبه ۱۰ آبان به شنبه ۹ آبان جلو انداختند. پیش از ورود به دستور، سید حسن مدرس «اخطار نظام‌نامه‌ای» داد و گفت که استعفای مستوفی‌الممالک از ریاست به مجلس رسیده و بر پایهٔ نظام‌نامه، مجلس پیش از هر کار باید آن را بخواند و رئیس تازه برگزیند. تدین پاسخ داد که نامهٔ مستوفی‌الممالک، که از راه ارباب کیخسرو به دست او رسیده بود، «امتناع از قبول ریاست» است نه استعفا و بنابراین ماده یازدهم نظام‌نامه دربارهٔ آن به کار نمی‌آید. داور و سید یعقوب انوار نیز از این تفسیر پشتیبانی کردند. داور گفت که مجلس هنوز از قانع کردن مستوفی‌الممالک ناامید نشده است.\n\nمستوفی در «شرح زندگانی من» این برخورد را از زاویهٔ مخالفان روایت می‌کند. به نوشتهٔ او مستوفی‌الممالک هم در روز گزینش، هم دو روز پیش‌تر و هم در همان روز، در دو نامه، استعفای خود را اعلام کرده بود و مدرس دو سه بار سخن گفت و حتی پرسید که فرمول استعفا دیگر چه باید باشد. بهار نیز می‌نویسد که بر پایهٔ ماده ۱۱ نظام‌نامه مجلس پس از استعفای رئیس باید در سه روز رئیس تازه برمی‌گزید و مجلس بی‌رئیس را برای طرح لایحه ناقص می‌دانست. تدین پیشنهاد مدرس را به رأی گذاشت و تنها چند تن از جا برخاستند.\n\nدولت‌آبادی رویداد دیگری را نیز گزارش می‌دهد: پیش از گشایش جلسه، عبدالحسین تیمورتاش از سوی سردار سپه به مجلس آمد و مستوفی‌الممالک را با خود به خانهٔ رئیس‌الوزرا برد. غنی نیز می‌نویسد که سردار سپه در هنگام رأی‌گیری مستوفی‌الممالک را به نزد خود خواند، اما در یادداشت‌های خود می‌افزاید که روشن نیست سردار سپه آن روز به راستی مستوفی‌الممالک را دیده باشد. مستوفی نیز از تلفن رئیس‌الوزرا به مستوفی‌الممالک و فرستادن استعفانامه از راه میرزا حسین‌خان علاء سخن می‌گوید."},{"title":"طرح ماده واحده","body":"پس از رأی دربارهٔ مرخصی یکی از نمایندگان، شیخ جلال نهاوندی گفت که پیشنهادی «راجع به مسائل جاری» با امضای «عدهٔ زیادی» از نمایندگان به هیئت رئیسه رسیده و خواست جزو دستور شود. هیچ‌کس مخالفت نکرد. مستوفی می‌نویسد که مخالفان از محتوای این پیشنهاد آگاه نبودند. متن پیشنهاد دو مقدمه داشت. نخستین مقدمه می‌گفت که «عدم رضایت از سلطنت سلسله قاجاریه و شکایاتی که از این خانواده» می‌رسد به درجه‌ای رسیده که کشور را به مخاطره می‌کشاند. دومین مقدمه حفظ مصالح عالی مملکت را «مهم‌ترین منظور و اولین وظیفهٔ» مجلس می‌شمرد و خواستار پایان هر چه زودتر بحران بود. سپس ماده واحده آمد که انقراض سلطنت قاجاریه را اعلام می‌کرد، حکومت موقت را به رضاخان پهلوی می‌سپرد و تعیین حکومت قطعی را به مجلس مؤسسانی واگذار می‌کرد که برای تغییر اصل‌های ۳۶، ۳۷، ۳۸ و ۴۰ متمم قانون اساسی گرد می‌آمد.\n\n{{quote:0}}\n\nاین چهار اصل همان اصل‌هایی بودند که سلطنت را در خاندان محمدعلی شاه قاجار و اعقاب او قرار می‌دادند و ترتیب ولایت‌عهد و نیابت سلطنت را تعیین می‌کردند. سید حسن مدرس بی‌درنگ برخاست و «اخطار قانونی» داد. تدین پرسید ماده‌اش کدام است. مدرس پاسخ داد که این پیشنهاد خلاف قانون اساسی است و نمی‌توان آن را در مجلس مطرح کرد و هنگام بیرون رفتن از تالار گفت که اگر صد هزار رأی هم بدهند خلاف قانون است. مهدیقلی هدایت همین سخن را با اندکی تفاوت، به صورت «صد بار رأی»، آورده است. مجلس سپس فوریت نخست و فوریت دوم طرح را به رأی گذاشت و هر دو را پذیرفت.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"ماده واحده – مجلس شورای ملی بنام سعادت ملت انقراض سلطنت قاجاریه را اعلام نموده و حکومت موقتی را در حدود قانون اساسی و قوانین موضوعه مملکتی به شخص رضا خان پهلوی واگذار می‌نماید. تعیین تکلیف حکومت قطعی موکول بنظر مجلس موسسان است که برای تغییر مواد ۳۶ و۳۷ و۳۸ و۴۰ متمم قانون اساسی تشکیل می‌شود.","speaker":"نمایندگان امضاکنندهٔ طرح","speakerTitle":"نمایندگان مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم قانون‌گذاری","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۱۱","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۱۱","date":"۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"متن طرحی که شیخ جلال نهاوندی خواستار طرح آن شد و مجلس با ۸۰ رأی از ۸۵ نمایندهٔ حاضر آن را تصویب کرد."},{"original":"اخطار قانونی استکه خلاف قانون اساسی است و نمی‌شود در اینجا طرح کرد (در حال خروج) صد هزار رای هم بدهید خلاف قانون است","speaker":"سید حسن مدرس","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در مجلس شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۱۱","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۱۱","date":"۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"مدرس این سخن را بی‌درنگ پس از خوانده شدن طرح گفت و از تالار بیرون رفت."}]},{"title":"سخنرانی تقی‌زاده","body":"نخستین مخالف سید حسن تقی‌زاده بود. تقی‌زاده سخن را با ستایش از دولت آغاز کرد و گفت که همهٔ نمایندگان به موجب قانون اساسی امنیت دارند و دولت «دولت امنیت» است و بزرگ‌ترین دلیل خیرخواهی او به دولت همین امنیتی است که دولت پدید آورده است. او گفت ترجیح می‌داد این کار با این شتاب انجام نگیرد، مبادا «اسم فشار» بر آن بگذارند، و پیشنهاد کرد که مجلس موضوع را به کمیسیونی بسپارد تا شاید راه حلی بهتر و قانونی‌تر بیابد. تقی‌زاده افزود که شنیده است این پیشنهاد پذیرفته نخواهد شد و پس از اعلام اینکه طرح را مطابق قانون اساسی و صلاح مملکت نمی‌داند، با مصراع «آنجا که عیان است چه حاجت به بیان است» سخن را به پایان برد و از جلسه بیرون رفت.\n\n{{quote:0}}\n\nغنی دربارهٔ این سخنرانی دو داوری دارد. او می‌نویسد که تقی‌زاده به حکومت مشروطه و نهادهای آن ایمان ژرف داشت و در سخنانش اشاره‌ای قوی بود که اگر راهی معتبر بر پایهٔ قانون اساسی پیدا شود، حتی از پادشاهی سردار سپه پشتیبانی خواهد کرد. اما غنی سخنرانی را «بد سازمان‌یافته» و تصمیم تقی‌زاده به نخستین سخنران بودن را خطا می‌داند. مستوفی نیز گواهی می‌دهد که تقی‌زاده با ابراز رضایت و قدرشناسی بسیار از پهلوی سخن گفت.","quotes":[{"original":"مطابق قوانین اساسی مملکت نیست و مطابق صلاح مملکت هم نیست. بیشتر از این حرف زدن هم صلاح نیست. همه می دانند آنجاکه عیان است چه حاجت ببیان است.","speaker":"سید حسن تقی‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۱۱","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۱۱","date":"۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"پایان سخنرانی تقی‌زاده، نخستین مخالف، که پیش‌تر خدمات دولت در برقراری امنیت را ستوده بود."}]},{"title":"پاسخ سید یعقوب انوار","body":"سید یعقوب انوار در پاسخ به تقی‌زاده سخن گفت. او به سابقهٔ تغییر مواد مربوط به انتخابات در روزگار استبداد صغیر استناد کرد و از پیشنهاد ناصرالملک نیز یاد کرد. انوار گفت که آزادی‌خواهان از آغاز مشروطه بر این باور بودند که درخت دودمان قاجار خشکیده است و باید آن را کند و نهال تازه به جایش کاشت. او از سید جمال‌الدین اسدآبادی و میرزا آقاخان کرمانی نام برد که به گفتهٔ او بیداری مردم از قلم آنان برخاسته بود. انوار نتیجه گرفت که طرح نه تنها خلاف قانون اساسی نیست، بلکه «عین قانون» است. مستوفی این سخنان را «بی‌منطق» می‌داند و استدلال می‌کند که سابقهٔ نقض قانون هرگز دلیلی برای نقض دیگر نیست.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"از همان اول عقیده ما این بوده که این درخت خشکیده است و باید اورا کند و درخت برومندی بجای آن غرس کرد که آن درخت برومند سایه افکن بشود و ملت از آن استفاده کند.","speaker":"سید یعقوب انوار","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۱۱","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۱۱","date":"۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"انوار در پاسخ به تقی‌زاده خلع قاجاریه را آرزوی دیرین آزادی‌خواهان شمرد."}]},{"title":"سخنرانی علاء","body":"میرزا حسین‌خان علاء کوتاه‌ترین سخنرانی مخالف را کرد. علاء گفت که «شهوت کلام» ندارد و در مقابل جریان خلاف قانون سکوت نمی‌کند. او گفت که نمایندگان اختیار ورود در این مذاکره را ندارند، زیرا رأی دادن به چنین طرحی را مخالف قانون اساسی می‌داند، و افزود که آن را مخالف صلاح مملکت نیز می‌شمارد، چون بابی گشوده خواهد شد که برای کشور زیان‌بار است. علاء نیز پس از این سخنان جلسه را ترک کرد. مستوفی این سخنرانی را «حملهٔ مختصر مفید» می‌خواند. پس از علاء، یاسائی در دفاع از طرح سخن گفت و استدلال کرد که اصل‌های چهارم و ششم قانون اساسی دربارهٔ شمار نمایندگان پیش‌تر در عمل تغییر کرده و مجلس مؤسسان کار تغییر قانون اساسی را بر عهده خواهد گرفت.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"ماها هیچ اختیار نداریم که وارد در این مذاکره و طرح این مسئله بشویم زیرا رای دادن به همچو طرحی را بنده بکلی مخالف قانون اساسی که ما حافظ آن هستیم میدانم و قطع نظر از اینکه مخالف قانون میدانم این پیشنهاد را مخالف صلاح مملکت هم میدانم زیرا یک بابی مفتوح خواهد شد که برای مملکت مضر خواهد بود.","speaker":"میرزا حسین‌خان علاء","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۱۱","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۱۱","date":"۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"سخنرانی کوتاه علاء، دومین مخالف، که پس از آن جلسه را ترک کرد."}]},{"title":"سخنرانی دکتر محمد مصدق","body":"بلندترین و پرآوازه‌ترین سخنرانی مخالف از آنِ دکتر محمد مصدق، نمایندهٔ تهران، بود. مصدق قرآنی از بغل بیرون آورد و نمایندگان به احترام آن برخاستند. او سوگند خورد که جز خیر و صلاح ملت غرضی ندارد. مصدق گفت که از سلاطین قاجار «کاملاً» مأیوس است، زیرا خدمتی نکرده‌اند که بتوان از آنان دفاع کرد، و نمونه‌ای از رفتار سلطان احمد شاه قاجار با خود او در دوران حکومت فارس آورد. سپس به استدلال اصلی رسید: اگر رئیس‌الوزرا به پادشاهی برسد و مانند پادشاهان مشروطه مسئولیت نداشته باشد، کشور از وجود مؤثری که امنیت و آسایش را فراهم آورده بی‌بهره می‌ماند و این «خیانت به مملکت» است. اگر هم به پادشاهی برسد و همچنان مسئول باشد و در همهٔ کارها دخالت کند، این «ارتجاع و استبداد صرف» است.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nمصدق در همین سخنرانی از سید یعقوب انوار، که خود او را در آغاز مشروطه بر منبر و در کار دعوت مردم به آزادی دیده بود، پرسید آیا اکنون باور دارد که یک تن هم پادشاه باشد، هم رئیس‌الوزرا و هم حاکم. او پرسید: «پس چرا خون شهیدان راه آزادی را ریختند؟» و افزود که در این صورت بهتر بود از روز نخست بگویند مشروطه نمی‌خواستند. مصدق با تمثیلی ساده گفت که بازرگانی که نام تجارت‌خانه‌اش را مردم شناخته‌اند آن نام را تغییر نمی‌دهد و از داروخانه‌ای در تهران مثال آورد که جانشین بنیان‌گذار نام آن را نگاه داشت تا اعتماد مشتریان از دست نرود. او با مثل «اول چاه را بکنید بعد منار را بدزدید» خواست که پیش از کنار گذاشتن رئیس‌الوزرا جانشینی برای او معین کنند.\n\nمصدق در پایان گفت که قانون اساسی را «قانون الهی» نمی‌داند که تغییرناپذیر باشد و تغییر آن را در صورت ضرورت و پس از سنجش و مشورت می‌پذیرد، اما این تغییر را «ضروری و فوری» نمی‌داند. سپس از جلسه بیرون رفت. غنی تأکید می‌کند که در سخنان مصدق «هیچ طعنه‌ای» نبود و او به راستی باور داشت که سردار سپه کارهای بزرگی انجام داده و مجلس نیز با تصویب قانون‌های لازم در این کار سهم داشته است. به نوشتهٔ غنی، مصدق خواهان ادامهٔ همین همکاری بود و نگران بود که سردار سپه، که به گمان او طبعی خودکامه داشت، به انحصار قدرت روی آورد. سید یعقوب انوار پس از سخنرانی مصدق برخاست و به سخن مصدق دربارهٔ امضاکنندگان اعتراض کرد.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"اگر شاه بشوند بدون مسئولیت این خیانت به مملکت است برای اینکه یک شخص محترم و یک وجود مؤثری که امروز این امنیت و اسایش را برای ما درست کرده و این صورت را امروز به مملکت داده است برود بی اثر شود","speaker":"دکتر محمد مصدق (مصدق‌السلطنه)","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در مجلس شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۱۱","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۱۱","date":"۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"هستهٔ استدلال مصدق: پادشاهی بی‌مسئولیت سردار سپه کشور را از کارآمدی او محروم می‌کند و پادشاهی مسئول با مشروطه نمی‌خواند."},{"original":"مخالفت بنده در لایحه نه از بابت قاجاریه است قاجاریه را رفته و منقرض شده میدانم و نه از نقطه نظر رضاخان پهلوی است او رئیس مملکت است واز خدا می‌خواهم سی سال چهل سال عمر کند و همیشه رئیس مملکت باشد","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۱۱","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۱۱","date":"۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"دولت‌آبادی، آخرین مخالف، پس از نکوهش رفتار سلطان احمد شاه قاجار و ستایش سردار سپه، انگیزهٔ مخالفت خود را قانونی می‌خواند."},{"original":"بنده قانون اساسی را یک قانون الهی نمیدانم که قابل تغییر نباشد بلکه قانون اساسی را کار بشری می دانم و بشر هم او را باید تغییر بدهد ولی وقتی یک ضرورت نامی پیدا کند و تمام معایب و ممانعش سنجیده شود و عجله در کار نباشد","speaker":"دکتر محمد مصدق (مصدق‌السلطنه)","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در مجلس شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۱۱","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۱۱","date":"۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"بخش پایانی سخنرانی مصدق، پیش از آنکه از جلسه بیرون برود."}]},{"title":"پاسخ داور","body":"علی‌اکبر داور، از نزدیکان سردار سپه، به مصدق پاسخ داد. داور گفت که این طرح کسی را پادشاه نمی‌کند و تعیین تکلیف به مجلس مؤسسان واگذار می‌شود. او استدلال کرد که پادشاهان مشروطه‌ای که لیاقت دارند در عمل نفوذ دارند. داور سپس یادآوری کرد که پس از فتح تهران، گروهی در باغشاه گرد آمدند و قانون انتخابات را تغییر دادند، با آنکه این تغییر با چهار اصل قانون اساسی مخالفت داشت، و رجالی چون مشیرالدوله، مؤتمن‌الملک و مستوفی‌الممالک پای آن تصمیم را امضا کرده بودند. او افزود که نیازی نیست نمایندگان برای دفاع از خانواده‌ای که بی‌لیاقتی آن را خود تصدیق می‌کنند وارد شوند. مستوفی این پاسخ را نیز از «سفسطه‌های معمولی موافقین» می‌شمارد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"پس در اینصورت لازم نیست که ما بیائیم و برای دفاع از یک خانواده که بی لیاقتی آنها را تصدیق می‌کنیم وارد شویم و قضیه را بخونسردی تلقی کنیم","speaker":"علی‌اکبر داور","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۱۱","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۱۱","date":"۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"پایان پاسخ داور به مصدق."}]},{"title":"سخنرانی دولت‌آبادی","body":"آخرین مخالف حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی بود. صورت‌مذاکرات نشان می‌دهد که دولت‌آبادی، برخلاف چهار مخالف دیگر، جلسه را ترک نکرد. او در سخنانش حکایت کرد که پس از خلع محمدعلی شاه قاجار، در استانبول، به مخبرالسلطنه گفته بود که پادشاه خود به دست خود این حق را از خود سلب کرد و زیر بیرق‌های بیگانه نشست. او از دیدار خود با سلطان احمد شاه قاجار در فرح‌آباد حکایت کرد که پادشاه دستکش به دست داشت و از گرفتن کاغذ از دست دیگران پرهیز می‌کرد، و از ماجرای غله یاد کرد که پادشاه حاضر نشد غلهٔ خود را خرواری ده تومان ارزان‌تر بفروشد. دولت‌آبادی گفت که در آن دیدار به پادشاه گفته بود که اگر کسی پیدا شود که بهتر از او به کتاب قانون رفتار کند، او پادشاه خواهد بود.\n\nدولت‌آبادی سپس از سردار سپه ستایش کرد و از خدا خواست که او بتواند «کشتی چهارموجهٔ» کشور را به ساحل نجات برساند. اما گفت که مخالفتش با طرح نه از بابت قاجاریه است، که آن را رفته و منقرض می‌داند، و نه از نقطه‌نظر رضاخان پهلوی. او نگرانی خود را چنین بیان کرد که حقوق‌دانان جهان قانون اساسی ایران را در مجموعه‌های قوانین دارند و اگر دریابند که تغییر آن ایراد قانونی داشته، به کار کشور آسیب می‌رسد. دولت‌آبادی افزود که شب پیش او را برای امضا خواسته بودند و امضا نکرده بود. تدین در پاسخ گفت که همهٔ نمایندگان تصدیق می‌کنند کشور «در نهایت امنیت و آسایش» است و هیچ موجی به کشتی استقلال آن آسیب نزده است.\n\nدولت‌آبادی در «حیات یحیی» روایت دیگری از سخن خود آورده که در صورت‌مذاکرات به این صورت نیست. به روایت خاطراتش، او گفته بود که قاجار رفت و خدا و کارهای خود او او را برد و سردار سپه می‌آید و خدا و کارهای خودش او را می‌آورد، اما چیز سومی هم هست که نامش قانون است. او می‌نویسد که در میانهٔ سخن، همان نماینده‌ای که شب پیش او را در زیرزمین تهدید کرده بود مشت بر میز کوبید و او پاسخ داد که آن نماینده حق نداشت او را در آن مجلس تهدید کند. مستوفی نیز از «نطق قشنگ» دولت‌آبادی یاد می‌کند و می‌نویسد که او با اصطلاحات و استعاره‌های شیرین قاجاریه را نکوهش و پهلوی را ستایش کرد، اما تغییر قانون اساسی را کار درستی ندانست.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"قجر رفت خدا وعملیات او اورا برد سردار سپه میآید خدا وعملیات خودش اورا میآورد پس چرا من در صف مخالفین هستم چونکه غیر از این دو سومی هم هست که نامش قانون است","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی و نویسندهٔ خاطرات","work":"حیات یحیی، جلد چهارم","workType":"خاطرات","page":"ج ۴، ص ۳۸۶","date":"۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی، به روایت خاطرات نویسنده","context":"دولت‌آبادی سخنرانی خود در مجلس را در خاطراتش چنین خلاصه می‌کند؛ صورت‌مذاکرات این عبارت را به این صورت ندارد."}]},{"title":"رأی‌گیری","body":"پس از سخنرانی دولت‌آبادی چند نماینده، از جمله عبدالله یاسائی، دکتر امیر، دستغیب، اخگر، علیرضا الحسنی و کی‌استوان، پیشنهاد کردند که مجلس با ورقه رأی بگیرد. تدین پیشنهاد کرد که به جای «یک ماده»، عنوان «ماده واحده» را بنویسند. سپس رأی‌گیری انجام گرفت و صورت‌مذاکرات نتیجه را چنین ثبت کرد: از ۸۵ نمایندهٔ حاضر، ۸۰ ورقهٔ سفید به علامت قبول. صورت‌مذاکرات نام هشتاد رأی‌دهنده را آورده که داور، سید یعقوب انوار، یاسائی، ارباب کیخسرو و سلیمان میرزا اسکندری در میان آنانند. تدین سپس اصل پنجاهم قانون اساسی را خواند و گفت که دورهٔ قانون‌گذاری دو سال است و تصمیم آن روز مجلس را منحل نمی‌کند و با تشکیل مجلس مؤسسان منافاتی ندارد. جلسه «تقریباً دو ساعت بعد از ظهر» به پایان رسید.\n\nغنی بر پایهٔ همین صورت‌مذاکرات گزارش می‌دهد که ۱۹ نماینده با اجازهٔ پیشین غایب بودند، ۱۳ تن بی‌اطلاع غایب بودند و ۱۲ تن دیر رسیدند و در رأی شرکت نکردند. به برآورد غنی دست‌کم ۲۵ نماینده، از جمله بهار، آشتیانی، مدرس، حسن پیرنیا (مشیرالدوله)، حسین پیرنیا (مؤتمن‌الملک) و مستوفی‌الممالک، اگر حاضر بودند به طرح رأی منفی می‌دادند. به نوشتهٔ غنی، از نمایندگان تهران تنها سلیمان میرزا رأی موافق داد. بهار، که به گفتهٔ خود به خواست یارانش در خانه ماند، می‌نویسد که اگر حاضر هم بود شاید بیش از همفکرانش ایستادگی نمی‌کرد. مستوفی نیز غیبت «وجیه‌المله‌ها» را عمدی می‌داند تا اثری از موافقت یا مخالفت خود به جا نگذارند."},{"title":"ابلاغ قانون و اعلامیهٔ ۱۱ آبان","body":"به گزارش مستوفی، تدین و دیگر اعضای هیئت رئیسه ماده واحده را در خانهٔ شخصی سردار سپه به او ابلاغ کردند. فردای آن روز متن قانون با شرحی از سوی رئیس حکومت موقت به همهٔ مراکز کشور رسید. در ۱۱ آبان ۱۳۰۴، برابر با ۲ نوامبر ۱۹۲۵ میلادی، سردار سپه اعلامیه‌ای رسمی منتشر کرد. او در این اعلامیه گفت که در اطراف کشور در «اظهار تنفر و انزجار» از سلطنت قاجاریه نهضتی عمومی برپا شده بود که اگر به آن توجه نمی‌کردند به انقلابی عظیم می‌انجامید، دولت در این مدت «رویهٔ بی‌طرفی» داشت و مجلس شورای ملی در جلسهٔ شنبه ۹ آبان انقراض سلطنت قاجاریه را اعلام کرد. سردار سپه در پایان از همهٔ علاقه‌مندان به سعادت کشور خواست که در حفظ مصالح عمومی او را یاری کنند و اعلامیه را با عنوان «رئیس حکومت موقتی مملکت و رئیس عالی کل قوا» امضا کرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"مجلس شورای ملی بنا بر موافقت با افکار عمومی متوجه لزوم خاتمه دادن باوضاع و بحران مملکتی شده و پس از چندی مطالعه و مذاکره در جلسهٔ شنبهٔ ۹ آبان‌ماه انقراض سلطنت قاجاریه را اعلان نموده و ریاست حکومت موقتی را باینجانب واگذار کرد تا اینکه مجلس مؤسسان بفوریت تکلیف قطعی حکومت را تعیین نمایند... امیدوارم که تمام علاقمندان بسعادت مملکت در حفظ مصالح عمومی با من کمک نمایند.","speaker":"سردار سپه رضاخان پهلوی","speakerTitle":"رئیس حکومت موقتی مملکت و رئیس عالی کل قوا","work":"اعلامیهٔ رسمی ۱۱ آبان ۱۳۰۴، به نقل عبدالله مستوفی در «شرح زندگانی من»، جلد سوم","workType":"اعلامیهٔ رسمی دولتی","page":"ج ۳، ص ۶۶۷","date":"۱۱ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲ نوامبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"سردار سپه با این اعلامیه انقراض سلطنت قاجاریه و آغاز حکومت موقت را رسماً به آگاهی مردم رساند."}]},{"title":"بیرون فرستادن ولیعهد","body":"بهار روایت عبدالله‌خان امیرطهماسبی، فرماندهٔ پیشین گارد سلطان احمد شاه قاجار، را از کتابی که به او منسوب است آورده است. امیرطهماسبی می‌نویسد که به فرمان سردار سپه، دو ساعت پس از ظهر شنبه ۹ آبان، مأمور شد دربار را تحویل بگیرد و خانوادهٔ پادشاه مخلوع را بیرون بفرستد. او ساعت دو و ده دقیقهٔ بعد از ظهر به کاخ رسید و به محمدحسن میرزا، که سه سال در غیاب برادر قائم‌مقام او بود، ابلاغ کرد که همان شب برای پیوستن به برادرش از تهران بیرون برود. بهار می‌افزاید که بر پایهٔ روایت‌های دیگر، یزدان‌پناه، بوذرجمهری و محمد درگاهی، رئیس شهربانی، نیز در این کار حضور داشتند.\n\nبهار، بر پایهٔ روایت یکی از شاهزادگان، می‌نویسد که ولیعهد در شب‌های پیش از آن دریافته بود که کار از دست رفته است و به شاهزادگان گفته بود گمان می‌کند فردا یا پس‌فردا او را دستگیر کنند. مستوفی می‌نویسد که محمدحسن میرزا را ساعت ده شب، همراه چند تن که داوطلبانه خواسته بودند با او بروند، با یکی دو اتومبیل و چند کامیون مستحفظ به سوی مرز عراق روانه کردند. هدایت نیز می‌نویسد که امیرطهماسبی، سرتیپ مرتضی‌خان و دو افسر دیگر محمدحسن میرزا را در شب ۱۰ آبان از کاخ گلستان به مرز عراق رساندند و افسران در عصر ۹ آبان درهای کاخ را مهر و موم کردند. دولت‌آبادی تأکید می‌کند که سردار سپه نه قصد آسیب رساندن به جان ولیعهد را داشت و نه ملاحظات سیاسی چنین اجازه‌ای می‌داد."}],"views":[{"title":"دیدگاه هواداران طرح","body":"هواداران ماده واحده در مجلس چند استدلال اصلی داشتند. نخست، به تعبیر مقدمهٔ طرح و سخنان داور، دودمان قاجار بی‌لیاقتی خود را نشان داده بود و غیبت دراز پادشاه کشور را در بحران نگاه می‌داشت. دوم، تلگراف‌های فراوان ولایات، به گفتهٔ هواداران، بیان ارادهٔ ملی و در حکم همه‌پرسی بود. سوم، به گزارش غنی، هواداران خلع محمدعلی شاه قاجار در ۱۲۸۸ خورشیدی به دست کمیته‌ای از مجلس را سابقه می‌شمردند و داور و انوار نیز از تغییر قانون انتخابات در همان روزگار، با امضای رجال نامدار مشروطه، یاد کردند. چهارم، به تعبیر داور و یاسائی، ماده واحده خود قانون اساسی را تغییر نمی‌داد و این کار را به مجلس مؤسسان وامی‌گذاشت.\n\nدیدگاه پهلوی، چنان‌که محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید، این بود که پدرش در آغاز قصد برانداختن پادشاه را نداشت و بارها از او خواست بازگردد، اما سلطان احمد شاه قاجار ناتوان و بی‌علاقه بود و سرانجام برای همیشه به اروپا رفت. به فرمودهٔ ایشان، نبود سرپرستی قوی و کارآمد برای کشور تحمل‌ناپذیر شد و پدرش دریافت که نیم‌کاری دیگر بس نیست. ایشان در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که مجلس در ۱۳۰۴ پادشاهی را که در اروپا «به گردش و مسافرت» مشغول بود از سلطنت خلع کرد و پدرش را شاهنشاه ایران اعلام کرد."},{"title":"دیدگاه مخالفان","body":"مخالفان پنج‌گانه، چنان‌که غنی تأکید می‌کند، از دودمان قاجار دفاع نکردند. استدلال آنان قانونی و سیاسی بود. مدرس، تقی‌زاده و علاء طرح را خلاف قانون اساسی دانستند، زیرا قانون اساسی سلطنت را در خاندان قاجار قرار داده بود و مجلس عادی را اختیار تغییر آن نبود. تقی‌زاده و دولت‌آبادی بر شتاب و نبود راه قانونی تأکید کردند. مصدق بر خطر پادشاهی مسئول برای مشروطه و خطر از دست رفتن رئیس‌الوزرایی کارآمد تأکید کرد. علاء از گشوده شدن بابی سخن گفت که در آینده هر گروه نیرومند می‌توانست با آن قانون اساسی را دگرگون کند.\n\nمستوفی در «شرح زندگانی من» از این مخالفان با ستایش یاد می‌کند و می‌نویسد که آنان «حتی تیر غیب» را هم پروا نکردند و حرف خود را «مرد مردانه» زدند. بهار نیز بر آن است که سخنرانی‌های مخالفان را باید در پرتو ترسی خواند که پس از قتل واعظ قزوینی بر مجلس چیره بود و می‌نویسد که از هر سطر آن‌ها «بوی خوف و رعب» می‌آید. دولت‌آبادی ادعایی جداگانه دارد: به گفتهٔ او، مدرس پیش‌تر به این شرط با پادشاهی سردار سپه کنار آمده بود که مستوفی‌الممالک رئیس دولت شود و از همین رو مدرس به بهانهٔ بی‌رئیس بودن مجلس از تالار بیرون رفت تا ناچار به مخالفت آشکار نشود. این ادعا در منابع دیگری که این نوشتار بررسی کرد تأیید نمی‌شود و غنی، که مدرس را «مردی با باورهای صادقانه» می‌خواند، چنین روایتی ندارد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"مخالفینی که در این جلسه از هیچ چیز، حتی تیرغیب هم، پروا نکرده و حرف خود را مرد مردانه، زده‌اند، غیراز سید حسن مدرس... بترتیب آقای تقی‌زاده، آقای حسین علاء و آقای دکتر مصدق و حاجی میرزا یحیی دولت آبادی بودند.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوان‌سالار و نویسندهٔ تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد سوم","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۳، ص ۶۶۴ و ۶۶۵","date":"دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، دربارهٔ ۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی","context":"مستوفی پس از شرح طرح ماده واحده از مخالفان آن نام می‌برد."}]},{"title":"دیدگاه تاریخ‌نگاران","body":"غنی در جمع‌بندی خود دو داوری را کنار هم می‌گذارد. از یک سو می‌نویسد که اگر سردار سپه راه مجلس مؤسسان را از آغاز برای خلع قاجاریه برمی‌گزید، تصمیم نمایندگان آن مجلس در حکم همه‌پرسی دربارهٔ خلع به شمار می‌آمد، او بر پایهٔ قانونی استوارتری می‌ایستاد و شاید اکثریت بزرگ‌تری، از جمله بسیاری از نام‌آوران، از او پشتیبانی می‌کردند. به گفتهٔ غنی، سردار سپه و مشاورانش برای پرهیز از چند ماه تأخیر این راه را کنار گذاشتند. از سوی دیگر، غنی داوری سختی دربارهٔ سلطان احمد شاه قاجار دارد و او را جوانی کم‌جرئت و خودخواه می‌خواند که به کشورش اعتنایی نداشت. به گفتهٔ غنی، سردار سپه پیروز شد زیرا به چهره‌ای ضروری بدل شده بود و آنچه مردم بیست سال در آرزویش بودند، یعنی حکومت مرکزی نیرومند، امنیت و یکپارچگی کشور به دور از دخالت بیگانه، برایشان فراهم آورده بود.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی روایت کوتاه‌تری دارد و در آن تصویب قانون فرماندهی کل قوا را کلید رسیدن سردار سپه به تاج‌وتخت می‌داند. او همچنین یادداشت یکی از مقام‌های وزارت خارجهٔ بریتانیا را نقل می‌کند که دودمان تازه را، اگر از نسل نخست بگذرد، دودمانی «یکسره ایرانی» می‌شمرد. داوری‌های تند غنی و میلانی دربارهٔ واپسین پادشاه قاجار بیشتر بر گزارش‌های سفارت بریتانیا تکیه دارد. در برابر، بهار، که خود از مخالفان سردار سپه بود، سلطان احمد شاه قاجار را مردی نیک و پایبند به قانون اساسی می‌داند که تنها در سیاست‌ورزی ناتوان بود. داوری منصفانه، با در نظر گرفتن هر دو گروه شواهد، این است که سلطان احمد شاه قاجار پادشاهی ستمگر یا قانون‌شکن نبود، اما در روزگاری که کشور به رهبری نیرومند نیاز داشت از پذیرش این نقش سر باز زد.","quotes":[{"original":"The Qajar dynasty fell with a whimper. In many ways there had been no real contest.","translation":"دودمان قاجار بی‌صدا فرو افتاد. از بسیاری جهات رقابتی واقعی در کار نبود.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضاشاه","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"ص ۳۷۲","date":"۱۳۷۷ خورشیدی (۱۹۹۸ میلادی)، دربارهٔ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی","context":"جمع‌بندی غنی در پایان فصل «برافتادن دودمان قاجار»."}]}],"aftermathSections":[{"title":"مجلس مؤسسان و پادشاهی رضا شاه","body":"مستوفی گزارش می‌دهد که شمار نمایندگان مجلس مؤسسان را دو برابر نمایندگان مجلس شورای ملی قرار دادند و تا ۱۵ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۶ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی، ۲۴۱ تن از آنان در تهران حاضر بودند. سردار سپه در آن روز مجلس را در تکیهٔ دولت گشود و در نطق گشایش از نمایندگان خواست که صلاح و خیر کشور را در نظر بگیرند و در انجام وظیفه شتاب کنند. مجلس مؤسسان در جلسهٔ چهارم اصل‌های ۳۶، ۳۷، ۳۸ و ۴۰ متمم قانون اساسی را تغییر داد و سلطنت مشروطهٔ ایران را «بشخص اعلیحضرت شاهنشاه رضا شاه پهلوی» و اعقاب او، «نسلاً بعد نسل»، سپرد. مستوفی می‌نویسد که صورت جلسه در ۲۱ آذر به تصویب رسید و رئیس مجلس مؤسسان در ظهر ۲۲ آذر پایان کار مجلس را اعلام کرد. تاج‌گذاری رسمی رضا شاه پهلوی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی) انجام گرفت. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که در همان روز به ولایت‌عهد رسید.\n\nاصل ۳۷ تازه شرط کرد که ولیعهد پسر بزرگ‌تر پادشاه باشد که مادرش «ایرانی‌الاصل» باشد و اگر پادشاه پسری نداشته باشد، ولیعهد نباید از خاندان قاجار باشد. اصل ۳۸ نیز تصریح کرد که نایب‌السلطنه باید «غیر از خانوادهٔ قاجار» باشد. این قیدها راه بازگشت دودمان پیشین را از راه ولایت‌عهد یا نیابت سلطنت می‌بست."},{"title":"سرنوشت بازیگران","body":"سلطان احمد شاه قاجار پس از خلع در اروپا ماند و، چنان‌که محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید، بعدها در همان‌جا درگذشت. محمدحسن میرزا نیز به برادر پیوست. میلانی می‌نویسد که چهار نمایندهٔ مخالف در سال‌های بعد نقش‌های مهمی در زندگی محمدرضا شاه پهلوی بازی کردند و دکتر محمد مصدق، چنان‌که خود ایشان در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید، در دوران پادشاهی ایشان به نخست‌وزیری رسید. از هواداران طرح، علی‌اکبر داور در دولت رضا شاه پهلوی سازمان تازهٔ عدلیه را بنیاد نهاد و مستوفی از همکاری خود با او در این کار یاد می‌کند.\n\nمستوفی گزارش می‌دهد که برخی نمایندگانی که در روز ۹ آبان غایب بودند، پس از آنکه دیدند کار گذشته است، برای عضویت در مجلس مؤسسان داوطلب شدند و از رئیس حکومت موقت پوزش خواستند. او همچنین یادآوری می‌کند که مردم در انتخابات مجلس مؤسسان علاقهٔ چندانی نشان ندادند، زیرا از پیش می‌دانستند که دولت کار خود را پیش خواهد برد."},{"title":"جایگاه در تاریخ‌نگاری","body":"رویداد ۹ آبان در تاریخ‌نگاری ایران دو گونه خوانش دارد. خوانش نخست، که در نوشته‌های پهلوی و هواداران آن دیده می‌شود، این رویداد را پایان دودمانی ناتوان و غایب و آغاز دوران سازندگی، امنیت و یکپارچگی ملی می‌داند و بر پشتیبانی گستردهٔ مردم و نمایندگان از سردار سپه تکیه می‌کند. خوانش دوم، که در خاطرات بهار، مستوفی و دولت‌آبادی دیده می‌شود، بر شیوهٔ کار انگشت می‌نهد: قتل واعظ قزوینی، گردآوری امضا در زیرزمین خانهٔ رئیس‌الوزرا، تفسیر استعفای رئیس مجلس و شتاب در تصویب. باید یادآوری کرد که همین نویسندگان در برابر خدمات سردار سپه منصف بودند و دولت‌آبادی و مصدق در همان جلسه او را ستودند.\n\nغنی هر دو خوانش را در کنار هم می‌گذارد. او شایستگی و کارنامهٔ سردار سپه را دلیل اصلی پیروزی او می‌داند و در همان حال می‌نویسد که راه مجلس مؤسسان پایهٔ قانونی استوارتری فراهم می‌آورد. نکتهٔ مشترک همهٔ منابع این است که در روز ۹ آبان هیچ نماینده‌ای از دودمان قاجار دفاع نکرد و بحث تنها بر سر قانون و شیوه بود. این واقعیت نشان می‌دهد که ایرانیان آن روزگار، چه موافق و چه مخالف، از دودمان قاجار دل کنده بودند و آنچه برایشان اهمیت داشت آیندهٔ حکومت مشروطه بود."}]},{"id":"constituent-assembly-pahlavi-1304","title":"مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ و سپردن سلطنت مشروطه به رضا شاه پهلوی","date":{"solarYear":1304,"solarMonth":9,"solarDay":15,"gregorianYear":1925,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":6},"tier":"secondary","category":"political","summary":"مجلس مؤسسان نخستین مجلسی بود که در تاریخ مشروطهٔ ایران برای دگرگون کردن اصل‌های متمم قانون اساسی گرد آمد. مجلس شورای ملی در ۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی، با تصویب ماده واحده‌ای انقراض سلطنت قاجاریه را اعلام کرد، حکومت موقت را به سردار سپه رضاخان پهلوی سپرد و تعیین «حکومت قطعی» را به مجلس مؤسسانی واگذاشت که می‌بایست اصل‌های ۳۶، ۳۷، ۳۸ و ۴۰ متمم قانون اساسی را تغییر دهد. این چهار اصل، به تعبیر عبدالله مستوفی، رجل دیوانی دورهٔ قاجار و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، «راجع بسلطنت محمد علی شاه قاجار و اعقاب او» بود.\n\nدولت موقت انتخابات مجلس مؤسسان را در کمتر از پنج هفته به پایان برد. مجلس در روز یکشنبه ۱۵ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی، برابر با ۶ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی، در تکیهٔ دولت تهران با نطق والاحضرت رضاخان پهلوی، رئیس حکومت موقت، گشایش یافت. سردار سپه در این نطق از نمایندگان خواست که «صلاح و خیر مملکت» را در نظر بگیرند و چون «طول مدت بی‌تکلیفی» برای کشور زیان دارد، در کار خود شتاب کنند. نمایندگان میرزا صادق‌خان صادق (مستشارالدوله)، از پیشگامان مشروطه، را به ریاست برگزیدند.\n\nمجلس مؤسسان در جلسهٔ چهارم خود، در ۲۱ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی، برابر با ۱۲ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی، چهار اصل یادشده را با متن تازه جایگزین کرد. بر پایهٔ اصل تازهٔ ۳۶، سلطنت مشروطهٔ ایران «از طرف ملت بوسیلهٔ مجلس مؤسسان بشخص اعلیحضرت شاهنشاه رضا شاه پهلوی» تفویض شد تا «در اعقاب ایشان نسلاً بعد نسل» برقرار بماند. اصل‌های ۳۷ و ۳۸ ولایت‌عهد و نیابت سلطنت را از خاندان قاجار بیرون نگاه داشت و سن رسیدن ولیعهد به پادشاهی را بیست سال شمسی قرار داد. سیروس غنی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «ایران و برآمدن رضاشاه»، می‌نویسد که از ۲۶۰ نماینده ۲۵۷ تن به این اصلاحات رأی موافق دادند و سلیمان میرزا اسکندری، رهبر حزب سوسیالیست، با دو تن از یارانش رأی ممتنع داد. مجلس در ظهر ۲۲ آذر به کار خود پایان داد.\n\nپس از مجلس مؤسسان، رضا شاه پهلوی سوگند پادشاهی یاد کرد، محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) را به ریاست وزرایی گماشت و عبدالحسین تیمورتاش را به وزارت دربار برگزید. تاج‌گذاری رضاشاه پهلوی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ میلادی، در کاخ گلستان برگزار شد و محمدرضا شاه پهلوی، به فرمودهٔ خود ایشان، در همان روز به ولایت‌عهد رسید. داوری دربارهٔ این مجلس از همان آغاز دوگانه بود. هواداران دودمان تازه آن را تجلی ارادهٔ ملت و پایان یک دوران بی‌سامانی دانستند. منتقدان، از جمله مستوفی و یحیی دولت‌آبادی، بر نقش دولت در گزینش نمایندگان و شتاب کار انگشت گذاشتند. این نوشتار هر دو روایت را با نام راویانشان می‌آورد.","citations":[{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۳، ص ۶۶۷ تا ۶۷۲","text":"عبدالله مستوفی، «شرح زندگانی من»، دربارهٔ اعلامیهٔ ۱۱ آبان، انتخابات مجلس مؤسسان، برنامهٔ رسمی گشایش، نطق رئیس حکومت موقت، هیئت رئیسه، متن اصل‌های تازهٔ ۳۶ تا ۴۰، پایان کار مجلس و سلام جلوس."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۴۶۸ و ۴۶۹","text":"مهدیقلی هدایت، «خاطرات و خطرات»، دربارهٔ طرح ۸ آبان، اعتبار پنجاه هزار تومانی، گشایش در تکیهٔ دولت، سلام جلوس و کابینهٔ فروغی."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۴، ص ۳۸۸ تا ۳۹۱؛ ج ۲، دربارهٔ مستشارالدوله","text":"یحیی دولت‌آبادی، «حیات یحیی»، فصل «انعقاد مجلس عالی»، دربارهٔ رفتار سردار سپه پس از ۹ آبان، گرد آمدن نمایندگان، تاج‌گذاری، دربار تیمورتاش و کابینهٔ مستوفی‌الممالک."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۳۷۶ تا ۳۸۶","text":"سیروس غنی، «ایران و برآمدن رضاشاه»، فصل «آغاز دوران پهلوی»، دربارهٔ حکومت موقت، اعلامیهٔ ۱۱ آبان، شناسایی دولت‌های بیگانه، انتخابات، رأی‌گیری مجلس مؤسسان، سوگند، کابینهٔ فروغی، داور، تیمورتاش و تاج‌گذاری."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"دورهٔ پنجم، جلسه‌های ۲۱۴، ۲۱۷، ۲۲۰، ۲۲۸ و ۲۲۹؛ قانون‌های ۱۷ آبان، ۲۴ آبان و ۶ بهمن ۱۳۰۴","text":"صورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی و مجموعهٔ قوانین دورهٔ پنجم، دربارهٔ اعتبار مجلس مؤسسان، گواهی نمایندگان دربارهٔ ترکیب آن، پیشنهاد طهرانی و معرفی کابینهٔ فروغی."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل نخست؛ فصل‌های دههٔ نخست پادشاهی محمدرضا شاه پهلوی","text":"عباس میلانی، «شاه»، دربارهٔ رأی ۲۱ آذر، یادداشت حاشیه‌ای بریتانیا و مجلس مؤسسان ۱۳۲۸."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۴۱، ۴۲، ۴۷ و ۶۴","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، دربارهٔ خلع سلطان احمد شاه قاجار، عنوان‌های پادشاهی رضا شاه پهلوی، تاج‌گذاری و ولایت‌عهد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۵۱","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، دربارهٔ رأی مجلس و مجلس مؤسسان."}],"personIds":["abdolhossein-teymourtash","ahmad-person","mohammad-ali-foroughi","reza-shah-person"],"personDeeds":{"abdolhossein-teymourtash":"پس از مجلس مؤسسان به وزارت دربار رسید.","ahmad-person":"در پاریس بود و سلطنت از خاندان او گرفته شد.","mohammad-ali-foroughi":"پس از سوگند رضا شاه به ریاست وزرایی رسید.","reza-shah-person":"مجلس مؤسسان سلطنت مشروطه را به او و اعقابش سپرد و او سوگند پادشاهی یاد کرد."},"personTitles":{"ahmad-person":"پادشاه ایران","reza-shah-person":"نامزد سلطنت در مجلس مؤسسان"},"periodId":"pahlavi-i","monarchId":"reza-shah","aliases":["مجلس مؤسسان ۱۳۰۴"],"contextSections":[{"title":"از ماده واحده تا فراخوان مجلس مؤسسان","body":"قانون اساسی مشروطه و متمم آن راهی برای تغییر دودمان سلطنتی پیش‌بینی نکرده بودند. اصل‌های ۳۶ تا ۴۰ متمم قانون اساسی سلطنت را در خاندان محمدعلی شاه قاجار و اعقاب او قرار داده بود و هیچ نهادی جز مجلسی با اختیار قانون‌گذاری اساسی نمی‌توانست این اصل‌ها را دگرگون کند. نویسندگان ماده واحدهٔ ۹ آبان این دشواری را می‌شناختند. از همین رو ماده واحده تنها انقراض سلطنت قاجاریه و سپردن حکومت موقت را اعلام کرد و تعیین «حکومت قطعی» را به «نظر مجلس مؤسسان» وانهاد.\n\nمهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)، رجل دیوانی و نویسندهٔ خاطرات «خاطرات و خطرات»، گزارش می‌دهد که طرح نخستین چیز دیگری بود. به نوشتهٔ او، علی‌اکبر داور، شیروانی، عبدالله یاسائی، عبدالحسین صدر، حاج حسن ملک‌التجار آشتیانی و یازده نمایندهٔ دیگر در ۸ آبان طرحی پیشنهاد کرده بودند که انقراض قاجاریه و واگذاری حکومت موقت به سردار سپه را با «دادن اختیار به مجلس ششم» در تعیین تکلیف قطعی همراه می‌کرد. بر پایهٔ آن طرح، نمایندگان دورهٔ ششم مجلس شورای ملی با حق دگرگون کردن اصل‌های ۳۶، ۳۷، ۳۸ و ۴۰ «مجلس مؤسسان شناخته» می‌شدند. هدایت می‌نویسد که «چون حوصله نبود» این راه کنار رفت و گروهی را «بسمت مؤسسان» فراخواندند. انتخابات دورهٔ ششم ماه‌ها زمان می‌برد. هدایت با یادآوری مثل «جوجه را پاییز می‌شمارند» داوری دربارهٔ نیک و بد این شتاب را به آینده سپرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"چون حوصله نبود جماعتی بسمت مؤسسان دعوت شدند که فی التأخیر آفات، آنچه شد خیر بود یا نبود غیب نمی‌شد دانست، جوجه را پائیز می‌شمارند.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رجل دیوانی و سیاستمدار دورهٔ قاجار و پهلوی","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۶۸","date":"دربارهٔ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی","context":"هدایت پس از یاد کردن از طرح ۸ آبان، که اختیار تغییر قانون اساسی را به مجلس دورهٔ ششم می‌داد، توضیح می‌دهد که چرا مجلس مؤسسان جداگانه گرد آمد."}]},{"title":"حکومت موقت و نخستین روزها","body":"سردار سپه پس از تصویب ماده واحده از ریاست وزرایی کناره گرفت و محمدعلی فروغی، وزیر مالیه، کفالت ریاست وزرا را بر عهده گرفت. غنی گزارش می‌دهد که وزیر داخله حکام ولایات را از تصمیم مجلس و ترکیب حکومت موقت آگاه کرد و وزیر امور خارجه، میرزا حسن‌خان مشار (مشارالملک)، سفارت‌خانه‌های بیگانه را در جریان گذاشت. یحیی دولت‌آبادی، نمایندهٔ مجلس و نویسندهٔ خاطرات «حیات یحیی»، یادآوری می‌کند که از این پس رضاخان را «اعلیحضرت» نمی‌خواندند بلکه «والاحضرت» می‌گفتند.\n\nسردار سپه در ۱۱ آبان، برابر با ۲ نوامبر ۱۹۲۵ میلادی، با عنوان «رئیس حکومت موقتی مملکت» اعلامیه‌ای منتشر کرد. غنی بخشی از اعلامیه‌ای به همین تاریخ را به انگلیسی آورده است که در آن رئیس حکومت موقت همهٔ کوشش خود را برای «امنیت عمومی، خرسندی مردم و عظمت کشور» می‌شمارد و دو آرمان دیرینهٔ خود را «اجرای عملی اصول راستین دین اسلام» و «آسودگی خاطر و آرامش مردم» می‌خواند. غنی می‌افزاید که این اعلامیه بیش از همه روحانیان را مخاطب داشت. به نوشتهٔ او علمای نجف، کربلا و قم دربارهٔ این دگرگونی خاموش ماندند و چنین می‌نمود که تا هنگامی که سخنی از جمهوری در میان نباشد، با پادشاهی رضاخان مخالفتی ندارند. روحانیان بلندپایهٔ دیگر نیز به دیدار سردار سپه رفتند و راه همراهی پیش گرفتند.\n\nمجلس شورای ملی روز بعد به افتخار سردار سپه پذیرایی‌ای برپا کرد. دولت سه روز تعطیل رسمی اعلام کرد و شب‌ها خیابان‌ها را چراغانی کردند و آتش‌بازی به راه انداختند. غنی با این همه می‌نویسد که در میان توده‌های مردم شور چشمگیر و شادمانی خودجوشی دیده نمی‌شد. به نظر او قاجاریه نه محبوب بودند و نه محترم، اما سردار سپه نیز با چهرهٔ جدی و خشم‌های گاه‌وبی‌گاهش محبت عمومی را به دست نیاورده بود و مردم هنوز نمی‌دانستند که این دگرگونی برای زندگی آنان چه معنایی دارد. سر پرسی لورن، وزیر مختار بریتانیا در تهران، در گزارشی که غنی نقل می‌کند، بیش از نیمی از درس‌خواندگان را اندکی هوادار دگرگونی و شمار کمتری را آمادهٔ پشتیبانی آشکار از آن می‌دانست و نبود شور و نبود مخالفت را از همین رو می‌دید.\n\n{{quote:0}}\n\nدولت‌آبادی، که خود در ۹ آبان با ماده واحده مخالفت کرده بود، از رفتار سردار سپه در این روزها با انصاف یاد می‌کند. به نوشتهٔ او سردار سپه از آن روز تا روز گشایش مجلس مؤسسان رفتار و آمیزش خود را با مردم «چندان تغییر» نداد و متحصنانی را که در خانهٔ او و در مدرسهٔ نظام بست نشسته بودند با مهربانی بیرون فرستاد. دولت‌آبادی در همین بخش ادعا می‌کند که سردار سپه پس از دریافت متن قانون از هیئت رئیسهٔ مجلس، به نایب رئیس مجلس «شش هزار تومان انعام» داد. این ادعا در منابع دیگر بررسی‌شده تأیید نشد و تنها با نام راوی در بخش پایانی این نوشتار آمده است.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"\"More than half of the intelligentsia is slightly in favour of change but only a considerably smaller proportion will commit themselves definitely to supporting it. This accounts for lack of enthusiasm and lack of opposition.\"","translation":"بیش از نیمی از درس‌خواندگان اندکی هوادار دگرگونی‌اند، اما بخش بسیار کوچک‌تری حاضرند به طور قطعی خود را به پشتیبانی از آن متعهد کنند. نبود شور و نبود مخالفت از همین روست.","speaker":"سر پرسی لورن","speakerTitle":"وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"گزارش به وزارت امور خارجهٔ بریتانیا، به نقل سیروس غنی در «ایران و برآمدن رضاشاه»","workType":"گزارش دیپلماتیک، به نقل کتاب تاریخ‌پژوهی","page":"ص ۳۷۷","date":"آبان ۱۳۰۴ خورشیدی، برابر با نوامبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"لورن واکنش طبقهٔ درس‌خوانده را به انقراض قاجاریه و پادشاهی آیندهٔ رضاخان ارزیابی می‌کند."},{"original":"سردار سپه بعد از این روز تا روز انعقاد مجلس عالی خلق و خو و آمیزش خود را با مردم چندان تغییر نمیدهد و متحصنین را با مهربانی از خانه خود و از مدرسهٔ نظام خارج مینماید و بلافاصله بتهیهٔ تشکیل مجلس عالی میپردازند و طولی نمیکشد که با وسایل نقلیهٔ نظامی جمعی از رؤسای روحانی درجهٔ اول از تجار و اعیان و معاریف ولایات بتهران رسیده… در تکیهٔ دولت یک مجلس عالی تشکیل شده آن مجلس لایحه‌ئی را که در نهم آبان در مجلس شورایملی تصویب شده تثبیت و تأئید مینماید.","speaker":"حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی، آموزگار و نویسندهٔ «حیات یحیی»","work":"حیات یحیی، جلد چهارم","workType":"خاطرات","page":"ج ۴، ص ۳۸۸","date":"دربارهٔ آبان و آذر ۱۳۰۴ خورشیدی","context":"دولت‌آبادی در آغاز فصلی که به «انعقاد مجلس عالی» می‌پردازد، رفتار سردار سپه و گرد آمدن نمایندگان را شرح می‌دهد."}]},{"title":"واکنش سلطان احمد شاه قاجار و خاندان او","body":"سلطان احمد شاه قاجار در این روزها در پاریس به سر می‌برد. غنی گزارش می‌دهد که او با تلگرافی از پاریس اعلام کرد که تصمیم مجلس را نمی‌پذیرد، خود را همچنان پادشاه کشور می‌داند و قصد دارد شکایت خود را به جامعهٔ ملل ببرد. غنی می‌افزاید که در همان روز عموهای سلطان احمد شاه قاجار و گروهی دیگر از شاهزادگان قاجار به دیدار سردار سپه رفتند و به او تبریک گفتند.\n\nمحمدحسن میرزا، ولیعهد قاجار، را در همان شب ۹ آبان از کاخ گلستان بیرون بردند و از مرز عراق بیرون فرستادند. دولت‌آبادی گزارش می‌دهد که گروهی از نظامیان و کارکنان دربار در همان روز اثاثیهٔ سلطنتی را در اختیار گرفتند. غنی به نقل از گزارش‌های بریتانیا می‌نویسد که عبدالله‌خان امیرطهماسبی، مرتضی‌خان یزدان‌پناه، محمدخان درگاهی و کریم‌آقا بوذرجمهری کاخ‌ها را تحویل گرفتند."},{"title":"شناسایی دولت‌های بیگانه","body":"سرنوشت حکومت موقت به شناسایی دولت‌های بیگانه نیز بستگی داشت. غنی گزارش می‌دهد که لورن در ۳ نوامبر ۱۹۲۵، برابر با ۱۲ آبان ۱۳۰۴، به دیدار سردار سپه رفت و وعده داد که بریتانیا هرچه زودتر حکومت تازه را به طور موقت به رسمیت بشناسد. سردار سپه نیز به لورن اطمینان داد که همهٔ عهدنامه‌های ایران با کشورهای دیگر به قوت خود باقی خواهد ماند. سران همهٔ هیئت‌های دیپلماتیک در تهران گرد آمدند و پذیرفتند که هر یک در پاسخ نامهٔ ۳۱ اکتبر مشار، که آنان را از تصمیم مجلس آگاه کرده بود، یادداشت کوتاهی بفرستند.\n\nایالات متحدهٔ امریکا تنها کشوری بود که نخست ترجیح داد تا تصمیم مجلس مؤسسان صبر کند. غنی می‌نویسد که مشار، به دستور سردار سپه، به کاردار امریکا گفت که بریتانیا، ترکیه، آلمان و اتحاد شوروی روز بعد یادداشت شناسایی موقت می‌فرستند و رئیس حکومت موقت از امریکا نیز همین را انتظار دارد. فرانک کلاگ، وزیر امور خارجهٔ امریکا، از موضع خود کوتاه آمد و امریکا نیز حکومت موقت را شناخت. ایتالیا، بلژیک، لهستان و مصر در ۸ نوامبر، برابر با ۱۷ آبان، به این جمع پیوستند.\n\nغنی از یک گرفتاری دیپلماتیک کوچک نیز یاد می‌کند. یورنیف، وزیر مختار شوروی، در ۴ نوامبر به دیدار سردار سپه رفت و پرسید که آیا ایران با ارتقای نمایندگی شوروی به سطح سفارت کبری موافق است. سردار سپه بی‌درنگ پاسخ مثبت داد، در حالی که ایران جز با ترکیه سفیر کبیر مبادله نمی‌کرد. یورنیف در ۲۷ دسامبر به مقام سفیر کبیر رسید و از این پس بر لورن، که تا آن روز ارشد دیپلمات‌های تهران بود، پیشی گرفت. لورن نخست تهدید به کناره‌گیری کرد، اما چون دید که کار از بازگشت گذشته است، وزارت امور خارجهٔ بریتانیا را به پذیرفتن آن قانع کرد.\n\nسردار سپه در دیداری با لورن و هارولد نیکلسن، رایزن تازهٔ سفارت بریتانیا، دیدگاه خود را دربارهٔ آیندهٔ روابط دو کشور روشن بیان کرد. به گزارش غنی، او پذیرفت که بریتانیا در گذشته ناچار شده بود بیش از آنچه در کشوری سامان‌یافته روا بود در کار ایران دخالت کند، و هدف خود را رساندن ایران به جایی خواند که این دخالت دیگر ضرورت نداشته باشد. به گفتهٔ او ایرانی نیرومند می‌توانست بخشی از بار سنگین مسئولیتی را که بریتانیا در شرق بر دوش داشت بر دوش بگیرد. لورن این سخنان را هم نشانهٔ دوستی و هم هشداری دانست که دو کشور باید با یکدیگر همچون دو همتا رفتار کنند. غنی می‌نویسد که نیکلسن از همان دیدار نخست از سردار سپه دل‌خوشی پیدا نکرد."},{"title":"اعتبار مالی مجلس مؤسسان","body":"دولت موقت برای برگزاری انتخابات به اعتبار مالی نیاز داشت. معاون وزارت مالیه در جلسهٔ ۲۱۴ مجلس شورای ملی، در ۱۷ آبان ۱۳۰۴، لایحه‌ای برای پنجاه هزار تومان اعتبار تقدیم کرد که می‌بایست «از محل صرفه جوئی بودجه دربار بابت چهار ماه آخر سال ۱۳۰۴» تأمین شود. لایحه به امضای وزیر داخله، وزیر مالیه و کفیل ریاست وزرا رسیده بود. سید یعقوب انوار، نمایندهٔ مجلس، پرسید که آیا این پول تنها برای تهران است یا برای سراسر کشور، و نمایندهٔ دولت پاسخ داد که برای همهٔ کشور است. مجلس لایحه را با رأی مخفی تصویب کرد و صورت‌مذاکرات ۷۶ رأی موافق از ۸۶ نمایندهٔ حاضر را ثبت کرده است.\n\nمجلس در ۲۴ آبان قانون دیگری گذراند که هزینه کردن همان پنجاه هزار تومان را افزون بر انتخابات برای «تشکیل مجلس موسسان» نیز روا می‌شمرد. در بحث این قانون، سید یعقوب انوار یادآوری کرد که صرفه‌جویی بودجهٔ دربار باید از ۹ آبان حساب شود. مجلس سرانجام در ۶ بهمن ۱۳۰۴، برابر با ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۲۶ میلادی، قانون تازه‌ای برای نود هزار تومان اعتبار هزینه‌های مجلس مؤسسان تصویب کرد و قانون پنجاه هزار تومانی را لغو کرد. این سه قانون نشان می‌دهد که مجلس شورای ملی هزینهٔ مجلس مؤسسان را در چارچوب قانون بودجه پذیرفت."},{"title":"انتخابات نمایندگان","body":"دولت موقت شمار نمایندگان مجلس مؤسسان را دو برابر شمار نمایندگان مجلس شورای ملی قرار داد. مستوفی گزارش می‌دهد که انتخابات در سراسر کشور آغاز شد، نمایندگان از اوایل آذر یکی‌یکی به تهران رسیدند و تا ۱۵ آذر ۲۴۱ تن از آنان در پایتخت حاضر بودند. دولت همین روز را برای گشایش مجلس برگزید. دولت‌آبادی می‌نویسد که «با وسایل نقلیه نظامی» گروهی از روحانیان بلندپایه، بازرگانان، اعیان و سرشناسان ولایات به تهران رسیدند و دولت از اشخاص مهم هر طبقه از مردم تهران نیز دعوت کرد.\n\nراویان معاصر دربارهٔ آزادی این انتخابات تردید داشتند. مستوفی، که در این روزها برای پرستاری از مادر بیمارش از ده به تهران آمده بود، می‌نویسد که از ۱۱ آبان تا ۱۵ آذر همهٔ دستگاه دولت به کار انتخاب نمایندگان پرداخت و دولت کوشید کسانی برگزیده شوند که موافقتشان با سلطنت پهلوی «مسلم باشد». به نوشتهٔ او مردم، چون از پیش دریافته بودند که دولت در هر حال مقصود خود را پیش خواهد برد، به انتخابات علاقه‌ای نشان ندادند و نامزدها نیز انگیزه‌ای برای پیش انداختن خود نداشتند. مستوفی با این همه انصاف را رها نمی‌کند و می‌افزاید که «عده زیادی از اشخاص متعین» از مرکز و ولایات به نمایندگی رسیدند. به گزارش او برخی از کسانی که در ۹ آبان در مجلس شورای ملی غایب بودند، پس از آنکه دیدند کار گذشته است، داوطلب عضویت در مجلس مؤسسان شدند و «عذر مافات» را از پیشگاه رئیس حکومت موقت خواستند.\n\n{{quote:0}}\n\nغنی، بر پایهٔ گزارش‌های دیپلماتیک بریتانیا، داوری تندتری دارد. به نوشتهٔ او وزارت جنگ و وزارت داخله انتخابات را در دست داشتند، در برخی نواحی ولایات اصلاً انتخاباتی برگزار نشد و وزارت داخله نامزدها را از نمایندگی خود آگاه کرد. غنی انگیزهٔ این شتاب را ترس سردار سپه از آن می‌داند که اگر فاصلهٔ میان ماده واحده و رأی مجلس مؤسسان دراز شود، مخالفان فرصت گرد آمدن پیدا کنند. او می‌افزاید که تقریباً همهٔ نمایندگانی که در مجلس شورای ملی به انقراض قاجاریه رأی داده بودند به مجلس مؤسسان نیز راه یافتند.\n\n{{quote:1}}\n\nصورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی نیز گواه همین پیوند است. یکی از نمایندگان در جلسهٔ ۲۲۰ مجلس، در ۱ آذر ۱۳۰۴، یادآوری کرد که بنا بر آنچه در روزنامه‌ها آمده است، نمایندگان مجلس مؤسسان «اغلب از همین آقایان» نمایندگان مجلس شورای ملی هستند و مجلس مؤسسان ممکن است «بیست روز دیگر ده روز دیگر» گرد آید. این گواهی معاصر با گزارش مستوفی و غنی هم‌خوان است. داوری منصفانه باید این را نیز در نظر بگیرد که در ایران آن روز، با راه‌های کند و ارتباطات اندک، برگزاری انتخاباتی گسترده در پنج هفته، با هر نیتی، کاری دشوار بود.","quotes":[{"original":"مردم چون قبل از وقت فهمیده بودند که دولت در هرحال مقصود خود را پیش خواهد برد در انتخابات نمایندگان علاقه‌ای نشان ندادند. از کاندیداها هم چون میدانستند جز چند روز صرف وقت اینکار فائده‌ای ندارد علاقه‌ای باینکه خود را پیش بیندازند بروز نکرد. درحقیقت دولت نام هر کس را میخواست از صندوق بیرون میکشید. معهذا عده زیادی از اشخاص متعین از مرکز و ولایات انتخاب شده بودند.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"رجل دیوانی دورهٔ قاجار و پهلوی و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»","work":"شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، جلد سوم","workType":"خاطرات","page":"ج ۳، ص ۶۶۸","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی (تقریبی)، دربارهٔ آبان و آذر ۱۳۰۴","context":"مستوفی، که برای پرستاری از مادر بیمارش به تهران آمده بود، در این بند انتخابات مجلس مؤسسان را توصیف می‌کند."},{"original":"\"Elections for the Constituent Assembly were controlled by the Ministries of War and Interior and no chances were taken. It was made certain that only candidates who were certain to vote to give Reza Khan the crown were elected. In some districts in the provinces elections were not even held.\"","translation":"انتخابات مجلس مؤسسان در دست وزارت جنگ و وزارت داخله بود و هیچ خطری پذیرفته نشد. اطمینان حاصل کردند که تنها نامزدهایی برگزیده شوند که بی‌گمان به سپردن تاج به رضاخان رأی می‌دادند. در برخی نواحی ولایات حتی انتخاباتی برگزار نشد.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «ایران و برآمدن رضاشاه»","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"کتاب تاریخ‌پژوهی","page":"ص ۳۷۸","date":"۱۳۷۷ خورشیدی، برابر با ۱۹۹۸ میلادی","context":"غنی این داوری را بر پایهٔ گزارش‌های سفارت بریتانیا دربارهٔ انتخابات آبان و آذر ۱۳۰۴ آورده است."}]}],"whatHappened":[{"title":"آیین گشایش در تکیهٔ دولت","body":"مستوفی متن برنامهٔ رسمی گشایش مجلس را، با امضای «کفیل ریاست وزراء - فروغی - (محمد علی)»، به طور کامل در خاطرات خود آورده است. این برنامه با این عبارت آغاز می‌شد: «چون بر حسب ارادهٔ بندگان والاحضرت اقدس دامت عظمته، مجلس موسسان روز یکشنبهٔ ۱۵ آذرماه ۱۳۰۴ افتتاح می‌یابد». موکب رئیس حکومت موقت از خیابان سپه، خیابان باب همایون، خیابان میدان ارگ و باغ وزارت فواید عامه به محل مجلس می‌رفت. در ساعت یک بعد از ظهر نیروهای نظامی در مسیر صف کشیدند. پنجاه آژان سوار، سواران نیزه‌دار و گروهی از فرماندهان ارتش، از جمله امیرلشکر عبدالله‌خان امیرطهماسبی، امیرلشکر احمدآقاخان، امان‌الله میرزا رئیس ارکان حرب، علی‌آقاخان نقدی، مرتضی‌خان، سرهنگ کریم‌آقاخان بوذرجمهری و سرهنگ محمدخان درگاهی، همراه موکب بودند و صد تن گارد پشت سر آنان حرکت می‌کردند.\n\nبرنامه شلیک توپ را نیز با دقت معین کرده بود: یک تیر هنگام سوار شدن رئیس حکومت موقت، سه تیر هنگام رسیدن موکب به میدان سپه و یک تیر هنگام ورود به مجلس. ورود موکب به باغ وزارت فواید عامه برای ساعت دو و بیست دقیقهٔ بعد از ظهر پیش‌بینی شده بود. هیئت وزیران در جلوی اتاق مخصوص به پیشواز می‌ایستادند و رئیس حکومت موقت ده دقیقه در اتاق مخصوص می‌آسود. در ساعت دو و نیم، محمود جم اعلام ورود می‌کرد و همهٔ حاضران برمی‌خاستند. هنگام ورود رئیس حکومت موقت پرچم مخصوص سلطنتی را بر فراز عمارت برمی‌افراشتند و در هنگام نطق چهارده تیر توپ شلیک می‌کردند.\n\nمحل مجلس تکیهٔ دولت بود، همان بنای مدوری که در دورهٔ قاجار صحنهٔ تعزیه‌خوانی‌های رسمی بود. هدایت، که خود در آن روز حاضر بود، می‌نویسد که سکوی میانهٔ تکیه را که صحنهٔ تعزیه بود آراستند و جلسه‌های مجلس مؤسسان روی همان سکو برپا می‌شد. به گزارش مستوفی، نمایندگان در جلوی غرفهٔ بزرگ تکیه نشستند، غرفه‌ها به مدعوان اختصاص داشت و میانهٔ جایگاه از آن روحانیان بود. مستوفی خود از جملهٔ مدعوان بود و از یکی از غرفه‌ها جلسه را نظاره می‌کرد.\n\nهدایت از جایی ایستاده بود که در روزهای تعزیه جایگاه کامران میرزا، شاهزادهٔ قاجار، بود. او می‌نویسد که امید و یأس در چهرهٔ حاضران پیدا بود و خوش‌بینان و بدبینان با یکدیگر نگاه رد و بدل می‌کردند. هدایت گمان می‌برد که رضاخان شاید در جوانی بارها در همین جایگاه قراول ایستاده بود، و از خود می‌پرسید سربازی که به کفایت خود به وزارت جنگ رسیده است با «سیاست پیچیدهٔ همسایگان» چه خواهد کرد. او سپس آیه‌ای از قرآن را به یاد آورد که می‌گوید چه بسا چیزی را ناخوش بدارید و خیر شما در آن باشد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"روز افتتاح مجلس با حضور رضاخان من در کناری ایستاده بودم و تماشای احوال می‌کردم. امید و یأس در فکر حاضرین از رخساره‌ها پیدا بود. خوش‌بین و بدبین مبادلهٔ نظر می‌کردند. محلی که من ایستاده بودم کنار طاقنمائی بود که در اوقات تعزیه کامران میرزا می‌نشست و شاید درین محل مکرر رضاخان قراول ایستاده بود. منظرهٔ روی سکو عجیب بنظر می‌آمد و فکر می‌کردم سربازی… بکفایت بدرجهٔ وزارت جنگ رسیده است با سیاست پیچیدهٔ همسایگان چه خواهد کرد.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رجل دیوانی و سیاستمدار دورهٔ قاجار و پهلوی","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۶۸، پانویس","date":"۱۵ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۶ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"هدایت در پانویسی بر گزارش مجلس مؤسسان، حال خود را در روز گشایش در تکیهٔ دولت شرح می‌دهد."}]},{"title":"نطق گشایش","body":"محمود جم، که به تعبیر مستوفی همچون رئیس تشریفات کنار در ورودی ایستاده بود، ورود رئیس حکومت موقت را اعلام کرد. سردار سپه از پله‌های سکو بالا آمد، از علما احوال‌پرسی کرد، رو به غرفهٔ بزرگ ایستاد و در حالی که روحانیان در دو سوی او جای داشتند نطق گشایش را خواند. او در این نطق یادآوری کرد که مجلس شورای ملی، که به موجب قانون اساسی نمایندهٔ همهٔ مردم ایران است، به حکم ضرورت و در پیروی از خواست ملت، سلطنت را از دودمان قاجار گرفت، ریاست حکومت را موقتاً به او سپرد و گردآمدن مجلس مؤسسان را برای تعیین تکلیف قطعی لازم دانست.\n\nرئیس حکومت موقت سپس گفت که بر پایهٔ تصمیم مجلس شورای ملی ملت را به گزینش نمایندگان خود فراخوانده و ملت آنان را برگزیده است، و اینک ادای این وظیفه را، که آن را «معظم‌ترین وظائف ملی و مملکتی» خواند، به آنان می‌سپارد. او از نمایندگان خواست که صلاح و خیر کشور را در نظر بگیرند و افزود که چون «طول مدت بی‌تکلیفی» ممکن است برای کشور «جلب مضرات و مفاسد» کند، باید تا جای ممکن در انجام وظیفهٔ خود شتاب کنند. نطق با آرزوی توفیق نمایندگان از درگاه خداوند پایان یافت. غنی نیز در گزارش خود بر همین تأکید سردار سپه بر شتاب انگشت می‌گذارد.\n\n{{quote:0}}\n\nمستوفی می‌نویسد که سردار سپه پس از نطق، اندکی با حاج امام جمعهٔ خویی و میرزا سید محمد بهبهانی، دو تن از روحانیان سرشناس تهران، گفت‌وگو کرد و بیرون رفت و مدعوان نیز نمایندگان را تنها گذاشتند و از تکیه بیرون آمدند. حضور روحانیان بلندپایه در دو سوی رئیس حکومت موقت، و گشایش مجلس به ریاست یک مجتهد، نشانه‌ای آشکار از کوشش دولت برای جلب همراهی روحانیان بود. این کوشش با محتوای اعلامیهٔ ۱۱ آبان، که غنی آن را خطاب به روحانیان می‌داند، هم‌خوان است.","quotes":[{"original":"البته آقایان محترم از علل پیش‌آمدهائیکه باعث انعقاد مجلس مؤسسان گردیده‌است اطلاع کامل دارند و میدانند که مجلس شورای ملی، که بموجب قانون اساسی نمایندهٔ قاطبهٔ اهالی مملکت ایرانست، در حسب ضرورت و برای متابعت میل و افکار ملت، که در تمام ایران ابراز و اظهار شده بود… سلطنت را از سلسلهٔ قاجاریه منتزع نموده، ریاست حکومت مملکت را موقتاً بعهدهٔ اینجانب محول ساخته و انعقاد مجلس مؤسسان را برای تعیین تکلیف قطعی امر لازم و مقتضی دانست… اینک بعون‌الله و توفیقه ادای این وظیفه را، که معظم‌ترین وظائف ملی و مملکتی است، برحسب رأی ملت بشما واگذار نموده و شما را دعوت میکنم که صلاح و خیر مملکت را در نظر گرفته… چون در این امر حساس طول مدت بی‌تکلیفی برای مملکت ممکن است جلب مضرات و مفاسد نماید، مقتضی است حتی‌الامکان در انجام وظیفه تسریع نمائید. در خاتمه امیدوارم خداوند تبارک و تعالی شما را موفق و مؤید بدارد.","speaker":"رضاخان پهلوی (سردار سپه)","speakerTitle":"والاحضرت اقدس، رئیس حکومت موقت و فرماندهٔ کل قوا","work":"نطق گشایش مجلس مؤسسان، به نقل عبدالله مستوفی در «شرح زندگانی من»، جلد سوم","workType":"نطق رسمی، به نقل خاطرات","page":"ج ۳، ص ۶۷۰","date":"۱۵ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۶ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"سردار سپه این نطق را در تکیهٔ دولت، رو به غرفهٔ بزرگ و در میان روحانیان، در آغاز نخستین جلسهٔ مجلس مؤسسان ایراد کرد."}]},{"title":"جلسه‌های نخست و هیئت رئیسه","body":"پس از رفتن مدعوان، شیخ محمدحسین مجتهد یزدی، که سالخورده‌ترین نماینده بود، به ریاست سنی بر کرسی نشست و مجلس را «بنام خدا و توجه اولیای دین» گشود. جوان‌ترین نمایندگان کار منشی‌گری را بر عهده گرفتند. نمایندگان شعبه‌های چهل‌نفری را با قرعه‌کشی معین کردند و جلسه برای تنفس تعطیل شد. پس از تنفس، نمایندگان میرزا صادق‌خان صادق (مستشارالدوله) را به ریاست دائمی برگزیدند. دولت‌آبادی از مستشارالدوله در شمار نمایندگان تندروی آذربایجان در نخستین سال‌های مشروطه یاد می‌کند و ریاست او پیوندی نمادین میان این مجلس و نخستین روزهای مشروطه پدید می‌آورد. هدایت نیز ریاست او را تأیید می‌کند.\n\nمجلس در جلسهٔ دوم به گزینش دیگر اعضای هیئت رئیسه پرداخت. مستوفی بیات را نایب رئیس می‌خواند و میرزا شهاب کرمانی، شیروانی، اصفهانی و شاهرودی را در شمار منشیان، و صدرالتجار، ارباب کیخسرو، دست‌غیب و مدیر روزنامهٔ «گلستان» را در شمار منشیان و مباشران نام می‌برد. مستوفی در پانویسی میرزا شهاب کرمانی را پدر دکتر مظفر بقایی و «بسیار مرد خوبی» می‌خواند. او می‌افزاید که خود نیز در این جلسه، همچون برخی دیگر، «مثل تماشاچی» ماند تا گزینش هیئت رئیسه را ببیند. غنی، بر پایهٔ منبعی دیگر، حسین دادگر (عدل‌الملک) را نایب رئیس مجلس مؤسسان می‌خواند. جلسهٔ سوم به رسیدگی به اعتبارنامه‌ها و کارهای مقدماتی گذشت."},{"title":"بحث‌ها: اختیارات بیشتر یا پادشاهی مادام‌العمر","body":"بحث‌های درونی مجلس مؤسسان در منابع این نوشتار جز به اشاره نیامده است. غنی گزارش می‌دهد که چند تن از نمایندگان می‌خواستند به تاج‌وتخت اختیاراتی بیش از آنچه قانون اساسی معین کرده بود بدهند. بحث دیگری نیز بر سر این بود که سلطنت موروثی باشد یا مجلس آن را تنها برای دوران زندگی رضاخان به او بسپارد. به نوشتهٔ غنی، مجلس به هیچ‌یک از این دو پیشنهاد ترتیب اثر نداد. نتیجه آن شد که اصل‌های تازه تنها جای خاندان قاجار را به خاندان پهلوی دادند و ساختار پادشاهی مشروطه، با همهٔ محدودیت‌هایی که قانون اساسی برای پادشاه نهاده بود، دست‌نخورده ماند. این نکته در داوری دربارهٔ مجلس مؤسسان اهمیت دارد، زیرا مجلس می‌توانست، و برخی از اعضایش می‌خواستند، راه را برای پادشاهی با اختیارات گسترده‌تر باز کند و چنین نکرد."},{"title":"رأی‌گیری ۲۱ آذر و متن اصل‌های تازه","body":"مجلس مؤسسان در جلسهٔ چهارم، در ۲۱ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی، برابر با ۱۲ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی، به اصل کار پرداخت و اصل‌های ۳۶، ۳۷، ۳۸ و ۴۰ متمم قانون اساسی را با متن تازه جایگزین کرد. مستوفی متن این چهار اصل را به این شرح آورده است.\n\nاصل ۳۶ سلطنت مشروطهٔ ایران را «از طرف ملت بوسیلهٔ مجلس مؤسسان بشخص اعلیحضرت شاهنشاه رضا شاه پهلوی» تفویض کرد و آن را «در اعقاب ایشان نسلاً بعد نسل» برقرار ساخت. عبارت «از طرف ملت» در این اصل اهمیت داشت، زیرا سرچشمهٔ مشروعیت دودمان تازه را ملت می‌شمرد و نهاد واسطه را مجلس مؤسسان معرفی می‌کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nاصل ۳۷ ولایت‌عهد را از آنِ پسر بزرگ پادشاه دانست به شرط آنکه مادرش «ایرانی‌الاصل» باشد. اگر پادشاه فرزند پسر نداشت، ولیعهد به پیشنهاد پادشاه و تصویب مجلس شورای ملی معین می‌شد، «مشروط بر آنکه آن ولیعهد از خانوادهٔ قاجار نباشد». اگر پس از آن فرزند پسری برای پادشاه به دنیا می‌آمد، ولایت‌عهد به حق از آنِ او بود.\n\n{{quote:1}}\n\nاصل ۳۸ مقرر کرد که ولیعهد در هنگام انتقال سلطنت تنها هنگامی می‌تواند شخصاً پادشاهی را بر عهده گیرد که بیست سال شمسی داشته باشد. اگر به این سن نرسیده بود، مجلس شورای ملی نایب‌السلطنه‌ای «غیر از خانوادهٔ قاجار» برای او برمی‌گزید. اصل ۴۰ نیز نایب‌السلطنه را موظف کرد که پیش از آغاز کار سوگند یادشده در قانون اساسی را یاد کند. مجلس اصل‌های پیشین را «منسوخ و ملغی» اعلام کرد.\n\nدو نکته در این اصل‌ها شایان توجه است. نخست، شرط «ایرانی‌الاصل» بودن مادر ولیعهد، که در متن پیشین نبود و دودمان تازه را آشکارا به هویت ایرانی پیوند می‌داد. دوم، کنار گذاشتن صریح خاندان قاجار از ولایت‌عهد و نیابت سلطنت، که هرگونه بازگشت آن خاندان را از راه قانونی می‌بست. با این همه، اصل‌های تازه جز همین دو محرومیت، کیفر یا محرومیت دیگری برای شاهزادگان قاجار پیش‌بینی نکرد.\n\nغنی می‌نویسد که از ۲۶۰ نماینده ۲۵۷ تن به اصلاحات رأی موافق دادند و سه تن رأی ممتنع دادند. این سه تن سلیمان میرزا اسکندری و دو تن از یاران سوسیالیست او بودند. سلیمان میرزا، به گزارش غنی، استدلال کرد که هرچند او و حزبش با شور از سردار سپه و اصلاحاتش پشتیبانی کرده‌اند، اصول سوسیالیستی و جمهوری‌خواهانه‌اش به او اجازه نمی‌دهد که برپایی پادشاهی را تأیید کند. موضع سلیمان میرزا از آن رو درخور توجه است که مخالفت او نه از سر هواداری از دودمان قاجار، بلکه از سر اعتقاد به جمهوری بود.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"سلطنت مشروطهٔ ایران از طرف ملت بوسیلهٔ مجلس مؤسسان بشخص اعلیحضرت شاهنشاه رضا شاه پهلوی تفویض شده و در اعقاب ایشان نسلاً بعد نسل برقرار خواهد بود.","speaker":"مجلس مؤسسان","speakerTitle":"مجلس مؤسسان ۱۳۰۴، به ریاست میرزا صادق‌خان صادق (مستشارالدوله)","work":"اصل ۳۶ اصلاحی متمم قانون اساسی، به نقل عبدالله مستوفی در «شرح زندگانی من»، جلد سوم","workType":"متن قانون اساسی، به نقل خاطرات","page":"ج ۳، ص ۶۷۱","date":"۲۱ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"مجلس مؤسسان در جلسهٔ چهارم این متن را به جای اصل ۳۶ پیشین نشاند که سلطنت را در خاندان محمدعلی شاه قاجار قرار داده بود."},{"original":"ولایتعهد با پسر بزرگ پادشاه که مادرش ایرانی‌الاصل باشد خواهد بود. درصورتیکه پادشاه اولاد ذکور نداشته باشد تعیین ولیعهد برحسب پیشنهاد شاه و تصویب مجلس شورای ملی بعمل خواهد آمد. مشروط برآنکه آن ولیعهد از خانوادهٔ قاجار نباشد ولی درموقعیکه فرزند ذکور برای پادشاه بوجود آمد حقاً ولایت عهد با او خواهد بود.","speaker":"مجلس مؤسسان","speakerTitle":"مجلس مؤسسان ۱۳۰۴","work":"اصل ۳۷ اصلاحی متمم قانون اساسی، به نقل عبدالله مستوفی در «شرح زندگانی من»، جلد سوم","workType":"متن قانون اساسی، به نقل خاطرات","page":"ج ۳، ص ۶۷۱","date":"۲۱ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"این اصل شرط ایرانی‌تبار بودن مادر ولیعهد و کنار ماندن خاندان قاجار از ولایت‌عهد را در قانون اساسی گنجاند."},{"original":"\"Of the 260 representatives 257 voted for the amendments to the Constitution, with three abstentions. Soleiman Mirza and two of his Socialist colleagues abstained. He argued that although he and his party had enthusiastically supported Reza Khan and his reforms, his socialist and republican principles prevented him from endorsing the establishment of monarchies.\"","translation":"از ۲۶۰ نماینده، ۲۵۷ تن به اصلاحات قانون اساسی رأی موافق دادند و سه تن رأی ممتنع دادند. سلیمان میرزا و دو تن از همکاران سوسیالیستش رأی ممتنع دادند. او استدلال کرد که هرچند خود و حزبش با شور از رضاخان و اصلاحاتش پشتیبانی کرده‌اند، اصول سوسیالیستی و جمهوری‌خواهانه‌اش به او اجازه نمی‌دهد که برپایی پادشاهی‌ها را تأیید کند.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «ایران و برآمدن رضاشاه»","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"کتاب تاریخ‌پژوهی","page":"ص ۳۸۰","date":"۱۳۷۷ خورشیدی، برابر با ۱۹۹۸ میلادی","context":"غنی در این بند نتیجهٔ رأی‌گیری ۲۱ آذر مجلس مؤسسان را بر پایهٔ گزارش‌های دیپلماتیک گزارش می‌کند."}]},{"title":"هیئت سی‌وشش‌نفره و پایان کار","body":"مجلس مؤسسان در همان جلسهٔ چهارم، بر پایهٔ نظامنامهٔ داخلی‌ای که پیش‌تر تنظیم کرده بود، هیئتی سی‌وشش‌نفره را با قرعه از میان نمایندگان برگزید تا اصل‌های چهارگانهٔ اصلاحی را به «اعلیحضرت شاهنشاه پهلوی» ابلاغ کند. جلسهٔ پنجم برای تصویب صورت جلسهٔ پیشین برپا شد. نمایندگان صورت جلسهٔ ۲۱ آذر را تصویب کردند و رئیس مجلس مؤسسان در ظهر ۲۲ آذر ۱۳۰۴، برابر با ۱۳ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی، پایان کار مجلس را اعلام کرد. کار مجلس، از گشایش تا پایان، تنها هشت روز به درازا کشید."}],"views":[{"title":"دیدگاه هواداران دودمان تازه","body":"هواداران دودمان پهلوی مجلس مؤسسان را بیان ارادهٔ ملت و پایان دوره‌ای از ناامنی و ناتوانی دولت می‌دانستند. شیخ محمدعلی طهرانی، نمایندهٔ مجلس شورای ملی، در جلسهٔ ۲۲۸ مجلس، در ۲۶ آذر ۱۳۰۴، تنها چهار روز پس از پایان کار مجلس مؤسسان، از «این موقع که سلطنت حقا از طرف ملت به اعلیحضرت پهلوی تفویض شده» سخن گفت. او از دولت خواست که استخوان‌های کریم‌خان زند را، که به گفتهٔ او آقامحمدخان قاجار در زیر تخت مرمر به خاک سپرده بود تا هر بار بر تخت می‌نشیند پا بر آن بگذارد، بیرون آورد و در جایی درخور احترام دفن کند. هدایت نیز در گزارش خود از این روزها می‌نویسد: «قاجاریه از بین رفتند و کریم خان گور بگور افتاد». این پیشنهاد نشان می‌دهد که هواداران دودمان تازه آن را با بازگرداندن احترام به گذشتهٔ ایرانی پیوند می‌دادند.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم»، کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی خود، می‌فرماید که مجلس پادشاهی را که در اروپا «بگردش و مسافرت مشغول بود» از سلطنت خلع کرد و پدرش را شاهنشاه ایران اعلام کرد. شاهنشاه آریامهر در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که پس از رأی مجلس به برکناری قاجاریه، انتخاب مجلس مؤسسان در پی آمد و این مجلس «تنها با چهار رأی منفی» تاج دوهزاروپانصدسالهٔ ایران را به رضاخان سپرد. محمدرضا شاه پهلوی همچنین در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پدرش با همهٔ عنوان‌های کهن پادشاهی، چه هنگام بار دادن به شخصیت‌های خارجی و چه هنگام سخن گفتن با فرزندش، دوست داشت خود را «سربازی ساده» بشمارد.\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\nدر دیدگاه هواداران، مهم‌ترین دستاورد مجلس مؤسسان این بود که دگرگونی دودمان را از راهی قانونی، با نهادی که خود قانون اساسی مشروطه برای چنین کاری پیش‌بینی‌پذیر می‌کرد، به انجام رساند و نظام مشروطه را برنینداخت. سردار سپه، به جای جمهوری یا کودتایی تازه، پادشاهی مشروطه را با همان قانون اساسی و همان مجلس شورای ملی پذیرفت و مجلس مؤسسان، چنان‌که غنی می‌نویسد، به خواست کسانی که اختیارات بیشتری برای پادشاه می‌خواستند تن نداد.","quotes":[{"original":"در این موقع که سلطنت حقا از طرف ملت به اعلیحضرت پهلوی تفویض شده و در این موقع که احساسات ایرانی نسبت به خادمین قدیم از سلاطین فوق العاده است بنده تقاضا می‌کنم… که از دولت حاضر بخواهند که این استخوانهای پر از شهامت و شجاعت و وطن پرستی و اسلامیت را از این مکان بیرون بیاورند و به یک مکان مقدس که قابل برای احترام باشد دفن کنند.","speaker":"شیخ محمدعلی طهرانی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم قانون‌گذاری","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۲۸","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۲۸","date":"۲۶ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۷ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"طهرانی پیش از دستور جلسه از دولت خواست استخوان‌های کریم‌خان زند را، که به گفتهٔ او آقامحمدخان قاجار زیر تخت مرمر دفن کرده بود، با احترام به خاک بسپارد."},{"original":"روزیکه پدر من تاجگذاری کرد طبق رسوم کهن و باستانی ایران عناوین شاهنشاه و ظل‌الله «مؤید بتأییدات الهی» و «قبلهٔ عالم» ویژهٔ وی گشت ولی درهمان هنگام سلطنت چه آنگاه که شخصیت‌های خارجی را بار میداد و یا آنگاه که بامن صحبت میکرد خوش داشت که خویشتن را سربازی ساده شمارد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۴۱ و ۴۲","date":"۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی)","context":"شاهنشاه در فصل مربوط به پدرش، فروتنی رضا شاه پهلوی را در برابر عنوان‌های رسمی پادشاهی یادآور می‌شود."},{"original":"\"Accordingly, on October 31, 1925, our parliament voted the Qajar dynasty out of power. Election of a constituent assembly followed and with only four nay votes, it handed the 2,500-year old Persian crown to generallissimo Reza Khan.\"","translation":"بر این پایه، در ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ مجلس ما به برکناری دودمان قاجار رأی داد. انتخاب مجلس مؤسسان در پی آمد و این مجلس، تنها با چهار رأی منفی، تاج دوهزاروپانصدسالهٔ ایران را به سرفرماندهٔ کل رضاخان سپرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه آریامهر","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات سیاسی","page":"ص ۵۱","date":"۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه آریامهر در فصلی دربارهٔ برآمدن پدرش، انتقال سلطنت را از مجلس شورای ملی تا مجلس مؤسسان در دو جمله خلاصه می‌فرماید."}]},{"title":"دیدگاه منتقدان معاصر","body":"منتقدان معاصر بیش از آنکه با خود پادشاهی سردار سپه مخالف باشند، شیوهٔ برگزاری کار را نقد می‌کردند. مستوفی، که در دورهٔ پهلوی نیز به خدمت دولت درآمد، صریح‌ترین گواهی را دربارهٔ انتخابات به جا گذاشته است و می‌نویسد که «درحقیقت دولت نام هر کس را میخواست از صندوق بیرون میکشید». او با این همه از حضور شمار زیادی از اشخاص سرشناس در مجلس یاد می‌کند و گزارشش از آیین گشایش لحنی آرام و توصیفی دارد.\n\nهدایت در یادداشت خود دربارهٔ پایان کار با عبارتی تند می‌نویسد که رضاخان پس از «سه سال کشمکش و توسلات گوناگون» و خستگی مردم از «اوضاع بوقلمون» «تخت سلطنت را تصرف کرد». او در همان بند امید عمومی را نیز ثبت می‌کند و می‌نویسد که «آرزوها در سینه‌ها انباشته و نهال امید در دل‌ها کاشته» بود و انتظار می‌رفت درخت آرزوها «ازهار افکار سی‌ساله» را به بار آورد. هدایت پیامد سیاسی دگرگونی را نیز در یک جمله خلاصه می‌کند: «از این تاریخ رای رای پهلوی است». هدایت، به نوشتهٔ غنی، از جوانی در دربار ناصرالدین شاه خدمت کرده و در نوشتن نخستین قانون‌های انتخابات مشروطه همکاری داشت. داوری دوگانهٔ او، که هم امید را می‌بیند و هم تمرکز قدرت را، نمونهٔ نگاه بسیاری از رجال کارکشتهٔ آن روزگار است.\n\n{{quote:0}}\n\nدولت‌آبادی گزارشی کوتاه و تلخ از مجلس مؤسسان دارد. او این مجلس را «مجلس عالی» می‌خواند و می‌نویسد که آن مجلس لایحه‌ای را که در ۹ آبان در مجلس شورای ملی تصویب شده بود «تثبیت و تأیید» کرد. دولت‌آبادی، که خود در ۹ آبان در مجلس ماند و با ماده واحده مخالفت کرد، کار مجلس مؤسسان را ادامهٔ همان تصمیم ۹ آبان می‌دید و نه تصمیمی مستقل.\n\nسلیمان میرزا اسکندری و دو یار سوسیالیست او از جای دیگری به موضوع می‌نگریستند. آنان از اصلاحات سردار سپه پشتیبانی می‌کردند، اما با برپایی هر گونه پادشاهی، چه قاجار و چه پهلوی، به دلیل اعتقاد به جمهوری مخالف بودند. موضع آنان یادآور طرح جمهوری سال پیش بود که با مخالفت روحانیان و بخش بزرگی از افکار عمومی کنار رفته بود.","quotes":[{"original":"رضاخان رئیس الوزراء پس از سه سال کشمکش و توسلات گوناگون و خستگی اهالی از اوضاع بوقلمون تخت سلطنت را تصرف کرد و تاج گذاری به ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ محول گشت. ذکاءالملک مأمور تشکیل کابینه شد. آرزوها درسینه‌ها انباشته و نهال امید در دلها کاشته. انتظار میرود درخت آمال ازهار افکار سی‌ساله را به بار بیاورد.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رجل دیوانی و سیاستمدار دورهٔ قاجار و پهلوی","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۶۹","date":"دربارهٔ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی","context":"هدایت این بند را در آغاز گزارش کابینهٔ فروغی و دورهٔ تازه نوشته است و «سی‌ساله» به سال‌های جنبش مشروطه و پیش از آن اشاره دارد."}]},{"title":"دیدگاه تاریخ‌نگاران","body":"غنی، که کتابش بر اسناد دیپلماتیک بریتانیا و آمریکا تکیه دارد، کنترل انتخابات را آشکارا ثبت می‌کند، اما از کارآمدی دولت تازه و انتخاب‌های سنجیدهٔ رضا شاه پهلوی، به‌ویژه گماشتن داور و تیمورتاش، با ستایش یاد می‌کند. او گزینش فروغی به ریاست وزرایی را نشانهٔ کوشش رضا شاه پهلوی برای نمایاندن ثبات و پیوستگی می‌داند و می‌نویسد که فروغی پیش‌تر نیز رئیس‌الوزرا بود و در همان جایگاه ماند.\n\nعباس میلانی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ «شاه»، از یادداشتی بریتانیایی یاد می‌کند که «وزیر» در حاشیهٔ گزارش تصمیم مجلس مؤسسان نوشت و در آن دودمان تازه را، اگر از نسل نخست بگذرد، «کاملاً ایرانی» می‌خواند، در حالی که قاجاریه را «ترک» می‌شمرد. میلانی می‌افزاید که در حقیقت صدها سال از فرمانروایی یک خاندان ایرانی‌تبار بر ایران می‌گذشت، زیرا صفویه و قاجاریه، به تعبیر او، هر دو «ترک» بودند. این نکته با شرط «ایرانی‌الاصل» بودن مادر ولیعهد در اصل ۳۷ هم‌خوان است و نشان می‌دهد که مجلس مؤسسان به هویت ایرانی دودمان تازه آگاهانه وزن می‌داد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"\"The new dynasty, if it survives the first generation, will be purely Persian, whereas the Qajar were Turkish and remained Turkish.\"","translation":"دودمان تازه، اگر از نسل نخست جان به در برد، یکسره ایرانی خواهد بود، در حالی که قاجاریه ترک بودند و ترک ماندند.","speaker":"وزیر بریتانیایی","speakerTitle":"مقام وزارت امور خارجهٔ بریتانیا، به نقل عباس میلانی","work":"شاه، به قلم عباس میلانی","workType":"یادداشت حاشیه‌ای دیپلماتیک، به نقل زندگی‌نامه","page":"فصل نخست","date":"آذر ۱۳۰۴ خورشیدی، برابر با دسامبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"این یادداشت در حاشیهٔ گزارشی آمده است که خبر رأی مجلس مؤسسان را به لندن رساند."}]},{"title":"داوری متوازن","body":"داوری منصفانه دربارهٔ مجلس مؤسسان باید چند واقعیت را با هم در نظر آورد. نخست آنکه انتخابات این مجلس، به گواهی مستوفی و غنی، زیر نظارت سنگین دولت برگزار شد و ترکیب آن از پیش روشن بود. دوم آنکه مجلس از چارچوب پادشاهی مشروطه بیرون نرفت، به پادشاه اختیارات تازه نداد و تنها دودمان را دگرگون کرد. سوم آنکه دودمان قاجار، با همهٔ خدمات برخی از پادشاهانش، در این هنگام پشتیبان چندانی در میان مردم نداشت و حتی مخالفان ماده واحده در ۹ آبان از سلطان احمد شاه قاجار دفاع نکرده بودند. چهارم آنکه بیشتر روحانیان بلندپایه، که سال پیش در برابر طرح جمهوری ایستاده بودند، با پادشاهی رضا شاه پهلوی همراهی کردند و در آیین گشایش حضور یافتند.\n\nداوری دربارهٔ دودمان قاجار نیز باید منصفانه باشد. مستوفی، که خود از خاندانی دیوانی در خدمت قاجاریه بود، دوران فرمانروایی آن دودمان را «یکصد و پنجاه و یکسال قمری» می‌شمارد و بیت مهر سلطان احمد شاه قاجار را به یادگار می‌آورد: «خواست ایزد تا کند آباد ملک از عدل و داد / خاتم شاهی بسلطان احمد قاجار داد». غنی نیز، با آنکه قاجاریه را در آن هنگام نه محبوب و نه محترم می‌داند، بی‌شوری مردم را در برابر دودمان تازه هم ثبت می‌کند. چنین داوری‌ای جای ستایش‌های یک‌سویه و نکوهش‌های یک‌سویه را می‌گیرد و نشان می‌دهد که جابه‌جایی دودمان بیش از آنکه ثمرهٔ شور انقلابی باشد، ثمرهٔ خستگی از بی‌سامانی و امید به دولتی کارآمد بود."}],"aftermathSections":[{"title":"سوگند و سلام جلوس","body":"غنی می‌نویسد که رضا شاه پهلوی در ۱۵ دسامبر ۱۹۲۵، برابر با ۲۴ آذر ۱۳۰۴، سوگند وفاداری و پاسداری از قانون اساسی را یاد کرد و از آن پس عنوان رضا شاه پهلوی یافت. مستوفی گزارش می‌دهد که چند روز پس از پایان کار مجلس مؤسسان، روزی را برای جلوس پادشاه پهلوی معین کردند و در آن روز نمایندگان همهٔ واحدهای اداری، نظامی، ایلی و طایفه‌ای کشور در سلام جلوس در تالار تخت مرمر حاضر شدند. مستوفی خود نیز در شمار مدعوان بود. خطبهٔ سلام را محمدحسن‌خان ادیب، پسر ادیب‌الدوله، خواند که هدایت او را دارای صدایی رسا می‌خواند. هدایت ادیب‌الدوله را ناظم دارالفنون می‌شناساند. تاج‌گذاری رسمی به ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ موکول شد.\n\nهدایت در یادداشت همین روزها خاطره‌ای از تاج‌گذاری محمدعلی شاه قاجار را نیز به یاد می‌آورد. به نوشتهٔ او میرزا نصرالله‌خان، صدراعظم آن روز، تاج را وارونه بر سر محمدعلی شاه گذاشت و درباریان همان روز آن را به فال بد گرفتند. یادآوری این خاطره در کنار گزارش جلوس دودمان تازه نشان می‌دهد که رجال آن روزگار پایان قاجاریه را در پرتو گذشتهٔ پرآشوب آن می‌نگریستند."},{"title":"کابینهٔ فروغی","body":"غنی گزارش می‌دهد که در ۱۶ دسامبر، برابر با ۲۵ آذر، فروغی و همهٔ وزیران حکومت موقت کناره گرفتند. انتخاب نخستین رئیس‌الوزرای دورهٔ تازه میان میرزا حسن‌خان مشار، وزیر امور خارجه، و محمدعلی فروغی بود. به نوشتهٔ غنی، مشار در مجلس پشتیبانی بیشتری داشت و لورن نیز او را می‌پسندید، اما فروغی از اعتماد کامل رضا شاه پهلوی برخوردار بود و شوروی نیز با او دشمنی نداشت. سید محمد تدین، که غنی او را رئیس مجلس می‌خواند، به رضا شاه پهلوی گزارش داد که فروغی در مجلس پشتیبانان اندکی دارد. رضا شاه پهلوی نزدیک به بیست تن از نمایندگان را به خانهٔ خود فراخواند و از آنان خواست که از فروغی پشتیبانی کنند و مجلس با اکثریتی بزرگ به او رأی داد.\n\nفروغی در جلسهٔ ۲۲۹ مجلس شورای ملی، در ۲۹ آذر ۱۳۰۴، برابر با ۲۰ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی، کابینهٔ خود را معرفی کرد. او گفت که «اعلیحضرت همایون شاهنشاه پهلوی» پس از استعفای هیئت پیشین او را به تشکیل هیئت وزیران مأمور فرمودند. بر پایهٔ صورت‌مذاکرات، مشار در وزارت امور خارجه، عبدالله‌خان امیرطهماسبی در وزارت جنگ و سردار اسعد بختیاری در وزارت پست و تلگراف ماندند. فاطمی وزیر عدلیه، داور وزیر فواید عامه، دادگر وزارت داخله و بیات وزارت مالیه را بر عهده گرفتند و میرزا یوسف‌خان مشار کفالت وزارت معارف را بر عهده گرفت. فروغی گفت که کابینهٔ تازه در «اصول مسائل سیاست مملکتی» راه کابینهٔ پیشین را دنبال خواهد کرد و مهم‌ترین کار پیش رو را برگزاری انتخابات دورهٔ ششم مجلس شورای ملی خواند. هدایت تاریخ تشکیل این کابینه را ۲۸ آذر می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nغنی گماشتن داور را مهم‌ترین افزودهٔ این کابینه می‌داند. داور در همان چند هفتهٔ نخست لایحه‌ای برای به کار گرفتن یک شرکت امریکایی به منظور بررسی مسیر راه‌آهن به مجلس برد، نخستین جادهٔ شوسهٔ تهران به مازندران را به پایان رساند، مدرسهٔ تجارت را بنیاد نهاد و قرارداد نخستین اتوبوسرانی عمومی تهران را با شرکتی دانمارکی بست. غنی داور را اندیشه‌ورز اصلی سال‌های نخست دودمان پهلوی می‌خواند.","quotes":[{"original":"از این تاریخ رای رای پهلوی است. وزراء رافعی بین وزارتخانه و شاه، نقیر و قطمیر باید بعرض برسد و آنچه امر شد اطاعت میشود.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رجل دیوانی و سیاستمدار دورهٔ قاجار و پهلوی","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۶۹","date":"دربارهٔ ۲۸ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"هدایت این داوری را پس از فهرست وزیران کابینهٔ فروغی آورده است."},{"original":"برحسب اجازه مجلس مقدس شورای ملی باستحضار خاطر آقایان محترم میرسانم که اعلیحضرت همایون شاهنشاه پهلوی بعد از آنکه هیئت سابق حسب الرسم مستعفی و منحل شد بنده را مفتخر فرمودند و مأمور فرمودند باینکه هیئت وزرای جدید را تشکیل بدهم… در اصول مسائل سیاست مملکتی کابینه حالیه تعقیب رویه کابینه سابق را خواهد کرد.","speaker":"محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)","speakerTitle":"رئیس‌الوزرا","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پنجم، جلسهٔ ۲۲۹","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۲۲۹","date":"۲۹ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی","context":"فروغی نخستین کابینهٔ دورهٔ پادشاهی رضا شاه پهلوی را به مجلس شورای ملی معرفی کرد."}]},{"title":"وزارت دربار تیمورتاش","body":"غنی گماشتن عبدالحسین تیمورتاش به وزارت دربار را غیرمنتظره‌ترین انتصاب آن روزها می‌داند. به نوشتهٔ او دست‌کم چهار تن از نزدیکان رضا شاه پهلوی، از جمله چراغعلی‌خان امیراکرم، حسین دادگر، سرتیپ خدایار و فرج‌الله بهرامی (دبیر اعظم)، به این مقام چشم داشتند. چراغعلی‌خان به ریاست دفتر ولیعهد با رتبهٔ معاون وزارت دربار رسید و بهرامی منشی مخصوص رضا شاه پهلوی شد. تیمورتاش، به نوشتهٔ غنی، به زودی تنها راه دسترسی به پادشاه را در دست گرفت و رضا شاه پهلوی به رئیس‌الوزراها فرمود که سخن تیمورتاش سخن خود اوست.\n\nدولت‌آبادی از تشکیل «دربار اعظم پهلوی» به ریاست تیمورتاش یاد می‌کند. او همچنین می‌نویسد که پس از تاج‌گذاری، دولتی به ریاست میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک بر سر کار آمد که وزیرانش را با مشورت سید حسن مدرس برگزیدند و مدرس چند روزی خود را گردانندهٔ کار ایران می‌پنداشت. این داوری دولت‌آبادی دربارهٔ مدرس با نام راوی آمده است."},{"title":"تاج‌گذاری ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵","body":"غنی می‌نویسد که کار تدارک تاج‌گذاری بی‌درنگ پس از انقراض قاجاریه آغاز شد و تیمورتاش همهٔ جزئیات آن را سامان داد. او تاجی تازه و نشان‌ها و مدال‌هایی طراحی کرد و از سفارت‌های بریتانیا، بلژیک، اسپانیا و سوئد شرح آیین تاج‌گذاری کشورهایشان را خواست و آیین ایرانی را تا جایی که با رسم‌های کهن ایرانی سازگار بود از روی آن‌ها پی ریخت. غنی یادآوری می‌کند که برای شیوهٔ تاج‌گذاری در دویست سال پیش از آن سنتی روشن وجود نداشت و رایج‌ترین رسم دورهٔ قاجار این بود که سالخورده‌ترین عضو خاندان تاج را بر سر پادشاه تازه بگذارد.\n\nتاج‌گذاری در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ میلادی، در تالار اصلی کاخ گلستان برگزار شد. به گزارش غنی، نمایندگان دولت، هیئت‌های دیپلماتیک و روحانیان بلندپایه در آیین حضور داشتند. یکی از روحانیان بلندپایهٔ تهران سخن آغازین را گفت. تیمورتاش تاج تازهٔ پهلوی را آورد و همراه با یکی از روحانیان بلندپایهٔ آذربایجان آن را به رضا شاه پهلوی داد و رضا شاه پهلوی خود تاج را بر سر نهاد. فروغی تاج کیانی دورهٔ قاجار را حمل می‌کرد و پس از آیین خطابه‌ای بلند همراه با بیت‌هایی از شاهنامهٔ فردوسی خواند.\n\n{{quote:0}}\n\nرضا شاه پهلوی سپس خطاب به حاضران سخنرانی فرمود. به گزارش غنی، یکی از نکته‌های اصلی سخن او پاسداری از دین بود که آن را پیوندی مهم برای یگانگی ملی می‌دانست. او بر اصلاحات بنیادی در آموزش، اقتصاد، راه‌ها، کشاورزی و تقویت ارتش تأکید فرمود و فوری‌ترین اصلاح را سامان‌دهی دوبارهٔ دستگاه دادگستری خواند. او از کارگزاران دولت خواست که در درستکاری، دلیری اخلاقی و پشتکار سرمشق باشند. غنی می‌افزاید که ناظران خارجی این آیین را پسندیدند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» تاج‌گذاری را «جالب‌ترین خاطرهٔ دوران طفولیت» خود می‌شمارد و می‌فرماید که در همان روز به ولایت‌عهد رسید. شاهنشاه می‌فرماید که شکوه آیین در او، که آن روزها شش سال بیش نداشت، «تأثیر شگرف» گذاشت و پس از تاج‌گذاری، به دستور پدرش، از مادر و خواهران و برادران جدا شد تا زیر «تربیت مردانه» خود را برای مسئولیت‌های آینده آماده کند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"\"a skillful mixture of magnificence and simplicity\"","translation":"آمیزه‌ای استادانه از شکوه و سادگی","speaker":"وینسنت شین","speakerTitle":"ناظر خارجی، به نقل سیروس غنی","work":"ایران و برآمدن رضا شاه، به نقل سیروس غنی","workType":"گزارش روزنامه‌نگار، به نقل کتاب تاریخ‌پژوهی","page":"ص ۳۸۶","date":"اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی، برابر با آوریل ۱۹۲۶ میلادی","context":"شین آیین تاج‌گذاری رضا شاه پهلوی در کاخ گلستان را با این عبارت توصیف کرد. لورن نیز به نقل غنی آن را «صرفه‌جویانه، نه بی‌شکوه و کوتاه» خواند."},{"original":"جالبترین خاطرهٔ دوران طفولیت من روزی است که پدرم با مراسم بسیار باشکوهی بعنوان «رضاشاه پهلوی» تاج شاهنشاهی برسر نهاد و من نیز بولایتعهدی برگزیده شدم. مراسم مجلل و بی‌نظیر تاجگذاری در تالار قصر گلستان و تخت طاوس باشکوه و تشریفات باستانی انجام گرفت و ابهت و عظمت آن منظره در من که در آن ایام شش سال بیش نداشتم تأثیر شگرف داشت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۶۴","date":"۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی)، دربارهٔ ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵","context":"شاهنشاه در فصل دوران کودکی از تاج‌گذاری پدرش و آغاز ولایت‌عهد خود یاد می‌فرماید."}]},{"title":"پیامدهای قانونی","body":"اصل‌های تازهٔ ۳۶ تا ۴۰ تا پایان دودمان پهلوی پایهٔ قانونی جانشینی ماند. بر پایهٔ همین اصل‌ها، محمدرضا شاه پهلوی پس از کناره‌گیری پدرش در ۱۳۲۰ خورشیدی به پادشاهی رسید. مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ نیز نمونه‌ای شد برای مجلس‌های مؤسسان بعدی. میلانی گزارش می‌دهد که محمدرضا شاه پهلوی در بهار ۱۳۲۸ خورشیدی (۲۵۰۸ شاهنشاهی)، برابر با آوریل ۱۹۴۹ میلادی، مجلس مؤسسانی را گرد آورد که حق انحلال مجلس شورای ملی را به پادشاه داد و تشکیل مجلس سنا را، که قانون اساسی مشروطه پیش‌بینی کرده بود اما هرگز برپا نشده بود، خواستار شد.\n\nمجلس مؤسسان ۱۳۰۴ از نظر حقوقی نیز اهمیت داشت. این مجلس نخستین بار نشان داد که متمم قانون اساسی مشروطه را می‌توان با گرد آوردن مجلسی جداگانه تغییر داد، راهی که در خود قانون اساسی به روشنی پیش‌بینی نشده بود. هواداران این راه آن را سازگار با اصل حاکمیت ملی می‌دانستند و منتقدانی چون سید حسن مدرس در ۹ آبان آن را خلاف قانون اساسی خوانده بودند."},{"title":"جایگاه در تاریخ‌نگاری","body":"تاریخ‌نگاری مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ از سه سرچشمهٔ اصلی تغذیه می‌کند. نخست، خاطرات رجال معاصر چون مستوفی، هدایت و دولت‌آبادی که شاهد رویدادها بودند و هر یک از جایگاه خود دربارهٔ آن داوری کردند. مستوفی متن برنامهٔ رسمی گشایش، نطق رئیس حکومت موقت و اصل‌های تازه را به طور کامل نگاه داشته است و ارزش سندی گزارش او از همین روست. دوم، اسناد دیپلماتیک بریتانیا و امریکا که غنی و میلانی بر آن‌ها تکیه کرده‌اند. سوم، صورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی که هزینه‌های مجلس مؤسسان و واکنش نمایندگان را ثبت کرده است.\n\nروایت رسمی دورهٔ پهلوی، که در نوشته‌های محمدرضا شاه پهلوی بازتاب یافته است، مجلس مؤسسان را بیان ارادهٔ ملت می‌داند. روایت منتقدان بر نظارت دولت بر انتخابات تأکید می‌کند. این نوشتار هیچ‌یک از این دو روایت را یکسره نمی‌پذیرد. شواهد معاصر نشان می‌دهد که دولت در گزینش نمایندگان دخالت آشکار داشت و این واقعیتی است که حتی مستوفی، که با دودمان تازه همکاری کرد، آن را ثبت کرده است. همان شواهد نشان می‌دهد که بخش بزرگی از رجال، روحانیان و درس‌خواندگان، با همهٔ تردیدها، دگرگونی را پذیرفتند، که مخالفت آشکار با آن ناچیز بود و که مجلس مؤسسان در چارچوب پادشاهی مشروطه باقی ماند. پیامد درازمدت آن، برپایی دولتی مرکزی و نیرومند بود که اصلاحاتی چون راه‌آهن سراسری، دادگستری نوین و ارتش ملی را پیش برد."}]},{"id":"coronation-1305","title":"تاج‌گذاری رضاشاه پهلوی، ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵","date":{"solarYear":1305,"solarMonth":2,"solarDay":4,"gregorianYear":1926,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":25},"tier":"secondary","category":"court","summary":"اعلیحضرت رضاشاه پهلوی، شاهنشاه ایران، در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ میلادی، در تالار سلام کاخ گلستان تاج پهلوی را به دست خود بر سر نهاد. این آیین چند ماه پس از رأی مجلس شورای ملی به انقراض سلطنت قاجاریه در ۹ آبان ۱۳۰۴، تصویب اصل‌های تازهٔ متمم قانون اساسی در مجلس مؤسسان در ۲۱ آذر، و سوگند شاهنشاه در مجلس شورای ملی در ۲۴ آذر همان سال برگزار شد. روایت آن دو رویداد در انقراض قاجاریه و مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ آمده است.\n\nدر همان تشریفات، شاهپور محمدرضا پهلوی، پسر ارشد شاهنشاه که آن روز شش سال داشت، در همین آیین به ولایتعهدی رسید. عبدالحسین تیمورتاش، وزیر دربار، تدارک آیین را از ماه‌ها پیش سامان داده بود. تاج کیانی دورهٔ قاجار را محمدعلی فروغی، رئیس‌الوزرا، حمل کرد، اما شاهنشاه آن را بر سر نگذاشت. تاج پهلوی را جواهرسازان ایرانی زیر نظر سراج‌الدین جواهری، به سفارش و با تصرفات خود شاهنشاه، ساخته بودند. پس از خطبهٔ سلطنت، شاهنشاه تاج را خود بر فرق نهاد و شمشیر جهانگشای نادری را بر کمر بست. ناظران همزمان و تاریخ‌نگاران یکسان ننوشته‌اند.","citations":[{"sourceId":"milani-dar-jostejuye-rezashah-v1","locus":"جلد ۱، ص ۶۶ تا ۲۰۱","text":"میلانی تدارک تاج و تخت، آرایش شهر، برنامهٔ دربار، تأخیر آیین، حمل تاج به دست تیمورتاش و خطبه را روایت می‌کند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل تاج‌گذاری","text":"میلانی از قول سکویل‌وست آرایش تهران و تالار، مشورت با سفارت انگلیس، و جشن پس از آیین را می‌آورد."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۳۸۵ تا ۳۸۶","text":"غنی تدارک تیمورتاش، تاریخ ۲۵ آوریل، تاج کیانی و تاج پهلوی، خطابهٔ فروغی و مضمون سخنرانی شاهنشاه را روایت می‌کند."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۶۲ تا ۶۵","text":"محمدرضا شاه پهلوی روز تاج‌گذاری پدر، اعلام ولایتعهدی، سن شش‌سالگی و بیماری حصبه را در این کتاب می‌نویسد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۵۳ تا ۵۴","text":"محمدرضا شاه پهلوی تاریخ ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ و اعلام ولایتعهدی را می‌آورد و سن خود را در این روایت هفت سال می‌نویسد."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۲۰۳ تا ۲۰۴","text":"ارفع رژهٔ کالسکه، واقعهٔ شنل وزیرمختار فرانسه، و تاریخ ۲۴ آوریل را روایت می‌کند."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۵۵۶","text":"هدایت نهادن تاج را به تقلید ناپلئون از دست امام جمعهٔ خوی به یاد می‌آورد و از دست‌اندرکار بودن فروغی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"iranica-crown","locus":"تاج، دوران قاجار و پهلوی","text":"ذکاء ساخت تاج پهلوی به سرپرستی سراج‌الدین جواهری، ابعاد و گوهرها، و استفادهٔ دوباره در ۱۳۴۶ را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"nafisi-shahriyari","locus":"گاه‌شمار تاج‌گذاری","text":"نفیسی روز را ۵ اردیبهشت ۱۳۰۴ نوشته است و این سال با ترتیب رویدادهای آذر ۱۳۰۴ نمی‌خواند."},{"sourceId":"sackville-west-passenger","locus":"ص ۱۲۵ و ۱۳۳","text":"سکویل‌وست آرایش شهر و وصف روحانیان حاضر در تالار را نوشته است. نقل‌ها از راه میلانی و غنی آمده است."},{"sourceId":"behboudi-khaterat","locus":"ص ۲۸۰ تا ۲۹۷","text":"بهبودی برنامهٔ رسمی، فهرست حاملان اثاث، خواهش ولیعهد برای مدال، و حال کودک در تالار را روایت کرده است."}],"personIds":["reza-shah-person","mohammad-reza-person","abdolhossein-teymourtash","mohammad-ali-foroughi"],"personDeeds":{"reza-shah-person":"تاج پهلوی را خود بر سر نهاد، شمشیر نادری را بست و محمدرضا را به ولایتعهدی برگزید.","mohammad-reza-person":"در همان آیین به ولایتعهدی برگزیده شد.","abdolhossein-teymourtash":"تدارک آیین را سامان داد و تاج پهلوی را به تخت آورد.","mohammad-ali-foroughi":"تاج کیانی را حمل کرد و به روایت غنی خطابه‌ای خواند."},"personTitles":{"reza-shah-person":"شاهنشاه ایران","mohammad-reza-person":"ولیعهد","abdolhossein-teymourtash":"وزیر دربار","mohammad-ali-foroughi":"رئیس‌الوزرا"},"periodId":"pahlavi-i","monarchId":"reza-shah","aliases":["تاج‌گذاری رضاشاه پهلوی"],"contextSections":[{"title":"از خلع قاجار تا سوگند ۲۴ آذر ۱۳۰۴","body":"مجلس شورای ملی در ۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی، ماده واحدهٔ انقراض سلطنت قاجاریه را تصویب کرد و حکومت موقت را به رضاخان پهلوی، رئیس‌الوزرا و فرماندهٔ کل قوا، سپرد. مجلس مؤسسان در ۲۱ آذر همان سال اصل‌های ۳۶ تا ۳۸ و ۴۰ متمم قانون اساسی را اصلاح کرد و سلطنت مشروطهٔ ایران را «از طرف ملت» به رضاشاه پهلوی و فرزندان ذکور او سپرد. جزئیات آن رأی‌ها، متن اصل‌ها و نام مخالفان در مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ آمده است.\n\nسیروس غنی در کتاب «ایران و برآمدن رضاشاه» می‌نویسد که رضا شاه پهلوی در ۱۵ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی، برابر با ۲۴ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی، سوگند وفاداری به قانون اساسی را در مجلس شورای ملی یاد کرد و از آن پس همین عنوان را یافت. عبدالله مستوفی گزارش می‌دهد که چند روز پس از پایان کار مجلس مؤسسان روزی را برای سلام جلوس معین کردند و نمایندگان واحدهای اداری، نظامی و ایلی در تالار تخت مرمر حاضر شدند. تاج‌گذاری رسمی را به بهار بعد موکول کردند.","quotes":[]},{"title":"وزارت دربار و آغاز تدارک","body":"غنی گماشتن عبدالحسین تیمورتاش به وزارت دربار را از انتصاب‌های مهم همان هفته‌ها می‌داند. تیمورتاش به زودی کار تدارک تاج‌گذاری را به دست گرفت. غنی می‌نویسد کار از همان روزهای پس از انقراض قاجاریه آغاز شد. تیمورتاش طراحی تاجی تازه و تهیهٔ نشان‌ها و مدال‌ها را فرمان داد و از سفارت‌های بریتانیا، بلژیک، اسپانیا و سوئد در تهران خواست شرح آیین تاج‌گذاری کشورهای خود را بفرستند. او آیین ایرانی را تا جایی که با رسم‌های کهن ایران سازگار بود از روی آن شرح‌ها پی ریخت.\n\nغنی یادآوری می‌کند که برای شیوهٔ تاج‌گذاری پادشاهان ایران در دویست سال پیش از آن سنتی مکتوب و روشن در دست نبود. رایج‌ترین رسم دورهٔ قاجار این بود که سالخورده‌ترین عضو خاندان تاج را بر سر پادشاه تازه بگذارد. به نوشتهٔ غنی، این رسم را به سبب خاستگاه خانوادگی رضاشاه پهلوی کنار گذاشتند. عباس میلانی در کتاب «در جستجوی رضاشاه» می‌نویسد تیمورتاش در مقام وزیر دربار سهمی مهم در طراحی جزئیات داشت، چون هم ایران را می‌شناخت و هم راه و رسم دربارهای اروپا را؛ اما تصمیم نهایی را خود شاهنشاه می‌گرفت.\n\nویتا سکویل‌وست، نویسندهٔ انگلیسی که در همان روزها در تهران به سر می‌برد و همسرش هارولد نیکلسن نفر دوم سفارت انگلیس بود، بعدها نوشت که درباریان تازه حتی در نکته‌های فرودست از دوستان انگلیسی خود نظر می‌خواستند. میلانی در کتاب «شاه» از قول او می‌آورد که نسخه‌ای از آیین تاج‌گذاری جرج پنجم در کلیسای وستمینستر را خواستند؛ زبان تشریفاتی متن مایهٔ سرگشتگی شد و یکی از وزیران که به انگلیسی خود می‌نازید از سکویل‌وست پرسید «روج‌دراگون پارسویانت» چیست و پنداشته بود نوعی جانور است.","quotes":[]},{"title":"تاج پهلوی و تأخیر از نوروز","body":"در آغاز می‌خواستند آیین را در نوروز ۱۳۰۵ برگزار کنند. نشد. میلانی می‌نویسد تاج پهلوی را ویژهٔ همین مراسم طرح کرده بودند و برخلاف انتظار به موقع آماده نشد. جواهرسازی به نام سراج را، که «تحصیلات خود را در فن جواهر و جواهرسازی در روسیه به پایان رسانده بود»، برای این کار برگزیدند و قرار شد «نقشهٔ تاج پهلوی را با تصرفاتی که رضاشاه کرده بود» تهیه کند. به‌رغم کار شبانه‌روزی او و همکارانش، تاج برای نوروز حاضر نشد و آیین، نه در نوروز آن‌چنان که مراد شاهنشاه بود، با تأخیر برگزار شد.\n\nیحیی ذکاء در مقالهٔ «تاج» در دانشنامهٔ ایرانیکا همین استاد را سراج‌الدین جواهری، جواهرساز نامدار قفقازی که پیش‌تر در خدمت امیر بخارا بود، می‌شناساند و می‌نویسد رضاشاه پهلوی در ۱۳۰۴ خورشیدی گروهی از صنعتگران ایرانی را زیر نظر او به ساخت تاجی جز تاج کیانی، که یادآور قاجار بود، مأمور کرد. به نوشتهٔ ذکاء، تاج پهلوی کلاهی از مخمل سرخ است به بلندی ۱۹٫۸ سانتی‌متر و به قطر قاعدهٔ ۱۹٫۸ سانتی‌متر، با چهار کنگرهٔ چهارپله از پلاتین و مروارید که ذکاء طرح آن را از تاج‌های هخامنشی و ساسانی می‌داند. در پیشانی ستارهٔ الماسی با الماسی زرد در حدود شصت قیراط نشسته است و بالای آن جیقهٔ جواهرنشانی با پر سفید برمی‌خیزد. ذکاء شمار گوهرها را ۳٬۳۸۰ قطعه الماس به وزن مجموع ۱٬۱۴۴ قیراط، پنج زمرد اندکی بیش از ۱۹۹ قیراط، دو یاقوت کبود ۱۹ قیراط، و ۳۶۸ مروارید می‌نویسد و وزن کل تاج را، با فلز و مخمل، حدود ۲٫۸ کیلوگرم می‌داند. بانک مرکزی ایران این تاج را نگهداری می‌کند.\n\nمیلانی می‌افزاید که پیش از تاج‌گذاری، کلاه رضاشاه پهلوی به جقهٔ دریای نور آراسته بود و کار زردوزی و مرواریددوزی شنل ترمه‌اش را استوار خیاط‌باشی انجام داد که خیاطی را در مدرسه‌ای در انگلستان آموخته بود. به گمان میلانی، بته‌جقهٔ ترمه را، که برخی محققان نماد سرو سرمدی زرتشتی دانسته‌اند، سروی که پس از حملهٔ عرب خم شد ولی نشکست، می‌توان از گویاترین نمادهای تاریخی آن تاج‌گذاری شمرد. این تأویل از آن میلانی است.","quotes":[]},{"title":"تخت نادری و نماد فرمانروایی","body":"میلانی می‌نویسد رضاشاه پهلوی هم تاج را و هم تختی را که بر آن بنشیند خود برگزید و تخت طاووس را برنمی‌تابید؛ شاید چون یادآور قاجارها و نام یکی از سوگلی‌های حرمسرای فتحعلی شاه قاجار بود. شاهنشاه به جای آن تخت سلطنتی را که نادر بر آن نشسته بود ترجیح داد. «پروگرام تاجگذاری اعلیحضرت همایون شاهنشاهی دامت سلطنته»، که وزارت دربار تهیه کرده بود و میلانی متن آن را از خاطرات سلیمان بهبودی نقل می‌کند، محل نشستن را «اریکهٔ تخت نادری» می‌خواند.\n\nهمین ترجیح در خود آیین نیز آشکار است. میلانی می‌نویسد در مراسم تاج‌گذاری هیچ پادشاهی به اندازهٔ نادر مورد احترام و استناد نبود. او فرمانروایی رضاشاه پهلوی را، به روایت خودش، «اقتدار نادری در راه اجتماعی متجدد» می‌خواند. این صورت‌بندی از آن میلانی است. محمدرضا شاه پهلوی سال‌ها بعد در کتاب «مأموریت برای وطنم» محل آیین را «تالار قصر گلستان و تخت طاووس» نوشت. برنامهٔ دربار و روایت میلانی از انتخاب تخت نادری با این نام‌گذاری پسر همخوان نیست. فتحعلی شاه قاجار هر دو تخت، تخت خورشید یا تخت طاووس و تخت نادری، را در کاخ گلستان ساخته بود و نام «تخت طاووس» در نوشته‌های بعدی گاه به معنی مطلق تخت سلطنت به کار رفته است.","quotes":[]},{"title":"آماده‌کردن کاخ گلستان","body":"کار بازسازی کاخ گلستان، به روایت میلانی، درست پس از خروج محترمانهٔ اعضای خاندان قاجار از کاخ آغاز شد و زیر نظر مستقیم رضاخان پیش رفت. او عبدالله‌خان امیرطهماسب، دوست قدیمی و در آن زمان وزیر جنگ، را مأمور تحویل گرفتن کاخ از قاجارها کرد و تأکید کرده بود با آنان به احترام رفتار شود. میلانی می‌نویسد تغییر در کاخ و آماده کردن آن برای تاج‌گذاری به‌محض خروج آنان از تهران شروع شد. سکویل‌وست بعدها تالار تخت را رنگ‌آمیزی‌شده، باغ را سنگفرش‌شده، و رخنهٔ دیوارهایی را که تودهٔ زباله را نشان می‌داد پرشده یافت. میلانی در جایی دیگر قطع برخی درختان کاخ گلستان در تدارک تاج‌گذاری را با دلبستگی شناخته‌شدهٔ رضاشاه پهلوی به جنگل و درخت در تضاد می‌بیند.","quotes":[]}],"whatHappened":[{"title":"آرایش شهر و جشن در ولایات","body":"در روز تاج‌گذاری سطح تهران را چراغانی کرده بودند و در بسیاری از شهرهای دیگر نیز جشن برپا شد. طاق‌نصرت‌ها ساخته بودند. در شهرهای دیگر تصویر رضاشاه پهلوی را در میدان‌ها می‌گذاشتند و مقامات دولتی و لشکری به نشان وفاداری از برابر آن رژه می‌رفتند. پس از آیین، همه‌جا تا سه روز جشن بود و ادارات دولتی تعطیل بودند.\n\nدر تهران خیابان‌ها، و گاه حتی نمای برخی ادارات، به فرش ایرانی آراسته بود. آن صبح شهر را به شکلی بی‌سابقه آب و جارو کرده بودند. سکویل‌وست شب پیش از آیین را پرچم و ریسهٔ چراغ در میدان‌ها و سواران و طاق‌های نیمه‌کاره توصیف کرد و نوشت که بامداد تاج‌گذاری مردم تهرانی «پیراسته و آراسته تا حدی ناشناختنی» یافتند. میلانی در کتاب «شاه» از قول او می‌آورد که تهران هنوز برق شهری نداشت، اما شهر با فانوس رسمی و آتش‌بازی و چراغ روغن و شمعدان روشن می‌نمود.\n\n{{quote:0}}\n\nدر عکس‌های باقی‌مانده، به روایت میلانی، از یک سو نظم کالسکه‌های سلطنتی شاهنشاه و ولیعهد و شمار سوارانی که در نقش رکابدار در خیابان‌های قرق‌شده حرکت می‌کردند دیده می‌شود، و از سوی دیگر انبوه مردان و پسرانی که چند پشته مراسم را می‌نگرند. در چند عکس گروهی از زنان و کودکان با چادر و چاقچور نشسته‌اند یا در صفی درهم ایستاده‌اند و چهره‌شان پیدا نیست.","quotes":[{"original":"The city was no longer of “bricks and plaster” but “a great and sumptuous tent open to the sky.”","translation":"«شهر دیگر از گل و آجر نبود، بلکه خیمه‌ای بزرگ و مجلل بود که سقفش به آسمان باز می‌شد.»","speaker":"ویتا سکویل‌وست","speakerTitle":"نویسندهٔ انگلیسی و همسر هارولد نیکلسن، نفر دوم سفارت انگلیس در تهران","work":"مسافر تهران","workType":"سفرنامه","date":"انتشار ۱۹۲۶ میلادی، همزمان با سفر نویسنده به تهران در بهار ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)","context":"وصف آرایش تهران در روز تاج‌گذاری رضاشاه پهلوی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵.","page":"ص ۱۲۵"}]},{"title":"نقد مخارج و دو نگاه به خیابان‌ها","body":"برخی از منتقدان همزمان مخارج آیین را زاید و تحمیلی بر مردم فقیر و اقتصاد ناتوان آن روز می‌دانستند. از جملهٔ آنان سید فخرالدین شادمان بود که در آن زمان طلبه‌ای نواندیش و همکار فرخی یزدی در نشریهٔ سوسیالیستی «طوفان» بود و اندکی پس از تاج‌گذاری به جمع طرفداران رضاشاه پهلوی پیوست.\n\n{{quote:0}}\n\nشادمان در وصف خیابان‌های همان روز جمعیت را بسیار خواند، اما از چهره‌ها شادی ندید.\n\n{{quote:1}}\n\nمیلانی می‌نویسد برخی دیگر از اهل سیاست همان آیین را مراسمی بایسته برای برجسته کردن گذاری تاریخی می‌شمردند. شادمان که رضاشاه پهلوی را در کالسکهٔ سلطنتی دیده بود، از رنگ چهره و هیکل او به تلخی یاد کرد و گرز به دستش را با آن چهره «بی‌تناسب» دانست و او را به «دیو سیاه» مانند کرد. این وصف در یادداشت دهم جلد اول روزنوشت‌های او آمده است و اندکی بعد با پیوستن شادمان به طرفداران شاهنشاه در تضاد می‌نماید.","quotes":[{"original":"این روزها مقدمات تاجگذاری پهلوی را فراهم می‌کنند و از پول مردمی که شام شب ندارند متجاوز از صد هزار تومان به همین کار اختصاص داده‌اند.","speaker":"سید فخرالدین شادمان","speakerTitle":"طلبه و همکار نشریهٔ طوفان","work":"روزنوشت‌های شادمان، جلد اول، به کوشش عباس میلانی و کیومرث قرقلو","workType":"یادداشت روزانه","date":"روزهای تدارک تاج‌گذاری، پیش از ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)","context":"اعتراض شادمان به هزینهٔ تدارک تاج‌گذاری، در یادداشت‌های روزانهٔ او.","page":"ص ۴"},{"original":"جمعیت زیادی جمع شده بود اما روح تماشا و شادی در هیچ چهره‌ای نمودار نبوده است.","speaker":"سید فخرالدین شادمان","speakerTitle":"طلبه و همکار نشریهٔ طوفان","work":"روزنوشت‌های شادمان، جلد اول، به کوشش عباس میلانی و کیومرث قرقلو","workType":"یادداشت روزانه","date":"۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، روز تاج‌گذاری","context":"وصف شادمان از حال تماشاگران در خیابان‌های تهران در روز تاج‌گذاری.","page":"ص ۸"}]},{"title":"برنامهٔ روز و تأخیر نیم‌ساعته","body":"میلانی در کتاب «شاه» می‌نویسد آیین را برای ساعت سه بعدازظهر گذاشته بودند. به روایت همان کتاب، برنامه این بود که شاهنشاه ساعت دو از خانه بیرون رود، به مجلس شورای ملی برود و سوگند یاد کند، سپس به کاخ گلستان بیاید. غنی و مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ سوگند قانون اساسی را در ۲۴ آذر ۱۳۰۴ در مجلس شورای ملی می‌گذارند. «پروگرام تاجگذاری» به نقل میلانی در «در جستجوی رضاشاه» از سوگند در تالار تاج‌گذاری یاد نمی‌کند. این اختلاف در روایت‌ها مانده است.\n\nهر جزئیاتی را از پیش نوشته بودند: از شمار سربازانی که کالسکه را همراهی می‌کردند تا سلام توپ. میلانی در «در جستجوی رضاشاه» می‌نویسد حدود هفتاد سرباز و سوار می‌بایست کالسکهٔ سلطنتی را همراهی کنند و بیست و چهار تن از برترین مقامات کشوری و لشکری ولیعهد را هنگام ورود به تالار مشایعت کنند. در کتاب «شاه» شمار این مقامات بیست و دو تن، به پیشوایی رئیس‌الوزرا، آمده است. شاهنشاه دستور داده بود پرچم تمام هنگ‌هایی که از سوم اسفند ۱۲۹۹ تا روز تاج‌گذاری در جنگ‌ها و زدوخوردها شرکت کرده و در امنیت کشور سهیم بودند در آیین حاضر باشند. ستوان دوم حیدرقلی بیگلری، که می‌بایست با پرچم هنگ آذر و هنگ اختر چند سرباز را از تبریز به تهران برساند، به روایت ابراهیم صفایی در «رضاشاه کبیر در آیینهٔ خاطرات» گفت که سفرش هجده روز طول کشید و بخش‌های مهمی از راه را پیاده آمدند.\n\nبا وجود تأکید شناخته‌شدهٔ رضاشاه پهلوی بر وقت‌شناسی، آیین نیم‌ساعت دیرتر آغاز شد. میلانی هماهنگ کردن همهٔ کسانی را که نقشی در برنامه داشتند دشوار می‌داند و می‌نویسد برگزارکنندگان گاه تمرین و تدارک کافی نکرده بودند. به خاطر همین تأخیر، مهمانان خسته و ملتهب بودند. میلانی تأخیر تاج‌گذاری پادشاهی را که می‌خواست وقت‌شناسی را به ملت بیاموزد توجیه‌پذیر نمی‌شمارد. این خوانش از آنِ میلانی است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Father was a strict disciplinarian. His sense of timing was simply amazing … before he became emperor, we Iranians never really bothered about time.","translation":"«پدرم انضباط‌گری سختگیر بود. حس زمان‌شناسی‌اش به راستی شگفت‌انگیز بود… پیش از آنکه او پادشاه شود، ما ایرانیان واقعاً به زمان وقعی نمی‌نهادیم.»","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران، در زمان تاج‌گذاری پدر ولیعهد شش‌ساله","work":"نقل در کتاب «شاه» اثر عباس میلانی","workType":"کتاب تاریخ، به نقل از سخن محمدرضا شاه پهلوی","date":"گفته در سال‌های بعد؛ آیین در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)","context":"یادآوری محمدرضا شاه پهلوی از وقت‌شناسی پدر، در بحث تأخیر نیم‌ساعتهٔ آغاز تاج‌گذاری.","page":"ص ۴۶"}]},{"title":"ورود ولیعهد و شاهنشاه","body":"پس از تأخیر نیم‌ساعته، به روایت میلانی، ناگهان پس از پچ‌پچی کوتاه سکوت بر تالار حاکم شد. دری را گشودند و ولیعهد، پیشاپیش هیئتی از بزرگان سیاسی، به تالار آمد. میلانی شمار همراهان را بیست و چهار تن می‌نویسد و کتاب «شاه» بیست و دو تن، به پیشوایی رئیس‌الوزرا. آنان اشیای سلطنتی را می‌آوردند. طولی نکشید که رضاشاه پهلوی نیز وارد شد. همراهان او همه نظامی بودند.\n\nشاهپور محمدرضا لباس نظامی‌ای به تن داشت که نمونهٔ کوچک لباس پدر بود. به روایت میلانی در کتاب «شاه»، او پیش از ورود در اتاق مجاور با جواهرات و مدال‌های یادگار بازی کرده بود؛ اما چون به تالار آمد جدی و گرفته می‌نمود، طول تالار را پیمود، به ژنرال‌هایی که خبردار ایستاده بودند سلام نظامی داد و سرانجام در پایین‌ترین پلهٔ تخت جای گرفت. سلیمان بهبودی، رئیس دفتر رضاشاه پهلوی، کردار کودک را گونهٔ دیگری روایت می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی می‌نویسد در بیشتر روایات کردار ولیعهد شش‌ساله در این آیین ستودنی بود. رضاشاه پهلوی ردای سلطنتی به تن داشت و چوگان جواهرنشانی را که از آذربایجان برایش هدیه فرستاده بودند به دست گرفته بود و از همان چوگان مرصع برای پاسخ به سلام نظامی ارتشی‌ها استفاده کرد. به روایت میلانی در کتاب «شاه»، از موسیقی شاد جز سرود تازهٔ سلطنتی که دستهٔ موسیقی نظام می‌نواخت چشم پوشیده بودند، و این را اشاره‌ای آشتی‌جویانه به روحانیان حاضر خوانده است.\n\nحسن ارفع، که در آن زمان وابستهٔ نظامی تعیین‌شده بود و خود در تالار تخت حاضر نبود، بعدها از قول حاضران واقعه‌ای پیش از نهادن تاج نقل کرد. به نوشتهٔ او، چون شاهنشاه به تالار درآمد دید که وزیرمختار فرانسه، بنزون، که او را هواخواه قاجار می‌شناختند، شنلی بر روی لباس زرّین‌دوزی‌شده پوشیده است. شاهنشاه فرمود شنل را از او بگیرند. اهل تشریفات، به‌رغم اعتراض وزیرمختار که عینک یک‌چشمی به چشم داشت، شنل را به رخت‌کن بردند. ارفع می‌افزاید که چند ماه بعد نسخه‌ای از گزارش محرمانهٔ سفیر فرانسه به وزارت خارجهٔ آن کشور به دست ایران رسید و لحن آن را توهین‌آمیز دانستند و خواستار انتقال او شدند.","quotes":[{"original":"ولیعهد در طول مراسم، ملتهب و هراسان می‌نمود و به‌تسلی، گوشه‌ای از ردای سلطنتی پدرش را در چنگ گرفته بود.","speaker":"سلیمان بهبودی","speakerTitle":"رئیس دفتر رضاشاه پهلوی","work":"رضاشاه: خاطرات سلیمان بهبودی، به کوشش غلامحسین میرزا صالح","workType":"کتاب خاطرات","date":"نوشته در سال‌های بعد؛ رویداد در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)","context":"وصف بهبودی از حال شاهپور محمدرضا در تالار تاج‌گذاری، در حالی که ردای پدر را گرفته بود.","page":"ص ۲۹۲"}]},{"title":"حاملان اثاث سلطنت و جای روحانیان","body":"پیش از ورود شاهنشاه، اعضای هیئت دولت هر یک در حالی که نشانی از شوکت پادشاهی گذشته در دست داشت وارد تالار شدند. به نقل میلانی از بهبودی، فروغی «حامل تاج کیان بود و دیگران اشیایی چون شمشیر جهانگشای نادری…. عصای مرصع سلطنت… گرز سلطنتی… شمشیر شاه اسماعیل صفوی…. شمشیر شاه عباس صفوی…. کمان نادری…» را حمل می‌کردند. تیمورتاش وظیفهٔ حمل تاج پهلوی را بر عهده داشت. غنی نیز می‌نویسد فروغی تاج کیانی را می‌برد و تیمورتاش تاج پهلوی را، و افسران و وزیران بلندپایه هر یک شمشیر یا مهر یا عصای جواهرنشانی از خزانهٔ تاج را به نماد شهریاری در دست داشتند.\n\nترکیب مهمانان، به نوشتهٔ میلانی، به دستور رضاشاه پهلوی بود. شیخ خزعل، به‌رغم حبس خانگی، از جملهٔ مهمانان برجستهٔ مدعو بود. برخلاف دورهٔ صفویه که روحانیان در تاج‌گذاری جایگاهی رفیع داشتند، و برخلاف آیین تاج‌گذاری سلطان حسین صفوی که علامه مجلسی تاج را بر سر او گذاشت، در این روز نه روحانی تاج را بر سر نهاد و نه جای روحانیان در صدر تالار بود. سکویل‌وست ملایان حاضر را چنین وصف کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی از قول او می‌افزاید که ملایان به نظرش پر ادا و پر نخوت می‌آمدند و حتی پنداشته بود که مهمانان دیگر آنان را به دیدهٔ تحقیر و تنفر می‌نگرند. به روایت او، ملایان بر زمین نشسته بودند و با یکدیگر بر سر جای بهتر می‌جنگیدند. میلانی این ترکیب مهمانان و سپردن حمل تاج به تیمورتاش را با اندیشه‌های عرفی شاهنشاه و مخالفت او با دخالت ملایان در سیاست بی‌ارتباط نمی‌داند. این استنباط از آن میلانی است.","quotes":[{"original":"Near the steps of the Throne, to one side, shuffled and squatted and pressed a crowd of mullahs. To Sackville-West, this bevy of “bearded old men in long robes and huge turbans” seemed like a “baleful chorus in a Greek play.”","translation":"«کنار پله‌های تخت، در یک سو، جمعی از ملایان جابه‌جا می‌شدند و می‌نشستند و به هم فشار می‌آوردند. این گروه مردان ریشوی پیر، با جامه‌های بلند و عمامه‌های بزرگ، به چشم سکویل‌وست چون گروه همسرایان شوم یک نمایشنامهٔ یونانی می‌نمود.»","speaker":"ویتا سکویل‌وست","speakerTitle":"نویسندهٔ انگلیسی، حاضر در تالار تاج‌گذاری","work":"مسافر تهران، به روایت عباس میلانی در کتاب «شاه»","workType":"سفرنامه","date":"۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)","context":"وصف سکویل‌وست از جای روحانیان در کنار تخت، در تالار سلام کاخ گلستان.","page":"ص ۱۳۳ سفرنامه؛ ص ۴۶ کتاب «شاه»"}]},{"title":"خطبه، تاج‌گذاری و شمشیر نادری","body":"میلانی می‌نویسد آیین دیر شروع شد و زود به پایان رسید. طبق برنامهٔ وزارت دربار، شاهنشاه پس از ورود به تالار از میان دو صف بیرق افواج و حاملان اثاث سلطنت گذشت و بر اریکهٔ تخت نادری نشست. آجودان‌های نظامی در پشت تخت ایستادند. یزدان‌پناه در طرف دست چپ تخت جای گرفت. سپس ادیب‌الدوله، خطیب، خطبهٔ سلطنت را به نام اعلیحضرت رضاشاه پهلوی به صدای بلند خواند. وزیر دربار تاج پهلوی را نزدیک تخت آورد و شاهنشاه آن را خود بر سر نهاد.\n\n{{quote:0}}\n\nبدین سان شاهنشاه، به تکرار رسم کسانی چون نادر در ایران و ناپلئون در فرانسه، تاج را خود بر سر گذاشت. مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه) سال‌ها بعد، در بحث خروج رضاشاه پهلوی از ایران در شهریور ۱۳۲۰، همین لحظه را چنین به یاد آورد که شاهنشاه تاج را به تقلید ناپلئون از دست امام جمعهٔ خوی گرفت و خود بر سر نهاد. غنی می‌نویسد تیمورتاش همراه با یکی از روحانیان بلندپایهٔ آذربایجان تاج را به شاهنشاه داد و او خود آن را بر سر گذاشت. برنامهٔ دربار به نقل میلانی فقط از آوردن تاج به دست وزیر دربار سخن می‌گوید. این سه روایت در بخش دیدگاه‌ها در کنار هم می‌مانند.\n\n{{quote:1}}\n\nآن‌گاه امیرطهماسب، وزیر جنگ، شمشیر جهانگشای نادری را تقدیم کرد و شاهنشاه آن را زیب پیکر فرمود. سپس، تاج پهلوی بر سر و شمشیر نادری بر کمر، آیین را ترک کرد و تا دروازهٔ دولت با کالسکه و از آنجا با اتومبیل به سعدآباد رفت.","quotes":[{"original":"تاج را به دست مبارک زینت‌افزای فرق مبارک فرموده و شمشیر جهانگشای نادری را که به وسیلۀ امیرطهماسب وزیر جنگ تقدیم می‌شود زیب پیکر خود خواهند فرمود.","speaker":"وزارت دربار پهلوی","speakerTitle":"تهیه‌کنندهٔ برنامهٔ رسمی آیین","work":"پروگرام تاجگذاری اعلیحضرت همایون شاهنشاهی دامت سلطنته، به نقل سلیمان بهبودی و عباس میلانی","workType":"برنامهٔ رسمی دربار","date":"۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)","context":"بند برنامهٔ رسمی دربارهٔ نهادن تاج پهلوی و بستن شمشیر نادری، پس از خواندن خطبهٔ سلطنت.","page":"ص ۲۹۷ و ۲۸۱ تا ۲۸۲ خاطرات بهبودی؛ ص ۱۶۷ «در جستجوی رضاشاه»"},{"original":"تاج را به تقلید ناپلئون از دست امام جمعهٔ خوی گرفتند و خود بر سر نهادند.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رجال دورهٔ قاجار و پهلوی؛ نویسندهٔ خاطرات در دورهٔ محمدرضا شاه پهلوی","work":"خاطرات و خطرات","workType":"کتاب خاطرات","date":"نوشته پس از شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)؛ رویداد در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵","context":"یادآوری هدایت از لحظهٔ نهادن تاج، در بحث خروج رضاشاه پهلوی از ایران. در همان بند عاقبت کار را نیز به تبعید ناپلئون مانند کرده است.","page":"ص ۵۵۶"}]},{"title":"نطق فروغی و سخنرانی شاهنشاه","body":"غنی، بیش از برنامهٔ دربار به نقل میلانی، از دو سخن در خود تالار یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، پس از نهادن تاج، فروغی خطابه‌ای بلند خواند و بیت‌های بسیار از شاهنامهٔ فردوسی در آن آورد. سپس رضاشاه پهلوی خطاب به حاضران سخن فرمود. یکی از نکته‌های اصلی سخن او پاسداری از دین بود که آن را پیوندی مهم برای یگانگی ملی می‌دانست. او بر اصلاحات بنیادی در آموزش، اقتصاد، راه‌ها، کشاورزی و تقویت ارتش تأکید فرمود و فوری‌ترین اصلاح را سامان‌دهی دوبارهٔ دستگاه دادگستری خواند. از کارگزاران دولت خواست که در درستکاری، دلیری اخلاقی و پشتکار سرمشق باشند. غنی مضمون سخن شاهنشاه را چنین آورده است.\n\nهدایت در پانوشتی بر روزهای شهریور ۱۳۲۰ یادآوری کرد که فروغی «در بدایت و نهایت دست‌اندرکار بود، هم در تاجگذاری هم در موقع استعفا و سوگواری.» غنی نیز فروغی و تیمورتاش را در این آیین در اوج اعتبار می‌بیند: پیش از تاج‌گذاری هر دو بالاترین نشان را از شاهنشاه گرفتند و در خروج از کاخ در یک کالسکه نشستند.","quotes":[]},{"title":"مدال یادگار و خواهش ولیعهد","body":"شاهنشاه می‌خواست به هر یک از وزیران و حاملان اثاث سلطنت مدالی ویژهٔ یادگار تاج‌گذاری بدهد. ولیعهد، بی‌آنکه شأن نزول مدال‌ها را بداند و تنها به مهرش به سلیمان بهبودی، از پدر خواست یکی از مدال‌ها را به او بدهند.\n\n{{quote:0}}\n\nبا این همه، چون نوبت پخش مدال‌ها رسید، شاهنشاه تصمیم تشریفاتی وزیر دربار را کنار گذاشت.\n\n{{quote:1}}\n\nمیلانی این رفتار را نشانه‌ای می‌داند از آنکه شاهنشاه در جزئیات تشریفات به تیمورتاش تکیهٔ تمام داشت، اما تصمیم نهایی را خود می‌گرفت.","quotes":[{"original":"استدعا کردند یکی از مدال‌ها را به بهبودی مرحمت فرمایند. اعلیحضرت همایونی از تیمورتاش سؤال فرمود که می‌شود به فلانی از این مدال داد؟ تیمورتاش هم عرض کرد که قرار است امروز فقط به وزرا و حاملین اثاث سلطنت مدال مرحمت شود و به این جهت به بعد موکول شود.","speaker":"سلیمان بهبودی","speakerTitle":"رئیس دفتر رضاشاه پهلوی","work":"رضاشاه: خاطرات سلیمان بهبودی، به کوشش غلامحسین میرزا صالح","workType":"کتاب خاطرات","date":"۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)","context":"خواهش ولیعهد برای دادن مدال یادگار به بهبودی، و پاسخ تشریفاتی تیمورتاش پیش از پخش مدال‌ها.","page":"ص ۲۹۰"},{"original":"وقتی که نوبت پخش مدال‌ها شد، به بهبودی که رسید یکی از مدال‌ها را برداشته به بنده مرحمت فرمودند.","speaker":"سلیمان بهبودی","speakerTitle":"رئیس دفتر رضاشاه پهلوی","work":"رضاشاه: خاطرات سلیمان بهبودی، به کوشش غلامحسین میرزا صالح","workType":"کتاب خاطرات","date":"۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)","context":"اعطای مدال یادگار تاج‌گذاری به بهبودی، برخلاف برنامهٔ محدود به وزیران و حاملان اثاث.","page":"ص ۲۹۱"}]},{"title":"رژه و خروج از گلستان","body":"ارفع، که بخت حضور در تالار تخت را نداشت، رژهٔ پیش از آیین را چنین وصف کرد: شاهنشاه در کالسکهٔ سلطنتی حرکت می‌کرد، ژنرالی به عنوان بیرق‌دار کنار در کالسکه می‌راند، و دو اسکادران سوار گارد کالسکه را مشایعت می‌کردند. میلانی در کتاب «شاه» از کالسکهٔ شیشه‌ای با شش اسب یاد می‌کند که شاهنشاه در آن نشست و ولیعهد در کالسکه‌ای دیگر از پی او آمد؛ خیابان‌ها از مردم پر بود. عکس‌های آن روز، به نوشتهٔ میلانی، در چهرهٔ کودک نشسته در کالسکهٔ سلطنتی بیم و ملال را با هم نشان می‌دهد.\n\nارفع از ضیافت‌های شام در کاخ گلستان و وزارت امور خارجه، و پذیرایی بیشتر سفارتخانه‌ها از وزیران و رجال، نیز یاد می‌کند و می‌گوید در مقام وابستهٔ نظامی تعیین‌شده به بیشتر این مهمانی‌ها دعوت داشت. میلانی از قول محمد اسدبیگ در زندگینامهٔ انگلیسی رضاشاه، چاپ ۱۹۳۸، نقل می‌کند که در شب تاج‌گذاری شاهنشاه پس از چندی ناپدید شد و تیمورتاش او را در باغ تنها دید که از دور به مراسم می‌نگریست، و سرانجام به سعدآباد بازگشت و با همقطاران نظامی پیشین عرق نوشید و ورق بازی کرد. میلانی این ادعا را به نام اسدبیگ می‌آورد و در کنار آن، از خاطرات حسین فردوست و گزارش‌های سفارت‌ها یاد می‌کند که رضاشاه پهلوی به‌ندرت در مهمانی‌های شبانهٔ دربار یا سفارت‌ها شرکت می‌کرد و گاه از دور و از تاریکی بر نظم مهمانی‌ها نظارت داشت.","quotes":[]}],"views":[{"title":"دیدگاه رضاشاه پهلوی","body":"مضمون سخنرانی روز تاج‌گذاری، به گزارش غنی، برنامهٔ سال‌های پیش رو را در چند محور خلاصه می‌کرد: پاسداری از دین به عنوان پیوند یگانگی ملی؛ اصلاح آموزش، اقتصاد، راه‌ها و کشاورزی؛ تقویت ارتش؛ و در صدر کارها، تجدید سازمان عدلیه. شاهنشاه از کارگزاران درستکاری و پشتکار می‌خواست. میلانی می‌نویسد او آیینی پرابهت می‌خواست و در عین حال بیش از هر چیز ایرانی. برای افسران و سربازانی که از سوم اسفند ۱۲۹۹ همراهش بودند نقشی پررنگ قائل شد و چنین نیز شد. وقت‌شناسی را، به روایت پسرش، به ایرانیان می‌آموخت؛ با این همه همان آیین نیم‌ساعت دیر آغاز شد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسد روزی که پدرش تاج‌گذاری کرد، بر وفق رسوم کهن ایران عناوین شاهنشاه و ظل‌الله و «مؤید به تأییدات الهی» و «قبلهٔ عالم» ویژهٔ او گشت، اما او حتی آن‌گاه که شخصیت‌های خارجی را به حضور می‌پذیرفت یا با پسر سخن می‌گفت خوش داشت خویش را سربازی ساده بشمارد.","quotes":[]},{"title":"دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی","body":"شاهنشاه آینده تاج‌گذاری پدر را جالب‌ترین خاطرهٔ کودکی خود خواند و نوشت که پدر در همان تشریفات او را به ولایتعهدی برگزید.\n\n{{quote:0}}\n\nدر کتاب «پاسخ به تاریخ»، که سال‌ها بعد نوشته شد، تاریخ روز را ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ میلادی آورد و گفت در همان آیین او را شاهزاده و ولیعهد اعلام کردند، اما سن خود را هفت سال نوشت. در «مأموریت برای وطنم» سن را شش سال آورده است. او در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ شش سال و چند ماه داشت، زیرا در ۴ آبان ۱۲۹۸ خورشیدی، برابر با ۲۶ اکتبر ۱۹۱۹ میلادی، به دنیا آمده بود. در همان کتاب «پاسخ به تاریخ» نام پهلوی را زبان و نوشتهٔ رسمی دوران ساسانی خواند و آن را نام خانوادگی‌ای دانست که پدر برای او و فرزندانش به جا گذاشت.\n\nسال‌ها بعد، در گفت‌وگو با خبرنگاری، گفت که در آن نخستین تاج‌گذاری کوشیده بود «مثل سربازی جوان رفتار کند، بر وفق خواست پدرم، درست همان‌گونه که پسرم وقتی من تاج‌گذاری کردم رفتار کرد.»\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"جالب‌ترین خاطرهٔ دوران طفولیت من روزی است که پدرم با مراسم بسیار باشکوهی به عنوان رضاشاه پهلوی تاج شاهنشاهی بر سر نهاد و من نیز به ولایتعهدی برگزیده شدم. مراسم مجلل و بی‌نظیر تاجگذاری در تالار قصر گلستان و تخت طاووس باشکوه و تشریفات باستانی انجام گرفت و ابهت و عظمت آن منظره در من که در آن ایام شش سال بیش نداشتم تأثیر شگرف داشت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران؛ در زمان رویداد، ولیعهد شش‌ساله","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش حدود ۱۳۳۹ و ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۱۹ و ۲۵۲۰ شاهنشاهی)؛ رویداد در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵","context":"یادآوری محمدرضا شاه پهلوی از روز تاج‌گذاری پدر و اعلام ولایتعهدی خودش.","page":"ص ۶۲ تا ۶۳"},{"original":"My father's coronation took place on April 25, 1926, and as the new emperor, he became Reza Shah Pahlavi. … During the ceremony I was proclaimed Prince and Heir Apparent. I was only seven years old.","translation":"«تاج‌گذاری پدرم در ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ رخ داد و او به عنوان پادشاه تازه، رضاشاه پهلوی شد. … در جریان آیین، مرا شاهزاده و ولیعهد اعلام کردند. من تنها هفت سال داشتم.»","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"یادآوری فشردهٔ روز تاج‌گذاری پدر و اعلام ولایتعهدی؛ سن در این کتاب هفت سال آمده و در «مأموریت برای وطنم» شش سال.","page":"ص ۵۳ تا ۵۴"}]},{"title":"روایت ناظران خارجی","body":"غنی می‌نویسد ناظران خارجی و هیئت‌های دیپلماتیک آیین را پسندیدند. وینسنت شین در کتاب «ایران نو» آن را آمیزه‌ای ماهرانه از شکوه و سادگی خواند. پرسی لورن، وزیرمختار بریتانیا در تهران، در گزارش اول مه ۱۹۲۶ میلادی به آستن چمبرلین آیین را مقتصد، نه بی‌شکوه، و کوتاه دانست.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nسکویل‌وست، به روایت میلانی در کتاب «شاه»، اصل تاج‌گذاری را «مضحک» می‌دانست و تجمل آن را میان‌تهی و کودکانه می‌شمرد؛ با این همه، فضای انتظار تالار درخشان او را نیز مانند دیگر حاضران به بالا کشیدن گردن واداشت. میلانی نگاه تغزلی او به ایران را گاه آمیخته به تحقیر شرق‌شناسانه می‌داند و می‌نویسد نیکلسن در گزارش‌ها از ایرانیان گاه از منظر نژادپرستانه می‌نوشت و از رضاشاه پهلوی معمولاً به زبانی پرنیش یاد می‌کرد. این خوانش از آنِ میلانی است. دولت بریتانیا برای هدیه در اندیشه بود که چیزی ارزان‌تر از هدیه به سلطان احمد شاه قاجار، یعنی یک جفت گلدان نقرهٔ زراندود به بهای ۲۱۰ لیره، ندهد؛ سرانجام دو جام بزرگ نقرهٔ زراندود به بهای ۲۰۰ لیره از زرگران کالینگ‌وود سفارش داد که درست به موقع رسید.\n\nارفع روز آیین را ۲۴ آوریل ۱۹۲۶ میلادی نوشته است، یعنی یک روز پیش از تاریخی که غنی، «مأموریت برای وطنم»، «پاسخ به تاریخ» و تبدیل ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ به دست می‌دهند. او بعدها همین ۲۴ آوریل را روز جشن هنگ خود قرار داد. سعید نفیسی در گاه‌شمار «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضا شاه پهلوی» روز را «۵ اردیبهشت ماه ۱۳۰۴» آورده است. سال ۱۳۰۴ با رسیدن رضاشاه پهلوی به پادشاهی در آذر آن سال نمی‌خواند؛ اگر فقط سال را به ۱۳۰۵ برگردانند، ۵ اردیبهشت برابر ۲۶ آوریل ۱۹۲۶ می‌شود و باز یک روز با ۲۵ آوریل فاصله دارد.","quotes":[{"original":"a skillful mixture of magnificence and simplicity","translation":"«آمیزه‌ای ماهرانه از شکوه و سادگی»","speaker":"وینسنت شین","speakerTitle":"روزنامه‌نگار آمریکایی","work":"ایران نو","workType":"کتاب گزارش","date":"انتشار پس از سفر به ایران؛ آیین در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)","context":"نظر شین دربارهٔ حال و هوای تاج‌گذاری، به نقل سیروس غنی.","page":"ص ۶۶"},{"original":"economical, not unimpressive and short","translation":"«مقتصد، نه بی‌شکوه، و کوتاه»","speaker":"پرسی لورن","speakerTitle":"وزیرمختار بریتانیا در تهران","work":"گزارش به آستن چمبرلین، مجموعهٔ مکاتبات ایران","workType":"گزارش سفارت","date":"اول مه ۱۹۲۶ میلادی، چند روز پس از تاج‌گذاری","context":"ارزیابی لورن از آیین تاج‌گذاری در گزارش رسمی به وزیر امور خارجهٔ بریتانیا.","page":"سند مجموعهٔ ۴۱۶، جلد ۷۸، اول مه ۱۹۲۶"}]},{"title":"نقد همزمان و روایت تاریخ‌نگاران","body":"نقد شادمان بر هزینه و بی‌شادی چهره‌ها یک قطب نگاه همزمان است. قطب دیگر، به نوشتهٔ میلانی، کسانی بودند که آیین را نشان گذاری تاریخی می‌دانستند. محمد اسدبیگ در زندگینامهٔ ۱۹۳۸ مدعی شد «برای نخستین بار در تاریخ سه‌هزارسالهٔ ایران تغییر دودمان بدون قتل‌عام وابستگان رژیم سابق صورت گرفت.» میلانی این جمله را نقل می‌کند و در صفحات پیش از آن، از مستمری ماهانهٔ سلطان احمد شاه قاجار و محمدحسن میرزا ولیعهد پس از خروج، از حضور رضاخان در ختم محمدعلی شاه قاجار، و از به کار گرفتن برخی کارمندان دربار قاجار در دربار تازه سخن می‌گوید. او همچنین می‌نویسد اگر رضاشاه پهلوی حس می‌کرد یکی از قاجارها بر او برخاسته است به‌سختی سرکوبش می‌کرد و مستمری برخی را پس از مدتی قطع کرد.\n\nهدایت نهادن تاج به دست خود شاهنشاه را به تقلید ناپلئون از دست امام جمعهٔ خوی دانست و در همان بند، عاقبت کار را نیز شبیه عاقبت ناپلئون خواند که او را به سنت هلن بردند و رضاشاه پهلوی را به موریس. این تشبیه در متنی است که هدایت پس از شهریور ۱۳۲۰ نوشته است و خوانش از آنِ اوست.\n\nمیلانی در «در جستجوی رضاشاه» خودتاج‌گذاری را نشانهٔ فاصله گرفتن از رسم صفوی و از دخالت ملایان در آیین شهریاری می‌خواند و سپردن حمل تاج به تیمورتاش را، نه به سیاستمداری سابقه‌دارتر، انتخابی آگاهانه می‌داند. غنی برآمدن تیمورتاش را بارزترین پیام سیاسی آیین می‌شمارد و می‌افزاید که همین مرد را در هفت سال بعد معزول کردند و کشتند و فروغی نیز مدتی به انزوا رفت تا در ۱۳۲۰ بازگردد. کتاب «شاه» سوگند قانون اساسی را در روایت برنامهٔ همان روز و در خود تالار نیز می‌آورد: سوگندی در حدود صد کلمه به خدا و قرآن و آنچه برای مردم ایران مقدس است، برای پاسداری استقلال و تمامیت ارضی و قانون اساسی و ترویج تشیع. غنی و مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ این سوگند را در ۲۴ آذر ۱۳۰۴ در مجلس می‌گذارند و برنامهٔ دربار به نقل «در جستجوی رضاشاه» آن را در تالار ذکر نمی‌کند.","quotes":[]}],"aftermathSections":[{"title":"ولایتعهدی و تربیت مردانه","body":"اصل‌های تازه‌ای که مجلس مؤسسان در ۲۱ آذر ۱۳۰۴ تصویب کرد سلطنت را به رضاشاه پهلوی و فرزندان ذکور او سپرده بود. اعلام ولایتعهدی شاهپور محمدرضا در آیین ۴ اردیبهشت این ترتیب را در منظر عام نشان داد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» و «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد او را در همان تشریفات به ولایتعهدی برگزیدند. پس از تاج‌گذاری، به دستور پدر، کودک را از مادر، تاج‌الملوک، و از برادران و خواهران جدا کردند تا آنچه رضاشاه پهلوی «تربیت مردانه» می‌نامید در حق او اجرا کنند. او را در کاخی جداگانه در همان مجموعه جای دادند. دبستان نظامی ویژه‌ای برای او و چند برادر برپا شد. محمدرضا شاه پهلوی بعدها نوشت که در کلاسی بیست‌ویک‌نفره از فرزندان مأموران دولتی و افسران، که شاهنشاه آنان را با دقت برگزیده بود، درس خواند و لباس نظامی پوشید. از میان همشاگردی‌ها حسین فردوست، پسر یک ستوان، دوست نزدیک او شد. معلمه‌ای فرانسوی، که پس از ازدواج بانو ارفع نامیده می‌شد، زبان فرانسه را به او آموخت.","quotes":[]},{"title":"جشن پس از آیین و نمایش زنان","body":"میلانی مدت جشن را سه روز، با تعطیلی ادارات، می‌نویسد. در کتاب «شاه» هفته‌ای جشن پس از تاج‌گذاری آمده است، اما شاهنشاه از بیشتر این برنامه‌ها کناره گرفت و پسر را به جای خود فرستاد؛ کودک در خیمه‌ای سرخ، با دو سرباز سرنیزه به دست، شیرینی‌های سفره را می‌خورد. این دو رقم، سه روز و یک هفته، در کنار هم می‌مانند.\n\nپس از آغاز سلطنت نیز مخالفت برخی روحانیان با نمایش، به‌ویژه اگر پای زنان در میان بود، ادامه داشت. میلانی می‌نویسد چون «جمعیت تهران نسوان انقلابی» در اعلامیه‌ای گفت به افتخار تاج‌گذاری در هفتم تیر ۱۳۰۵ خورشیدی نمایشی «برای عموم زنان» برگزار خواهد کرد، مخالفان به تقلا افتادند. سید حسن مدرس در نامه‌ای به صدراعظم نوشت که «تیارت دادن نسوان» سابقه نداشته و اوضاع اقتضا ندارد و به خصوص در آن هنگام زمامداری جلوگیری از آن مناسب است. دولت در آن زمان به این خواست پاسخ مثبت داد و از اجرای نمایش جلوگیری کرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"خبر از برای تیارت دادن نسوان سابقه نداشته و اوضاع هم اقتضا ندارد؛ به خصوص در این موقع زمامداری مناسب است جلوگیری شود.","speaker":"سید حسن مدرس","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"نامه به صدراعظم، به نقل عباس میلانی در «در جستجوی رضاشاه»","workType":"نامه","date":"پیش از ۷ تیر ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، در تدارک نمایش به افتخار تاج‌گذاری","context":"درخواست مدرس برای جلوگیری از نمایش زنان که جمعیت تهران نسوان انقلابی به مناسبت تاج‌گذاری اعلام کرده بود.","page":"ص ۶۶"}]},{"title":"بیماری ولیعهد","body":"کمی پس از تاج‌گذاری، شاهپور محمدرضا به حصبه مبتلا شد و چند هفته با مرگ دست به گریبان بود. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» و «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد این بیماری پدر را سخت اندوهگین کرد. او در «پاسخ به تاریخ» خوابی را در شب‌های بحرانی بیماری روایت می‌کند که در آن علی را با ذوالفقار و جامی در دست دید و از جام نوشید و فردا تب قطع شد. این روایت از آن خود اوست.","quotes":[]},{"title":"دربار، نشان‌ها و دولت","body":"تاج‌گذاری اعتبار تیمورتاش و فروغی را در آغاز سلطنت نمایان کرد. غنی می‌نویسد پس از این آیین راه رسیدن به شاهنشاه از تیمورتاش می‌گذشت و سفارتخانه‌ها ناچار بودند از مسیر او بگذرند. دولت‌آبادی از تشکیل «دربار اعظم پهلوی» به ریاست تیمورتاش یاد می‌کند و می‌نویسد پس از تاج‌گذاری دولتی به ریاست میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک بر سر کار آمد که وزیرانش را با مشورت سید حسن مدرس برگزیدند. روز این تغییر دولت در این روایت به تاج‌گذاری گره نخورده است. در خود روز ۴ اردیبهشت، فروغی همچنان رئیس‌الوزرا بود و خطابه خواند و تاج کیانی را حمل کرد.\n\nارفع می‌نویسد پس از تاج‌گذاری القاب قدیم را برداشتند و او از «ارفع‌السلطان» به ارفع تغییر نام داد و نام ماه‌های ایرانی جای برج‌های فلکی را گرفت. منابع دیگر قانون لغو القاب را به ۱۵ اردیبهشت ۱۳۰۴، یعنی سال پیش از تاج‌گذاری، نیز نسبت می‌دهند این انتساب از آنِ ارفع است.","quotes":[]},{"title":"تاج پهلوی پس از آن روز","body":"تاج پهلوی، که برای همین آیین ساخته شد، نشان دودمان تازه ماند. ذکاء می‌نویسد همین تاج را محمدرضا شاه پهلوی در تاج‌گذاری خود در ۲۶ مهر ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۷ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ اکتبر ۱۹۶۷ میلادی، نیز بر سر نهاد. میلانی در کتاب «شاه» می‌نویسد او آیین پدر را تقریباً مو به مو تکرار کرد و تاج را خود بر سر گذاشت. شرح آن آیین در تاجگذاری محمدرضا شاه پهلوی آمده است. آنچه در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ رخ داد، گذار حقوقی آذر ۱۳۰۴ را در کاخ گلستان به هیئت شهریاری درآورد: تاجی تازه، تختی که برنامهٔ دربار آن را نادری می‌خواند، و ولیعهدی که قانون اساسی تازه جانشینی‌اش را از پیش نوشته بود.","quotes":[]}]},{"id":"trans-iranian-railway","title":"راه‌آهن سراسری ایران، از قانون ۱۳۰۵ تا پیوستن شمال و جنوب در ۱۳۱۷","date":{"solarYear":1305,"solarMonth":11,"solarDay":25,"gregorianYear":1927,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":14},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"راه‌آهن سراسری ایران بندرشاه در کرانهٔ دریای خزر را از راه تهران به بندر شاهپور در کرانهٔ خلیج فارس پیوند داد. مجلس شورای ملی قانون ساختن این راه را در ۴ اسفند ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۳ فوریهٔ ۱۹۲۷ میلادی، تصویب کرد. دولت ایران هزینهٔ آن را از درآمد انحصار قند و شکر و چای پرداخت و از هیچ دولت یا بانک بیگانه‌ای وام نگرفت. کارگران و مهندسان دو شاخهٔ شمالی و جنوبی را به هم رساندند و سعید نفیسی در «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی» روز ۲۷ امرداد ۱۳۱۷ (۱۸ اوت ۱۹۳۸) را تاریخ پیوستن دو شاخه آورده است. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» آغاز کار را ۱۳۰۵ و پایان آن را ۱۳۱۷ می‌داند، و در «پاسخ به تاریخ» از خطی به درازای هزار میل یاد می‌فرماید که ساختن آن در ۱۹۲۷ آغاز شد و در ۱۹۳۸ به پایان رسید.\n\nساختن راه‌آهن آرزویی کهنه بود. ناصرالدین شاه قاجار و دولتمردان اصلاح‌طلب او بارها با سرمایه‌داران اروپایی دربارهٔ ساختن راه‌آهن گفت‌وگو کردند، اما رقابت روسیه و بریتانیا هر طرحی را پیش از آغاز از کار انداخت. دولت ایران در ۱۲۶۹ خورشیدی (۱۸۹۰ میلادی) زیر فشار روسیه حتی تعهد کرد که ده سال راه‌آهنی نسازد و امتیاز آن را به کسی ندهد. تا پایان دورهٔ قاجار تنها خط آهن ایران رشته‌ای کوتاه میان تهران و حضرت عبدالعظیم بود. رضا شاه پهلوی این آرزو را از دوران وزارت جنگ و ریاست وزرایی در سر داشت و در سفرنامهٔ مازندران نوشت که می‌خواهد راه‌آهن ایران را «با پول خود ایران و بدون استقراض خارجی» بسازد.\n\nکار ساختن راه‌آهن چند مرحله داشت. نخست گروهی از مهندسان آمریکایی مسیر را بررسی کردند. سپس شرکت‌های آلمانی ساختن بخش شمالی را بر عهده گرفتند و شرکتی آمریکایی کار بخش جنوبی را آغاز کرد. پس از کناره‌گیری آمریکایی‌ها، مهندسان ایرانی با یاری مهندسان سوئدی و آمریکایی کار را دنبال کردند، و از آغاز ۱۳۱۲ شرکت دانمارکی کامپساکس مدیریت ساختمان را در دست گرفت. محمدرضا شاه پهلوی تأکید می‌فرماید که پدرش مهندسان کشورهای گوناگون را «از روی کمال بی‌طرفی» به کار گرفت. مسیر راه نیز از مرزهای همسایگان دوری می‌جست و خواست بریتانیا را برای خطی خاوری و باختری نپذیرفت.\n\nراه‌آهن سراسری در نگاه هواداران رضا شاه نماد استقلال ایران بود. سیروس غنی آن را «ماندگارترین یادگار» سیاست صنعتی رضا شاه می‌نامد و می‌نویسد که این راه بیش از یک طرح ترابری، نشانهٔ استقلال و بازگرداندن اعتماد ازدست‌رفتهٔ ملت بود. در برابر، دکتر محمد مصدق از همان روز طرح لایحه در مجلس با آن مخالفت کرد و سال‌ها بعد نیز به گواهی محمدرضا شاه پهلوی فرمود که ایران اصلاً به راه‌آهن نیاز نداشت. سه سال پس از پایان کار، در شهریور ۱۳۲۰، همین راه یکی از انگیزه‌های اصلی بریتانیا و شوروی برای ورود به ایران شد و در سال‌های جنگ جهانی دوم بخش بزرگی از کمک‌های متفقین به شوروی از آن گذشت.\n\nاین نوشتار نخست پیشینهٔ طرح‌های راه‌آهن را از دورهٔ ناصرالدین شاه قاجار تا برنامهٔ دولت سردار سپه بازمی‌گوید. سپس قانون قند و چای، لایحهٔ اسفند ۱۳۰۵، گزینش مسیر، مرحله‌های ساختمان، قرارداد کامپساکس و پیوستن دو شاخه را بر پایهٔ خاطرات و پژوهش‌ها شرح می‌دهد. دیدگاه‌های گوناگون دربارهٔ راه‌آهن و پیامدهای آن در بخش‌های جداگانه آمده است.","citations":[{"sourceId":"rezashah-safarnameh","locus":"سفرنامهٔ خوزستان ص ۷۰ و ۷۱؛ سفرنامهٔ مازندران ص ۲۵۶ تا ۲۵۸ و ۳۰۰ و ۳۰۱","text":"رضا شاه پهلوی، «سفرنامهٔ خوزستان و مازندران»، با پیش‌گفتار داریوش همایون، چاپ بنیاد داریوش همایون، دربارهٔ بندرهای خلیج فارس، آرزوی راه‌آهن بی‌وام و راه جنگل."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۴۷۲، ۴۷۷، ۵۰۹، ۵۱۰، ۵۲۱ و ۵۳۳","text":"مهدیقلی هدایت، «خاطرات و خطرات»، دربارهٔ لایحهٔ راه‌آهن، مخالفت مصدق، صنیع‌الدوله، نخستین کلنگ، شرکت‌های آلمانی و آمریکایی، قرارداد کامپساکس، معدن آهن، سنگ بنای دانشکدهٔ پزشکی و اشغال ۱۳۲۰."},{"sourceId":"majles-mosavabat","locus":"فهرست مصوبات دورهٔ ششم","text":"مجلس شورای ملی، «قانون راه‌آهن از خورموسی به محمره تا بندرگز»، مصوب ۴ اسفند ۱۳۰۵."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۵۰، ۵۱، ۹۹، ۱۰۰، ۱۰۶ و ۱۰۷","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، دربارهٔ راه‌سازی، ویژگی‌های فنی و هزینهٔ راه‌آهن، به کار گرفتن مهندسان خارجی، راه‌آهن در سال‌های جنگ و مخالفت مصدق."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۴۸، ۵۳، ۶۷، ۸۱، ۸۲ و ۱۷۷","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، دربارهٔ ایران پیش از رضا شاه، ساختن راه‌آهن، هدف متفقین در ۱۳۲۰ و طرح‌های بعدی راه‌آهن."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۲۹۲، ۲۹۸، ۳۰۰، ۳۰۶، ۳۰۷، ۳۸۲، ۳۸۷، ۳۹۶، ۳۹۷، ۳۹۸، ۳۹۹ و زیرنویس‌های پایان‌گفتار","text":"سیروس غنی، «ایران و برآمدن رضا شاه»، دربارهٔ سرمقاله‌های داور، شرکت‌های آمریکایی، انجمن ایران جوان، وضع اقتصادی ایران در ۱۳۰۰، سندیکای راه‌آهن ایران، نگرانی لورن، گزینش مسیر، قانون قند و چای و هزینهٔ طرح."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"بخش بازگشت ولیعهد از سوئیس و بخش عروسی ولیعهد","text":"عباس میلانی، «شاه»، دربارهٔ مخالفت بریتانیا، شرکت جنگلات، نامهٔ روزولت و نگرانی متفقین از آلمانی‌های راه‌آهن."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۸۷، ۲۱۸، ۲۶۳، ۲۷۰ و ۲۷۱","text":"حسن ارفع، «زیر فرمان پنج پادشاه»، دربارهٔ بررسی مسیر خانقین در ۱۹۱۹، خواست بریتانیا، رسیدن راه‌آهن به تهران و ورود ولیعهد و همسرش با قطار."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۴۲۸ و ۴۲۹","text":"عباس امانت، «قبلهٔ عالم: ناصرالدین شاه قاجار و پادشاهی ایران»، دربارهٔ طرح‌های راه‌آهن دورهٔ ناصری و رقابت قدرت‌ها."},{"sourceId":"kazemzadeh","locus":"ص ۱۰۶، ۱۰۷، ۱۲۲، ۱۲۳، ۱۵۸، ۱۹۸، ۲۳۶، ۲۳۸ و ۲۳۹","text":"فیروز کاظم‌زاده، «روس و انگلیس در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴»، دربارهٔ امتیاز رویتر، امتیاز آلئون، خط بلژیکی حضرت عبدالعظیم، سخنان دوشپیر و موافقت‌نامهٔ ۱۸۹۰."},{"sourceId":"bahar-ahzab","locus":"برگ‌های ۳۱۷، ۵۳۵ و ۶۶۰","text":"محمدتقی بهار، «تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران»، دربارهٔ نخستین امتیاز راه‌آهن بریتانیا، برنامهٔ دولت سردار سپه و قانون قند و شکر."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"جلد چهارم، برگ ۴۲۰","text":"یحیی دولت‌آبادی، «حیات یحیی»، دربارهٔ راه‌آهن و مالیات قند و چای."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"جلد سوم، برگ‌های ۱۰۰، ۱۰۲ و ۱۷۴","text":"عبدالله مستوفی، «شرح زندگانی من»، دربارهٔ راه‌آهن در قرارداد ۱۹۱۹ و کرایهٔ راه‌آهن در سال‌های اشغال."},{"sourceId":"nafisi-shahriyari","locus":"گاه‌شمار","text":"سعید نفیسی، «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی»، دربارهٔ تاریخ‌های راه‌آهن و سفر خوزستان ۱۳۱۸."},{"sourceId":"iranica-chronology","locus":"مدخل سال ۱۹۳۸","text":"احسان یارشاطر، «گاه‌شمار تاریخ ایران، بخش سوم»، دانشنامهٔ ایرانیکا."},{"sourceId":"sabouri","locus":"درس‌گفتار دربارهٔ آستانهٔ دوران رضا شاه","text":"جواد صبوری، درس‌گفتار ویدیویی دربارهٔ تاریخ دوران پهلوی، به نقل از مجلهٔ «آینده»."}],"personIds":["mohammad-mosaddegh","mohammad-ali-foroughi","reza-shah-person"],"personDeeds":{"mohammad-mosaddegh":"از روز طرح لایحه در مجلس با راه‌آهن سراسری مخالفت کرد.","mohammad-ali-foroughi":"در آغاز کار، نمایندگان یک شرکت از راه آشنایی با او به تهران رسیدند.","reza-shah-person":"قانون راه‌آهن را پیش برد و تا ۱۳۱۷ خط شمال را به جنوب رساند."},"personTitles":{"mohammad-mosaddegh":"نمایندهٔ مجلس"},"periodId":"pahlavi-i","monarchId":"reza-shah","aliases":["راه‌آهن سراسری"],"contextSections":[{"title":"رؤیای راه‌آهن در دورهٔ قاجار","body":"عباس امانت، تاریخ‌نگار، در «قبلهٔ عالم»، پژوهشی دربارهٔ ناصرالدین شاه قاجار، می‌نویسد که دلبستگی ناصرالدین شاه به ابزارهای غربی رفته‌رفته جدی‌تر شد و به خواست ساختن شبکهٔ راه‌آهن رسید. به نوشتهٔ امانت، ساختن راه‌آهن چند دهه موضوع گفت‌وگوهای دراز و دشوار با دولت‌ها و سرمایه‌داران اروپایی بود، و پادشاه قاجار راه‌آهن را دروازهٔ پیشرفت و ابزاری نیرومند برای چیرگی بر حکومت‌ها و اقتصاد ولایت‌ها می‌دید. امانت از اوایل دههٔ ۱۸۶۰ میلادی را زمانی می‌داند که ساختن راه‌آهن در خاورمیانه امکانی جدی شد و شوق پادشاه با شوق دولتمردان اصلاح‌طلب دربار هم‌آواز بود.\n\nامانت مانع ماندگار این طرح‌ها را پایداری دو همسایهٔ نیرومند ایران می‌داند. به نوشتهٔ او، بریتانیا بیم داشت که خطی در راستای شمال و جنوب منافع آن کشور را در خلیج فارس در برابر تهدید روسیه بی‌دفاع بگذارد. روسیه نیز هر طرح راه‌آهنی را که بریتانیایی‌ها آغاز می‌کردند گامی تازه در گسترش حضور رقیب خود در ایران می‌شمرد. امانت بحث راه‌آهن ایران را «نمونه‌ای کلاسیک» از رقابتی میان قدرت‌ها می‌خواند که ایران را از کار بازمی‌داشت، و یادآوری می‌کند که این بحث تنها در دههٔ ۱۹۳۰ میلادی، با ساختن شبکهٔ ملی به سرمایهٔ دولت در دوران رضا شاه پهلوی، به پایان رسید.\n\n{{quote:0}}\n\nفیروز کاظم‌زاده، تاریخ‌نگار، در «روس و انگلیس در ایران» نمونه‌هایی از این رقابت را شرح می‌دهد. ناصرالدین شاه قاجار در سفر اروپای ۱۲۵۷ خورشیدی (۱۸۷۸ میلادی) امتیاز ساختن راه‌آهنی از انزلی به تهران را به آلئون، نمایندهٔ شرکتی پاریسی، داد. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، مدت این امتیاز نود سال بود و دولت ایران سودی شش و نیم درصدی بر سرمایهٔ شرکت را تضمین می‌کرد و درآمد گمرک را در گرو این تضمین می‌گذاشت. کاظم‌زاده می‌نویسد که بریتانیا و روسیه با هم آلئون را از به کار بستن امتیاز بازداشتند. ده سال بعد، در تابستان ۱۲۶۷ خورشیدی (۱۸۸۸ میلادی)، شرکتی بلژیکی خطی باریک به درازای کمتر از شش میل از تهران به زیارتگاه حضرت عبدالعظیم ساخت. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، بلژیکی‌ها سپس پیشنهاد کردند خطی از دریای خزر به تهران و از آنجا به خلیج فارس بکشند، اما شاهزاده دالگوروکف، وزیر مختار روسیه، تهدید کرد که اگر دولت ایران چنین امتیازی بدهد ایران را ترک خواهد کرد، و بریتانیایی‌ها نیز از حقوق رویتر سخن گفتند. بلژیکی‌ها از خواست خود کاستند و به ساختن خط واگن اسبی در تهران بسنده کردند.\n\nپیش از آلئون، بزرگ‌ترین امتیاز راه‌آهن دورهٔ قاجار امتیاز رویتر بود. کاظم‌زاده می‌نویسد که میرزا حسین‌خان مشیرالدوله (سپهسالار)، صدراعظم اصلاح‌طلب ناصرالدین شاه قاجار، در ۱۲۵۱ خورشیدی (۱۸۷۲ میلادی) به بارون جولیوس دو رویتر، سرمایه‌دار بریتانیایی، امتیازی داد که ساختن راه‌آهنی از رشت به تهران را در بر داشت و افزون بر آن، بهره‌برداری از بیشتر معدن‌های کشور، کارهای آبیاری، جنگل‌های دولتی و گمرک را نیز به شرکت او می‌سپرد. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، شرکت می‌بایست چهل هزار لیره وثیقه در بانک انگلستان بگذارد و اگر کار ساختمان را در پانزده ماه آغاز نمی‌کرد، این وثیقه از دست می‌رفت. دولت ایران پنج درصد سود و دو درصد استهلاک سالانه بر سرمایهٔ شرکت را نیز تضمین می‌کرد.\n\nکاظم‌زاده شرح می‌دهد که این امتیاز در درون و بیرون ایران مخالفانی سرسخت یافت. روسیه با آن مخالفت کرد و گروهی از شاهزادگان، روحانیان و زنان حرم در تهران بر ضد صدراعظم دست به یکی کردند. به نوشتهٔ او، هنگامی که در پاییز ۱۲۵۲ (۱۸۷۳ میلادی) مهندسان رویتر سرگرم نقشه‌برداری راه رشت به تهران بودند، ناصرالدین شاه قاجار به میرزا حسین‌خان گفت که مردم فریاد برآورده‌اند که پادشاه کشور و دین خود را به دست اروپاییان سپرده است، و مخالفت روحانیان چنان سخت است که باید امتیاز را لغو کرد. پادشاه قاجار سرانجام امتیاز را با استناد به بند وثیقه و تأخیر در آغاز کار باطل کرد. کاظم‌زاده این ماجرا را الگویی می‌داند که تا پایان دورهٔ قاجار بارها تکرار شد.\n\nرقابت دو قدرت در ۱۲۶۹ خورشیدی (۲۴۴۹ شاهنشاهی، ۱۸۹۰ میلادی) به تعهدی رسمی انجامید. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، روسیه نخست از درخواست امتیاز برای سرمایه‌داران خود دست کشید و سپس از ناصرالدین شاه قاجار خواست که اصلاً راه‌آهنی نسازد. در ۲۱ آبان ۱۲۶۹ (۱۲ نوامبر ۱۸۹۰) میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان، صدراعظم، و بوتسوف، وزیر مختار روسیه، موافقت‌نامه‌ای امضا کردند که دولت ایران را ده سال از ساختن راه‌آهن و از دادن امتیاز آن به هر شرکت یا شخصی بازمی‌داشت. کاظم‌زاده می‌نویسد که بریتانیا به‌ظاهر اعتراض کرد و این موافقت‌نامه را «سترون‌کننده» نامید. کاظم‌زاده پیش از آن از گزارش گفت‌وگوی تند دوشپیر، کاردار روسیه، با امین‌السلطان یاد می‌کند. به گزارشی که او نقل می‌کند، کاردار روسیه گفته بود که در ایران «یا اصلاً نباید راه‌آهنی باشد یا باید روسی باشد» و اگر پادشاه ایران خود بخواهد راه‌آهن بسازد، باید سرمایه را از روسیه وام بگیرد.\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\nامانت نیز می‌نویسد که در پایان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار تنها راه‌آهن ایران همان خط باریک بلژیکی به درازای حدود پنج میل بود که پایتخت را به زیارتگاه حضرت عبدالعظیم پیوند می‌داد. عبدالله مستوفی، دولتمرد و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، نیز از قطار حضرت عبدالعظیم به عنوان بخشی از زندگی روزمرهٔ تهرانیان یاد می‌کند. این خط تا پایان دورهٔ قاجار تنها راه‌آهن بخش اصلی کشور بود.","quotes":[{"original":"The endemic debate about Iran's railroad (which was concluded only in the 1930s, when the state-funded national network was constructed under Riza Shah Pahlavi) should be seen as a classic case of incapacitating power rivalry.","translation":"بحث همیشگی دربارهٔ راه‌آهن ایران، که تنها در دههٔ ۱۹۳۰ با ساختن شبکهٔ ملی به سرمایهٔ دولت در دوران رضا شاه پهلوی پایان یافت، باید نمونه‌ای کلاسیک از رقابتی میان قدرت‌ها دانسته شود که کشور را از کار بازمی‌داشت.","speaker":"عباس امانت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه ییل","work":"قبلهٔ عالم: ناصرالدین شاه قاجار و پادشاهی ایران","workType":"پژوهش تاریخی","page":"ص ۴۲۸ و ۴۲۹","date":"انتشار ۱۳۷۶ خورشیدی (۲۵۵۶ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۹۷ میلادی","context":"امانت این داوری را در فصل پایانی کتاب، در شرح دلبستگی ناصرالدین شاه قاجار به ابزارهای غربی و شکست طرح‌های راه‌آهن آورده است. او پیش از آن می‌نویسد که پادشاه قاجار راه‌آهن را دروازهٔ پیشرفت می‌دید."},{"original":"Monsieur de Speyer said that this was impossible. Any railway in Persia must give Russia a preference in rates of fifty percent. He went on to say that Russia would not allow England to expend any money on railways in Persia. There must either be no railways at all or they must be Russian.","translation":"موسیو دوشپیر گفت که این کار ناشدنی است. هر راه‌آهنی در ایران باید در نرخ‌ها پنجاه درصد امتیاز به روسیه بدهد. او افزود که روسیه نخواهد گذاشت انگلستان پولی برای راه‌آهن در ایران خرج کند. یا اصلاً نباید راه‌آهنی باشد یا باید روسی باشد.","speaker":"فیروز کاظم‌زاده، به نقل گزارش دیپلماتیک دربارهٔ سخنان دوشپیر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه ییل؛ دوشپیر: کاردار سفارت روسیه در تهران","work":"روس و انگلیس در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","workType":"پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۳۶","date":"دربارهٔ فروردین ۱۲۶۹ خورشیدی (۲۴۴۹ شاهنشاهی)، برابر با آوریل ۱۸۹۰ میلادی","context":"امین‌السلطان، صدراعظم، به کاردار روسیه گفته بود که امتیاز را تنها به این شرط به سرمایه‌داران روس می‌دهد که خط به روی همهٔ ملیت‌ها باز باشد و نرخ تبعیض‌آمیز نداشته باشد. چند ماه بعد، ایران زیر فشار روسیه تعهد کرد که ده سال راه‌آهنی نسازد."},{"original":"The Persian Government engages, for the space of ten years … neither itself to construct a railway in Persian territory, nor to permit nor grant a concession for the construction of railways to a company or other persons.","translation":"دولت ایران تعهد می‌کند که تا ده سال … نه خود در خاک ایران راه‌آهنی بسازد و نه به شرکت یا اشخاص دیگر اجازه یا امتیاز ساختن راه‌آهن بدهد.","speaker":"میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان و بوتسوف، به نقل فیروز کاظم‌زاده","speakerTitle":"صدراعظم ایران و وزیر مختار روسیه در تهران","work":"روس و انگلیس در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","workType":"پژوهش تاریخی به نقل از متن موافقت‌نامه","page":"ص ۲۳۸ و ۲۳۹","date":"۲۱ آبان ۱۲۶۹ خورشیدی (۲۴۴۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ نوامبر ۱۸۹۰ میلادی","context":"این بند نخست موافقت‌نامه‌ای است که روسیه بر ایران تحمیل کرد. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، بریتانیا به‌ظاهر اعتراض کرد و این موافقت‌نامه را «سترون‌کننده» نامید. این تعهد بعدها تمدید شد."}]},{"title":"صنیع‌الدوله و اندیشهٔ مالیات قند و چای","body":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)، دولتمرد عصر مشروطه که در سال‌های ساختن راه‌آهن وزیر فواید عامه و سپس نخست‌وزیر بود، در «خاطرات و خطرات» ریشهٔ اندیشهٔ تأمین هزینهٔ راه‌آهن از قند و چای را به برادر خود، مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله، نخستین رئیس مجلس شورای ملی، بازمی‌گرداند. هدایت می‌نویسد که از آغاز سلطنت ناصرالدین شاه قاجار ساختن راه‌آهن یکی از آرزوها بود، اما همه گمان می‌کردند که این کار تنها با سرمایهٔ بیگانه شدنی است و رقابت سیاست‌ها همیشه مانع آن می‌شد.\n\nبه روایت هدایت، صنیع‌الدوله در سال‌های نخست مشروطه پیشنهاد گرفتن عوارض از قند و چای را به مجلس داد. روسیه و انگلیس با این پیشنهاد مخالفت کردند و به عهدنامهٔ ترکمانچای استناد جستند. هدایت سال‌ها بعد، هنگامی که خود لایحهٔ راه‌آهن را به مجلس برد، گفت که هر راه‌آهنی که ایرانیان بسازند «مجسمهٔ ذهنی صنیع‌الدوله» است. سردار همایون نیز در نامه‌ای به هدایت از رسالهٔ «راه نجات» صنیع‌الدوله یاد کرد و یادآوری کرد که اکنون پیشنهاد راه‌آهن به دست برادر او به مجلس رسیده است."},{"title":"مشروطه، جنگ جهانی و طرح‌های بیگانه","body":"سیروس غنی، پژوهشگر تاریخ، در «ایران و برآمدن رضا شاه» می‌نویسد که از نخستین مجلس در ۱۲۸۶ خورشیدی (۱۹۰۷ میلادی) سخن از ساختن راه‌آهن در میان بود. به نوشتهٔ او، نبود راه‌آهن را یکی از علت‌های اصلی واپس‌ماندگی ایران می‌شمردند، اما پولی در کار نبود و نمایندگان پرشور راه تأمین هزینه را نمی‌دانستند. غنی می‌افزاید که دو قدرت تنها از خطی پشتیبانی می‌کردند که در مسیر دلخواه خودشان باشد و به منافع بازرگانی و راهبردی‌شان خدمت کند. بریتانیا خطی را که به سوی جنوب برود تهدیدی برای منافع نفتی خود و برای هند می‌دانست و روسیه با خطی خاوری و باختری میان هند و عراق مخالف بود.\n\nمحمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)، شاعر و نمایندهٔ مجلس، در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران» یادآوری می‌کند که نخستین امتیاز راه‌آهنی که بریتانیا از دولت قاجار گرفت خطی بود که خوزستان را از راه لرستان به تهران و دریای خزر پیوند دهد. بهار می‌افزاید که این امتیاز هرگز به کار بسته نشد و خودبه‌خود از اعتبار افتاد، و همان مسیری است که سرانجام ایرانیان «به ساختن آن موفق» شدند. غنی نیز از سندیکای راه‌آهن ایران، شرکتی بریتانیایی، یاد می‌کند که در ۱۲۹۲ خورشیدی (۱۹۱۳ میلادی) بررسی ناتمام و مقدماتی‌ای انجام داد.\n\nدر سال‌های پس از جنگ جهانی نخست، بریتانیا طرح‌های تازه‌ای برای راه‌آهن ایران در سر داشت. حسن ارفع، افسر ارتش و بعدها رئیس ستاد ارتش، در «زیر فرمان پنج پادشاه» می‌نویسد که در روزهای قرارداد ۱۹۱۹ مهندسان بریتانیایی مسیر تهران به خانقین را برای ساختن خطی به بغداد بررسی می‌کردند. عبدالله مستوفی در جلد سوم «شرح زندگانی من» در نقد قرارداد ۱۹۱۹ می‌نویسد که به موجب آن قرارداد، ایران اگر می‌خواست راه‌آهن بکشد، می‌بایست پول آن را از بریتانیا وام بگیرد و راه را زیر نظر کارشناسان بریتانیایی بسازد. به محاسبهٔ مستوفی، سرمایه‌داران بریتانیایی با سود هفت درصد وام می‌دادند، ایران آهن و لوکوموتیو و دیگر لوازم را از بریتانیا می‌خرید و دستمزد مهندسان و کارگران بریتانیایی را می‌پرداخت، و درآمد راه‌آهن هرگز به اندازهٔ اصل و فرع وام نمی‌رسید. مجلس قرارداد ۱۹۱۹ را هرگز تصویب نکرد و طرح راه‌آهن آن نیز به جایی نرسید.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"شما مستقلید. ولی هرگاه خواسته باشید راه آهن بکشید باید پول آن را از انگلیس قرض کرده، و بنظر انگلیسها و بدست مأمورین انگلیسی بکشید!","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دولتمرد و نویسنده","work":"شرح زندگانی من، یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، جلد سوم","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"برگ ۱۰۰","date":"دربارهٔ مرداد ۱۲۹۸ خورشیدی (۲۴۷۸ شاهنشاهی)، برابر با اوت ۱۹۱۹ میلادی","context":"مستوفی این جمله را در نقد قرارداد ۱۹۱۹ ایران و انگلیس، به زبان طنز، آورده است. او در برگ‌های بعد محاسبه می‌کند که وامی با سود هفت درصد برای راه‌آهن هرگز با درآمد آن جبران نمی‌شد."}]},{"title":"راه‌آهن در برنامهٔ سردار سپه","body":"پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹، اندیشهٔ راه‌آهن در میان نسل تازه‌ای از روشنفکران جان گرفت. غنی می‌نویسد که علی‌اکبر داور، حقوق‌دان و بعدها وزیر عدلیه، در روزنامهٔ «مرد آزاد» در ۱۳۰۱ و ۱۳۰۲ خورشیدی (۱۹۲۳ میلادی) نوسازی اقتصادی را نخستین وظیفهٔ دولت می‌شمرد و ساختن راه‌آهنی را که روستاها و نواحی دوردست را به مرکزهای بازرگانی پیوند دهد از نخستین گام‌ها می‌دانست. داور در یکی از سرمقاله‌هایش نوشت که ایران شش هزار سال تاریخ دارد، اما این تاریخ به کارخانه و راه‌آهن و بیمارستان و مدرسه دگرگون نمی‌شود، و تا ملت خود را وقف انقلابی اقتصادی نکند، هیچ چیز تکان نخواهد خورد. او در جای دیگر نوشت که هر گاه ایران دست‌کم پنج هزار کیلومتر راه‌آهن و پنجاه کارخانه داشته باشد، می‌تواند به دانش‌آموختگی هزار دانشجو بیندیشد.\n\nرضاخان سردار سپه خود در سفر خوزستان در پاییز ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی، ۱۹۲۴ میلادی) به اندیشهٔ پیوستن دو دریای ایران رسید. او در سفرنامهٔ این سفر دربارهٔ بندرهای خلیج فارس نوشت که کمبود اصلی آن‌ها، افزون بر ناامنی و نبود راه‌های بزرگ بازرگانی، نبود «یک رشته راه‌آهن» است که بندرها را به شهرهای مهم فلات پیوند دهد. سردار سپه در همان سفر، هنگامی که با قایقی ناپایدار در خلیج فارس پیش می‌رفت، از خداوند خواست که او را یاری کند تا خلیج فارس را از «دیوار زندان ایران» به دروازه‌ای برای ورود دانش و صنعت جهان متمدن دگرگون سازد. داریوش همایون در پیش‌گفتار چاپ تازهٔ سفرنامه می‌نویسد که سردار سپه در همین سفر به اندیشهٔ پیوستن دو دریای ایران با راه‌آهن و پایه‌گذاری نیروی دریایی در خلیج فارس افتاد.\n\n{{quote:0}}\n\nراه‌آهن در برنامهٔ رسمی دولت سردار سپه نیز جای داشت. بهار متن برنامه‌ای را که دولت او در فروردین ۱۳۰۳ (آوریل ۱۹۲۴) به مجلس پنجم داد آورده است، و بند هفتم آن «تقدیم لایحهٔ راه‌آهن و راه شوسه با استفاده از منابع ثروت مملکت» بود. غنی نیز می‌نویسد که رضاخان سردار سپه در ۳ اسفند ۱۳۰۲ (۲۲ فوریهٔ ۱۹۲۴) با گروهی از نمایندگان تازه‌برگزیده دیدار کرد و گرفتن مالیات از قند و چای برای ساختن راه‌آهن را در کنار امتیاز نفت سینکلر، نظام وظیفه، لغو لقب‌ها و نام خانوادگی در دستور کار قانون‌گذاری نهاد.\n\nدولت در همان سال به سراغ شرکت‌های آمریکایی رفت. به نوشتهٔ غنی، دولت ایران امیدوار بود که شرکت نفت سینکلر، در برابر امتیاز نفت شمال، وامی ده‌میلیون‌دلاری فراهم کند و هزینهٔ راه‌آهن از آن تأمین شود. نمایندگان دو شرکت آمریکایی، اولن و استون و وبستر، در آغاز ۱۳۰۳ (۱۹۲۴ میلادی) به تهران آمدند. وزارت خارجهٔ بریتانیا بی‌درنگ سندیکای راه‌آهن ایران را آگاه کرد و آن سندیکا ادعا کرد که حق انحصاری ساختن راه‌آهن در ایران را دارد. غنی می‌نویسد که مشاور حقوقی شرکت اولن پس از بررسی به این نتیجه رسید که سندیکا نه حق قانونی و نه حق ترجیحی دارد و دولت ایران آزاد است کار را به هر که بخواهد بسپارد. شرکت اولن پذیرفت که مسیری را از سلطان‌آباد (اراک) به تهران و از آنجا به کرانهٔ خزر و سپس به محمره (خرمشهر) بررسی کند. غنی این را نخستین گام عملی برای ساختن راه‌آهن در ایران می‌داند. طرح وام سینکلر به نتیجه نرسید و دولت ناچار شد راهی دیگر برای تأمین هزینه بیابد.","quotes":[{"original":"نقص این بندرگاهها علاوه بر امنیت داخله و فقدان راههای بزرگ تجارتی مخصوصاً یک رشته راه‌آهنی است که اگر کشیده شود و مرکز بنادر را به‌بلاد معتبرهٔ داخل فلات متصل کند اهمیت خلیج فارس و بنادر جنوبی ایران صد درجه بیشتر خواهد شد. … در این موقع که قایق متزلزل، ما را در میان آب و هوا حرکت می‌داد، در کمال خلوص از خداوند مسألت نمودم که مرا موفق دارد، مطابق آرزوی دیرین خود، بنادر ایران را آزاد و آباد کنم و این خلیج پربرکت را که اکنون دیوار زندان ایران محسوب می‌شود مبدل به‌دروازه‌ای کنم که ثروت و علوم و صنایع دنیای متمدن از آن به‌داخلهٔ مملکت ورود نماید.","speaker":"رضاخان سردار سپه","speakerTitle":"رئیس‌الوزرا و وزیر جنگ، بعدها شاهنشاه ایران","work":"سفرنامهٔ خوزستان، در مجموعهٔ «سفرنامهٔ خوزستان و مازندران»، چاپ بنیاد داریوش همایون","workType":"سفرنامه و یادداشت‌های شخصی","page":"ص ۷۱","date":"آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۴۸۳ شاهنشاهی)، برابر با دسامبر ۱۹۲۴ میلادی","context":"سردار سپه این یادداشت را هنگام بازگشت از سفر خوزستان، پس از پایان کار شیخ خزعل، در بندر بوشهر و هنگام سوار شدن بر کشتی نوشت. او پیش از آن از غفلت پادشاهان قاجار از دریا و از فقر مردم بندرهای خلیج فارس سخن می‌فرماید."}]},{"title":"ایران جوان و اولویت‌های دولت تازه","body":"اندیشهٔ راه‌آهن تنها در سرمقاله‌های داور نبود. غنی می‌نویسد که در بهار ۱۳۰۰ خورشیدی (۲۴۸۰ شاهنشاهی، آوریل ۱۹۲۱ میلادی) گروهی از ایرانیان خانواده‌های سرشناس که بیشترشان در غرب درس خوانده بودند، انجمنی فرهنگی به نام «ایران جوان» بنیاد نهادند. به نوشتهٔ غنی، بیانیهٔ این انجمن برای پیشرفت ایران چند خواسته را برمی‌شمرد: لغو کاپیتولاسیون، ساختن شبکهٔ راه‌آهن، سیاست مستقل گمرکی، آزادی زنان، فرستادن دانشجویان دختر و پسر به خارج، بازنگری قانون‌های کیفری و گسترش آموزش، به‌ویژه آموزش فنی و صنعتی. غنی می‌افزاید که این انجمن به سرپرستی عبدالحسین تیمورتاش، وزیر دربار بعدی، تا ۱۳۰۴ خورشیدی (۱۹۲۵ میلادی) اعضای بسیار یافت و برنامه‌اش رفته‌رفته برنامهٔ دولت‌های پیاپی دوران رضا شاه پهلوی شد، و بیشتر بندهای آن به صورت قانون درآمد یا دولت آن را به کار بست.\n\nغنی در پایان‌نامهٔ کتاب خود وضع اقتصادی ایران را در آستانهٔ سلطنت رضا شاه پهلوی چنین شرح می‌دهد: ایران در ۱۳۰۰ خورشیدی ورشکسته بود و نهادهای اقتصادی آن ابتدایی بودند. او با نقل گفتاری از یک پژوهش اقتصادی می‌نویسد که از حدود ده میلیون جمعیت کشور، نود درصد از کشاورزی و دامداری روزگار می‌گذراندند، صنعت نوین وجود نداشت و ایران هنوز در مرحلهٔ پیش از صنعت بود، و اگر می‌بایست یک عامل را نشانهٔ این وضع شمرد، آن عامل نبود راه‌آهن بود. به نوشتهٔ غنی، کشور تنها چند صد کیلومتر راه شوسه و تنها یک بندر بهسازی‌شده، یعنی انزلی، داشت، در حالی که ترکیه و مصر هر یک بیش از ۴۵۰۰ کیلومتر راه‌آهن داشتند. غنی می‌نویسد که نزدیکان رضا شاه پهلوی بر این همداستان بودند که بازسازی دستگاه دادگستری و پیشبرد راه‌آهن دو اولویت نخست دولت است.\n\nغنی همچنین یادآوری می‌کند که داور در نخستین مقام وزارت خود، یعنی وزارت فواید عامه و تجارت در کابینهٔ ۱۳۰۴، در چند هفته لایحه‌ای برای به کار گرفتن یک شرکت آمریکایی در بررسی مسیر اصلی راه‌آهن آماده کرد و مجلس آن را تصویب کرد. به نوشتهٔ غنی، نخستین راه شوسهٔ تهران به مازندران نیز با کوشش داور به پایان رسید."},{"title":"قانون انحصار قند و چای","body":"غنی شرح می‌دهد که بحث تأمین هزینه در آن سال‌ها ادامه داشت. گروهی می‌گفتند که بی‌سرمایهٔ بیگانه هیچ طرح زیربنایی بزرگی شدنی نیست. گروهی دیگر سود سرمایهٔ بیگانه را می‌پذیرفتند، اما یادآوری می‌کردند که پادشاهان قاجار وام‌های خارجی را برای هزینه‌های شخصی گرفته و درآمدهای کشور را در گرو آن‌ها گذاشته بودند، و از این رو هر وام تازه بدنامی آن گذشته را با خود می‌آورد. به نوشتهٔ غنی، این بدنامی برای سلسله‌ای تازه که مردم از آن چشم‌داشت فراوان داشتند زیان‌بار بود. مالیات بر درآمد نیز در آن روزگار زودهنگام و دشوار می‌نمود، و تنها راه باقی‌مانده مالیاتی غیرمستقیم بر کالاهای پرمصرف بود. ایران در آن زمان قند تولید نمی‌کرد و مصرف چای آن نیز از تولید داخلی بسیار بیشتر بود.\n\nمجلس شورای ملی در خرداد ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی، مه و ژوئن ۱۹۲۵ میلادی) انحصار دولتی ورود قند و شکر و چای را تصویب کرد. غنی تاریخ این قانون را ۲۲ مه ۱۹۲۵ می‌نویسد و سعید نفیسی در گاه‌شمار «تاریخ شهریاری» روز ۱۷ خرداد ۱۳۰۴ را «آغاز اقدام» برای راه‌آهن آورده است. بهار در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی» قانون «مالیات انحصار قند و شکر و مقدمات راه‌آهن» را در کنار قانون گاه‌شماری خورشیدی، قانون لغو لقب‌ها و قانون نظام وظیفه در شمار قانون‌های بزرگ آن سال می‌آورد و می‌نویسد که این قانون‌ها «با موافقت تام و تمام گذشت و اقلیت و اکثریت در آن‌ها اتفاق داشتند». غنی می‌افزاید که عوارضی بر همهٔ این واردات هزینهٔ ساختن راه را فراهم کرد."},{"title":"سفرنامهٔ مازندران: آرزوی ساختن بی‌وام","body":"رضا شاه پهلوی در مهر ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی، اکتبر ۱۹۲۶ میلادی) به مازندران سفر فرمود و یادداشت‌های این سفر را در کتابی گرد آورد که بعدها با نام «سفرنامهٔ مازندران» منتشر شد. شاهنشاه در یادداشت‌های پیش از سفر، زیر عنوان موضوعی که به تعبیر خود او «هیچ گوشی فعلاً در ایران طاقت شنیدن آن را ندارد»، از آرزوی ساختن راه‌آهن سراسری سخن می‌گوید. او می‌پرسد که آیا ایران می‌تواند خط آهن خود را با پول خود، بی‌وام خارجی و زیر نظر مستقیم او بسازد، و آیا کشوری پهناور مانند ایران می‌تواند از «ننگ نداشتن راه‌آهن» رهایی یابد.\n\n{{quote:0}}\n\nرضا شاه در همان یادداشت‌ها به دشواری کار اشاره می‌فرماید. به نوشتهٔ او، خزانهٔ کشور چنان تهی بود که دولت از پرداخت منظم حقوق کارمندان درمی‌ماند، و او در همان حال طرح راه‌آهنی را در سر می‌پروراند که «سیصد کرور تومان» هزینه داشت و می‌خواست آن را بی‌وام بسازد. شاهنشاه می‌افزاید که این اندیشه را با کسی در میان نمی‌گذاشت، زیرا کسی تحمل شنیدن آن را نداشت. با این همه، روز پیش از نوشتن این یادداشت، هنگامی که علی دشتی، مدیر روزنامهٔ «شفق سرخ»، و فرج‌الله بهرامی، رئیس دفتر مخصوص، به دفتر او در وزارت جنگ آمده بودند، رضا شاه آن دو را گواه گرفت که ساختن راه‌آهن از آرزوهای دیرینهٔ اوست. به نوشتهٔ شاهنشاه، هر دو صمیمانه برای سلامت او دعا کردند، اما او در چهرهٔ آنان دید که این آرزو را کاری ناشدنی می‌پندارند.\n\n{{quote:1}}\n\nیادداشت‌های سفر مازندران چند بار دیگر نیز به راه‌آهن بازمی‌گردد. رضا شاه در راه گل‌آلود جنگل، هنگامی که برای سبک کردن اتومبیل از آن پیاده می‌شد، از خود می‌پرسید که آیا روزی مردم ایران از همین راه دشوار سوار قطار راه‌آهن خواهند شد و منظره‌های جنگل و دریا را تماشا خواهند کرد. او در بندرگز نیز نوشت که اگر به ساختن راه‌آهن ایران به‌گونه‌ای که آرزو دارد کامیاب شود، دربارهٔ ساختن بندری بزرگ در کرانهٔ خزر نیز طرح‌هایی دارد و شاید جایی جز بندرگز را برگزیند.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"امتداد خطآهن ایران و متصل ساختن \"بحرخزر\" به‌دریای آزاد و \"خلیج فارس\" جزو آمال و آرزوهای قطعی من است. آیا ممکن است که خط آهن ایران، با پول خود ایران و بدون استقراض خارجی، و در تحت نظر مستقیم خود من تأسیس شود؟ آیا ممکن است که مملکت پهناوری مثل ایران از ننگ نداشتن راه‌آهن خلاص شود؟ آیا در این موقعی که دیگران در خطوط آسمان در طیران هستند، و تمام اراضی آنها مشبک از خطوط آهن است، ممکن است که مملکت من هم از ننگ و عار بی‌راهی نجات یابد؟ آرزو و آمال غریبی است! خزانهٔ مملکت طوری تهی است که از مرتب پرداختن حقوق اعضاء دوایر عاجز است، و این در حالی است که من نقشهٔ امتداد خطآهن ایران را در مغز خود می‌پرورم آنهم با سیصد کرور تومان مخارج، و بدون استقراض!","speaker":"رضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سفرنامهٔ مازندران، در مجموعهٔ «سفرنامهٔ خوزستان و مازندران»، چاپ بنیاد داریوش همایون","workType":"سفرنامه و یادداشت‌های شخصی","page":"ص ۲۵۶ و ۲۵۷","date":"مهر ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، برابر با اکتبر ۱۹۲۶ میلادی","context":"رضا شاه پهلوی این یادداشت را پیش از سفر مازندران و چند ماه پیش از طرح لایحهٔ راه‌آهن در مجلس نوشت. شاهنشاه پیش از آن از طرح تعادل بودجه و رهایی کشور از وام‌های دوره‌های پیشین سخن می‌فرماید و سپس به موضوعی می‌رسد که به تعبیر خود او «هیچ گوشی» در آن روزگار طاقت شنیدنش را نداشت."},{"original":"مع‌هذا، دیروز که دشتی، مدیر روزنامهٔ شفق سرخ به‌اتفاق بهرامی، رئیس کابینهٔ من به‌دفتر اداری من در عمارت وزارت جنگ آمده بودند، و من مشغول مطالعهٔ نقشهٔ جغرافیائی ایران بودم، این فکر خود را به‌آنها گوشزد کردم و هر دو را متذکر ساختم که اگر دست روزگار پیش‌بینی کاملی برای ادامهٔ عمر من نکرده باشد، شما دو نفر شاهد باشید که امتداد خطآهن ایران یکی از آمال دیرینهٔ من بوده، و دقیقه‌ای از خیال ایجاد آن منصرف نبوده‌ام. هر دو به‌سلامتی من دعا کردند. صمیمانه هم دعا کردند. ولی من در چهرهٔ هر دو حس کردم که این آرزو را یک امر غیر عملی، و فقط در حدود آمال و آرزو فرض کرده‌اند.","speaker":"رضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سفرنامهٔ مازندران، در مجموعهٔ «سفرنامهٔ خوزستان و مازندران»، چاپ بنیاد داریوش همایون","workType":"سفرنامه و یادداشت‌های شخصی","page":"ص ۲۵۷ و ۲۵۸","date":"مهر ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، برابر با اکتبر ۱۹۲۶ میلادی","context":"این بند دنبالهٔ یادداشت پیشین است. علی دشتی، روزنامه‌نگار و بعدها نمایندهٔ مجلس و سناتور، و فرج‌الله بهرامی (دبیر اعظم)، رئیس دفتر مخصوص، تنها کسانی بودند که به نوشتهٔ رضا شاه پهلوی پیش از سفر از این اندیشه آگاه شدند."},{"original":"آیا روزی خواهد رسید که مردم ایران از همین راه پر محنت و پر مشقت با یک وجد و نشاط و سهولت مخصوصی سوار قطار راه‌آهن شده و این مناظر دلفریب جنگل و دریا را منظر نگاه خود سازند؟ آیا روزی خواهد آمد که در این راه پر خطر و خفت‌آور مردم ایران در عوض ساعتی نیم‌فرسخ، ساعتی هفتاد و هشتاد کیلومتر، و در روی جادهٔ شوسهٔ حقیقی با اتومبیل‌های مجلل خود طی طریق نمایند؟ نمی‌دانم خدا بهتر آگاه است.","speaker":"رضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سفرنامهٔ مازندران، در مجموعهٔ «سفرنامهٔ خوزستان و مازندران»، چاپ بنیاد داریوش همایون","workType":"سفرنامه و یادداشت‌های شخصی","page":"ص ۳۰۰ و ۳۰۱","date":"پاییز ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، برابر با پاییز ۱۹۲۶ میلادی","context":"رضا شاه پهلوی این یادداشت را در راه گل‌آلود جنگل‌های مازندران نوشت، هنگامی که کاروان اتومبیل‌ها ساعتی نیم فرسنگ پیش می‌رفت و او برای سبک کردن اتومبیل خود پیاده شده بود."}]},{"title":"مخالفت بریتانیا و روسیه","body":"دو همسایهٔ ایران از طرح تازه خشنود نبودند. غنی می‌نویسد که سر پرسی لورن، وزیر مختار بریتانیا، از آغاز ۱۹۲۶ میلادی تا پایان مأموریت خود در تیر ۱۳۰۵ (ژوئیهٔ ۱۹۲۶) ماهی یک بار به حضور رضا شاه می‌رسید. لورن در یکی از این دیدارها از خطی از خرمشهر به تهران ابراز نگرانی کرد و گفت که اگر این خط بعدها تا مرز شوروی کشیده شود، دسترسی روسیه به خلیج فارس آسان‌تر خواهد شد. به نوشتهٔ غنی، رضا شاه این نگرانی را نپذیرفت و افزود که روس‌ها نیز به همین اندازه نگران‌اند و طرح را نقشه‌ای بریتانیایی برای آوردن ناوهای جنگی و زیردریایی به دریای خزر می‌پندارند.\n\nعباس میلانی، تاریخ‌نگار، در «شاه»، زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی، می‌نویسد که رضا شاه با وجود مخالفت داخلی و بین‌المللی فرمان ساختن راه‌آهن را داد. به نوشتهٔ میلانی، بریتانیا نخست کوشید رضا شاه را از این کار بازدارد و هنگامی که دریافت او از رأی خود بازنمی‌گردد، خواست که خط در راستای خاور و باختر برود و ترکیه و اروپا را به هند پیوند دهد. رضا شاه این پیشنهاد را نپذیرفت و طرحی را برگزید که خلیج فارس را به دریای خزر می‌رساند. ارفع نیز در «زیر فرمان پنج پادشاه» راه‌آهن خزر به خلیج فارس را در شمار کارهای بزرگ آن سال‌ها می‌آورد و می‌نویسد که این مسیر بر خلاف خواست بریتانیا بود که می‌خواست خط از تهران به مرز عراق برود. غنی در زیرنویس‌های خود از پیتر اوری، ایران‌شناس بریتانیایی، نقل می‌کند که رضا شاه محور راه‌آهن را چنان برگزید که بیگانگان تا حد ممکن از آن سودی نبرند، و پهنای خط را نیز استاندارد گرفت، نه پهن مانند خط‌های شوروی و نه باریک مانند راه‌آهن عراق که بریتانیایی‌ها ساخته بودند."}],"whatHappened":[{"title":"لایحهٔ اسفند ۱۳۰۵ و مخالفت مصدق","body":"مهدیقلی هدایت در اسفند ۱۳۰۵ وزیر فواید عامه در کابینهٔ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک بود. او در «خاطرات و خطرات» می‌نویسد که روز اول اسفند ۱۳۰۵ (۲۰ فوریهٔ ۱۹۲۷) لایحهٔ راه‌آهن را به مجلس برد. به روایت هدایت، دکتر محمد مصدق (مصدق‌السلطنه)، نمایندهٔ تهران در مجلس ششم، با لایحه مخالفت کرد و گفت که دولت به جای راه‌آهن باید کارخانهٔ قندسازی برپا کند، زیرا راه‌آهن سود مادی مستقیم ندارد. هدایت در پاسخ گفت که از راه‌آهن سود مادی مستقیم چشم نمی‌رود و سودهای غیرمستقیم آن بسیار است. او افزود که شهربانی و ارتش نیز سود مادی ندارند، اما از ضرورت‌های کشورند، و دولت کار قند را نیز در جای خود دنبال خواهد کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nمجلس شورای ملی در ۴ اسفند ۱۳۰۵ (۲۳ فوریهٔ ۱۹۲۷) «قانون راه‌آهن از خورموسی به محمره تا بندرگز» را تصویب کرد. فهرست مصوبات دورهٔ ششم مجلس این تاریخ را ثبت کرده است. هدایت گزارش می‌دهد که دو روز پس از طرح لایحه، در ۳ اسفند، نامه‌ای از یکی از آشنایان به دستش رسید که نوشته بود سخنان او را دربارهٔ راه‌آهن در روزنامه‌ها خوانده و خرسند شده است. نویسندهٔ نامه که خود را «محمدعلی» معرفی می‌کرد، قطعه‌ای طنزآمیز نیز در نکوهش دشمنان راه‌آهن سروده بود که می‌گفت دشمنان راه‌آهن دوستداران خرند. هدایت هر دو نامه را بی‌هیچ داوری در شرح همان روزها آورده است.\n\nنام قانون نشان می‌دهد که مجلس در آغاز خطی از بندر خورموسی در خلیج فارس تا محمره و از آنجا تا بندرگز در کرانهٔ خزر را در نظر داشت. در سال‌های بعد، پایانهٔ جنوبی به بندر شاهپور در کنار خورموسی رسید و پایانهٔ شمالی به بندرشاه، بندری که دولت در نزدیکی بندرگز ساخت. سعید نفیسی، ادیب و تاریخ‌نگار، در گاه‌شمار «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی» روز ۲۰ بهمن ۱۳۰۴ را نیز در شمار تاریخ‌های راه‌آهن آورده است، اما این تاریخ در فهرست مصوبات مجلس دیده نمی‌شود.","quotes":[{"original":"اول اسفند ۱۳۰۵ من پیشنهاد راه آهن را به مجلس بردم. مصدق‌السلطنه مخالف شد که درعوض قندسازی باید دایر کرد، راه‌آهن منافع مادی مستقیم ندارد. گفتم از راه‌آهن منافع مادی مستقیم منظور نیست، منافع غیرمستقیم راه‌آهن بسیار است، نظمیه یا نظام هم منافع مادی ندارند، ضروری مصالح مملکتند، قند هم بجای خود تدارک خواهد شد و اثبات شیء نفی ماعدا نمی‌کند.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"وزیر فواید عامه، بعدها نخست‌وزیر","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۷۲","date":"دربارهٔ ۱ اسفند ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ فوریهٔ ۱۹۲۷ میلادی","context":"هدایت این گفت‌وگو را در شرح رویدادهای اسفند ۱۳۰۵ می‌آورد. سه روز پس از آن، مجلس شورای ملی قانون راه‌آهن را تصویب کرد. دکتر محمد مصدق در آن هنگام نمایندهٔ تهران در مجلس ششم بود."}]},{"title":"گزینش مسیر","body":"سیروس غنی در «ایران و برآمدن رضا شاه» شرح می‌دهد که رضا شاه پهلوی در گزینش مسیر به دو ملاحظه اهمیت داد. نخست آنکه راه‌آهن از شمال خاوری به جنوب باختری برود و از مرزهای کشورهای همسایه دوری جوید، تا هیچ‌یک از آنان نتوانند آن را به آسانی به کار گیرند. دوم آنکه به جز پایتخت از شهرهای بزرگ نگذرد و بیشتر از سرزمین‌های ایل‌نشین گذر کند تا دسترسی حکومت به این سرزمین‌ها آسان‌تر شود. غنی می‌افزاید که رضا شاه به هشدارهای بریتانیا دربارهٔ رسیدن روسیه به خلیج فارس اعتنایی نکرد.\n\nارفع می‌نویسد که این مسیر بر خلاف خواست بریتانیا بود، و میلانی نیز گزارش می‌دهد که بریتانیا خطی خاوری و باختری را ترجیح می‌داد. یحیی دولت‌آبادی، نویسنده و از رجال مشروطه، در جلد چهارم «حیات یحیی» به نکته‌ای دیگر اشاره می‌کند. به نوشتهٔ او، بخشی از این راه که در جنوب کشور به کار ادارات ایران و بریتانیا می‌آمد طرحی بود که شرکت نفت سال‌ها در پی ساختن آن بود، و اکنون ایرانیان آن را «به پول و سعی ایرانی» می‌ساختند. دولت‌آبادی می‌افزاید که دربارهٔ مسیر میان صاحب‌نظران گفت‌وگو بود، اما سود راه‌آهن برای آبادانی کشور و جابه‌جایی مسافر و کالا جای گفت‌وگو نداشت."},{"title":"نقشهٔ نخست و کلنگ آغاز","body":"به نوشتهٔ هدایت، دولت به پیشنهاد دکتر آرتور میلسپو، رئیس کل مالیهٔ ایران، مهندسی آمریکایی را برای فراهم کردن نقشهٔ خط به کار گرفت. هدایت نام او را در «خاطرات و خطرات» به دو صورت «پولاد» و «پلند» ضبط کرده است. چند مهندس و کارمند زیر دست او کار می‌کردند. هدایت می‌نویسد که از او پرسید مهندسان را بر چه پایه‌ای می‌پذیرد، زیرا دیپلم تحصیلی به‌تنهایی معیار نیست، و مهندس آمریکایی پاسخ داد که به گواهی‌نامهٔ مؤسسه‌هایی می‌نگرد که مهندسان در آن‌ها کار کرده‌اند. گروه او مسیر نخستین بخش خط را از بندرگز تا تهران تعیین کرد.\n\nهدایت در همین صفحه از زدن نخستین کلنگ راه‌آهن در بیرون دروازهٔ محمدیهٔ تهران یاد می‌کند. تاریخی که در متن چاپی کتاب آمده به‌روشنی خوانا نیست و به احتمال، ۲۳ مهر ۱۳۰۶ (۱۶ اکتبر ۱۹۲۷) است. هدایت که در آن هنگام وزارت فواید عامه را همراه با ریاست وزرا بر عهده داشت، کلنگ را به دست رضا شاه داد. به نوشتهٔ او، وزیران، سفیران، اعیان، بازرگانان و گروه‌های گوناگون مردم در جشن گرد آمده بودند و خیمه‌ها برپا بود، اما باد و توفانی ناگهانی برخاست و همه چیز را برهم زد، و نخستین کلنگ در همان غوغای هوا به زمین خورد. هدایت می‌افزاید که رضا شاه پس از زدن کلنگ دست قدردانی به او داد.\n\n{{quote:0}}\n\nدربارهٔ سال آغاز کار، روایت‌ها یکسان نیستند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» سال ۱۳۰۵ را آغاز کار می‌داند، و در «پاسخ به تاریخ» از ۱۹۲۷ میلادی یاد می‌فرماید. ارفع نیز ۱۹۲۷ را سال آغاز می‌نویسد. ۱۹۲۷ میلادی با پایان ۱۳۰۵ و بیشتر سال ۱۳۰۶ خورشیدی برابر است، و از این رو این روایت‌ها با تصویب قانون در اسفند ۱۳۰۵ و کلنگ پاییز ۱۳۰۶ همخوانی دارند.","quotes":[{"original":"از اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه یکی از آرزوها ساختن راه‌آهن بود که شریان ترقی اقتصادیست. همیشه نقطه این بوده است که بسرمایهٔ اجانب این کار صورت بگیرد و همواره رقابت سیاست مانع بوده تا آنکه مرحوم صنیع‌الدوله پیشنهاد قند و چای را بمجلس داد. روس و انگلیس مخالفت کردند و عهد ترکمان را بهانه [کردند] … گفتم هر چه راه‌آهن در ایران ساخته شود مجسمهٔ ذهنی صنیع‌الدوله و افتخار خانواده است.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"نخست‌وزیر و سرپرست وزارت فواید عامه","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۷۷","date":"دربارهٔ پاییز ۱۳۰۶ خورشیدی (۲۴۸۶ شاهنشاهی)، برابر با پاییز ۱۹۲۷ میلادی","context":"هدایت این بند را پس از شرح آیین نخستین کلنگ راه‌آهن در بیرون دروازهٔ محمدیهٔ تهران آورده است. مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله، برادر هدایت و نخستین رئیس مجلس شورای ملی، در ۱۲۸۹ خورشیدی در تهران کشته شد."}]},{"title":"دورهٔ نخست ساختمان: آلمانی‌ها در شمال و آمریکایی‌ها در جنوب","body":"هدایت در «خاطرات و خطرات» مرحله‌های ساختمان را به کوتاهی شرح می‌دهد. به نوشتهٔ او، مهندس آمریکایی طرح نخست راه‌آهن را ریخت، اما نظر رضا شاه دیگر شد و ساختن راه به گروهی از شرکت‌های آلمانی، یعنی فیلیپ هولتسمان، یولیوس برگر و زیمنس، رسید. شرکت‌های آلمانی بخش شمالی را خود بر عهده گرفتند و به ملاحظات بازرگانی، شرکت آمریکایی اولن را در کار شریک کردند و بخش جنوبی را به او سپردند.\n\nهدایت داوری خود را دربارهٔ کار این دو گروه نیز بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، ساختمان بخش شمالی، اگرچه اندکی گران تمام شد، از هر جهت ممتاز بود، اما کار بخش جنوبی رضایت‌بخش نبود. سیلی بی‌سابقه به کار جنوب آسیب سخت زد و آمریکایی‌ها از کار کنار رفتند. هدایت می‌افزاید که بخش‌هایی جز کار آلمانی‌ها بارها نیاز به تعمیر پیدا کرد و کار آلمانی‌ها از هر جهت برتری داشت. پس از رفتن اولن، مهندسان ایرانی مدتی کار را دنبال کردند و به نوشتهٔ هدایت، دولت حتی از ژاپن نیز مهندسی خواست. در شمال مهندسان سوئدی و در جنوب کارل، یکی از مهندسان آمریکایی شرکت پیشین، به مهندسان ایرانی یاری رساندند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» این گوناگونی را سیاستی آگاهانه می‌داند. به فرمودهٔ او، پدرش اگرچه از وام خارجی دوری می‌جست، مهندسان خارجی را «از روی کمال بی‌طرفی» از چند کشور و ملیت گوناگون به کار گرفت تا ساختن راه‌آهن شتاب گیرد. این سیاست با کوشش رضا شاه برای دوری از وابستگی به یک قدرت بیگانه همخوانی داشت و هیچ کشوری نمی‌توانست راه‌آهن ایران را کار خود بشمارد."},{"title":"واگذاری کار به کامپساکس","body":"در این میان، شرکت دانمارکی کامپساکس به ایران آمد. به نوشتهٔ هدایت، نمایندگان این شرکت همراه یکی از کارگزاران ترک که با محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، نخست‌وزیر، آشنا بود به تهران رسیدند. کامپساکس در ترکیه کارهای رضایت‌بخشی انجام داده بود و دولت فروغی، در دوران وزارت علی منصور (منصورالملک) در وزارت طرق، ساختمان راه‌آهن را به این شرکت سپرد.\n\nهدایت از گفت‌وگو بر سر هزینهٔ این قرارداد نیز یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، کامپساکس برای مدیریت و فراهم کردن ابزار کار، جدا از هزینهٔ ساختمان، شش میلیون لیره به مقاطعه خواست. شرکتی آلمانی پنج میلیون لیره پیشنهاد کرد و هدایت موضوع را در هیئت دولت مطرح کرد. وزارت طرق یک میلیون لیره از درخواست کامپساکس کاست و آلمانی‌ها بار دیگر چهار و نیم میلیون پیشنهاد دادند. هدایت می‌نویسد که موضوع را در هیئت دولت مطرح کرد. منصور، که در جلسه حاضر بود، گفت قرارداد با کامپساکس به امضا رسیده است. به روایت هدایت، رضا شاه فرمود «حالا که امضا کرده باشد». هدایت شگفتی خود را پنهان نمی‌کند و می‌نویسد که پادشاهی که جزئیات اقتصاد را این‌گونه زیر نظر داشت، از نیم میلیون لیره چشم پوشید، در حالی که قرارداد هنوز به تصویب هیئت دولت نرسیده بود.\n\nاز آغاز ۱۳۱۲ خورشیدی (۲۴۹۲ شاهنشاهی، بهار ۱۹۳۳ میلادی) ساختمان راه‌آهن بر عهدهٔ کامپساکس قرار گرفت. به این ترتیب، شرکت دانمارکی در پنج سال پایانی کار مدیریت ساختمان را در دست داشت، و دو شاخهٔ شمالی و جنوبی در همین دوران به هم رسیدند."},{"title":"آهن، ریل و تراورس","body":"رضا شاه پهلوی می‌خواست راه‌آهن را تا جای ممکن با مصالح ایرانی بسازد. هدایت می‌نویسد که در آغاز کار قرار بود معدن آهنی در ایران به کار افتد و دولت مهندسانی از شرکت آلمانی کروپ را برای یافتن معدن، سنجش توان آن و ساختن کارخانه به کار گرفت. به برآورد آنان، معدن دوشان با استخراج روزانه پانزده تن، سه سال آهن فراهم می‌کرد، معدنی در سوی دامغان پانزده سال، و معدن پیرامون انارک یزد سیصد سال. هدایت گلایه می‌کند که دولت از بیم تعطیل ساختمان راه در انتظار آهن داخلی، طرح تهیهٔ آهن را کنار گذاشت و ریل‌ها را از خارج خرید. به داوری او، اگر آهن داخلی به کار می‌رسید، هزینهٔ آن کمتر از کرایهٔ ریل و تراورس وارداتی بود.\n\nماجرای تراورس‌ها نیز در یادها ماند. عباس میلانی در «شاه» می‌نویسد که رضا شاه از اینکه همهٔ تراورس‌های چوبی خط از شوروی می‌آمد ناخشنود بود. در پاسخ به این نگرانی، گروهی از سیاستمداران و بازرگانان شرکتی به نام «شرکت جنگلات» برپا کردند تا تراورس‌ها را از چوب جنگل‌های ایران بسازد، و برای آسان کردن کار خود، ولیعهد را که در آن هنگام در سوئیس درس می‌خواند شریک شرکت نامیدند. به نوشتهٔ میلانی، رضا شاه پس از چندی دریافت که این شرکت با آزمندی درختان کهن جنگل‌های مازندران را می‌بُرد، و با خشم فرمان داد شرکت را ببندند و دارایی‌اش را مصادره کنند. میلانی می‌افزاید که هیچ نشانه‌ای در دست نیست که ولیعهد از این شراکت آگاه بوده باشد."},{"title":"پیوستن شمال و جنوب","body":"بخش شمالی زودتر به پایان رسید. حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» می‌نویسد که راه‌آهن سراسری در ۱۹ فوریهٔ ۱۹۳۷ (۳۰ بهمن ۱۳۱۵) از شمال به تهران رسید و پایتخت را به دریای خزر پیوند داد. ارفع یادآوری می‌کند که این آخرین مراسم عمومی بود که پدرش، میرزا رضاخان ارفع‌الدوله، در آن حضور یافت. به نوشتهٔ او، پیوند سراسری خزر و خلیج فارس پس از آن کامل شد.\n\nدربارهٔ تاریخ پایان کار روایت‌ها یکسان نیستند. سعید نفیسی در گاه‌شمار «تاریخ شهریاری» روز ۲۷ امرداد ۱۳۱۷ (۱۸ اوت ۱۹۳۸) را تاریخ پیوستن دو شاخهٔ شمالی و جنوبی آورده است. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» پایان کار را ۱۳۱۷ و در «پاسخ به تاریخ» ۱۹۳۸ می‌داند. گاه‌شمار دانشنامهٔ ایرانیکا نیز گشایش راه‌آهن را در رویدادهای ۱۹۳۸ آورده و می‌نویسد که ایران این راه را یکسره با سرمایهٔ خود و بیشتر از عوارض گمرکی قند و چای ساخت. غنی پایان کار را آغاز ۱۹۳۹ میلادی می‌نویسد، و ارفع نیز پیوند سراسری را دو سال پس از فوریهٔ ۱۹۳۷ می‌داند. این ناهمخوانی شاید از تفاوت میان روز پیوستن دو شاخه و روز آغاز رفت‌وآمد منظم قطارها برخیزد.\n\nنفیسی در همان گاه‌شمار از سفر رضا شاه پهلوی به خوزستان در شهریور ۱۳۱۸ یاد می‌کند. در بهار همان سال، قطار راه‌آهن سراسری در یکی از جشن‌های بزرگ دربار نیز به کار آمد. ارفع می‌نویسد که در ۲۷ فروردین ۱۳۱۸ (۱۶ آوریل ۱۹۳۹) وزیران، بلندپایگان و فرماندهان ارتش در ایستگاه راه‌آهن تهران چشم به راه ولیعهد و همسرش، فوزیه، خواهر ملک فاروق پادشاه مصر، بودند. خاندان شاهنشاهی و رضا شاه به ایستگاه آمدند، و ساعتی بعد قطار شاهنشاهی با پرچم‌های فراوان به ایستگاه رسید. ارفع می‌افزاید که دستهٔ نظامی بریتانیا که برای شرکت در رژهٔ جشن آمده بود نیز با قطار از بندر شاهپور به تهران رسید.\n\nمیلانی در «شاه» می‌نویسد که فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا، پس از پیام شادباش عروسی ولیعهد، نامه‌ای دیگر به رضا شاه فرستاد و او را برای اصلاحات مهم و دامنه‌داری که «به الهام و رهبری» او در ایران انجام گرفته بود، و به‌ویژه برای پایان ساختن راه‌آهن سراسری، شادباش گفت. به نوشتهٔ میلانی، گرمی این دو نامه از آن رو چشمگیر بود که چند سال پیش از آن روابط دو کشور به تیرگی گراییده بود."},{"title":"ویژگی‌های فنی و هزینه","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که به گواهی مهندسان، راه‌آهن سراسری ایران شاید جالب‌ترین راه‌آهن درازی باشد که کشوری با این شتاب ساخته است. به فرمودهٔ او، این راه از نظر هنر مهندسی با راه‌آهن نامدار سوئیس همتراز است. شاهنشاه از هزاران پل و صدها تونل یاد می‌فرماید که یکی از آن‌ها «دو میل» درازا دارد، و برخی از تونل‌ها در دل کوهستان چند بار پیچ می‌خورند و پیچ‌وخم‌های آن‌ها بر فراز یکدیگر از دل صخره‌های سخت می‌گذرد. درازای خط اصلی به فرمودهٔ ایشان ۹۰۰ میل است.\n\n{{quote:0}}\n\nغنی در زیرنویس‌های کتاب خود از الگین گروسکلوز، نویسندهٔ آمریکایی، نقل می‌کند که راه‌آهن در ۸۷۰ میل (۱۴۰۰ کیلومتر) راه از خلیج فارس تا دریای خزر، از سطح دریا تا بلندی ۳۰۰۰ متر بالا می‌رود، از روی ۴۱۰۲ پل و از میان ۲۲۴ تونل می‌گذرد و برخی از تونل‌ها در کوهستان مارپیچ‌اند. به همین روایت، در یکی از بخش‌های خط میان اندیمشک و درود، ۶۰ میل (۱۰۰ کیلومتر) از راه در درون تونل است. غنی همچنین از ویلیام هاس، پژوهشگر آلمانی، نقل می‌کند که قند و چای ۲۸٫۶ درصد کل واردات ایران را در بر می‌گرفت و تنها پارچه از آن‌ها بیشتر بود.\n\nغنی هزینهٔ کل طرح را حدود ۱۲۵ میلیون دلار برآورد می‌کند. محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که هزینهٔ خط اصلی از درآمد قند و شکر و چای فراهم آمد، و با فروتنی می‌پذیرد که بار این مالیات بیشتر بر دوش دهقانان و کشاورزانی بود که بخش بزرگی از درآمد نقدی خود را برای قند و چای می‌پرداختند. اما به فرمودهٔ شاهنشاه، پدرش به وام خارجی بدگمان بود و رنج‌هایی را که پیشینیانش از وام خارجی کشیده بودند از یاد نمی‌برد. رضا شاه پهلوی پیش از آغاز کار در سفرنامهٔ مازندران هزینهٔ راه را «سیصد کرور تومان» برآورد فرموده بود.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی راه‌آهن را بخشی از برنامهٔ بزرگ‌تری برای ساختن راه و پیوند دادن سرزمین‌های ایران می‌داند. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» از خاطرهٔ پدرش در سال‌های خدمت در بریگاد قزاق یاد می‌فرماید: هنگی که رضاخان با آن از تهران به همدان رفت تنها یک اسب داشت و آن را هم برای جابه‌جایی بیماران گذاشته بودند. راه‌ها چنان دشوار بود که حتی پیاده‌روی نیز به سختی انجام می‌گرفت و رضاخان پس از رسیدن به مقصد از زخم و کوفتگی پاها بستری شد. به فرمودهٔ شاهنشاه، با این خاطره شگفت نبود که پدرش پس از برقراری امنیت، بیش از هر چیز به ساختن راه و ارتباطات اهمیت دهد، زیرا دریافته بود که بی‌راه، امنیت نیز پایدار نمی‌ماند.","quotes":[{"original":"مهندسین تصدیق می‌کنند که راه آهن سرتاسری ایران که پدرم در سال ۱۳۰۵ آغاز و در سال ۱۳۱۷ به پایان رسانید شاید جالب‌ترین راه آهن طویلی باشد که باین سرعت ساخته شده است. از نظر هنر مهندسی راه‌آهن سرتاسری ایران از راه‌آهن معروف سویس نیز همتراست … هزینهٔ خط اصلی … بوسیلهٔ عوایدی که از قند و شکر و چای دریافت میشد تأمین گردید. این مالیات بیشتر بر طبقهٔ دهقان و کشاورز که قسمت عمدهٔ درآمد نقدی خود را بمصرف قند و چای میرساندند تحمیل میشد ولی پدرم نسبت به قرضهٔ خارجی بدگمان بود و صدماتی را که اسلاف او از وام خارجی کشیده بودند از خاطرش نمیرفت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات و نوشتهٔ سیاسی","page":"ص ۵۰ و ۵۱","date":"انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه این بند را در فصل کارنامهٔ پدرش، پس از یاد هنگ بی‌اسب قزاق در راه تهران به همدان، آورده است. ایشان در دنبالهٔ سخن می‌فرماید که پدرش با وجود دوری از وام خارجی، مهندسان چند کشور را «از روی کمال بی‌طرفی» به کار گرفت."}]}],"views":[{"title":"روایت محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در دو کتاب خود، «مأموریت برای وطنم» و «پاسخ به تاریخ»، راه‌آهن سراسری را از بزرگ‌ترین کارهای پدرش می‌شمارد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» یادآوری می‌فرماید که پیش از دوران رضا شاه، ایران نه راه‌آهن داشت، نه راه درست، نه اتومبیل، نه برق و نه تلفن، و هر جا یکی از این‌ها یافت می‌شد، آن را تجملی واقعی می‌شمردند. به فرمودهٔ ایشان، پدرش کشور را از هیچ برکشید و شهر و مدرسه و نخستین دانشگاه و بیمارستان و کارخانه و راه و بندر و نخستین نیروگاه را ساخت، و همهٔ این کارها را پیش از انتشار پول ملی آغاز کرد. شاهنشاه ساختن راه‌آهن را جلوه‌ای دیگر از اراده و پایداری پدرش می‌داند.\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» به جنبهٔ امنیتی راه نیز می‌پردازد و از خاطرهٔ هنگ بی‌اسب قزاق یاد می‌فرماید که پدرش را به این باور رساند که بی‌راه امنیتی پایدار نخواهد بود. ایشان کیفیت مهندسی راه‌آهن را با راه‌آهن سوئیس می‌سنجد و بر بی‌طرفی پدرش در به کار گرفتن مهندسان چند کشور تأکید می‌فرماید. این روایت در عین حال سنگینی مالیات قند و چای را بر دوش کشاورزان پنهان نمی‌کند و آن را بهایی می‌داند که کشور برای دوری از وام خارجی و پیامدهای آن پرداخت.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در دوران سلطنت خود این میراث را گسترش داد. به فرمودهٔ ایشان در «پاسخ به تاریخ»، یکی از برنامه‌های عمرانی ساختن خط‌های تازه از پایتخت به تبریز و از مشهد به یزد را در بر داشت، و در سال‌های پایانی سلطنت، برقی کردن و دوخطه کردن راه‌آهن تهران به بندر شاهپور و ساختن بزرگراهی شش‌خطه در کنار آن در برنامهٔ دولت بود.","quotes":[{"original":"Both qualities came to the fore again, when in 1927 he began construction of the Trans-Iranian railroad to link the Caspian Sea with the Persian Gulf. The thousand mile line was completed in 1938.","translation":"این دو ویژگی هنگامی دوباره آشکار شد که او در ۱۹۲۷ ساختن راه‌آهن سراسری ایران را برای پیوند دادن دریای خزر به خلیج فارس آغاز کرد. این خط هزارمیلی در ۱۹۳۸ به پایان رسید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۳","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"«دو ویژگی» در این بند اراده و پایداری رضا شاه است. شاهنشاه پیش از آن از کسانی گلایه می‌فرماید که پس از رفتن ایشان تندیس‌های رضا شاه را فروکشیدند و فراموش کردند که او کشور را از هیچ برکشید."}]},{"title":"روایت سعید نفیسی و تاریخ‌نگاری رسمی","body":"سعید نفیسی در «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی»، کتابی که در دوران محمدرضا شاه پهلوی برای بزرگداشت دوران رضا شاه نوشت، راه‌آهن را در شمار کارهای بزرگ ترابری آن دوران می‌آورد و در گاه‌شمار خود از ساختن راه‌های شوسه در ۱۳۰۱، آغاز اقدام برای راه‌آهن در ۱۷ خرداد ۱۳۰۴، و پیوستن دو شاخه در ۲۷ امرداد ۱۳۱۷ یاد می‌کند. فصل ویژهٔ راه‌آهن در نسخه‌ای که این نوشتار از آن بهره برده در دسترس نبود. در تاریخ‌نگاری رسمی دوران پهلوی، راه‌آهن سراسری نماد این اندیشه بود که ایران می‌تواند بزرگ‌ترین طرح‌های نوسازی را با درآمد و ارادهٔ خود به سرانجام برساند."},{"title":"روایت مهدیقلی هدایت","body":"مهدیقلی هدایت که در دوران ساختن راه‌آهن شش سال نخست‌وزیر رضا شاه بود، در «خاطرات و خطرات» از نقش خود در بردن لایحه به مجلس و دادن نخستین کلنگ به دست رضا شاه با خرسندی یاد می‌کند. او راه‌آهن را «شریان ترقی اقتصادی» کشور می‌داند و یاد برادرش صنیع‌الدوله را در آن زنده می‌بیند. هدایت در برابر مصدق از سود غیرمستقیم راه‌آهن دفاع کرد و آن را مانند شهربانی و ارتش از ضرورت‌های کشور شمرد.\n\nهدایت در عین حال داوری‌های فنی و مالی خود را نیز بازمی‌گوید. او کار آلمانی‌ها را برتر از کار آمریکایی‌ها می‌داند، از پذیرش پیشنهاد گران‌تر کامپساکس در برابر پیشنهاد ارزان‌تر آلمانی‌ها شگفت‌زده است، و از اینکه دولت طرح استخراج آهن داخلی را کنار گذاشت و ریل‌ها را از خارج خرید گلایه می‌کند. هدایت همچنین یادآوری می‌کند که ساختن شاخه‌های خراسان و آذربایجان آغاز شد، اما جنگ جهانی دوم کار را از رفتن بازداشت. هدایت در آیین گذاشتن سنگ بنای دانشکدهٔ پزشکی در شمال تهران، هنگامی که دید کسی سخنی نمی‌گوید، نزد رضا شاه رفت و فرمود کلنگی که در جنوب شهر به زمین زدند آبادی «پیکر» کشور بود و این خشت در شمال شهر آبادی «روح» کشور است. او خود توضیح می‌دهد که مقصودش از کلنگ جنوب، راه‌آهن بود و از خشت شمال، بنیاد تندرستی.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"يك کلنگ در جنوب بزمین زدند آبادی پیکر کشور بود این خشت در شمال شهر آبادی روح کشور است. قصد من راه‌آهن بود در جنوب و اساس صحت در شمال.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"نخست‌وزیر پیشین","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۲۱","date":"میانهٔ دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی (۲۴۹۰ شاهنشاهی)، برابر با میانهٔ دههٔ ۱۹۳۰ میلادی","context":"هدایت این سخن را در آیین گذاشتن سنگ بنای دانشکدهٔ پزشکی، هنگامی که کسی سخنی نمی‌گفت، به رضا شاه پهلوی گفت. «کلنگ جنوب» اشاره به ایستگاه راه‌آهن در جنوب تهران است."}]},{"title":"روایت یحیی دولت‌آبادی","body":"یحیی دولت‌آبادی در جلد چهارم «حیات یحیی» راه‌آهن را از نیک‌ترین کارهای دوران رضا شاه پهلوی می‌شمارد. او می‌نویسد که راه‌آهن با مالیات قند و چای و «به حسن اهتمام شاه پهلوی» از جنوب و شمال آغاز شد و رو به تهران آمد. به داوری دولت‌آبادی، بخش جنوبی این راه همان خطی بود که شرکت نفت سال‌ها در پی ساختن آن بود و اکنون ایرانیان آن را به پول و کوشش خود می‌ساختند. دولت‌آبادی می‌افزاید که دربارهٔ مسیر میان صاحب‌نظران گفت‌وگو بود، اما راه‌آهن به‌هرحال آبادکنندهٔ کشور و پدیدآورندهٔ مسافر و کالاست، و کوشش بسیار شخص رضا شاه در ساختن آن «قابل بسی تمجید است».\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"راه آهن که محل خرج آن مالیات قند و چای معین شده بود به حسن اهتمام شاه پهلوی از جنوب و شمال شروع شده رو به تهران می‌آید … یک قسمت از این راه آهن که در جنوب مملکت به کار ادارات ایران و انگلیس می‌خورد و کمپانی نفت سال‌ها بود در صدد ساختن آن بوده است اکنون به پول و سعی ایرانی ساخته شده … راه آهن آبادکنندهٔ مملکت، ایجادکنندهٔ مسافر و مال‌التجاره است و کوشش بسیار شخص پادشاه پهلوی در ایجاد آن قابل بسی تمجید است.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نویسنده، فرهنگی و از رجال مشروطه","work":"حیات یحیی، جلد چهارم","workType":"خاطرات","page":"برگ ۴۲۰","date":"نگارش در میانهٔ دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی (۲۴۹۰ شاهنشاهی)، برابر با میانهٔ دههٔ ۱۹۳۰ میلادی","context":"دولت‌آبادی این بند را در شرح کارهای عمرانی دوران رضا شاه، هنگامی که دو شاخهٔ راه‌آهن هنوز به تهران نرسیده بودند، نوشته است. او در همان جا از گفت‌وگو میان صاحب‌نظران دربارهٔ مسیر راه یاد می‌کند."}]},{"title":"مخالفت محمد مصدق","body":"دکتر محمد مصدق از نخستین روز طرح لایحه با ساختن راه‌آهن مخالفت کرد. به روایت هدایت، مصدق در اسفند ۱۳۰۵ در مجلس گفت که راه‌آهن سود مادی مستقیم ندارد و دولت به جای آن باید کارخانهٔ قند بسازد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» گفت‌وگویی را بازمی‌گوید که سال‌ها بعد میان ایشان و مصدق روی داد. به فرمودهٔ شاهنشاه، مصدق روزی با گستاخی در حضور ایشان گفت که پدرشان در ساختن راه‌آهن خیانت کرده و راه‌آهن سراسری را تنها برای خشنود کردن بریتانیایی‌ها ساخته است که می‌خواستند به روسیه حمله کنند. شاهنشاه از او پرسید که آیا راه‌آهن را باید در مسیری دیگر می‌کشیدند، و مصدق پاسخ داد که اصلاً نباید راه‌آهنی ساخته می‌شد، ایران به راه‌آهن نیاز نداشت و مردم بی‌آن آسوده‌تر بودند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی پاسخ خود را نیز بازمی‌گوید. به فرمودهٔ ایشان، مصدق پذیرفت که پیش از دوران رضا شاه ایران راه‌آهن و بندر درخوری نداشت و مردم در کوچه‌های بی‌آسفالت تا زانو در گل فرومی‌رفتند، اما می‌فرمود «لااقل ایران مستقل بود». شاهنشاه به او یادآوری فرمود که پیش از سلطنت پدرشان، ایران در بند کاپیتولاسیون بود، نیمی از کشور زیر چیرگی روسیه و نیمی دیگر زیر چیرگی بریتانیا قرار داشت، و امنیت چنان بود که پس از غروب آفتاب، مردم عاقل از ترس دزد در خیابان‌های تهران دیده نمی‌شدند. شاهنشاه می‌پرسد که آیا می‌توان نام این وضع را استقلال گذاشت. محمدرضا شاه پهلوی این مخالفت را نمونهٔ روشن آنچه سیاست «موازنهٔ منفی» مصدق می‌نامد می‌داند، یعنی سیاستی که از بیم نفوذ بیگانگان هر گونه کار سازنده را نیز رد می‌کرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"مخالفت شدید او با احداث راه‌آهن در ایران مثال روشنی از این طرز فکر اوست. بخاطر دارم روزی با کمال جسارت در حضور من اظهار داشت که پدرم در این کار خیانت کرده است و وقتی از وی دلیل خواستم گفت پدر من راه‌آهن سرتاسری را فقط برای جلب رضایت انگلیسی‌ها که میخواستند بروسیه حمله کنند ساخته است. از او پرسیدم که بعقیدهٔ او آیا باید پدرم راه‌آهن را در مسیر دیگری احداث میکرد؟ جواب او این بود که اصلاً پدرم نباید راه آهن احداث میکرد و ایران احتیاجی براه‌آهن نداشت و مردم بدون آن مرفه‌تر بودند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات و نوشتهٔ سیاسی","page":"ص ۱۰۶ و ۱۰۷","date":"انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی؛ گفت‌وگو در دوران نخست‌وزیری مصدق، ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ خورشیدی","context":"شاهنشاه این گفت‌وگو را در شرح سیاست «موازنهٔ منفی» مصدق می‌آورد. ایشان در پاسخ به مصدق یادآوری فرمود که پیش از سلطنت رضا شاه، ایران در بند کاپیتولاسیون بود و نیمی از کشور زیر چیرگی روسیه و نیمی دیگر زیر چیرگی بریتانیا قرار داشت."}]},{"title":"روایت محمدتقی بهار","body":"محمدتقی بهار، شاعر و نمایندهٔ مجلس پنجم، در آن مجلس از اقلیت مخالف رضاخان سردار سپه بود. با این همه، او در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران» از راه‌آهن با لحنی ستایش‌آمیز یاد می‌کند. بهار هنگام یاد کردن از نخستین امتیاز راه‌آهنی که بریتانیا از دولت قاجار گرفت، می‌نویسد که آن امتیاز خطی را در بر داشت که خوزستان را به لرستان و تهران و دریای خزر بپیوندد، و در میان کمانک می‌افزاید که این همان راهی است که «به ساختن آن موفق گردیدیم». به نوشتهٔ او، کسی آن امتیاز را به کار نبست، زمانش گذشت و «خود به خود لغو گشت».\n\n{{quote:0}}\n\nبهار با این عبارت کوتاه دو نکته را آشکار می‌کند. نخست آنکه خود را در شمار سازندگان راه می‌گذارد و کامیابی آن را کامیابی ملی می‌داند، نه کار یک حکومت. دوم آنکه همسایگان ایران از دیرباز به راه لرستان و خوزستان چشم دوخته بودند؛ او در دنبالهٔ همان بند می‌نویسد که سامان دادن به لرستان و کشیدن راه شوسه از لرستان به خوزستان یکی از کارهای بزرگ سیاسی، اقتصادی و نظامی بود که همسایگان ما از دیرباز در آن نظر داشتند. همداستانی اقلیت و اکثریت مجلس پنجم بر سر قانون قند و چای، که پیش‌تر از زبان بهار آمد، با این داوری او هماهنگ است.","quotes":[{"original":"نخستین امتیاز راه آهن که دولت بریتانیا از قاجاریه گرفت، راه آهنی بود که خوزستان را به لرستان - تهران - بحر خزر اتصال دهد (همین راهی که به ساختن آن موفق گردیدیم) منتها این امتیاز عملی نشد…","speaker":"محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)","speakerTitle":"شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی","work":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، جلد نخست","workType":"تاریخ سیاسی و خاطرات","page":"برگ ۳۱۷","date":"نگارش پس از ۱۳۱۷ خورشیدی (۲۴۹۷ شاهنشاهی)، برابر با پس از ۱۹۳۸ میلادی","context":"بهار این یادآوری را در شرح رقابت روسیه و بریتانیا بر سر امتیازهای ایران آورده است. عبارت «همین راهی که به ساختن آن موفق گردیدیم» نشان می‌دهد که او این بخش را پس از پایان ساختن راه‌آهن سراسری نوشته است."}]},{"title":"پژوهشگران","body":"سیروس غنی در «ایران و برآمدن رضا شاه» راه‌آهن سراسری را «ماندگارترین یادگار» سیاست صنعتی رضا شاه پهلوی می‌داند. به نوشتهٔ او، راه‌آهن بیش از یک طرح ترابری بود و نشانهٔ استقلال و ابزاری برای بازگرداندن اعتماد ازدست‌رفتهٔ ملت به شمار می‌آمد. غنی از یکی از نویسندگان آن روزگار نقل می‌کند که این راه در زمان خود «یکی از چشمگیرترین نمونه‌های راه‌آهن‌سازی در جهان» بود. غنی گزینش مسیر را نیز سنجیده می‌داند، زیرا از مرزها دوری می‌جست و حکومت را به سرزمین‌های ایل‌نشین می‌رساند.\n\n{{quote:0}}\n\nعباس امانت در «قبلهٔ عالم» داستان راه‌آهن را در چشم‌اندازی درازتر می‌نگرد. به داوری او، شکست طرح‌های راه‌آهن در دورهٔ قاجار نمونه‌ای کلاسیک از رقابتی میان قدرت‌ها بود که کشور را از کار بازمی‌داشت، و این بحث تنها هنگامی پایان یافت که دولت رضا شاه پهلوی شبکه‌ای ملی را با سرمایهٔ خود ساخت. از این دیدگاه، راه‌آهن سراسری پاسخ دولتی نیرومند و مستقل به بن‌بستی بود که نیم قرن در برابر دولت‌های ناتوان قاجار پابرجا مانده بود.\n\nعباس میلانی در «شاه» بر پایداری رضا شاه در برابر مخالفت داخلی و بین‌المللی تأکید می‌کند و از کوشش بریتانیا برای بازداشتن او و سپس برای کشیدن خط در راستای خاور و باختر یاد می‌کند. میلانی همچنین از ماجرای شرکت جنگلات یاد می‌کند و می‌نویسد که رضا شاه پهلوی پس از آگاهی از بریدن درختان کهن مازندران، آن شرکت را بست و دارایی‌اش را مصادره کرد. غنی نیز از قول پیتر اوری، ایران‌شناس بریتانیایی، نقل می‌کند که رضا شاه محور راه را چنان برگزید که بیگانگان تا حد ممکن از آن سودی نبرند و پهنای خط را نیز استاندارد گرفت تا با خط‌های شوروی و عراق یکی نباشد.","quotes":[{"original":"It was an assertion of independence and a means of restoring the lost confidence of the nation. The Trans-Iranian Railway is the most enduring monument of Reza Shah's industrial policy. It constituted in its day 'one of the most spectacular examples of railway building in the world'.","translation":"راه‌آهن نشانهٔ استقلال و ابزاری برای بازگرداندن اعتماد ازدست‌رفتهٔ ملت بود. راه‌آهن سراسری ایران ماندگارترین یادگار سیاست صنعتی رضا شاه است. این راه در زمان خود \"یکی از چشمگیرترین نمونه‌های راه‌آهن‌سازی در جهان\" بود.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضا شاه: از فروپاشی قاجار تا قدرت‌یابی پهلوی","workType":"پژوهش تاریخی","page":"ص ۳۹۹","date":"انتشار ۱۳۷۷ خورشیدی (۲۵۵۷ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۹۸ میلادی","context":"غنی این داوری را در پایان‌گفتار کتاب، پس از شرح گزینش مسیر و قانون انحصار قند و چای و برآورد هزینهٔ حدود ۱۲۵ میلیون دلاری طرح، آورده است."}]},{"title":"بریتانیا و روسیه","body":"دو همسایهٔ ایران راه‌آهن را از چشم منافع خود می‌نگریستند. به نوشتهٔ غنی، سر پرسی لورن، وزیر مختار بریتانیا، در ۱۳۰۵ از خطی میان خرمشهر و تهران نگران بود، زیرا گمان داشت که آن خط روزی به مرز شوروی خواهد رسید و دسترسی روسیه را به خلیج فارس آسان خواهد کرد. رضا شاه پهلوی به لورن پاسخ داد که روس‌ها نیز همین اندازه نگران‌اند و طرح را نقشه‌ای بریتانیایی می‌پندارند. این گفت‌وگو نشان می‌دهد که مسیر شمال و جنوب، همان گونه که امانت دربارهٔ دورهٔ قاجار می‌نویسد، هنوز هم هر دو قدرت را نگران می‌کرد. تفاوت در این بود که این بار دولت ایران تصمیم را خود می‌گرفت و هزینه را خود می‌پرداخت."}],"aftermathSections":[{"title":"راه‌آهن و هجوم متفقین","body":"سه سال پس از پیوستن دو شاخه، راه‌آهن سراسری ایران به یکی از دارایی‌های راهبردی جنگ جهانی دوم دگرگون شد. هنگامی که آلمان در ۱۹۴۱ به شوروی یورش برد، بریتانیا و شوروی برای رساندن جنگ‌افزار و کالا به جبههٔ شرق به راهی امن نیاز پیدا کردند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که بریتانیا و روسیه بهانهٔ حضور کارشناسان آلمانی را پیش کشیدند، در حالی که دولت ایران آمادهٔ گفت‌وگو بود و امتیازهایی نیز داده بود، اما «هدف اصلی» آنان راه‌آهن سراسری بود، و در ۳ شهریور ۱۳۲۰ (۲۵ اوت ۱۹۴۱) هر دو کشور بی‌هشدار به ایران یورش بردند.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی نیز می‌نویسد که بریتانیا و شوروی از حضور آلمانی‌های بسیار در ایران نگران بودند و این نگرانی از آن رو جدی‌تر می‌نمود که شماری از آنان در راه‌آهن دولتی کار می‌کردند، و در آن هنگام روشن بود که این راه‌آهن برای رساندن کمک به ارتش شوروی کلیدی است. میلانی در عین حال می‌افزاید که سخن از «ستون پنجم» آلمان برای متفقین بیش از آنکه نگرانی واقعی نظامی باشد، ابزاری تبلیغاتی بود. هدایت در «خاطرات و خطرات» در زیرنویس متن پیشنهاد متفقین می‌نویسد که خواست اشغال مازندران به سبب راه‌آهن بود، و به داوری او، اگر انصاف در کار بود، متفقین تنها به تصرف خط راه بسنده می‌کردند.","quotes":[{"original":"Clearly the British and Russians were not interested: their major objective was the trans-Iranian railroad and on August 23, 1941, both countries invaded without warning.","translation":"روشن بود که بریتانیایی‌ها و روس‌ها به گفت‌وگو علاقه‌ای نداشتند: هدف اصلی آنان راه‌آهن سراسری ایران بود، و هر دو کشور در ۲۳ اوت ۱۹۴۱ بی‌هشدار به ایران یورش بردند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۶۷","date":"دربارهٔ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با اوت ۱۹۴۱ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی","context":"شاهنشاه پیش از این بند می‌فرماید که دولت ایران دربارهٔ بیرون کردن آخرین کارشناسان آلمانی آمادهٔ گفت‌وگو بود و امتیازهایی نیز داده بود. تاریخ ۲۳ اوت در این کتاب با تاریخ ۲۵ اوت، برابر با ۳ شهریور، در دیگر منابع ناسازگار است."}]},{"title":"پل پیروزی","body":"در سال‌های جنگ، راه‌آهن سراسری راه اصلی رساندن کمک‌های متفقین به شوروی شد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که بریتانیایی‌ها بارها را از بندرهای خلیج فارس تا تهران می‌آوردند و به روس‌ها می‌سپردند و آنان خود آن‌ها را به روسیه می‌بردند. به فرمودهٔ شاهنشاه، نیروهای آمریکایی نیز در ۱۳۲۱ به بریتانیایی‌ها پیوستند و لوکوموتیوها و واگن‌ها و کامیون‌های بسیار به ایران آوردند، و متفقین روی‌هم حدود پنج و نیم میلیون تن کالا و جنگ‌افزار از راه ایران به روسیه فرستادند که نیمی از آن با راه‌آهن سراسری جابه‌جا شد.\n\nشاهنشاه از سختی‌های این کار نیز یاد می‌فرماید. به روایت ایشان، گرمای هوا در تونل‌های راه‌آهن گاه چنان بود که کارکنان لوکوموتیو ناچار می‌شدند پیاده شوند و بیرون از تونل نفس تازه کنند، و قطارها در کوهستان در سرمای سخت زمستان و بوران راه می‌پیمودند. اما در نتیجهٔ کار شبانه‌روزی متفقین، راه‌ها و تأسیسات به فرسودگی رسیدند و از کار افتادند. عبدالله مستوفی نیز در «شرح زندگانی من» با تلخی از کرایهٔ راه‌آهنی یاد می‌کند که سه سال و نیم در دست سه دولت متحد بود و به داوری او، حساب آن هرگز درست پرداخته نشد."},{"title":"توقف مرحلهٔ دوم","body":"راه‌آهن سراسری تنها نخستین مرحلهٔ برنامهٔ راه‌آهن ایران بود. غنی از منابع خود نقل می‌کند که مرحلهٔ دوم می‌بایست تبریز را به تهران و تهران را به مشهد پیوند دهد، و کار آن قرار بود در ۱۳۲۰ (۱۹۴۱ میلادی) آغاز شود، اما جنگ جهانی دوم آن را به تأخیر انداخت. هدایت نیز می‌نویسد که ساختن راه به سوی خراسان و آذربایجان در دنبالهٔ راه شمال و جنوب آغاز شده بود و جنگ کار را متوقف کرد."},{"title":"میراث","body":"راه‌آهن سراسری ایران در حافظهٔ تاریخی ایرانیان نماد دوران رضا شاه پهلوی شد. هواداران آن دوران راه‌آهن را گواه این می‌دانند که دولتی ملی و نیرومند توانست کاری را که دولت‌های قاجار در نیم قرن از آن ناتوان مانده بودند، در یازده سال و بی‌وام بیگانه به سرانجام برساند. غنی آن را ماندگارترین یادگار سیاست صنعتی رضا شاه می‌خواند. منتقدان از سنگینی مالیات قند و چای بر دوش کشاورزان و از هزینهٔ قرارداد کامپساکس سخن گفته‌اند، و مصدق ساختن آن را خدمتی به بریتانیا شمرد. محمدرضا شاه پهلوی در پاسخ یادآوری فرمود که ایران پیش از رضا شاه نه راه داشت و نه استقلال.\n\nراه‌آهن تنها یک راه ترابری نبود. خط سراسری بندرهای دو دریا را به پایتخت رساند، بازارهای شمال و جنوب را به هم پیوند داد و رفت‌وآمد مردم را میان ولایت‌ها آسان کرد. جواد صبوری، پژوهشگر و سخنران تاریخ دوران پهلوی، در یکی از درس‌گفتارهای خود از مجلهٔ «آینده» نقل می‌کند که راه‌آهن مردم شمال و جنوب و خاور و باختر ایران را با هم درآمیخت. مهدیقلی هدایت نیز در آیین سنگ بنای دانشکدهٔ پزشکی، کلنگ راه‌آهن در جنوب تهران را آبادی پیکر کشور و بنای دانشکده در شمال شهر را آبادی روح آن خواند. راه‌آهن سراسری در کنار دانشگاه تهران و بانک ملی و دیگر بنیادهای آن دوران، یکی از پایه‌های ایران نوین شد."}]},{"id":"darcy-cancellation-1933-agreement-1311","title":"لغو امتیاز دارسی و قرارداد نفت ۱۹۳۳، آذر ۱۳۱۱ تا خرداد ۱۳۱۲","date":{"solarYear":1311,"solarMonth":9,"solarDay":5,"gregorianYear":1932,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":26},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"در ۵ آذر ۱۳۱۱ خورشیدی (۲۴۹۱ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ نوامبر ۱۹۳۲ میلادی، رضا شاه پهلوی به جلسهٔ هیئت دولت رفت و فرمان داد که دولت امتیاز نفتی را که مظفرالدین شاه در ۱۹۰۱ به ویلیام ناکس دارسی داده بود لغو کند. مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)، رئیس‌الوزرای وقت، در خاطرات خود می‌نویسد که شاهنشاه پروندهٔ مذاکرات نفت را در بخاری انداخت و فرمود: «نمی‌روید تا امتیاز نفت را لغو کنید». وزیران همان شب نامهٔ لغو را نوشتند و روز بعد سید حسن تقی‌زاده، وزیر مالیه، آن را به نمایندهٔ شرکت نفت انگلیس و ایران در تهران سپرد. دولت ایران در این نامه اعلام کرد که امتیاز منافع کشور را نگاه نمی‌دارد، اما از گفت‌وگو برای امتیازی تازه سر باز نمی‌زند.\n\nدولت بریتانیا لغو امتیاز را نپذیرفت و در ۲۸ آذر ۱۳۱۱، برابر با ۱۹ دسامبر ۱۹۳۲، دعوا را به جامعهٔ ملل در ژنو برد. ادوارد بنش، وزیر خارجهٔ چکسلواکی، میانجی شد و دو طرف را به گفت‌وگوی مستقیم فراخواند. سر جان کدمن، رئیس شرکت، در فروردین و اردیبهشت ۱۳۱۲ به تهران آمد و در ۴ اردیبهشت ۱۳۱۲، برابر با ۲۴ آوریل ۱۹۳۳، با رضا شاه دیدار کرد. این دیدار راه توافق را گشود. قرارداد تازه را دو طرف در ۹ اردیبهشت ۱۳۱۲، برابر با ۲۹ آوریل ۱۹۳۳، امضا کردند و مجلس شورای ملی در دورهٔ نهم قانون‌گذاری آن را در ۷ خرداد ۱۳۱۲ (۲۸ مه ۱۹۳۳) تصویب کرد. شاهنشاه روز بعد قانون را توشیح فرمود.\n\nقرارداد ۱۹۳۳ حوزهٔ امتیاز را از حدود ۴۸۰ هزار مایل مربع به ۱۰۰ هزار مایل مربع کاهش داد، حق‌الامتیاز را از سهمی از سود به مبلغی ثابت برای هر تن نفت به‌علاوهٔ سهمی از سود تقسیمی بدل کرد، پرداخت سالانه‌ای کمینه را تضمین کرد و شرکت را به جایگزین کردن کارکنان بیگانه با ایرانیان متعهد ساخت. در برابر، مدت امتیاز را سی و دو سال افزایش داد و پایان آن را از ۱۹۶۱ به پایان ۱۹۹۳ رساند. داوری دربارهٔ این قرارداد از همان روزگار دوگانه بوده است. هواداران رضا شاه آن را پیروزی ایران دانستند و پرویز مینا، کارشناس نفت، می‌نویسد که در آن هنگام هیچ قرارداد امتیازی با شرایطی بهتر شناخته نبود. منتقدان، از جمله دکتر محمد مصدق در دهه‌های بعد، تمدید مدت امتیاز را زیان بزرگ این قرارداد شمردند. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «مأموریت برای وطنم» تمدید را «مایهٔ تأسف» می‌خواند، اما می‌فرماید که شرایط بازار در آن روزگار قراردادی کوتاه‌مدت را ممکن نمی‌ساخت.","citations":[{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۵۰۳ تا ۵۰۸ و ۵۱۲","text":"مهدیقلی هدایت، «خاطرات و خطرات»، بخش «الغای امتیاز دارسی»، دربارهٔ رابطهٔ رضا شاه و تیمورتاش، جلسهٔ هیئت دولت، نامهٔ لغو، سخن رضا شاه با سفیر افغانستان، سرنوشت تیمورتاش، تاریخچهٔ نفت و کابینهٔ ۱۳۱۲."},{"sourceId":"mina-oil","locus":"بخش‌های «سال‌های رشد، ۱۹۰۱ تا ۱۹۳۲» و «قرارداد امتیاز ۱۹۳۳»","text":"پرویز مینا، «قراردادهای نفتی در ایران»، دانشنامهٔ ایرانیکا، دربارهٔ امتیاز دارسی، قرارداد آرمیتاژ اسمیت، گفت‌وگوهای ۱۹۲۸ تا ۱۹۳۲، لغو امتیاز، جامعهٔ ملل، دیدار کدمن و مفاد قرارداد ۱۹۳۳."},{"sourceId":"iranica-chronology","locus":"مدخل‌های سال ۱۹۳۳","text":"احسان یارشاطر، «گاه‌شمار تاریخ ایران، بخش سوم»، دانشنامهٔ ایرانیکا."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۳۷۰ تا ۳۷۸","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، فصل نفت، دربارهٔ تاریخچهٔ امتیاز دارسی، قرارداد ۱۹۲۰، لغو امتیاز، قرارداد ۱۹۳۳ و پالایشگاه کرمانشاه."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۵۳","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، فصل «پدرم»."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۲۳۲ و ۲۳۳","text":"حسن ارفع، «زیر فرمان پنج پادشاه»، دربارهٔ لغو امتیاز، ناوهای بریتانیا، جامعهٔ ملل و یادداشت ارفع برای نمایندگان ایران در ژنو."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل پنجم","text":"عباس میلانی، «شاه»، دربارهٔ قرارداد ۱۹۳۳ و ماده‌ای دربارهٔ شرکت‌های تابعه."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"دورهٔ شانزدهم، جلسهٔ ۴۶، ۲۲ تیر ۱۳۲۹","text":"صورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی، سخنرانی دکتر محمد مصدق."}],"personIds":["reza-shah-person","hossein-ala","abdolhossein-teymourtash"],"personDeeds":{"reza-shah-person":"در ۵ آذر ۱۳۱۱ به هیئت دولت فرمان داد امتیاز دارسی را لغو کند.","hossein-ala":"با علی‌اکبر داور نمایندهٔ ایران در ژنو شد.","abdolhossein-teymourtash":"از ۱۳۰۷ گفت‌وگوی بازنگری امتیاز را با سر جان کدمن پیش برد."},"personTitles":{"hossein-ala":"نمایندهٔ ایران در ژنو"},"periodId":"pahlavi-i","monarchId":"reza-shah","aliases":["قرارداد نفت ۱۹۳۳","لغو امتیاز دارسی"],"contextSections":[{"title":"امتیاز دارسی و آغاز صنعت نفت","body":"به نوشتهٔ پرویز مینا در مقالهٔ «قراردادهای نفتی در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا، زنجیرهٔ رویدادهایی که ایران را به صحنهٔ جهانی نفت آورد با آنتوان کتابچی‌خان، کمیسر کل ایران در نمایشگاه ۱۹۰۰ پاریس، آغاز شد. کتابچی‌خان در پاریس از سر هنری دراموند ولف، وزیر مختار پیشین بریتانیا در تهران، یاری خواست و ولف او را با ویلیام ناکس دارسی آشنا کرد. دارسی سرمایه‌داری انگلیسی بود که از معدن طلا در استرالیا ثروت اندوخته بود. نمایندهٔ دارسی در بهار ۱۹۰۱ به تهران رسید و پس از گفت‌وگوهای دراز، مظفرالدین شاه قاجار در ۷ خرداد ۱۲۸۰ خورشیدی (۲۴۶۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۸ مه ۱۹۰۱، امتیازی شصت‌ساله به او داد. این امتیاز حق انحصاری جست‌وجو و بهره‌برداری نفت را در سراسر کشور، جز پنج ایالت شمالی آذربایجان، گیلان، مازندران، استرآباد و خراسان، به دارسی می‌سپرد. مینا می‌افزاید که دولت ایران این پنج ایالت را بیرون گذاشت تا روسیه را که شمال ایران را حوزهٔ نفوذ خود می‌دانست نرنجاند. دارسی در برابر بیست هزار لیره نقد، بیست هزار لیره سهام و سالانه شانزده درصد از «سود خالص سالانه» را تعهد کرد، و مینا تعریف این سود را «تا اندازه‌ای مبهم» می‌خواند.\n\nمهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات» همین امتیاز را چنین خلاصه می‌کند که دارسی «قراردادی با دولت بست شصت‌ساله» و تعهد کرد که از منافع حاصله سهمی به دولت بدهد و مبلغی نقد بپردازد. هدایت می‌نویسد که کاوش نخست در قصر شیرین به نتیجه نرسید، دارسی با شرکت نفت برمه شریک شد و مته را در مسجد سلیمان به کار انداخت و «در عین یأس» به نفت رسید. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» این داستان را با جزئیات بیشتری بازمی‌گوید. شاهنشاه می‌فرماید که دارسی در آن هنگام «دچار عسرت مالی شدیدی» بود، دریاسالاری بریتانیا به این باور رسیده بود که نفت در سوخت کشتی‌ها جای زغال‌سنگ را خواهد گرفت و کمیته‌ای که لرد فیشر برپا کرد دارسی را به شرکت نفت برمه معرفی کرد. به فرمودهٔ شاهنشاه، جورج رینولدز، سرمهندس سندیکا، پیش از دست کشیدن از کار کوشش واپسین را در نزدیکی معبد ویرانه‌ای به نام مسجد سلیمان آغاز کرد و چاه در بامداد یکی از روزهای پایانی مه ۱۹۰۸ فوران کرد. شاهنشاه این روز را «آغاز ایجاد صنعت نفت خاورمیانه» می‌خواند. مینا تاریخ این فوران را ۲۶ مه ۱۹۰۸ (۵ خرداد ۱۲۸۷) می‌آورد.\n\nشرکت نفت انگلیس و ایران در ۱۹۰۹ پدید آمد و پالایشگاه خود را در جزیرهٔ آبادان برپا کرد. محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که شرکت پیش از برپایی پالایشگاه ناچار بود با دو نیروی محلی کنار بیاید. یکی خوانین بختیاری بودند که به فرمودهٔ شاهنشاه از دولت مرکزی اطاعت نداشتند و شرکت از آغاز به آنان حقی برای پاسداری از جان و مال کارکنان خود می‌پرداخت. دیگری شیخ خزعل، حاکم محمره، بود که به فرمودهٔ شاهنشاه «اسماً تابع دولت مرکزی» بود، اما «عملاً دولت مستقلی» برپا کرده بود و بریتانیا با او پیمانی جداگانه داشت. شاهنشاه می‌فرماید که شرکت بر پایهٔ «اصل تفرقه بینداز و حکومت کن»، که «رویهٔ دیرین انگلیس‌ها» بود، خوانین محلی را در برابر دولت ایران نیرو می‌داد."},{"title":"دولت بریتانیا سهام‌دار شرکت می‌شود","body":"در خرداد ۱۲۹۳، برابر با ژوئن ۱۹۱۴، وینستون چرچیل، وزیر دریاداری بریتانیا، لایحه‌ای به مجلس عوام برد که به دولت بریتانیا اجازه می‌داد ۲٫۲ میلیون لیره در شرکت سرمایه بگذارد و ۵۱ درصد سهام آن را به دست آورد. به نوشتهٔ مینا، دولت بریتانیا افزون بر این حق گماشتن دو مدیر با حق وتو در شورای شرکت را گرفت و قراردادی جداگانه و پنهانی برای تأمین سوخت نیروی دریایی بست. مجلس عوام لایحه را در همان روز پذیرفت و قانون در ۱۸ مرداد ۱۲۹۳ (۱۰ اوت ۱۹۱۴) به توشیح پادشاه بریتانیا رسید. محمدرضا شاه پهلوی این گام را با نگرانی بریتانیا از منابع سوخت در آستانهٔ جنگ پیوند می‌دهد و می‌فرماید که از آن پس، چون دولت بریتانیا «سهام‌دار عمدهٔ نفت ایران» بود، روابط ایران و بریتانیا تا ملی شدن صنعت نفت «درهم و بغرنج» ماند.\n\nنفت ایران در جنگ جهانی نخست اهمیتی تازه یافت. محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که عشایر، به تحریک جاسوسان آلمانی و عثمانی، در ۱۹۱۵ لولهٔ اصلی میان مسجد سلیمان و آبادان را در چند جا بریدند و جریان نفت چهار ماه بازایستاد، اما تولید و صدور نفت ایران پیوسته افزایش یافت. شاهنشاه سخن لرد کرزن را یادآوری می‌فرماید که «متفقین روی امواج نفت به ساحل پیروزی رسیدند» و می‌افزاید که بسیاری از این امواج «از دریای نفت ایران» برخاسته بود. سرلشکر حسن ارفع در خاطرات خود، «زیر فرمان پنج پادشاه»، می‌نویسد که نیازهای نیروی دریایی بریتانیا در جنگ از نفت ایران تأمین می‌شد، شرکت برای آن دوره حسابی به دولت ایران نداد و سرانجام سهم ایران از همهٔ نفت استخراج‌شده تا ۱۹۲۰ را یک میلیون لیره تعیین کردند."},{"title":"قرارداد آرمیتاژ اسمیت","body":"اختلاف ایران و شرکت از سال‌های نخست بر سر شیوهٔ حساب شانزده درصد سود خالص بود. مینا می‌نویسد که شرکت سود شرکت‌های تابعهٔ خود در بیرون از ایران را از حساب کنار می‌گذاشت و تخفیفی را که به نیروی دریایی بریتانیا می‌داد از سود می‌کاست. گفت‌وگوها در ۱۹۲۰ به قراردادی «تفسیری» انجامید که نام سیدنی آرمیتاژ اسمیت، کارمند خزانه‌داری بریتانیا و مستشار مالی دولت ایران، را بر خود دارد. محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که این قرارداد سهم ایران را همان شانزده درصد نگاه داشت، اما سود شرکت‌های تابعه، از جمله شرکت حمل‌ونقل نفت، را نیز در آن گنجاند و «روی‌هم‌رفته کمی به نفع دولت ایران بود». مینا می‌افزاید که رضا شاه اعتبار قرارداد آرمیتاژ اسمیت را نپذیرفت، به این دلیل که آرمیتاژ اسمیت از اختیارات خود فراتر رفته بود. شرکت قرارداد را معتبر می‌دانست، اما بازنگری در امتیاز را خواستنی می‌شمرد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که پدرش «از پیش از زمان زمامداری خود از طرز عمل شرکت نفت ناراضی بود» و اندکی پس از کودتا حسابدار مستقلی از لندن به نام سر ویلیام مک‌لینتاک را به کار گرفت تا حساب‌های شرکت و دولت را بررسی کند. به فرمودهٔ شاهنشاه، رضا شاه بعدها ارقام همین بررسی را در دعوای ایران با شرکت به کار برد. شاهنشاه همچنین می‌فرماید که پدرش در لشکرکشی به جنوب و دیدار از آبادان دریافت که بیش از یک پنجم کارکنان شرکت بیگانه‌اند، شرکت برای جایگزینی آنان کاری نمی‌کند، میان زندگی کارکنان بلندپایه و کارگران «تفاوت فاحشی» هست و شرکت «در امور داخلی آن ناحیه دخالت» دارد. شاهنشاه سرکوبی شیخ خزعل در ۱۳۰۳ را نیز در همین رشته می‌آورد و می‌فرماید که بریتانیا پس از آن «درس عبرت گرفت»."},{"title":"نیاز دولت به درآمد","body":"مینا می‌نویسد که رضا شاه برنامهٔ نوسازی گسترده‌ای را آغاز کرد که منابع مالی فراوان می‌خواست. وام خارجی را از این رو کنار گذاشتند که با درک رضا شاه از استقلال ملی سازگار نبود. دولت مالیات‌های غیرمستقیم بر کالاهایی چون قند و چای را برای ساختن راه‌آهن سراسری افزایش داد، اما به نوشتهٔ مینا نمی‌توانست کاهش درآمدی را تاب بیاورد که بخش روزافزون آن از حق‌الامتیاز و مالیات شرکت نفت می‌آمد. هدایت نیز در خاطرات خود از گنجینهٔ نفت ایران با نگرانی یاد می‌کند و می‌نویسد که «از اکناف کرهٔ زمین چشم بر روی نفت باز است و دست‌ها دراز»، و ایران نیز باید «چشم بمالد» که «این یگانه سرمایهٔ طبیعی» را از دست ندهد."},{"title":"گفت‌وگوهای تیمورتاش و کدمن","body":"به نوشتهٔ مینا، گفت‌وگو برای بازنگری در امتیاز در ۱۹۲۸ (۱۳۰۷) با آمدن سر جان کدمن، رئیس شرکت، آغاز شد و طرف ایرانی را عبدالحسین تیمورتاش، وزیر دربار، رهبری می‌کرد. محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که دولت رضا شاه در ۱۳۰۶ «عدم رضایت خود را نسبت به وضع موجود رسماً اعلام» کرد، در ۱۳۰۹ «مجدداً اعتراض» کرد و گفت‌وگوها دو سال به درازا کشید بی‌آنکه نتیجه‌ای بدهد، و در همین میان بحران اقتصادی جهانی فروش نفت و درآمد ایران را کاهش داد.\n\nهدایت در خاطرات خود از سفر تیمورتاش به مسکو و گفت‌وگوی او با رئیس شرکت یاد می‌کند و می‌نویسد که از این گفت‌وگو «نتیجه به دست نیامد». به نوشتهٔ هدایت، تیمورتاش در بازگشت چند روزی در مسکو ماند و آوازه افتاد که کیف کاغذهای او گم شده است. هدایت می‌افزاید که رئیس شرکت هر بار به تهران می‌آمد، تیمورتاش به افتخار او مهمانی می‌داد و هدایت نیز در آن مهمانی‌ها بود، اما پس از شام نمی‌ماند. دو روز پس از یکی از این مهمانی‌ها، رضا شاه از هدایت پرسید که رئیس نفت چه می‌گفت، و هدایت پاسخ داد که پیش از شام فرصت گفت‌وگو نبود و پس از شام او در آنجا نبود. به نوشتهٔ هدایت، شاهنشاه سپس پروندهٔ نفت را خواست.\n\nمینا می‌نویسد که گفت‌وگوها تا میانهٔ ۱۹۳۲ (۱۳۱۱) ادامه یافت و توافق نزدیک به نظر می‌رسید. در این هنگام شرکت به دولت ایران خبر داد که حق‌الامتیاز برآوردی سال ۱۹۳۱، سالی که رکود جهانی سود شرکت را سخت کاهش داده بود، تنها ۳۰۶٬۸۷۲ لیره است، در حالی که سهم سال پیش از آن ۱٬۲۸۸٬۳۱۲ لیره بود. به نوشتهٔ مینا، سود شرکت از ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۱ حدود ۳۶ درصد کاهش یافت، اما درآمد دولت ایران، با شیوهٔ حسابداری شرکت، ۷۶ درصد کم شد. تیمورتاش شرایطی را که تا آن روز بر سرشان گفت‌وگو کرده بودند رد کرد و خواست که گفت‌وگو از نو آغاز شود. ارفع نیز همین ارقام را با اندکی گردکردن می‌آورد و می‌نویسد که دولت ایران پذیرفتن سهم ۳۰۶ هزار لیره‌ای را رد کرد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی همین زنجیره را بازمی‌گوید و می‌فرماید که شرکت در ۱۳۱۱ به دولت خبر داد که حق‌الامتیاز سال ۱۳۱۰ «کمتر از یک چهارم مبلغ سال قبل» خواهد بود و پدرش «موقع را برای اقدام مناسب» یافت. شاهنشاه بر این نکته پای می‌فشارد که لغو امتیاز کاری ناگهانی نبود و می‌فرماید که پدرش «حتی پیش از آنکه به سلطنت برسد» از قرارداد ناراضی بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"بعضی‌ها معتقدند که پدرم بدون تأمل و اطلاع قبلی امتیاز نفت را در سال ۱۳۱۱ لغو نمود ولی این مطلب به‌هیچ‌وجه صحت ندارد زیرا پدرم حتی پیش از آنکه به سلطنت برسد از قرارداد ... بسیار ناراضی بود و با کمال تأکید از شرکت خواسته بود که با دولت ایران بهتر از آن معامله کنند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات و نوشتهٔ سیاسی","page":"ص ۳۷۶","date":"۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۰ میلادی، دربارهٔ آذر ۱۳۱۱","context":"شاهنشاه در فصل نفت کتاب، پیش از روایت لغو امتیاز، این نظر را رد می‌فرماید که اقدام رضا شاه ناگهانی بود."}]},{"title":"تیرگی رابطهٔ رضا شاه و تیمورتاش","body":"هدایت می‌نویسد که در آن روزها چندی بود که رضا شاه «به تیمور خوب نگاه» نمی‌کرد. به روایت هدایت، شاهنشاه روزی در هیئت دولت، با اندوه، ابیاتی دربارهٔ ابلهی خواند که گوهری شب‌چراغ را به گردن خر خود بسته بود. هدایت در پانویس یادآوری می‌کند که این ابیات را به فردوسی نسبت می‌دهند، اما در شاهنامه نیست. هدایت در جای دیگر از توانایی‌های تیمورتاش با ستایش یاد می‌کند و می‌نویسد که در «هوش، فراست، پشتکار، مجلس‌آرایی، چاره‌جویی و نکته‌سنجی» تیمورتاش انگشت ایراد نمی‌توان گذاشت، اما «بی‌پروایی» و «هوس‌رانی» را نیز «به افراط» داشت و درشتی‌اش بیش از نرمی‌اش بود. هدایت می‌افزاید که «تا تیمورتاش بود چرخ دولت و مجلس به آرامی می‌چرخید»."}],"whatHappened":[{"title":"جلسهٔ هیئت دولت و پروندهٔ نفت","body":"به نوشتهٔ مینا، در ۵ آذر ۱۳۱۱ (۲۶ نوامبر ۱۹۳۲)، هنگامی که هیئت وزیران جلسه داشت، رضا شاه همراه سید حسن تقی‌زاده، وزیر مالیه، به جلسه آمد و تیمورتاش را به سبب ناکامی در رسیدن به توافق با شرکت سرزنش کرد. شاهنشاه سپس نامهٔ لغو امتیاز را املا فرمود و وزیران شگفت‌زده را ترک کرد.\n\nهدایت، که در آن جلسه حاضر بود، صحنه را با جزئیات بیشتری بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، شاهنشاه پروندهٔ نفت را خواسته بود و چند روزی گذشت. «شب ششم آذر» تیمورتاش پرونده را به هیئت دولت آورد. رضا شاه با خشم وارد شد و پرسید: «دوسیهٔ نفت چه شد؟» وزیران پاسخ دادند که حاضر است. هدایت می‌نویسد: «زمستان است، بخاری می‌سوزد». شاهنشاه پرونده را برگرفت، در بخاری انداخت و فرمود: «نمی‌روید تا امتیاز نفت را لغو کنید». به نوشتهٔ هدایت، شاهنشاه بیرون رفت و وزیران «نشستیم و امتیاز را لغو کردیم». مینا نیز روایت بخاری را از هدایت نقل می‌کند. عباس میلانی، زندگی‌نامه‌نویس محمدرضا شاه پهلوی، روایت دیگری می‌آورد و می‌نویسد که رضا شاه در یکی از مراحل گفت‌وگو متن امتیاز دارسی را «با خشم پاره‌پاره کرد».\n\n{{quote:0}}\n\nدر شمار روزها میان دو روایت ناسازگاری بنیادینی دیده نمی‌شود. در شمارش سنتی ایرانی، «شب ششم» شبی است که پیش از روز ششم می‌آید، یعنی شامگاه روز پنجم آذر، و این با ۲۶ نوامبر مینا یکی است.","quotes":[{"original":"شاه دوسیه نفت را خواسته است. ظاهراً چند روز هم گذشته، شب ششم آذر تیمور دوسیه را به هیئت آورد. شاه تشریف آوردند و متغیرانه فرمودند دوسیه نفت چه شد؟ گفته شد حاضر است. زمستان است، بخاری می‌سوزد. دوسیه را برداشتند انداختند توی بخاری و فرمودند نمی‌روید تا امتیاز نفت را لغو کنید.","speaker":"رضا شاه پهلوی، به روایت مهدیقلی هدایت","speakerTitle":"شاهنشاه ایران؛ راوی: رئیس‌الوزرای ایران","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۰۴","date":"شب ششم آذر ۱۳۱۱ خورشیدی (۲۴۹۱ شاهنشاهی)، برابر با شامگاه ۲۶ نوامبر ۱۹۳۲ میلادی","context":"هدایت جلسهٔ هیئت دولت را بازمی‌گوید که در آن رضا شاه فرمان لغو امتیاز دارسی را داد."}]},{"title":"نامهٔ لغو امتیاز","body":"هدایت می‌نویسد که وزیر خارجه لغو امتیاز را به جکس، مدیر مقیم شرکت، اخطار کرد. مینا نام نمایندهٔ شرکت را تامس جکس می‌آورد و می‌نویسد که نامهٔ لغو، با امضای تقی‌زاده، در ۶ آذر ۱۳۱۱ (۲۷ نوامبر ۱۹۳۲) به دست او رسید و دولت ایران متن لغو را در همان روز رسماً منتشر کرد. جامعهٔ ملل بعدها متن را در نشریهٔ رسمی خود در ۱۳ دسامبر ۱۹۳۲ آورد.\n\nبه نوشتهٔ مینا، دولت ایران در این نامه امتیاز را مخالف منافع ملی خواند و اعلام کرد که به شرایط امتیازی که پیش از برپایی حکومت مشروطه و به آن شیوه داده بودند، «از نظر حقوقی و منطقی» پایبند نیست. دولت در همان نامه لغو را تنها راه پاسداری از حقوق حاکمیت خود خواند، اما اعلام کرد که «در اصل» از دادن امتیازی تازه سر باز نمی‌زند. هدایت همین مضمون را کوتاه‌تر می‌آورد: «نوشتیم منافع دولت محفوظ نیست؛ لهذا امتیاز را ملغی کردیم و برای قرارداد بهتری از مذاکره مضایقه نیست».\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"تشریف بردند نشستیم و امتیاز را لغو کردیم. وزیر خارجه به جکس مدیر مقیم اخطار کرد. از سفارت اعتراض آمد. تیمور جوابی لایق نوشت که وزیر آلمان تمجید کرد. نوشتیم منافع دولت محفوظ نیست لهذا امتیاز را ملغی کردیم و برای قرارداد بهتری از مذاکره مضایقه نیست.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رئیس‌الوزرای ایران","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۰۴","date":"دربارهٔ آذر ۱۳۱۱ خورشیدی (۲۴۹۱ شاهنشاهی)، برابر با نوامبر و دسامبر ۱۹۳۲ میلادی","context":"هدایت آنچه را پس از بیرون رفتن رضا شاه از جلسه روی داد و مضمون نامهٔ لغو امتیاز را بازمی‌گوید."}]},{"title":"اعتراض سفارت بریتانیا","body":"هدایت می‌نویسد که سفارت بریتانیا اعتراض کرد و تیمورتاش «جوابی لایق» نوشت که وزیر مختار آلمان آن را ستود. هدایت می‌افزاید که پاسخ سفارت «هم در همین لحن» بود. چند روز بعد، هدایت ستایش وزیر مختار آلمان را به عرض شاهنشاه رساند. به نوشتهٔ هدایت، رضا شاه فرمود: «تو که با تیمور هم‌عقیده نبودی»، و هدایت پاسخ داد که اکنون نیز نیست، اما «حقایق را باید به عرض برسانم».\n\nمحمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که با لغو امتیاز «طبعاً فریاد شرکت نفت و دولت انگلیس بلند شد» و پس از چند روز قضیه به جامعهٔ ملل رفت. شاهنشاه همچنین می‌فرماید که مجلس شورای ملی اقدام دولت را «تأیید و تصویب کرد» و مردم در سراسر کشور به این مناسبت جشن گرفتند، و می‌افزاید که روح ناسیونالیسم در ایران از این راه «به وسیلهٔ پدرم تقویت یافت».\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"مجلس شورای ملی هم این اقدام را تأیید و تصویب کرد و مردم ایران در سراسر کشور به مناسبت این اقدام جشن‌ها برپا داشتند و بدین طریق نیز روح ناسیونالیزم در ایران به وسیله پدرم تقویت یافت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات و نوشتهٔ سیاسی","page":"ص ۳۷۶","date":"۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۰ میلادی، دربارهٔ آذر ۱۳۱۱","context":"شاهنشاه بازتاب لغو امتیاز را در درون کشور بازمی‌گوید."}]},{"title":"رضا شاه و سفیر افغانستان","body":"هدایت روایتی دیگر از همین روزها می‌آورد. به نوشتهٔ او، رضا شاه از سفیر افغانستان پرسید که سفیران دیگر در قضیهٔ لغو امتیاز نفت چه می‌گویند و آیا او را در فسخ قرارداد محق می‌دانند. سفیر پاسخ داد که آنان چشم به راه نتیجه‌اند. به نوشتهٔ هدایت، شاهنشاه فرمود: «حاضرم کار با انگلیس به اسلحه بکشد ولو جانم در خطر باشد».\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"حاضرم کار با انگلیس به اسلحه بکشد ولو جانم در خطر باشد.","speaker":"رضا شاه پهلوی، به روایت مهدیقلی هدایت","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۰۴","date":"پس از ۵ آذر ۱۳۱۱ خورشیدی (۲۴۹۱ شاهنشاهی)، برابر با پایان ۱۹۳۲ میلادی","context":"به روایت هدایت، رضا شاه از سفیر افغانستان پرسید که سفیران دیگر دربارهٔ لغو امتیاز چه می‌گویند، و سفیر پاسخ داد که چشم به راه نتیجه‌اند. شاهنشاه در پاسخ این سخن را فرمود."}]},{"title":"ناوهای بریتانیا در خلیج فارس","body":"ارفع، که در آن هنگام در دانشکدهٔ افسری خدمت می‌کرد، می‌نویسد که پس از لغو امتیاز «وضع پرتنش شد»، ناوهای جنگی بریتانیا در خلیج فارس پدیدار شدند و دولت ایران نیروهای خود را در خوزستان افزایش داد."},{"title":"جامعهٔ ملل و میانجی‌گری بنش","body":"مینا می‌نویسد که دولت بریتانیا حق ایران را در لغو امتیاز نپذیرفت و در ۲۸ آذر ۱۳۱۱ (۱۹ دسامبر ۱۹۳۲) دعوا را به جامعهٔ ملل در ژنو برد. جامعهٔ ملل پرونده را به دکتر ادوارد بنش، وزیر خارجهٔ چکسلواکی، سپرد و بنش رسیدگی را معلق نگاه داشت تا دو طرف فرصت یابند ترتیبی تازه بیابند. ارفع نیز می‌نویسد که بنش داور شد و «سرانجام» دو طرف را به گفت‌وگوی مستقیم در ژنو فراخواندند. به نوشتهٔ ارفع، دولت ایران علی‌اکبر داور و حسین علاء را به نمایندگی خود به ژنو فرستاد.\n\n{{quote:0}}\n\nارفع از نقش کوچک خود در این دعوا نیز یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، روزی نامه‌ای «فوری و محرمانه» از وزارت خارجه به دستش رسید که علی سهیلی، معاون وزارت، از سوی وزیر، محمدعلی فروغی، امضا کرده بود. وزارت خارجه از ارفع خواسته بود که تا بامداد فردا نظر خود را دربارهٔ دعوای نفت بنویسد تا پیکی آن را برای نمایندگان ایران به ژنو ببرد. ارفع می‌نویسد که پیش از شب یادداشتی دربارهٔ جنبه‌های فنی، مالی و اخلاقی دعوای ایران نوشت، آن را به فرانسوی و انگلیسی ماشین کرد و ساعت هفت بامداد به وزارت خارجه فرستاد. ارفع می‌افزاید که همین یادداشت‌ها در ۱۳۲۹، هنگامی که دعوای نفت دوباره پیش آمد، به کارش آمد.","quotes":[{"original":"The situation became strained, British warships appeared in the Persian Gulf, and the Iranian forces in Khuzistan were reinforced. The British Government complained to the League of Nations, Mr. Benesh was appointed arbitrator, and finally the two parties were invited to open direct negotiations in Geneva.","translation":"وضع پرتنش شد، ناوهای جنگی بریتانیا در خلیج فارس پدیدار شدند و ایران نیروهای خود را در خوزستان افزایش داد. دولت بریتانیا به جامعهٔ ملل شکایت برد، آقای بنش داور شد و سرانجام دو طرف را به گفت‌وگوی مستقیم در ژنو فراخواندند.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ارتش ایران در دانشکدهٔ افسری، بعدها سرلشکر و رئیس ستاد ارتش","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۲۳۲","date":"دربارهٔ آذر ۱۳۱۱ تا فروردین ۱۳۱۲ خورشیدی (۲۴۹۱ و ۲۴۹۲ شاهنشاهی)","context":"ارفع پیامدهای لغو امتیاز را پیش از روایت یادداشتی که برای نمایندگان ایران در ژنو نوشت بازمی‌گوید."}]},{"title":"سرنوشت تیمورتاش","body":"تیمورتاش، که تا آن روز چهرهٔ اصلی گفت‌وگوها بود، اندکی پس از لغو امتیاز از وزارت دربار برکنار شد و به زندان افتاد. هدایت می‌نویسد که «چند روز بعد تیمورتاش توقیف شد». هدایت همچنین از آوازه‌ای یاد می‌کند که از لندن رسید: یکی از روزنامه‌های بریتانیا نوشته بود که کیف کاغذهای تیمورتاش به دست آمده و نشان داده است که او «بست و بندی با شوروی» داشته است. هدایت می‌افزاید: «راست یا دروغ معلوم نشد و من از شاه چیزی نشنیدم». به گمان هدایت، تیمورتاش از گفت‌وگوهای مسکو می‌خواست انگلیس را بترساند.\n\nدادگاه، به نوشتهٔ هدایت، تیمورتاش را به سبب گرفتن ۱۷۱۲ لیره از حاجی امین و دویست هزار ریال دیگر به سه سال زندان و محرومیت از حقوق اجتماعی محکوم کرد. هدایت این حکم را با جرم «متناسب» نمی‌داند. تیمورتاش در مهر ۱۳۱۲ در زندان درگذشت و هدایت می‌نویسد که خانواده‌اش او را بی هیچ تشریفاتی در امامزاده عبدالله به خاک سپردند. احسان یارشاطر در «گاه‌شمار تاریخ ایران» در ایرانیکا تیمورتاش را «از معماران دولت پهلوی و نوسازی کشور» می‌خواند و می‌نویسد که او به فرمان رضا شاه در زندان جان باخت و این مرگ را قتل می‌شمارد. هدایت از چگونگی مرگ او سخنی نمی‌گوید و منابع دیگر این نوشتار نیز آن را بررسی نمی‌کنند."},{"title":"آمدن کدمن به تهران","body":"مینا می‌نویسد که پنج ماه پس از لغو امتیاز، در فروردین ۱۳۱۲ (آوریل ۱۹۳۳)، کدمن خود به تهران آمد تا کار را نجات دهد و در ۴ اردیبهشت ۱۳۱۲ (۲۴ آوریل ۱۹۳۳) برای دومین بار با رضا شاه دیدار کرد. مینا این دیدار را «رویدادی تعیین‌کننده» می‌خواند که در آن کدمن و شاهنشاه، دو مرد با پیشینه‌هایی «یکسره متفاوت»، با این آگاهی مشترک روبه‌رو شدند که هر یک «اختیار بی‌چون‌وچرا» و «مسئولیت نهایی» رسیدن به توافق را دارد. به نوشتهٔ مینا، آن دو «به گشایشی رسیدند».\n\n{{quote:0}}\n\nپس از این دیدار، نمایندگان شرکت و وزیران ایرانی، از جمله تقی‌زاده، محمدعلی فروغی، وزیر خارجه، و علی‌اکبر داور، وزیر عدلیه، جزئیات قرارداد را فراهم کردند. هدایت در فهرست کابینهٔ خود در آغاز ۱۳۱۲ همین سه تن را در همین سه وزارتخانه نام می‌برد. دو طرف قرارداد را در ۹ اردیبهشت ۱۳۱۲ (۲۹ آوریل ۱۹۳۳) امضا کردند.","quotes":[{"original":"It was a decisive event at which Cadman and the Shah, men of thoroughly contrasting backgrounds, came together with the shared knowledge that each had the undisputed authority and the ultimate responsibility to reach agreement. They achieved a breakthrough.","translation":"این دیدار رویدادی تعیین‌کننده بود که در آن کدمن و شاهنشاه، دو مرد با پیشینه‌هایی یکسره متفاوت، با این آگاهی مشترک روبه‌رو شدند که هر یک اختیار بی‌چون‌وچرا و مسئولیت نهایی رسیدن به توافق را دارد. آن دو به گشایشی رسیدند.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"کارشناس نفت و نویسندهٔ مقالهٔ «قراردادهای نفتی در ایران»","work":"قراردادهای نفتی در ایران، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"بخش «قرارداد امتیاز ۱۹۳۳»","date":"ویرایش ۱۳۹۱ خورشیدی (۲۵۷۱ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰۱۲ میلادی، دربارهٔ ۴ اردیبهشت ۱۳۱۲","context":"مینا دیدار دوم کدمن با رضا شاه را توصیف می‌کند."}]},{"title":"تصویب در مجلس و توشیح","body":"مجلس شورای ملی در دورهٔ نهم قانون‌گذاری قرارداد را در ۷ خرداد ۱۳۱۲ (۲۸ مه ۱۹۳۳) تصویب کرد و رضا شاه در ۸ خرداد ۱۳۱۲ (۲۹ مه ۱۹۳۳) قانون را توشیح فرمود. این نوشتار صورت‌مذاکرات جلسهٔ تصویب را در دست نداشت. دکتر محمد مصدق هفده سال بعد، در جلسهٔ ۴۶ دورهٔ شانزدهم مجلس در ۲۲ تیر ۱۳۲۹، گفت که مجلس «لایحه را در یک جلسه» تصویب کرد و «حتی یک نفر» مخالفت نکرد. مصدق این را نتیجهٔ نبود آزادی انتخابات از دورهٔ هفتم به بعد دانست."},{"title":"حوزه و مدت امتیاز","body":"به نوشتهٔ مینا، قرارداد تازه حوزهٔ امتیاز را از ۴۸۰ هزار مایل مربع به ۱۰۰ هزار مایل مربع تا ۱۹۳۸ کاهش داد و شرکت حدود ۸۰ درصد از پهنهٔ امتیاز ۱۹۰۱ را واگذاشت. در برابر، مدت امتیاز سی و دو سال افزایش یافت و تا پایان ۱۹۹۳ کشید، یعنی امتیاز تازه شصت سال اعتبار داشت. محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که از آن پس «هیچ شرکت واحدی» حق انحصاری اکتشاف در همهٔ اراضی کشور را نداشت و شرکت حق انحصاری حمل‌ونقل و توزیع فراورده‌های نفتی در داخل کشور را نیز از دست داد. مینا نیز می‌نویسد که حق انحصاری شرکت در ساختن و به کار انداختن لوله در حوزهٔ امتیاز از میان رفت."},{"title":"حق‌الامتیاز و پرداخت‌ها","body":"مینا می‌نویسد که قرارداد ۱۹۳۳ به جای شانزده درصد از سود شرکت، شیوه‌ای ساده‌تر نهاد که بر حجم نفت و سود تقسیمی شرکت میان سهام‌داران استوار بود. از ۱۱ دی ۱۳۱۱ (۱ ژانویهٔ ۱۹۳۳)، شرکت می‌بایست برای هر تن نفتی که در ایران می‌فروخت یا صادر می‌کرد چهار شیلینگ طلا بپردازد و افزون بر آن بیست درصد از آنچه را که بیش از ۶۷۱٬۲۵۰ لیره میان سهام‌داران عادی تقسیم می‌کرد یا به اندوخته می‌برد. شرکت یک میلیون لیره نیز برای تسویهٔ همهٔ دعاوی گذشته پرداخت. پرداخت‌هایی کوچک به جای مالیات‌های محلی نیز در قرارداد آمد: نه پنس برای هر تن تا شش میلیون تن نخست و شش پنس برای بیش از آن، در پانزده سال نخست.\n\nمینا می‌افزاید که قرارداد پرداخت سالانه‌ای کمینه به مبلغ ۷۵۰ هزار لیره را تضمین کرد. محمدرضا شاه پهلوی همین نکته را برجسته می‌کند و می‌فرماید که هرچند مبلغ حق‌الامتیاز کمتر از آن بود که ایران می‌خواست، قرارداد «حداقل منافع سالیانه» را تعیین کرد و این امر «در سال‌های بحرانی بازار نفت برای ما بسیار باارزش بود».\n\nبا اجرای قرارداد، دو طرف حق‌الامتیاز سال‌های ۱۹۳۱ و ۱۹۳۲ را بر پایهٔ شیوهٔ تازه از نو حساب کردند. به نوشتهٔ مینا، شرکت برای ۱۹۳۱ مبلغ ۱٬۳۳۹٬۱۳۲ لیره پرداخت، به جای ۳۰۶٬۸۷۲ لیره‌ای که دعوا را برانگیخته بود."},{"title":"بازار داخلی، کارکنان و نمایندهٔ دولت","body":"شرکت تعهد کرد که فراورده‌های نفتی را با ۲۵ درصد تخفیف برای دولت و ۱۰ درصد تخفیف برای مردم به بازار داخلی برساند، تا اندازه‌ای از راه گسترش میدان نفت‌شاه و پالایشگاه کرمانشاه. دولت ایران حق یافت «نماینده‌ای» بگمارد که همهٔ آگاهی‌هایی را که حق سهام‌داران است از شرکت بگیرد و در نشست‌های هیئت مدیره و مجمع سهام‌داران، هنگامی که به رابطهٔ شرکت و دولت ایران می‌پرداختند، حاضر باشد. شرکت همچنین تعهد کرد که کارگران فنی و کارکنان بازرگانی خود را تا جایی که ایرانیانی با شایستگی لازم بیابد از میان ایرانیان برگزیند و با دولت «طرحی عمومی» برای کاستن تدریجی از کارکنان بیگانه فراهم کند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی جایگزینی کارکنان بیگانه، شتاب در حفر چاه و برپایی پالایشگاه در نزدیکی کرمانشاه را «از شروط مهم این قرارداد» می‌شمارد. شاهنشاه می‌فرماید که داستان پالایشگاه کرمانشاه نشان می‌دهد که روابط ایران با شرکت «همواره طبق دلخواه» نبود. به فرمودهٔ شاهنشاه، رضا شاه از شرکت خواست پالایشگاهی با ظرفیت نخستین صد هزار تن در سال بسازد. شرکت مخالفت کرد و گفت مصرف داخلی به این اندازه نیست، اما رضا شاه پافشاری کرد و وعده داد بازار فروش همهٔ فراورده‌ها را در ایران فراهم کند. شاهنشاه می‌فرماید که داوری پدرش «بسیار درست» بود، زیرا مصرف داخلی نفت در روزگار نگارش کتاب به سه میلیون تن در سال رسیده بود."},{"title":"ماده‌ای دربارهٔ شرکت‌های تابعه","body":"میلانی از ماده‌ای در قرارداد یاد می‌کند که سال‌ها بعد موضوع بحث شد. به نوشتهٔ او، ماده‌ای از قرارداد سهم بیست درصدی ایران را نه تنها از سود شرکت در ایران، بلکه از سود همهٔ شرکت‌های تابعهٔ آن در سراسر جهان مقرر می‌کرد. میلانی می‌نویسد که شرکت پس از چند سال ده‌ها شرکت تابعهٔ پرسود پدید آورد و سهم ایران از این راه به میلیون‌ها دلار می‌رسید، اما بریتانیا در برابر پرداخت آن سخت ایستادگی کرد. به نوشتهٔ میلانی، هنگامی که ایران در ۱۳۲۹ صنعت نفت را ملی کرد، این ماده نیز همراه با همهٔ قرارداد ۱۹۳۳ از اعتبار افتاد، و در آن روزگار کارشناسانی بودند که می‌گفتند درآمد ایران از این حق در درازمدت از درآمد تازهٔ ملی شدن بیشتر می‌شد. مینا نیز می‌نویسد که ایران در این قرارداد حق خود را بر کل فعالیت‌های نفتی شرکت در سراسر جهان رها نکرد."}],"views":[{"title":"دیدگاه رضا شاه و هواداران او","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» لغو امتیاز را گامی سنجیده می‌شمارد و این نظر را رد می‌فرماید که رضا شاه «بدون تأمل و اطلاع قبلی» امتیاز را لغو کرد. به فرمودهٔ شاهنشاه، پدرش از سال‌ها پیش ناخرسندی خود را رسماً اعلام کرده بود، حساب‌های شرکت را حسابدار مستقلی بررسی کرده بود و اقدام را هنگامی کرد که کاهش شدید حق‌الامتیاز «موقع را برای اقدام مناسب» فراهم ساخت. شاهنشاه دربارهٔ قرارداد ۱۹۳۳ می‌فرماید که مفاد آن «مبهم و پیچیده» بود، اما وضع ایران در مقایسه با قرارداد پیشین «بهبود یافته بود». شاهنشاه تمدید مدت امتیاز را «مایهٔ تأسف» می‌خواند، اما می‌افزاید که در آن روزگار از نظر بازرگانی بستن قراردادی کوتاه‌مدت شدنی نبود.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» نیز لغو امتیاز را نشانهٔ «سرسختی و عزم» پدرش می‌شمارد و می‌فرماید که رضا شاه در ۱۹۳۲ «برای نخستین بار» در برابر قدرت‌های بین‌المللی نفت ایستاد، امتیاز دارسی را لغو کرد و سپس با بریتانیا قراردادی تازه بست. شاهنشاه در همین کتاب یادآوری می‌فرماید که تولید نفت ایران از ۲٫۳ میلیون تن در ۱۹۲۱ به ۱۰٫۳ میلیون تن در ۱۹۳۸ رسید.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی می‌نویسد که رضا شاه و هوادارانش قرارداد ۱۹۳۳ را «پیروزی بزرگی برای ایران» اعلام کردند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"He defied the international oil powers for the first time in 1932 by cancelling the Anglo-Iranian oil concessions, originally granted to d'Arcy in 1901, and then concluding a new deal with the British. When he took power in 1921, Iranian oil production was only 2.3 million tons. By 1938 output had risen to 10.3 million tons.","translation":"او در ۱۹۳۲ برای نخستین بار در برابر قدرت‌های بین‌المللی نفت ایستاد، امتیازهای نفت انگلیس و ایران را که در اصل در ۱۹۰۱ به دارسی داده بودند لغو کرد و سپس با بریتانیا قراردادی تازه بست. هنگامی که او در ۱۹۲۱ به قدرت رسید، تولید نفت ایران تنها ۲٫۳ میلیون تن بود. تا ۱۹۳۸ تولید به ۱۰٫۳ میلیون تن رسید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۳","date":"۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه در فصل «پدرم» لغو امتیاز را در کنار ساختن راه‌آهن و نشانهٔ عزم رضا شاه می‌آورد."},{"original":"Reza Shah and his supporters declared it a great victory for Iran.","translation":"رضا شاه و هوادارانش آن را پیروزی بزرگی برای ایران اعلام کردند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و زندگی‌نامه‌نویس محمدرضا شاه پهلوی","work":"شاه، به قلم عباس میلانی","workType":"زندگی‌نامه","page":"فصل پنجم","date":"۱۳۹۰ خورشیدی (۲۵۷۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰۱۱ میلادی، دربارهٔ ۱۳۱۲","context":"میلانی پس از یاد کردن از امضای قرارداد ۱۹۳۳ بازتاب آن را در دربار و میان هواداران رضا شاه بازمی‌گوید."}]},{"title":"دیدگاه کارشناسان نفت","body":"پرویز مینا، کارشناس نفت و نویسندهٔ مقالهٔ ایرانیکا، کاستی‌های قرارداد را برمی‌شمارد و در پایان داوری‌ای سنجیده می‌آورد. به نوشتهٔ او، چند ماده از قرارداد «بذر مناقشه‌های آینده» را کاشت. مهم‌ترین انتقاد ایرانیان تمدید سی و دو ساله بود. مینا می‌نویسد که این تمدید ظاهراً انگیزه‌ای برای شرکت بود تا در گسترش عملیات خود در ایران سرمایه‌گذاری بزرگ‌تری کند، اما پس از کناره‌گیری رضا شاه سیاستمداران ایرانی آن را «فروختن منافع ایران» خواندند. کاستی دیگر به نوشتهٔ مینا این بود که حق‌الامتیاز ثابت چهار شیلینگی افزایش احتمالی بهای نفت را در نظر نمی‌گرفت، هرچند در برابر کاهش بها پشتوانه بود. پرداخت‌ها به جای مالیات «بسیار اندک» بود و سهم بیست درصدی ایران از سود به سیاست تقسیم سود شرکت و تصمیم‌های دولت بریتانیا، از جمله محدودیت‌های تقسیم سود در سال‌های جنگ و پس از آن، وابسته می‌ماند.\n\n{{quote:0}}\n\nمینا با این همه می‌نویسد که شرایط قرارداد ۱۹۳۳ «به‌مراتب بهتر» از شرایط امتیاز دارسی بود و در آن هنگام هیچ قرارداد امتیازی با شرایطی بهتر شناخته نبود. او از کدمن نیز نقل می‌کند که پس از قرارداد گفت: «احساس کردم که حسابی پرمان را کنده‌اند». مینا ارقامی نیز می‌آورد: درآمد ایران از هر بشکه نفت از میانگین ۱۲٫۳ سنت آمریکا در ۱۹۱۳ تا ۱۹۳۲ به میانگین ۲۱٫۵ سنت در ۱۹۳۳ تا ژوئن ۱۹۵۱ رسید، و درآمد کل از ۵٫۷ میلیون دلار در ۱۹۲۹ به ۱۰٫۳ میلیون دلار در ۱۹۳۶ و ۴۴٫۸ میلیون دلار در ۱۹۵۰ افزایش یافت.\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"دراین قرارداد مدت امتیاز تا سال ۱۹۹۳ تمدید گردید و این نکته مایه تأسف بود. ولی در آن موقع از نظر معاملاتی وضع طوری نبود که بتوان قرارداد کوتاه‌مدتی را منعقد نمود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات و نوشتهٔ سیاسی","page":"ص ۳۷۶","date":"۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۰ میلادی، دربارهٔ اردیبهشت و خرداد ۱۳۱۲","context":"شاهنشاه دربارهٔ مهم‌ترین کاستی قرارداد ۱۹۳۳ داوری می‌فرماید."},{"original":"Despite the above shortcomings, the terms of 1933 agreement were considerably better than those entailed in the D’Arcy concession and there were no known concession agreements with better terms at that time.","translation":"با وجود کاستی‌های یادشده، شرایط قرارداد ۱۹۳۳ به‌مراتب بهتر از شرایط امتیاز دارسی بود و در آن هنگام هیچ قرارداد امتیازی با شرایطی بهتر شناخته نبود.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"کارشناس نفت و نویسندهٔ مقالهٔ «قراردادهای نفتی در ایران»","work":"قراردادهای نفتی در ایران، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"بخش «قرارداد امتیاز ۱۹۳۳»","date":"ویرایش ۱۳۹۱ خورشیدی (۲۵۷۱ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰۱۲ میلادی","context":"مینا پس از برشمردن کاستی‌های قرارداد، آن را با امتیاز دارسی و قراردادهای هم‌روزگارش می‌سنجد."},{"original":"I felt that we had been pretty well plucked.","translation":"احساس کردم که حسابی پرمان را کنده‌اند.","speaker":"سر جان کدمن","speakerTitle":"رئیس شرکت نفت انگلیس و ایران","work":"قراردادهای نفتی در ایران، دانشنامهٔ ایرانیکا، به نقل از دانیل یرگین","workType":"مقالهٔ دانشنامه به نقل از کتاب تاریخ","page":"بخش «قرارداد امتیاز ۱۹۳۳»","date":"پس از اردیبهشت ۱۳۱۲ خورشیدی (۲۴۹۲ شاهنشاهی)، برابر با پس از آوریل ۱۹۳۳ میلادی","context":"مینا این سخن کدمن را در پایان داوری خود دربارهٔ برتری قرارداد ۱۹۳۳ بر امتیاز دارسی می‌آورد."}]},{"title":"دیدگاه منتقدان","body":"احسان یارشاطر در «گاه‌شمار تاریخ ایران» در ایرانیکا داوری دیگری دارد. به نوشتهٔ او، رضا شاه، که بر لغو امتیاز دارسی پای فشرده بود، در ۱۹۳۳ زیر تهدید بریتانیا «ناگهان» به خواست‌های بریتانیا تن داد و این کار کابینهٔ او را «اندوهگین و ناامید» کرد. یارشاطر می‌افزاید که ایران در قرارداد تازه «از بسیاری از دعاوی خود» دست کشید و مجلس قانونی را تصویب کرد که مدت امتیاز را سی سال افزایش می‌داد. یارشاطر برای این داوری در همان مدخل منبعی نمی‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nدکتر محمد مصدق، نمایندهٔ دورهٔ شانزدهم مجلس، در جلسهٔ ۲۲ تیر ۱۳۲۹ پیوند قرارداد را با انتخابات دوران رضا شاه پیش کشید. مصدق گفت که از دورهٔ هفتم به بعد دولت نمایندگان تهران را نیز برمی‌گزید و نبود آزادی انتخابات «زمینه را برای تصویب لایحهٔ تمدید امتیاز نفت» چنان فراهم کرد که مجلس لایحه را در یک جلسه و بی هیچ مخالفی تصویب کرد. مصدق این سخن را در جلسه‌ای گفت که در آن با لایحه‌ای از دولت سپهبد حاجعلی رزم‌آرا دربارهٔ انجمن‌های محلی مخالفت می‌کرد و آن را «طرح تجزیهٔ ایران» می‌خواند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"Threatened by the British, Reżā Shah, who had stood firm in demanding the abolishment of the D’Arcy oil concession, suddenly acquieces to British demands, much to the chagrin and disappointment of his Cabinet. A new agreement with the Anglo-Persian Oil Company is signed, with Persia abandoning many of its claims.","translation":"رضا شاه، که بر لغو امتیاز نفت دارسی پای فشرده بود، زیر تهدید بریتانیا ناگهان به خواست‌های بریتانیا تن می‌دهد و این کار کابینه‌اش را اندوهگین و ناامید می‌کند. قراردادی تازه با شرکت نفت انگلیس و ایران امضا می‌شود و ایران از بسیاری از دعاوی خود دست می‌کشد.","speaker":"احسان یارشاطر","speakerTitle":"ایران‌شناس و سرویراستار دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"گاه‌شمار تاریخ ایران، بخش سوم، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"گاه‌شمار دانشنامه","page":"مدخل سال ۱۹۳۳","date":"دربارهٔ ۱۳۱۲ خورشیدی (۲۴۹۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۳ میلادی","context":"یارشاطر در گاه‌شمار خود این داوری را دربارهٔ قرارداد ۱۹۳۳ می‌آورد و در همان مدخل منبعی برای آن یاد نمی‌کند."},{"original":"این مذاکرات سبب شد که ازدوره هفتم ببعد وکلای تهران را هم دولت انتخاب کند وعدم آزادی انتخابات تهران زمینه را برای تصویب لایحه تمدید امتیاز نفت طوری فراهم کند که بعضی آلت فعل بشوند ودرمجلس هم حتی یکنفر مخالفت نکند ومجلس لایحه را دریک جلسه تصویب نماید.","speaker":"دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در دورهٔ شانزدهم مجلس شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم، جلسهٔ ۴۶","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"صورت‌مذاکرات جلسهٔ ۴۶","date":"۲۲ تیر ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۵۰ میلادی","context":"مصدق در مخالفت با لایحه‌ای از دولت رزم‌آرا از انتخابات دوران رضا شاه یاد کرد و تصویب قرارداد ۱۹۳۳ را نمونه آورد."}]},{"title":"دیدگاه یک شاهد درون دولت","body":"روایت هدایت، که رئیس‌الوزرا و شاهد جلسهٔ ۵ آذر بود، رضا شاه را در جایگاه تصمیم‌گیرندهٔ اصلی نشان می‌دهد و تیمورتاش را در جایگاه مذاکره‌کننده‌ای که اعتماد شاهنشاه را از دست داده بود. هدایت از محتوای قرارداد ۱۹۳۳ داوری روشنی به دست نمی‌دهد. او دربارهٔ نفت به‌طور کلی می‌نویسد که ایران باید هشیار باشد که «این یگانه سرمایهٔ طبیعی» را از دست ندهد. هدایت در جای دیگر یادآوری می‌کند که رضا شاه از تقی‌زاده دلتنگ شده بود، از جمله به این سبب که تقی‌زاده مبلغی از ارز نفت را به خرید طلا اختصاص داده بود."}],"aftermathSections":[{"title":"تولید و درآمد","body":"محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که پس از امضای قرارداد ۱۹۳۳ روابط دولت ایران با شرکت «رو به بهبودی نهاد» و شرکت «برای ابراز حسن‌نیت» سرمایه‌های تازه‌ای در ایران به کار انداخت. به فرمودهٔ شاهنشاه، شرکت افزون بر سه منطقهٔ نفتی پیشین، چهار منطقهٔ نفتی تازه و یک منطقهٔ استخراج گاز پدید آورد، پالایشگاه آبادان را گسترش داد، شرکتی فرعی به نام شرکت نفت کرمانشاه برای بهره‌برداری از میدان نفت‌شاه برپا کرد، لوله‌ای ۱۵۰ میلی تا کرمانشاه کشید و پالایشگاهی کوچک برای مصرف داخلی در آنجا به کار انداخت. شاهنشاه می‌فرماید که تولید شرکت در ۱۹۳۸ از ده میلیون تن گذشت و دو برابر تولید ده سال پیش از آن بود، و شرکت آموزشگاه فنی آبادان را برای آموزش ایرانیان برپا کرد."},{"title":"سال‌های جنگ","body":"محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که در جنگ جهانی دوم تولید نفت به سبب دشواری‌های حمل‌ونقل کاهش یافت. شاهنشاه می‌افزاید که بر پایهٔ ماده‌ای دربارهٔ کمینهٔ درآمد که پدرش در قرارداد گنجانده بود، شرکت تضمین کرد که سالانه چهار میلیون لیره بابت حق‌الامتیاز به ایران بپردازد، و این مبلغ با حق‌الامتیاز ۱۳۱۷، بهترین سال پیش از جنگ، برابر بود."},{"title":"دعوای پس از جنگ","body":"مینا می‌نویسد که ناخرسندی ایرانیان پس از جنگ جهانی دوم با این واقعیت افزایش یافت که دولت بریتانیا از راه مالیات بیش از آنچه ایران از منابع خود می‌گرفت از شرکت درآمد داشت. به نوشتهٔ او، درآمد ایران در ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۷ به ترتیب ۵٫۶۲، ۷٫۱۳ و ۷٫۱۰ میلیون لیره بود و مالیات دولت بریتانیا در همین سال‌ها ۱۵٫۶۳، ۱۵٫۵۹ و ۱۶٫۸۲ میلیون لیره. مجلس در ۱۱ آذر ۱۳۲۳ (۲ دسامبر ۱۹۴۴)، به پیشنهاد دکتر مصدق، قانونی گذراند که دولت را از گفت‌وگو و بستن امتیاز با بیگانگان بی اجازهٔ مجلس بازمی‌داشت، و در ۲۹ مهر ۱۳۲۶ (۲۲ اکتبر ۱۹۴۷) قانون یک‌ماده‌ای دیگری دولت را به بازنگری در امتیاز شرکت موظف کرد. نویل گس، از مدیران شرکت، و عباسقلی گلشائیان، وزیر دارایی، قرارداد الحاقی را در ۲۶ تیر ۱۳۲۸ (۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۴۹) امضا کردند، اما مجلس آن را تصویب نکرد. سرانجام ملی شدن صنعت نفت در اسفند ۱۳۲۹ به قرارداد ۱۹۳۳ پایان داد."},{"title":"جایگاه در تاریخ‌نگاری","body":"لغو امتیاز دارسی در تاریخ‌نگاری هوادار دودمان پهلوی نمادی از ایستادگی رضا شاه در برابر قدرت‌های بیگانه است. محمدرضا شاه پهلوی آن را در کنار ساختن راه‌آهن و نوسازی کشور می‌آورد و از تقویت «روح ناسیونالیسم» یاد می‌فرماید. در نوشته‌های منتقدان، به‌ویژه پس از شهریور ۱۳۲۰، نام قرارداد ۱۹۳۳ بیشتر یادآور تمدید مدت امتیاز است. داوری مینا میان این دو جای می‌گیرد: او کاستی‌های قرارداد را برمی‌شمارد، اما آن را با معیارهای روزگار خود بهترین قرارداد شناخته‌شده می‌خواند. این نوشتار میان این داوری‌ها داوری نمی‌کند و هر یک را با نام گوینده‌اش آورده است."}]},{"id":"goharshad-1314","title":"رویداد مسجد گوهرشاد","date":{"solarYear":1314,"solarMonth":4,"solarDay":21,"gregorianYear":1935,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":13},"tier":"secondary","category":"political","summary":"در روزهای میانی تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی، مسجد گوهرشاد و صحن‌های حرم امام رضا در مشهد صحنهٔ گردهمایی، درگیری و دخالت نیروی نظامی شد. محمدتقی گنابادی، معروف به شیخ بهلول، واعظ و روضه‌خوان، روز پنجشنبه ۱۹ تیر به مشهد آمد. پس از کوشش پلیس برای بردن او از صحن، جمعی از مردم او را به مسجد گوهرشاد بردند. او در آنجا از منبر مردم را به ایستادگی در برابر دولت فراخواند. در روزهای بعد میان مردم و نیروهای نظمیه و قشون خراسان زد و خورد درگرفت. فتح‌الله پاکروان، استاندار خراسان، و تیمسار ایرج مطبوعی، فرمانده قشون خراسان، و محمدولی اسدی، نایب‌التولیۀ آستان قدس رضوی، از مقام‌های مسئول شهر بودند. رضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، از راه تلگراف وضع را زیر نظر داشت و دستور می‌فرمود.\n\nمنابع در علت، شمار جان‌باختگان و حتی روز اوج درگیری یکسان سخن نمی‌گویند. عباس میلانی در کتاب «در جستجوی رضاشاه» تاریخ واقعهٔ خونین را ۲۱ تیر ۱۳۱۴ نوشته و آن را از اعلام کشف حجاب در ۱۷ دی همان سال جدا کرده است. او این گمان را که گوهرشاد اعتراض به کشف حجاب اجباری بود نادرست می‌خواند. دانشنامهٔ ایرانیکا، حسن ارفع و یحیی دولت‌آبادی واقعه را به فرمان کلاه اروپایی پیوند می‌دهند. مهدیقلی هدایت آن را غوغایی «بر سر بی‌حجابی» خوانده است. شرح کشف حجاب در هفده دی آمده است.\n\nپس از پایان درگیری، دادگاه نظامی اسدی را محاکمه کرد و حکم اعدام او را صادر نمود. محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، رئیس‌الوزرا، که با اسدی پیوند خویشاوندی داشت، در ۱۳ آذر از کار کنار رفت و محمود جم جای او را گرفت. بهلول از مشهد گریخت و به افغانستان رفت. روایت رسمی دورهٔ پهلوی این رویداد را «بلوای مشهد» و «غائلهٔ گوهرشاد» می‌خواند. روحانیان مخالف رضا شاه پهلوی همان رویداد را «جنگ» و «قیام» و «جهاد» گوهرشاد نامیده‌اند.","citations":[{"sourceId":"milani-dar-jostejuye-rezashah-v1","locus":"ص ۳۰۲ تا ۳۴۴","text":"میلانی روایت بهلول، گاه‌شماری ۱۹ تا ۲۱ تیر، و جدایی این رویداد از کشف حجاب را می‌نویسد و گزارش‌های سفارت را می‌آورد."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل پنجم","text":"میلانی در «شاه» تاریخ ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ و بازهٔ تلفات از شصت تن تا چند هزار تن را آورده و سفر آیت‌الله قمی را پس از حمله به حرم نهاده است."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۵۲۰","text":"هدایت گفت‌وگوی کلاه با رضا شاه پهلوی، غوغای خراسان بر سر بی‌حجابی، و کناره‌گیری فروغی در ۱۳ آذر را ثبت کرده است."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۲۵۵","text":"ارفع اعتراض مشهد را به کلاه اروپایی پیوند می‌دهد، فرمان به مطبوعی را می‌نویسد و از گریز بهلول به افغانستان یاد می‌کند."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۴، ص ۴۳۱ تا ۴۳۳","text":"دولت‌آبادی ایستادگی مشهد را بر سر کلاه فرنگی می‌داند و تیرباران اسدی را در دی ۱۳۱۴ می‌نویسد."},{"sourceId":"iranica-chronology","locus":"مدخل سال ۱۹۳۵","text":"یارشاطر شورش مسجد گوهرشاد را در اعتراض به لباس متحدالشکل غربی ثبت کرده و از اعدام اسدی یاد می‌کند."},{"sourceId":"nafisi-shahriyari","locus":"فصل اصلاحات اجتماعی","text":"نفیسی قانون متحدالشکل کردن لباس در دی ۱۳۰۷ و رفع حجاب در ۱۷ دی ۱۳۱۴ را آورده است."},{"sourceId":"fis-bahar","locus":"گفت‌وگوی حبیب بهار","text":"حبیب بهار بازداشت متدینین، اختلاف پاکروان و اسدی، و تلگراف فروغی به خاندان اسدی را باز می‌گوید."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"دورهٔ چهاردهم، نشست ۱۴۳","text":"محسن صدر در ۴ مهر ۱۳۲۴ کشف حجاب را با فضای پس از وقایع مشهد پیوند می‌زند."}],"personIds":["reza-shah-person","mohammad-ali-foroughi"],"personDeeds":{"reza-shah-person":"از راه تلگراف وضع مشهد را زیر نظر داشت و به مطبوعی دستور فرستادن نیرو فرمود.","mohammad-ali-foroughi":"به سبب خویشاوندی با اسدی، در ۱۳ آذر ۱۳۱۴ از ریاست وزرایی کنار رفت."},"personTitles":{"reza-shah-person":"شاهنشاه ایران","mohammad-ali-foroughi":"رئیس‌الوزرا"},"periodId":"pahlavi-i","monarchId":"reza-shah","aliases":["مسجد گوهرشاد","غائلهٔ گوهرشاد"],"contextSections":[{"title":"قانون لباس مردان و کلاه اروپایی","body":"دولت رضا شاه پهلوی پوشش مردان را در دو مرحله دگرگون کرد. سعید نفیسی در «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی» می‌نویسد که قانون متحدالشکل کردن لباس اتباع ایران در داخل مملکت در دی ۱۳۰۷ خورشیدی (۲۴۸۷ شاهنشاهی)، برابر با ژانویهٔ ۱۹۲۹ میلادی، به تصویب رسید و از اول فروردین ۱۳۰۸ خورشیدی به اجرا درآمد. به نوشتهٔ نفیسی، کمترین فایدهٔ این قانون یکسان کردن ظاهر ایرانیان و کاستن از اختلاف صوری بود که به گمان او نفاق می‌آورد.\n\nچند سال بعد دولت کلاه لبه‌دار اروپایی را جایگزین کلاه پهلوی کرد. احسان یارشاطر در گاه‌شمار دانشنامهٔ ایرانیکا، ذیل سال ۱۹۳۵ میلادی، می‌نویسد که دولت پوشیدن لباس متحدالشکل غربی و کلاه لبه‌دار اروپایی را فرمان داد و پوشیدن عبا و عمامه را، جز با تصویب مقام‌ها، ممنوع کرد. یحیی دولت‌آبادی در جلد چهارم «حیات یحیی» همین دگرگونی را «تبدیل کلاه پهلوی به کلاه تمام‌لبه، یعنی کلاه فرنگیان» می‌خواند و می‌نویسد که اگر این کار در تهران طرفدار داشته باشد، در ولایت‌های مذهبی آسان نیست.\n\nمهدیقلی هدایت، رئیس‌الوزرای پیشین، در «خاطرات و خطرات» دیداری را با رضا شاه پهلوی دربارهٔ همین کلاه روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، رضا شاه پهلوی روزی کلاه او را برداشت و پرسید که این کلاه چگونه است. هدایت پاسخ داد که این کلاه تا اندازه‌ای سر را از آفتاب و باران می‌پوشاند، اما کلاهی که پیش‌تر داشتند نامش بهتر بود. سپس رضا شاه پهلوی چند قدمی راه رفت و مراد خود را از این تغییر فرمود.\n\n{{quote:0}}\n\nعباس میلانی در کتاب «شاه» می‌نویسد که برخی آیت‌الله‌ها بر ضد کلاه تازه و کراوات فتوا دادند و آنها را به صلیب مانند کردند. نوّاب احتشام رضوی، سرکشیک آستان قدس رضوی، به روایت بهلول که میلانی نقل کرده است، یک ماه پیش از رویداد گوهرشاد هنوز معمم بود و سپس امر آمد که خدام حرم باید کلاه بر سر گذارند یا اخراج گردند.","quotes":[{"original":"آخر من می‌خواهم همرنگ شویم که ما را مسخره نکنند.","speaker":"رضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"خاطرات و خطرات، نوشتهٔ مهدیقلی هدایت","workType":"کتاب خاطرات سیاسی","date":"سال ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۵ میلادی","context":"رضا شاه پهلوی در دیداری با مهدیقلی هدایت کلاه لبه‌دار تازه را از سر او برداشت، نظرش را پرسید و پس از پاسخ هدایت این سخن را فرمود.","page":"ص ۵۲۰"}]},{"title":"روحانیت، خدمت نظام و حریم اماکن مقدس","body":"در سال‌های پیش از ۱۳۱۴، دولت و بخشی از روحانیان چند بار بر سر حدود قانون و نفوذ شریعت رودررو شدند. یکی از این موارد اجرای قانون خدمت نظام اجباری بود. هدایت که در آن هنگام رئیس‌الوزرا بود در خاطرات خود می‌نویسد که حاج‌آقا نورالله فشارکی سیدالعراقین و جماعتی از علمای اصفهان در قم گرد آمدند و از اطراف تلگراف‌های مستقیم به رضا شاه پهلوی می‌رسید. رضا شاه پهلوی حد وسط را گرفت و هیأتی از جمله هدایت و عبدالحسین تیمورتاش را به قم فرستاد. به روایت هدایت، اعتراض آن زمان بر سر نظام وظیفه بود، نه بر سر اعلامیه‌ای دربارهٔ امر به معروف، آن‌چنان که بهلول بعدها ادعا کرد.\n\nسنت بست در اماکن مقدس نیز پیش از گوهرشاد سست شده بود. میلانی می‌نویسد که دولت رضا شاه پهلوی رسم بست‌نشینی در سفارت‌ها و اماکن مقدس را از مدت‌ها پیش برانداخته بود. او یادآوری می‌کند که در اروپا از سدهٔ هفدهم و در ترکیه از ۱۹۱۱ میلادی، برابر با ۱۲۹۰ خورشیدی، اماکن مقدس دیگر برای مجرمان مصونیت قانونی نمی‌آوردند. برخورد رضا شاه پهلوی با شیخ محمدتقی بافقی در قم، در نوروز ۱۳۰۶ خورشیدی (۲۴۸۶ شاهنشاهی)، نشان داده بود که حرم را بیرون از دسترس دولت نمی‌شمارد. ملکه عصمت‌الملوک بعدها روایت کرد که پس از اعتراض به پوشش او در حرم حضرت معصومه، رضا شاه پهلوی به قم رفت و شیخ را با عصا زد. این پیشینه را میلانی در زمینهٔ آماده شدن بهلول برای رویارویی می‌آورد، نه به جای شرح روزهای تیر ۱۳۱۴.","quotes":[]},{"title":"بهلول از سبزوار تا آستانهٔ مشهد","body":"نام رهبر رویداد، به روایت میلانی، محمدتقی گنابادی و شهرتش بهلول بود. او از کودکی قرآن و بخش‌هایی از نهج‌البلاغه و صحیفهٔ سجادیه را از بر داشت و از نوجوانی روضه می‌خواند. به نوشتهٔ میلانی، وقتی به دیدن آیت‌الله محمدحسین نایینی رفت و خواست درس خارج بخواند و مجتهد شود، نایینی او را از این کار بازداشت و گفت برای اجتهاد کوشش کردن بر او حرام است و همان روضه‌خوان بماند. نایینی به او سفارش کرد که جنگ را او آغاز نکند و زنان و مردان را به بهانهٔ پوشش یا تراشیدن ریش نیازارد.\n\nبهلول خاطرات خود را پس از انقلاب، در سال ۱۳۷۶ خورشیدی، به چاپ رساند. میلانی روایت او را منبع اصلی بازسازی روزهای مشهد می‌داند، اما می‌نویسد که باید هر ادعای او را با اسناد دیگر سنجید. به روایت همین خاطرات، بهلول در سبزوار هنگام سفر امان‌الله‌خان، پادشاه افغانستان، و همسرش در خرداد ۱۳۰۷ خورشیدی (۲۴۸۷ شاهنشاهی) کوشید جشنی را در باغ ملی برچیند؛ پیش‌نمازهای شهر از دخالت در کار سیاسی دولت پرهیز کردند. بعدها در قم نیز با ساختن باغ ملی به جای گورستان درافتاد و به گفتهٔ خودش پنج ماه با رئیس شهربانی قم «جنگ تخریبی» داشت. در تهران پس از منبری در مسجد شاه او را بازداشت کردند و به سبزوار بازگرداندند. پدرش از ضمانت او سر باز زد و گفت این پسر دیوانه است و در ایران به شیخ بهلول مشهور شده است. بهلول خود به شهربانی التزام داد که با دولت پهلوی مخالفت نکند، سپس سبزوار را به قصد کربلا و مکه ترک گفت.\n\nمیلانی می‌نویسد که بهلول پس از بازگشت، در شهرهای گوناگون بر ضد تبدیل نام‌های عربی به فارسی، سینما، شراب‌فروشی و قانون تازهٔ ازدواج و طلاق منبر می‌رفت و سن پانزده سال را برای ازدواج نمی‌پذیرفت. به گفتهٔ خود بهلول، قصد پنهان این سفرها آن بود که خود را به مردم شهرها بشناساند و سپس به «قیام رسمی» برخیزد.","quotes":[]},{"title":"سفر آیت‌الله قمی به تهران","body":"به روایت بهلول، خبر رسید که آیت‌الله حاج‌آقا حسین قمی از مشهد ناپدید شده است؛ بعضی می‌گفتند به تهران رفته و بعضی می‌گفتند او را گرفته‌اند. بهلول می‌گوید از سال‌ها پیش انتظار چنین خبری را داشت و در دوازده ساعت خود را به مشهد رساند. میلانی می‌نویسد که جز رفتن آیت‌الله قمی به تهران، این شایعات درست نبود. به روایت او، آیت‌الله قمی به میل خود و همراه دو فرزندش از مشهد رفت، در باغی در تهران با خانواده نشست و گاه درس هم می‌گفت. هدف او دیدار با رضا شاه پهلوی و برحذر داشتن شاهنشاه از سیاست «کلاه پهلوی اجباری» و از شایعات روزافزون دربارهٔ کشف حجاب بود. رضا شاه پهلوی این دیدار را نپذیرفت. آیت‌الله قمی تهدید کرده بود که اگر دیدار به جایی نرسد به نجف خواهد رفت. میلانی می‌نویسد که به یک روایت همین لحن تهدیدآمیز رضا شاه پهلوی را به خشم آورد. شاهنشاه پیام داد که خرج سفر آیت‌الله را خواهد پرداخت و بعداً برای پیوستن خویشان او به عراق نیز راه و ارز فراهم کرد.\n\nاین گاه‌شماری با روایتی که عباس میلانی در کتاب پیشین خود، «شاه»، آورده است تفاوت دارد. در آن کتاب، آیت‌الله قمی پس از حمله به بست‌نشینان حرم، مشهد را به اعتراض ترک می‌کند و به تهران می‌آید تا با رضا شاه پهلوی دیدار کند و چون شاهنشاه او را نمی‌پذیرد از ایران بیرون می‌رود. در «در جستجوی رضاشاه»، رفتن آیت‌الله قمی به تهران پیش از ورود بهلول در ۱۹ تیر است و بهلول با شنیدن همین خبر به مشهد می‌آید. این اختلاف در دو کتاب میلانی مانده است.","quotes":[]}],"whatHappened":[{"title":"ورود بهلول در ۱۹ تیر و کوشش برای جلب او","body":"بهلول روز پنجشنبه ۱۹ تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی، به مشهد رسید. خروج او از سبزوار خلاف التزامی بود که به گفتهٔ خودش به شهربانی آن شهر داده بود. تازه وارد صحن حرم شده بود که پلیسی مخفی با لباس شخصی نزد او آمد و آهسته گفت که شهربانی او را خواسته است. بهلول می‌گوید در آغاز به فکر مخالفت نیفتاد. چند تن از مشهدی‌ها مأمور را شناختند و به اعتراض برخاستند که حق ندارد کسی را از صحن جلب کند. می‌گفتند صحن و حرم برای هرکس، حتی مجرم، امن است. به روایت بهلول نزدیک بود جنگ برپا شود. او پیشنهاد کرد که خود در شهربانی حاضر شود، اما بعداً اذعان کرد که این پیشنهاد را به قصد فریب و فرار به میان آورده بود. یکی از دلایل احضار، نادیده گرفتن همان التزام سبزوار بود.\n\nپیش از آنکه کار به زد و خورد بکشد، چند تن از خدام حرم میانجی شدند: بهلول به شهربانی نرود و آزاد هم نگردد، در حجره‌ای بماند تا رئیس شهربانی بیاید و کار را همان‌جا فیصله دهد. پلیس این راه را پذیرفت. چهار پلیس در حجره نشستند. اسدی در آن ساعت نایب‌التولیۀ آستان قدس رضوی بود، پاکروان استاندار خراسان بود و مطبوعی فرمانده قشون خراسان. میلانی می‌نویسد که رضا شاه پهلوی از مدتی پیش یکی از معتمدان خود را به عنوان خفیه‌نویس ویژه به مشهد فرستاده بود و خاطرات این خفیه‌نویس، که او را شوشتری می‌نامد، تنش میان این سه مقام را شرح می‌دهد. اسدی پدر داماد فروغی، رئیس‌الوزرای وقت، بود. او پیش از این رویداد در مشهد بیمارستان و کارخانهٔ برق و نخستین دبیرستان را برپا کرده بود و با پاکروان، از جمله بر سر چند و چون اجرای سیاست لباس و حجاب، اختلاف آشکار داشت. میلانی می‌نویسد که در آغاز درگیری‌ها اسدی در شهر نبود و همین غیبت برای او دردسر ساخت؛ برخی شایعه کردند که او خود در به راه انداختن ماجرا دست داشته و غیبتش عمدی بوده است.\n\nبهلول به ماندن در حجره تن نداد. نگران بود اگر مردم او را گم کنند کارش به تهران بکشد و به اعدام یا حبس دائم محکومش کنند. خود را به پشت شیشه رساند تا مردم او را ببینند. اذعان می‌کند که از به کار بردن زور از سوی پلیس چندان بیم نداشت، چون می‌دانست فریاد خواهد زد و هیجان مردم بیشتر خواهد شد. مردم دسته‌دسته می‌آمدند و تماشا می‌کردند و پلیس گاه با تشر و گاه با آب‌پاش آنان را پراکنده می‌کرد.","quotes":[]},{"title":"نوّاب احتشام رضوی و انتقال به مسجد گوهرشاد","body":"با فرارسیدن شب و کاسته شدن گرما، شمار زائران در صحن و مسجد فزونی گرفت. در یک روایت، شمار زائران افغانی به‌ویژه فراوان بود و بخشی از تبار بهلول نیز افغانی بود. چند زن که بهلول را از پیش می‌شناختند بر سر و روی خود زدند و های‌وهویی برپا کردند. بهلول، به گفتهٔ خودش، آستین پیش چشم گرفت و خود را در حال گریه نشان داد و این کار مؤثر افتاد و فریاد گریه از مردم بلند شد.\n\nسپس مردی با لباس پهلوی و کلاهی که بهلول آن را «کلاه شاپور» خوانده و میلانی آن را همان شاپو، یعنی کلاه لبه‌دار اروپایی، دانسته است، پا به حجره گذاشت. چون پلیس خواست او را بازدارد، اعتنا نکرد و بانگ زد که تمام اختیارات حرم به دست اوست. نامش نوّاب احتشام رضوی و شغلش سرکشیک آستان قدس رضوی بود. به بهلول گفت تا یک ماه پیش معمم بوده و امر آمده که خدام حرم باید کلاه بر سر گذارند یا اخراج شوند، و اکنون می‌خواهد گناه گذشته را تلافی کند. آن‌گاه به میان صحن رفت، کلاه از سر برداشت و مردم را به حمله فراخواند.\n\n{{quote:0}}\n\nاو کلاه را بر زمین زد و زیر پا مالید، فریاد «یا حسین» برآورد و بر حجره حمله کرد و مردم همراه او هجوم آوردند. میلانی نخستین توسل به خشونت را همین حملهٔ جمعی به چهار پلیس می‌داند. چهار پلیس به سلامت گریختند. مردم بهلول را روی دست گرفتند و با سلام و صلوات به مسجد گوهرشاد بردند و در ایوان مقصوره بر منبر صاحب‌الزمانی نشاندند.\n\nیکی از حاضران آن روز، به نقل میلانی، این منبر را منبری چوبی، بسیار بلند و مجلل وصف کرده است که در دورهٔ تیمور ساخته بودند و پلۀ آخرش را خاص ولی‌عصر می‌دانستند، چنان‌که هیچ واعظی از نیمهٔ آن بالاتر نمی‌رفت. همان روز بهلول بر پلۀ آخر نشست. همان راوی ظاهر او را چنین وصف کرده است: مردی کوتاه و لاغر و بی‌ریش، با پیراهن بلند و تنبان کرباس گشاد، عمامهٔ سفید درهم‌ریخته، عبای نازک، عصای ساده و نعلین زرد، که در حال باد زدن خود از منبر بالا رفت.","quotes":[{"original":"ای مردم بی‌غیرت چهار هزار نفر هستید. چرا از چهار پلیس می‌ترسید. حمله کنید و شیخ را آزاد سازید... نابود باد آن کس که این کلاه بی‌غیرتی را سر ما گذاشت.","speaker":"نوّاب احتشام رضوی","speakerTitle":"سرکشیک آستان قدس رضوی","work":"در جستجوی رضاشاه (جلد اول)، نقل از خاطرات محمدتقی بهلول","workType":"کتاب تاریخی، نقل از خاطرات","date":"شب ۱۹ تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی","context":"احتشام رضوی پس از ورود به حجره‌ای که بهلول را در آن نگاه داشته بودند، در میان صحن حرم کلاه از سر برداشت و مردم را به آزاد کردن بهلول فراخواند.","page":"ص ۳۳۰"}]},{"title":"نخستین روضه و فراخوان به ایستادگی","body":"بهلول در همان روضهٔ نخست نسبت خود و آیت‌الله قمی و رضا شاه پهلوی را با مردم در قالبی کوتاه بیان کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nاو در آغاز گفت برادرها خوب نکردند که نظم را بر هم زدند و می‌بایست عاقلانه و به آرامی نزد استاندار یا رئیس شهربانی می‌رفتند و آزادی او را می‌خواستند؛ اگر چنین می‌کردند خواهش آنان را می‌پذیرفتند. سپس گفت اکنون اگر عجز نشان دهند دولت از آنان دست برنمی‌دارد و باید برای «جهاد دینی» آماده شوند: یا همه کشته شوند یا دولت موجود را براندازند. از مردم خواست به خانه بازگردند، توشهٔ دست‌کم یک هفته را برای خانواده فراهم کنند و فردا هر که مرد میدان است با هر سلاحی که دارد به مسجد بازگردد.\n\nدر گفت‌وگویی پس از انقلاب، به نقل میلانی، بهلول افزود که همان شب شناسنامهٔ پهلوی خود را بیرون آورد، آن را خرد کرد و به هوا پاشید و گفت پس از این میان او و پهلوی اعلان جنگ است. به نوشتهٔ او، آن شب بعضی جوانان رفتند و مسلح بازگشتند: پنجاه‌وهفت تن، با قمه و شمشیر و چوب و تبر، و هفت تن از آنان تفنگچه آورده بودند. بهلول آن شب را به شب عاشورا مانند کرد. در روایت برخی حاضران، او در تمام ساعات بر پلۀ صدر منبر نشست و جای خود را ترک نکرد.\n\nبهلول در خاطرات خود تاریخ «جنگ مسجد گوهرشاد» را نوزدهم سرطان سال ۱۳۱۴ شمسی، موافق دهم تا دوازدهم ماه قمری، نوشته است. سرطان همان تیر است. میلانی یادآوری می‌کند که بهلول تاریخ رسمی ماه‌های ایرانی را برنمی‌تابد. نوزدهم تیر با پنجشنبه ۱۱ ژوئیه برابر است، و دهم تا دوازدهم آن ماه قمری با حدود ۲۰ تا ۲۲ تیر، یعنی ۱۲ تا ۱۴ ژوئیه، راست می‌آید.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"مردم شما گلّه‌اید، حاج آقا حسین قمی شبان؛ من هم سگ گلّه؛ پهلوی هم گرگ گلّه.","speaker":"محمدتقی بهلول (محمدتقی گنابادی)","speakerTitle":"واعظ و روضه‌خوان","work":"در جستجوی رضاشاه (جلد اول)، نقل از خاطرات محمدتقی بهلول","workType":"کتاب تاریخی، نقل از خاطرات","date":"شب ۱۹ تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی","context":"بهلول پس از انتقال به مسجد گوهرشاد، از پلۀ آخر منبر صاحب‌الزمان این عبارت را در روضهٔ نخست خود بر زبان آورد.","page":"ص ۳۳۱"},{"original":"جنگ مسجد گوهرشاد که در ۱۹ سرطان سنهٔ ۱۳۱۴ شمسی موافق ۱۰ الی دوازدهم ماه ربیع‌الثانی واقع شد.","speaker":"محمدتقی بهلول (محمدتقی گنابادی)","speakerTitle":"واعظ و روضه‌خوان","work":"در جستجوی رضاشاه (جلد اول)، نقل از خاطرات محمدتقی بهلول","workType":"کتاب تاریخی، نقل از خاطرات","date":"نگارش و انتشار خاطرات در ۱۳۷۶ خورشیدی (۲۵۵۶ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸ میلادی","context":"بهلول در آغاز روایت خود از رویداد مشهد، تاریخ واقعه را با ماه سرطان (تیر) و با بازهٔ دهم تا دوازدهم ماه قمری همزمان می‌نویسد.","page":"ص ۳۰۴"}]},{"title":"روز جمعه: نخستین زد و خورد و کشتگان","body":"صبح روز بعد، بهلول مسجد را مرکز خود قرار داد، به این دلیل که سایه داشت و از گرما مناسب‌تر بود. نماینده‌ای از سوی استاندار آمد و پیام آورد که متفرق شوند و اگر خواسته‌هایی از دولت دارند به حیاط مجاور بیایند و با خود استاندار گفتگو کنند. بهلول پیشنهاد ملاقات با پاکروان را رد کرد و به نماینده گفت جمع نشده‌اند که به حرف استاندار پراکنده شوند. حتی او را تهدید کرد که زود برود، وگرنه به سرنوشت رئیس اطلاعات شهربانی دچار خواهد شد. اشارهٔ او به فرستادهٔ پیشین دولت بود که با پیام آشتی آمده بود و هواداران به هیجان‌آمدهٔ بهلول او را تا آستانهٔ مرگ کتک زده بودند.\n\nپس از رد این پیشنهاد، به گفتهٔ بهلول میان سربازها و مردم جنگ جاری شد. سربازها با سرنیزه و قنداق تفنگ می‌جنگیدند و مردم با هرچه در دست داشتند. اهالی شهر، به‌ویژه درشکه‌چی‌ها، از صحرا سنگ آوردند و به مردم دادند. در گزارش کنسول بریتانیا، به نقل میلانی، به نارضایتی‌های اقتصادی اهالی شهر اشاره کرده و نوشته است که همین نارضایتی‌ها زمینه را برای آشوبگری چون بهلول فراهم کرد.\n\nتا آن هنگام، به گفتهٔ بهلول، سربازها هنوز دستور تیر نداشتند. پس از مغلوبه شدن کار، سربازها به تفنگ دست بردند و امر شلیک دادند. نخستین جان‌باخته، به روایت بهلول، افسری نظامی بود که نمی‌خواست با مردم بجنگد. افسر دیگری نیز به دست یک سرباز جان باخت.\n\nمیلانی می‌نویسد که رضا شاه پهلوی اندکی پس از آغاز بحران با تلگراف تحولات را به دقت زیر نظر داشت و دستورهای لازم را خود صادر می‌فرمود. از دفاعیات مطبوعی، که بعدها دادگاه انقلاب او را اعدام کرد، برمی‌آید که او و استاندار و رئیس نظمیه جداگانه با دفتر رضا شاه پهلوی در تماس بودند. متن کامل این تلگراف‌ها در روایت میلانی نیامده است.\n\nدر گزارش سفارت آمریکا، به نقل میلانی، رضا شاه پهلوی فرمود که به مردم فرصت دهند متفرق شوند و اگر سرپیچی کردند همهٔ نیروی ارتش را برای پراکنده کردن مردم به کار بندند و در صورت لزوم حرم را هم به توپ ببندند. بر اساس همین گزارش، در کل دو هزار سرباز در ماجرا درگیر شدند و در آغاز تیر هوایی شلیک می‌کردند. گزارش می‌افزاید که اگر هواداران بهلول سرکوب نمی‌شدند، کار به غارت کامل مشهد و مرگ اروپایی‌ها می‌انجامید.\n\n{{quote:0}}\n\nبه گفتهٔ بهلول، فرمانده لشکر از بیم انقلاب نظامی دست از جنگ برداشت و سربازها را به پادگان بازگرداند. هواداران بهلول در حال برگشت به سربازان حمله‌ور شدند. حتی یک سرباز که خود را تسلیم کرده بود زیر مشت و لگد نزدیک بود جان ببازد و بهلول او را نجات داد. بهلول سرمست از این لحظه گمان برد که اگر در همان ساعت سربازها را تعقیب می‌کردند و بر مرکز حمله می‌بردند شاید غالب می‌شدند.\n\nمطبوعی در دفاعیات خود در دادگاه انقلاب، به نقل میلانی، گفت که مدتی از آغاز واقعه گذشته بود و او بی‌خبر در منزل بود که پاکروان و رئیس نظمیه او را از بحرانی شدن فضای شهر آگاه کردند و خواستند واحدهایی از ارتش را برای جلوگیری از بسط تشنج به مسجد گوهرشاد بفرستد. او احتراز کرد و گفت با کمک روحانیان پرنفوذ شهر می‌توان مردم را به خانه‌ها بازگرداند. در همین حال هر سه مقام گزارشی به رضا شاه پهلوی نوشتند و تعیین تکلیف خواستند. پس از ظهر، تلگرافی از شاهنشاه رسید که مطبوعی را به زبان تند قزاقی، یعنی با ناسزاهایی تند، به خاطر تعلل سرزنش کرد و فرمود هرچه زودتر واحدهای لازم را به گوهرشاد بفرستد. به زبانی آمیخته به ناسزا گفته بود تعلل در این کار جان مطبوعی و تاج پهلوی را به خطر خواهد انداخت.","quotes":[{"original":"در کل دو هزار سرباز در ماجرا درگیر شدند و در آغاز تیر هوایی شلیک می‌کردند. اگر طرفداران بهلول سرکوب نمی‌شدند، حتماً به غارت کامل مشهد و مرگ اروپایی‌ها می‌انجامید.","speaker":"سفارت ایالات متحد در ایران، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"گزارش سفارتی","work":"در جستجوی رضاشاه (جلد اول)","workType":"کتاب تاریخی، نقل از گزارش سفارتی","date":"تابستان ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۵ میلادی","context":"میلانی مضمون گزارش سفارت آمریکا را دربارهٔ دستور رضا شاه پهلوی، شمار سربازان درگیر، و بیم از غارت مشهد می‌آورد.","page":"ص ۳۳۴ و ۳۳۵"}]},{"title":"هیأت هشت‌نفری و صلح موقت","body":"پس از حملهٔ نخست و عقب‌نشینی نیروهای دولتی، احتشام رضوی به بهلول خبر داد که هیأتی هشت‌نفری از دولت آمده‌اند تا برای اصلاح گفتگو کنند و امان می‌خواهند که اطرافیان به آنان حمله نکنند. بهلول این بار پیشنهاد مذاکره را پذیرفت. به اتاقی رفت که چهار معمم و چهار کلاهی در آن بودند. از معممان، یکی آقازاده، پسر بزرگ آخوند ملامحمد کاظمی خراسانی، بود و دوم شیخ مرتضی آشتیانی. بهلول دو تن دیگر را نمی‌شناخت و احتمال می‌داد از علما و طرفداران شاهنشاه در تهران باشند. او نیک می‌دانست که آقازاده و آشتیانی از روحانیان بلندپایهٔ آن زمان مشهدند. از یادداشت‌های سلیمان بهبودی برمی‌آید که همین آقازاده در دورهٔ وزارت و رئیس‌الوزرایی رضا خان با او تماس نزدیک داشت. از کلاهی‌ها، یکی اسدی، متولی آستانه، بود و دوم پاکروان، استاندار. بهلول دو تن دیگر را معرفی نمی‌کند. حضور اسدی در این هیأت نشان می‌دهد که اگر در آغاز درگیری در شهر نبوده، تا زمان این گفتگو به مشهد بازگشته است.\n\nآقازاده که در میان معممان از همه بلندمرتبه‌تر بود آغاز سخن کرد و بهلول را سرزنش نمود.\n\n{{quote:0}}\n\nآقازاده افزود که اگر کوچک‌ترین سستی در قوای دولتی پدید آید، پنجاه هزار سرباز روس و انگلیس از مرز سرخس و زاهدان به ایران می‌تازند. تصریح کرد که آیت‌الله قمی زندانی نیست. پرسید از صبح تا آن ساعت چند تن کشته و زخمی شده‌اند و گناه همه را به گردن بهلول انداخت. گفت رضا شاه پهلوی قول عفو عمومی داده و شخص بهلول نیز در امان خواهد بود. از او خواست جمعیت را پراکنده کند و اسلحه‌ای را که از سربازها گرفته‌اند به مأموران دولت بسپارد. به روایت بهلول، بقیهٔ معممان و کلاهی‌ها حرف‌های آقازاده را تصدیق می‌کردند.\n\nبهلول گفت جنگ را ختم نمی‌کند و اگر این علما نبودند همان ساعت بر پادگان حمله می‌کردند. شعار داد که برای خدا می‌جنگند و خدا یار آنان است. سرانجام پذیرفت که چون اینان علمای بزرگ شهرند و صلاح می‌دانند، از آن ساعت تا صبح یکشنبه دست به جنگ و خونریزی نزنند؛ اما اگر تا آن وقت آیت‌الله قمی به مشهد بازنگردد، جنگ از سر گرفته خواهد شد. او این توافق را «صلح موقت» نامید. در این فرصت به دفن مرده‌ها و رسیدگی به زخمی‌ها پرداختند.\n\nبهلول شمار جان‌باختگان و زخمیان روز جمعه را جداگانه نوشته است.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"آخوند احمق چه فسادی راه انداختی. تو می‌خواستی به اسلام خدمت کنی. به کفر خدمت کردی.","speaker":"آقازاده، پسر بزرگ آخوند ملامحمد کاظمی خراسانی","speakerTitle":"از روحانیان بلندپایهٔ مشهد","work":"در جستجوی رضاشاه (جلد اول)، نقل از خاطرات محمدتقی بهلول","workType":"کتاب تاریخی، نقل از خاطرات","date":"تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی","context":"آقازاده در نشست هیأت هشت‌نفری دولت و علما با بهلول، پس از نخستین زد و خورد جمعه، او را سرزنش کرد و سپس از قول عفو عمومی شاهنشاه سخن آورد.","page":"ص ۳۳۷"},{"original":"جنگ روز جمعه ۲۲ کشته و شصت‌وهفت زخمی به‌جا گذاشت. چهارده نفر از کشته‌ها طرفدار بنده و هشت نفر نظامی بودند. شش سرباز آنها به دست طرفداران ما کشته شده بود.","speaker":"محمدتقی بهلول (محمدتقی گنابادی)","speakerTitle":"واعظ و روضه‌خوان","work":"در جستجوی رضاشاه (جلد اول)، نقل از خاطرات محمدتقی بهلول","workType":"کتاب تاریخی، نقل از خاطرات","date":"جمعه ۲۰ تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی","context":"بهلول پس از شرح صلح موقت با هیأت هشت‌نفری، شمار کشتگان و زخمیان همان روز جمعه را از نگاه خود ثبت می‌کند.","page":"ص ۳۳۷"}]},{"title":"واپسین کوشش اسدی و آماده شدن برای حمله","body":"تلاش برای فیصلهٔ مسالمت‌آمیز با هیأت هشت‌نفری پایان نگرفت. اسدی به نوبهٔ خود عده‌ای از خدام را با لباس سیادت و روحانیت، در حالی که قرآن به گردن و تسبیح به دست داشتند، فرستاد تا به گفتهٔ بهلول انقلاب را بدون جنگ و خونریزی تمام کنند. آشکارا عده‌ای از جمعیت نیز خواستار حل مسالمت‌آمیز کار بودند. بهلول با این راه مخالف بود و بر منبر رفت و گفت اگر بخواهند گول اسدی را بخورند، خود را به شهربانی تسلیم می‌کند. ناگهان جوانی حدود سی‌ساله، تفنگچه در دست، داد سخن داد و گفت برادرش در جنگ دیروز جان باخته و خود نیز آمادهٔ جان باختن است. ادعا کرد حتی اگر خود آیت‌الله قمی به طرفداری دولت برخلاف بهلول کار کند، بر او تیر می‌زند و بهلول را واگذار نمی‌کند. بدین‌سان واپسین طرح اسدی نیز به جایی نرسید.\n\nبهلول می‌گوید خبردار شد که کنسولگری‌های خارجه از حملهٔ مردم به آنها نگران‌اند و فوراً به آنها اطمینان داد که اگر پیروز شوند همهٔ قراردادهایی را که با پهلوی دارند محترم خواهند شمرد. میلانی می‌نویسد که از گزارش سفارت آمریکا برمی‌آید آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها نگران جان خود بودند، اما او در این اسناد نشانی از آن پیام بهلول نیافته است.\n\nاندکی دیرتر به بهلول خبر رسید که دولتی‌ها برای جنگی بزرگ کاملاً تدارک دیده‌اند. در روایت او، دولت سربازان شیعه و متدین را از صحنه بیرون برد و سربازان سنی و یهودی و بهائی و زرتشتی و شیعیان بی‌علاقه به مذهب را آماده کرد. گزارش سفارت آمریکا، به نقل میلانی، به این نکته اشاره دارد که برخی سربازان از شلیک مستقیم به مردم در گوهرشاد ابا داشتند و از اجرای فرمان افسران سرپیچی می‌کردند. همان گزارش از آوردن واحدهایی از شهرهای دیگر جز مشهد نیز یاد می‌کند.\n\nبهلول به گفتهٔ خودش به فراهم کردن مقدمات دفاع پرداخت: برای هر یک از درهای مسجد دسته‌ای از هواداران برگزید و سه تفنگ و تفنگچه و چند قطار فشنگ در اختیار هر دسته گذاشت. شگفت آنکه خود اذعان می‌کند این ترتیبات در برابر قوای دولتی به قدر پر کاهی اهمیت ندارد. می‌گوید چاره‌ای جز جنگ نداشت، چون مصالحه برای او شکستی بزرگ می‌شد و می‌خواست با مقاومت برای خود و برای شیعه و اسلام آبرو بخرد. در سال‌های پس از انقلاب، وقتی پرسش‌کننده‌ای از او پرسید چرا پس از توصیهٔ مجتهدان طراز اول شهر دست از جنگ نکشید، بهلول ادعا کرد که از یکی از آیات فتوای جهاد گرفته است. میلانی می‌نویسد که حتی این توضیح پرسش‌کنندهٔ همدل را قانع نکرد.\n\nحتی در روایت خود بهلول شواهدی هست که شماری از مردم پیش از آغاز حمله قصد خروج از مسجد داشتند و بیهودگی جنگ را دریافته بودند، اما بهلول و «فرماندهان سه جبهه» مانع خروج آنان شدند. یکی از کسانی که آن روز در مسجد بود در خاطرات خود نوشته است که چون به قصد خروج به طرف در رفتند، دیدند در بسته است و چند پهلوان با چوب و چماق در دالان قدم می‌زنند و به کسانی که از آن سوی در تهدید می‌کنند پاسخ می‌دهند. از هر در که خواستند بیرون روند با همین صحنه روبه‌رو شدند و ناچار بازگشتند. پدر راوی تسبیح می‌گرداند و صلوات می‌فرستاد و می‌گفت اینها جوان‌اند و کم‌تجربه، خدا به خیر بگذراند.","quotes":[]},{"title":"حملهٔ پیش از اذان صبح و گریز بهلول","body":"حملهٔ بزرگ دولتی‌ها، به روایت بهلول، نیم ساعت پیش از اذان صبح با تفنگ و توپ و مسلسل آغاز شد. برخی شاهدان عینی از وجود مسلسل و توپ‌های سنگین در نزدیکی مسجد خبر دادند. بهلول می‌گوید هوادارانش با اسلحه‌های ناقص مقاومتی کم‌سابقه نشان دادند و با فریاد الله‌اکبر به محاربه پرداختند و گاه با دندان و مشت و سنگ بر نظامیان مسلح حمله کردند.\n\nبه گفتهٔ بهلول، نظامیان تنها از همان دروازه‌ای که دفاعش با احتشام رضوی بود به راحتی داخل مسجد شدند. احتشام رضوی به افراد زیردست خود گفت شیخ و یارانش دیوانه‌اند، او می‌رود و شما هم بروید، و اکثر اطرافیانش نیز برفتند. بهلول گرچه احتشام رضوی را به خیانت متهم می‌کند، خود نیز اندکی پس از او ماندن در مسجد تا طلوع آفتاب را ناممکن دانست، عزم خروج از شهر کرد و به رهبران سه جبههٔ دیگر خبر داد که از مسجد بیرون رفته است و آنان نیز خود را نجات دهند. اندکی پس از ورود سربازان، بهلول با بیست تن از همراهان از مسجد گریخت. عده‌ای نظامی تعقیبشان کردند. بهلول به صراحت می‌گوید نظامیان در عقب آنان به تیراندازی شروع کردند، اما تیرها را هوایی می‌زدند و مقصدشان آدم‌کشی نبود، بلکه آن بود که دست از فرار بردارند. هفت تن از همراهان که تفنگ و تفنگچه داشتند به طرف عقب برگشتند و چند شلیک کردند.\n\nتازه از تعقیب سربازان پشت سر آسوده خاطر بودند که شش سرباز مسلح و یک سرجوخه از روبه‌رو پدیدار شدند. این بار حتی تیر هوایی هم نزدند. سرجوخه آنان را ناسزا گفت و بانگ زد که برگردند و به زندان روند. بهلول به تقیه گفت اهل جنگ نیستند، زائران بی‌گناه‌اند، به آبروی ابوالفضل آنان را ببخشاید. به ادعای بهلول سرجوخه سنی بود و به حضرت عباس بی‌حرمتی کرد. جوانی تنومند که خود را سپر بهلول کرده بود با چوب کلفتی بر سرجوخه حمله کرد، او را بر زمین افکند، گلویش را زیر پا مالید و کارش را تمام کرد و تفنگش را گرفت. سپس به شش سرباز حمله کرد و دو تنشان را کشت. بهلول می‌گوید اگر منع نمی‌کرد چهار تن دیگر نیز جان می‌باختند. بدین‌سان از هفت سربازی که قصد بازداشت این گروه بیست‌وچند نفری را داشتند، سه تن به دست همراه بهلول جان باختند. بهلول جان سالم به در برد.\n\nگریز او از مشهد و ایران چندان در هالهٔ ابهام ماند که به شایعاتی دربارهٔ همدستی او و اسدی دامن زد. بهلول بارها هرگونه همکاری با اسدی یا یاری اسدی در گریزش را انکار می‌کند. میلانی می‌نویسد که رواج همین شایعات یکی از علت‌هایی بود که پس از ختم غائله، دادگاه نظامی به دستور رضا شاه پهلوی اسدی را اعدام کرد. کتاب «واقعهٔ گوهرشاد به روایت دیگر»، که بر اساس یادداشت‌های اسماعیل رایین و پس از مرگ او به چاپ رسید، به هیچ سند مشخصی از دادگاه اشاره نمی‌کند. اسناد دادگاه هنوز در دسترس عموم نیست.\n\nدر زمان غائله در شهر شایع بود که بهلول مدتی در کنسولگری شوروی پناه جسته است. عده‌ای دیگر می‌گفتند تمام ماجرا به تحریک انگلیس بوده است. سفارت آمریکا که راوی این شایعات است، به نقل میلانی، هر دو را نادرست می‌خواند. بهلول به افغانستان گریخت و دو سه سال پیش از انقلاب، با موافقت و شاید عفو محمدرضا شاه پهلوی، به ایران بازگشت.","quotes":[]},{"title":"نشست دربار و بازخواست مسئولان مشهد","body":"پس از پایان ماجرا، به گفتهٔ سفارت آمریکا که میلانی نقل کرده است، رضا شاه پهلوی نمایندگان مجلس را به دربار فراخواند و شمه‌ای از آنچه رخ داده بود به زبانی تند و گزنده و پرخشم بیان فرمود. می‌فرمود حرم و مسجد محل زیارت است نه شرارت. بیش از هرکس به آخوندی که ریاست بلوا را داشت ناسزا گفت. سپس مسئولان مشهد را که به گمانش بی‌کفایت و بزدل بودند آماج حمله قرار داد. مشخصاً لبهٔ تیز حملات متوجه اسدی بود، در حالی که پسر اسدی به عنوان نمایندهٔ مجلس در همان جمع حضور داشت. دولت همچنین نگران بود که رخدادهای مشهد به قم سرایت کند و نیروهای اضافه به آنجا فرستاد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"اگر حتی در خود حرم هم شورش می‌کردند و راه مصالحه را نمی‌پذیرفتند، آنجا را به توپ می‌بایست بست. اگر درست عمل می‌کردند حتماً می‌شد جماعت را بی‌خونریزی متفرق کرد.","speaker":"رضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"در جستجوی رضاشاه (جلد اول)، نقل از گزارش سفارت آمریکا","workType":"کتاب تاریخی، نقل از گزارش سفارتی","date":"پس از پایان رویداد تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی","context":"رضا شاه پهلوی در نشست با نمایندگان مجلس در دربار، پس از پایان غائلهٔ مشهد، وضع حرم و رفتار مسئولان شهر، به‌ویژه اسدی، را به زبانی تند باز فرمود.","page":"ص ۳۴۴"}]},{"title":"محاکمه و اعدام اسدی و کناره‌گیری فروغی","body":"مهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات» پایان کار اسدی و فروغی را در یک بند آورده و تاریخ کناره‌گیری رئیس‌الوزرا را ثبت کرده است.\n\n{{quote:0}}\n\nسیزدهم آذر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی) برابر با ۵ دسامبر ۱۹۳۵ میلادی است. محمود جم جای فروغی را گرفت. حبیب بهار در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، در ۱۹۸۸ میلادی، روایت خانوادگی خود را از پیوند اسدی و فروغی بازمی‌گوید. به گفتهٔ او، دو پسر محمدولی اسدی، علی‌اکبر اسدی و علی‌نقی اسدی، با دو دختر ذکاءالملک فروغی ازدواج کرده بودند. بهار می‌گوید به فروغی متوسل شدند که پدر بی‌گناه است و گزارش استاندار خلاف است، و فروغی تلگرافی فرستاد با این مضمون که در کف شیر نر خونخواره جز به تسلیم و رضا چه چاره‌ای است. هدایت نیز از همین نامه به پسر اسدی یاد کرده است. به روایت بهار، برخی می‌گفتند این تلگراف پس از اجرای حکم رسید. بهار همچنین می‌گوید در آن زمان سمت نیابت تولیت و سمت استانداری یکی نبود و همواره میان این دو مقام اختلاف بود؛ استاندار وقت پاکروان بود و از استانداری به شاهنشاه گزارش دادند که نایب‌التولیه در جریان دست داشته است. پدر بهار را نیز در شمار متدینین بازداشت کردند و مدتی در زندان پاسداران لشکر و سپس شهربانی مشهد نگاه داشتند، تا آنکه روشن شد در جریان دخالتی نداشته است.\n\nیحیی دولت‌آبادی زمان و شیوهٔ اعدام را به گونه‌ای دیگر نوشته است. او می‌گوید پس از چند ماه تحقیق، محمدولی اسدی، که تولیت آستانهٔ قدس رضوی را به نیابت از پادشاه که متولی حقیقی آستانه است داشت، مورد سوءظن واقع شد که مسبب واقعی انقلاب بوده است، و در دی ۱۳۱۴ خورشیدی دادگاه نظامی در مشهد او را به اعدام محکوم کرد و تیرباران نمود. دولت‌آبادی می‌افزاید که قانونی از مجلس شورای ملی گذشته بود که اگر کسی مخل نظم و آسایش شود محاکمه‌اش در محاکم نظامی باشد؛ می‌گویند اسدی خود اعتراف کرده و البته این اعتراف در محکمهٔ نظامی بوده است؛ و اگر به راستی این شخص باعث تلف شدن جان‌ها شده، به سزای رفتار خود رسیده است.\n\n{{quote:1}}\n\nشیوهٔ اعدام در منابع یکسان نیست. هدایت نوشته است اسدی «بردار رفت». حسن ارفع نیز می‌نویسد که اسدی را به دار آویختند. دولت‌آبادی از تیرباران در مشهد سخن می‌گوید. یارشاطر تنها می‌نویسد که دولت او را به سبب کوتاهی در انجام وظیفه اعدام کرد.","quotes":[{"original":"در خراسان بر سر بی‌حجابی غوغائی شد که به تحصن در اطراف بقعهٔ متبرکه کشید و از استعمال حربۀ آتش مضایقه نشد جمعی مقتول شدند اسدی متولی‌باشی برسر آن کار بردار رفت و فروغی که رئیس‌الوزراء و با او منسوب بود شاید در نتیجهٔ توسطی معزول شد ۱۳ آذر ۱۳۱۴ جم به جای او آمد.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رئیس‌الوزرای پیشین","work":"خاطرات و خطرات","workType":"کتاب خاطرات سیاسی","date":"نگارش پس از شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)؛ رویداد مورد اشاره تیر تا آذر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۵ میلادی","context":"هدایت در ادامهٔ بحث کلاه و حجاب، غوغای خراسان، سرانجام اسدی و کناره‌گیری محمدعلی فروغی را در ۱۳ آذر ۱۳۱۴ ثبت می‌کند.","page":"ص ۵۲۰"},{"original":"پس از چند ماه تحقیق محمدولی اسدی که تولیت آستانه قدس رضوی را بنیابت از شاه که متولی حقیقی آستانه است داراست مورد سوء ظن واقع گشت که مسبب واقعی انقلاب بوده است و در همین دیماه یکهزار و سیصد و چهارده (۱۳۱۴) او را در مشهد محکمهٔ نظامی محکوم به اعدام کرده تیرباران نمودند.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نویسنده و از پیشگامان آموزش نوین در دورهٔ مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"کتاب خاطرات","date":"دربارهٔ دی ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با دسامبر ۱۹۳۵ و ژانویهٔ ۱۹۳۶ میلادی","context":"دولت‌آبادی پس از شرح ایستادگی مشهد بر سر کلاه فرنگی، تحقیق دربارهٔ اسدی و حکم دادگاه نظامی در دی ۱۳۱۴ را می‌آورد.","page":"ج ۴، ص ۴۳۱ و ۴۳۲"}]}],"views":[{"title":"عباس میلانی و مسألهٔ تاریخ و علت","body":"عباس میلانی در «در جستجوی رضاشاه» تأکید می‌کند که گمان ربط دادن گوهرشاد به کشف حجاب اجباری رواجی گسترده دارد و به نظر او نادرست است. او تاریخ واقعهٔ خونین را ۲۱ تیر ۱۳۱۴ خورشیدی نوشته و آن را برابر با ۱۲ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی دانسته است، و تاریخ اعلام و اجرای قانون کشف حجاب را ۱۷ دی ۱۳۱۴، برابر با ۷ ژانویهٔ ۱۹۳۶ میلادی، آورده است. تبدیل رایج این دو روز شمسی، ۲۱ تیر را برابر با ۱۳ ژوئیه و ۱۷ دی را برابر با ۸ ژانویه می‌نهد. میلانی حتی می‌نویسد که می‌توان با تکیه به منابعی متعدد گفت چند و چون اجرای قانون کشف حجاب و شدت عملی که در آن نشان دادند، واکنش خشم‌آلود رضا شاه پهلوی به رخدادهای مسجد گوهرشاد بود، و پیش از گوهرشاد رضا شاه پهلوی و مسئولانی چون علی‌اصغر حکمت و فروغی و تیمورتاش و علی‌اکبر داور در پی راه‌حلی تدریجی برای مسألهٔ حجاب و «تجدد نسوان» بودند.\n\n{{quote:0}}\n\nاو اصطلاح‌های رایج را نیز از هم جدا می‌کند: در روایت رضاشاهی «بلوای مشهد» و «غائلهٔ گوهرشاد»؛ نزد روحانیان مخالف «جنگ» و «قیام» و «جهاد» گوهرشاد. خوانش او که گوهرشاد را نخستین «سیاه‌مشق ملایان برای تسخیر قدرت» و پیش‌پردهٔ ۱۳۵۷ می‌خواند، از آنِ میلانی است.\n\nدر کتاب پیشین همان مؤلف، «شاه»، تاریخ اعتراض مشهد ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی آمده است، که برابر با ۲۵ تیر ۱۳۱۴ است. آن کتاب شمار کشتگان را از شصت تن تا چند هزار تن آورده و رفتن آیت‌الله قمی را پس از حمله به حرم نهاده است. این اختلاف‌ها میان دو اثر یک مؤلف باقی است.","quotes":[{"original":"این گمانِ نادرست رواجی گسترده دارد که ماجرای گوهرشاد در اعتراض به «کشف حجاب اجباری» بود. اما واقعۀ خونین مسجد گوهرشاد در ۲۱ تیر ۱۳۱۴ (۱۲ ژوئیۀ ۱۹۳۵) رخ داد. قانون کشف حجاب در ۱۷ دی ۱۳۱۴ (۷ ژانویۀ ۱۹۳۶) اعلام و اجرا شد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پژوهشگر","work":"در جستجوی رضاشاه (جلد اول)","workType":"کتاب تاریخی","date":"چاپ اول، پاییز ۱۴۰۵ خورشیدی (۲۵۸۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰۲۶ میلادی","context":"میلانی در فصل «رضاشاه و اصلاح دین»، پیش از ورود به روایت بهلول، تاریخ دو رویداد را در برابر هم می‌گذارد و گمان پیوند گوهرشاد با کشف حجاب اجباری را نادرست می‌خواند.","page":"ص ۳۰۲"}]},{"title":"ایرانیکا، ارفع و دولت‌آبادی: اعتراض به کلاه اروپایی","body":"احسان یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا رویداد را شورش مسجد گوهرشاد مشهد در اعتراض به قانون لباس متحدالشکل غربی می‌داند، که پس از تیراندازی نیروهای دولتی به عناصر روحانی و مردم عادی در حرم امام هشتم به تلفات سنگین انجامید و محمدولی اسدی، متولی حرم، را به عنوان مقصر و به اتهام کوتاهی در وظیفه اعدام کردند.\n\n{{quote:0}}\n\nحسن ارفع، افسر ارتش، در «زیر فرمان پنج پادشاه» می‌نویسد که سال پیش از شورش، در سفر به بیرجند، اسدی را دیده بود. اسدی پیش‌تر مدیر شوکت‌الملک، حاکم موروثی قائنات و سیستان، بود. به نوشتهٔ ارفع، سال بعد اسدی را به اتهام برانگیختن مردم مشهد به شورش در اعتراض به پذیرش کلاه اروپایی، که ذهن‌های متعصب آن را با اسلام ناسازگار می‌دانستند، به دار آویختند، در حالی که سردستهٔ شورش، ملایی به نام شیخ بهلول، به افغانستان گریخت.\n\n{{quote:1}}\n\nدولت‌آبادی نیز ایستادگی مشهد را بر سر «کلاه فرنگی به سر نگرفتن» می‌داند و می‌نویسد کار به تحصن در صحن و حرم کشید، مردم با نظامیان و نظمیه طرف شدند، جمعی از دو طرف حتی در صحن و حرم امام رضا جان باختند، و عاقبت دولتیان فائق آمدند و حکم تبدیل کلاه را جاری کردند.","quotes":[{"original":"Uprising in the Gowharšād Mosque of Mashad against the Western-style uniform dress code results in heavy casualties after government troops fire on clerical elements and the general public in the shrine of the eighth Imam; Moḥammad-Wali Asadi, the superintendent of the Shrine, is executed as the culprit, for dereliction of duty.","translation":"شورش در مسجد گوهرشاد مشهد در اعتراض به قانون لباس متحدالشکل غربی به تلفات سنگین می‌انجامد، پس از آنکه نیروهای دولتی به عناصر روحانی و مردم عادی در حرم امام هشتم تیر می‌گشایند؛ محمدولی اسدی، متولی حرم، را به عنوان مقصر و به سبب کوتاهی در انجام وظیفه اعدام می‌کنند.","speaker":"احسان یارشاطر","speakerTitle":"سر ویراستار دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"گاه‌شمار تاریخ ایران، بخش سوم، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","date":"انتشار مدخل در دانشنامهٔ ایرانیکا","context":"یارشاطر رویداد گوهرشاد را در میان وقایع سال ۱۹۳۵ میلادی، پس از فرمان لباس و کلاه غربی و پیش از ظاهر شدن ملکه و دختران رضا شاه پهلوی بدون حجاب در دانشسرای آموزگاران در سال ۱۹۳۶، ثبت می‌کند.","page":"مدخل سال ۱۹۳۵ میلادی"},{"original":"On that occasion people in Mashad poured into the Imam Reza Shrine as a protest, but the Shah ordered General Matbui to drive them out by military force. This act allowed the Shah to order the unveiling of the women all over Iran, without any open expression of discontent on the part of the population.","translation":"در آن هنگام مردم مشهد در اعتراض به حرم امام رضا ریختند، اما رضا شاه به ژنرال مطبوعی فرمان داد آنان را با نیروی نظامی بیرون کند. این کار به رضا شاه امکان داد که فرمان کشف حجاب زنان را در سراسر ایران صادر کند، بی‌آنکه مردم ناخرسندی آشکاری نشان دهند.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ارتش ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"کتاب خاطرات","date":"انتشار ۱۹۶۴ میلادی؛ دربارهٔ تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)","context":"ارفع پس از یادآوری دیدار خود با محمدولی اسدی در بیرجند در سفر زمستان ۱۳۱۳، رویداد مشهد را با فرمان کلاه اروپایی و سپس با کشف حجاب پیوند می‌دهد.","page":"ص ۲۵۵"}]},{"title":"مهدیقلی هدایت: غوغا بر سر بی‌حجابی","body":"هدایت، برخلاف ایرانیکا و ارفع و دولت‌آبادی، غوغای خراسان را «بر سر بی‌حجابی» می‌خواند که به تحصن در اطراف بقعهٔ متبرکه انجامید و در آن از به کار بردن جنگ‌افزار آتشین دریغ نکردند. او خود با بسیاری از سیاست‌های پوشش رضا شاه پهلوی، از جمله کشف حجاب و یکسان کردن لباس و کلاه مردان، مخالف بود. روایت او علت را به بی‌حجابی پیوند می‌دهد، در حالی که اعلام رسمی کشف حجاب چند ماه پس از تیر ۱۳۱۴ است. میلانی این پیوند را نمی‌پذیرد.","quotes":[]},{"title":"گزارش سالانهٔ سفارت بریتانیا","body":"کنسولگری بریتانیا در مشهد اوضاع را به دقت دنبال می‌کرد. در گزارش امنیتی سالانهٔ سفارت در پایان همان سال، به نقل میلانی، این جمع‌بندی آمده است که شورش مشهد دست‌کم در ظاهر به خاطر اجبار کلاه اروپایی رخ داد و ریشهٔ واقعی را شاید باید در نارضایتی عمومی سراغ گرفت. گزارش می‌گوید اغتشاشات در سالگرد به توپ بستن حرم به دست نیروهای روسیه آغاز شد؛ آن‌گاه در حرم زندانی‌ای به نام شیخ بهلول روضه‌ای تند خواند و دادرسی به شکایات مردم و کمتر شدن مالیات را خواستار شد؛ پلیس نتوانست مردم را پراکنده کند؛ صبح روز بعد ارتش وارد ماجرا شد و دستور آتش دادند؛ دستپاچگی بر افسر فرمانده چیره آمد و سربازها را وارد صحن کرد اما دم در نگهبان نگذاشت و جمعیت زیادی به صحن درآمدند؛ سه روز بعد بیرون راندن مردم دشوارتر شد.\n\n{{quote:0}}\n\nهمین گزارش، به نقل میلانی، به شرایط سخت زندان و این واقعیت که هر روز شماری از زندانیان را شلاق می‌زدند نیز اشاره کرده است. گزارش از «سالگرد به توپ بستن حرم توسط نیروهای روسیه» یاد کرده است. بمباران حرم امام رضا به دست قوای روسیه در اوایل بهار ۱۲۹۱ خورشیدی، برابر با مارس ۱۹۱۲ میلادی، رخ داد.","quotes":[{"original":"شورش مشهد دست‌کم در ظاهر به‌خاطر اجبار کلاه اروپایی رخ داد. ریشهٔ واقعی را شاید باید در نارضایتی عمومی سراغ گرفت... سه روز بعد بیرون راندن مردم دشوارتر شد. آن هم به بهای گویا ۱۳۰ کشته و سیصد نفر زخمی. ۸۰۰ نفر هم بازداشت شدند اما خود شیخ بهلول فرار کرد.","speaker":"سفارت بریتانیا در تهران، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"گزارش امنیتی سالانه","work":"در جستجوی رضاشاه (جلد اول)","workType":"کتاب تاریخی، نقل از گزارش سفارتی","date":"پایان سال ۱۹۳۵ میلادی، برابر با ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)","context":"میلانی جمع‌بندی گزارش امنیتی سالانهٔ سفارت بریتانیا را دربارهٔ ظاهر و ریشهٔ شورش مشهد، سیر چندروزهٔ درگیری، و ارقام کشتگان و بازداشت‌شدگان می‌آورد.","page":"ص ۳۴۳"}]},{"title":"روایت بهلول و ارقام جان‌باختگان","body":"بهلول رویداد را «جنگ» و «جهاد» و «قیام» و حتی «براندازی» می‌خواند. به نوشتهٔ میلانی، او شکی باقی نمی‌گذارد که هیچ‌یک از آیات عظام در آن زمان حکم جهاد نداده بودند، اما خود بی‌آنکه مجتهد باشد به خود حق اعلام جهاد داد، چون «جهاد تهاجمی» را در برابر کفر واجب می‌دانست. در جایی نیز ادعا کرد که یکی از آیات نجف به شکلی مخفیانه به او حکم جهاد داده بود.\n\nارقام جان‌باختگان در منابع سخت با یکدیگر فرق دارند.\n\nبهلول برای روز جمعه ۲۲ کشته، شامل ۱۴ تن از هواداران خود و ۸ نظامی، و ۶۷ زخمی نوشته است. میلانی می‌گوید در منابع مختلف شمار کشتگان از ۲۲ تن تا پنج هزار تن آمده است. گزارش سالانهٔ سفارت بریتانیا رقم «گویا ۱۳۰ کشته و سیصد زخمی» و ۸۰۰ بازداشتی را آورده است. میلانی در کتاب «شاه» بازهٔ شصت تن تا چند هزار تن را نقل کرده است. یارشاطر تنها از «تلفات سنگین» سخن می‌گوید، بی‌آنکه رقمی بدهد. هدایت به «جمعی مقتول» بسنده کرده است. ارفع رقم نیاورده است. در روایت‌های دورهٔ جمهوری اسلامی، به نقل میلانی، ادعا شده که نزدیک به چند هزار تن در آن ماجرا جان باختند و به دستور رضا شاه پهلوی آنان را در گوری دسته‌جمعی دفن کردند و برخی «شاهدان عینی» نشانی آن گور را گفته‌اند. میلانی یافتن چنین گوری را اگر وجود می‌داشت آسان می‌داند و می‌نویسد که رژیم پس از دهه‌ها دسترسی به اسناد، جز تکرار شایعه‌ها و شنیده‌های گذشته کاری نکرده است. این خوانش از آنِ میلانی است.","quotes":[]}],"aftermathSections":[{"title":"فروغی، جم و اسدی","body":"کناره‌گیری فروغی در ۱۳ آذر ۱۳۱۴ و آمدن محمود جم به ریاست وزرا، به روایت هدایت، مستقیم به این رویداد و به خویشاوندی فروغی با اسدی پیوند خورده است. میلانی می‌نویسد فروغی تا آغاز حملهٔ متفقین به ایران در شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی) مقام تازه‌ای نیافت، خانه‌نشین شد و در همین سال‌ها معتبرترین ویرایش آثار سعدی را به انجام رساند. اعدام اسدی، چنان‌که آمد، پس از تحقیق چندماهه و با حکم دادگاه نظامی بود؛ دولت‌آبادی آن را در دی ۱۳۱۴ در مشهد نهاده است. اختلاف منابع در دار یا تیرباران باقی است. دنبالهٔ سیاست پوشش زنان در هفده دی آمده است.","quotes":[]},{"title":"گریز بهلول و بازگشت او","body":"بهلول به افغانستان گریخت. ارفع نیز فرار سردسته به افغانستان را نوشته است. او دو سه سال پیش از انقلاب، با موافقت و شاید عفو محمدرضا شاه پهلوی به ایران بازگشت. میلانی می‌نویسد که یکی از دلایل بازگشت، پایان کار او با رادیو مصر و سپس نپذیرفتن همکاری با رادیو عراق در آستانهٔ تیرگی روابط ایران و عراق بود. پس از انقلاب به بافت قدرت نپیوست. در ۱۰۶ سالگی درگذشت. علی خامنه‌ای در پیامی، به نقل میلانی، او را زبان گویای ستمدیدگان در ماجرای خونین مسجد گوهرشاد خواند. این خوانش از آنِ گوینده است.\n\nتیمسار ایرج مطبوعی، فرمانده قشون خراسان در روزهای رویداد، سال‌ها بعد او را در دادگاه انقلاب محاکمه کردند و حکم اعدامش را صادر نمودند. دفاعیات او، به نقل میلانی، یکی از منابع بازسازی نقش ارتش و تلگراف‌های رضا شاه پهلوی است.","quotes":[]},{"title":"نسبت با کشف حجاب ۱۷ دی","body":"فاصلهٔ زمانی میان تیر و دی ۱۳۱۴ در همهٔ روایت‌ها محفوظ است، اما تفسیر این فاصله یکی نیست. میلانی شدت اجرای کشف حجاب را واکنش خشم‌آلود به گوهرشاد می‌داند و می‌گوید پیش از آن راه تدریجی در میان بود. ارفع می‌نویسد بیرون راندن مردم از حرم به رضا شاه پهلوی امکان داد فرمان کشف حجاب را بی‌ناخرسندی آشکار مردم صادر کند. محسن صدر (صدرالاشراف) سال‌ها بعد، در ۴ مهر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی، در نشست ۱۴۳ دورهٔ چهاردهم مجلس شورای ملی گفت که پس از وقایع مشهد هیچ‌کس قدرت مخالفت با کشف حجاب نداشت، با این همه او مخالفت کرد و سپس، چون همه توافق کردند، او نیز توافق کرد. این سخن را صدر در مقام نخست‌وزیر آن هنگام بر زبان آورد و ناظر به اثر سیاسی رویداد مشهد بر فضای پس از آن است، نه به علت روزهای تیر. شرح کامل در هفده دی آمده است.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"اما راجع به کشف حجاب یک کلمه کافی است عرض کنم که با وقایع مشهد هیچکس قدرت نداشت مخالفت بکند معذلک بنده کردم در هر حال به هر جهتی و به هر وسیله بود همه توافق کردند بنده هم کردم و اگر خطا هم هست بنده این خطا را کرده‌ام.","speaker":"محسن صدر (صدرالاشراف)","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"صورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ چهاردهم، نشست ۱۴۳","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","date":"۴ مهر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی","context":"صدر در پاسخ به سخنان دکتر محمد مصدق، رفتار خود را در دورهٔ کشف حجاب توضیح داد و آن را به فضای پس از وقایع مشهد پیوند زد.","page":"نشست ۴ مهر ۱۳۲۴"}]},{"title":"بیم از سرایت به قم","body":"رضا شاه پهلوی پس از غائله، به روایت سفارت آمریکا، نگران سرایت رخدادهای مشهد به قم بود و نیروهای اضافه به آنجا فرستاد. این تدبیر نشان می‌دهد که دولت پایان درگیری مشهد را پایان همهٔ خطرها نمی‌شمرد. در خود مشهد نیز، به روایت گزارش بریتانیا، صدها تن را بازداشت کردند و شرایط زندان سخت بود.","quotes":[]}]},{"id":"unveiling-1314","title":"کشف حجاب، ۱۷ دی ۱۳۱۴","date":{"solarYear":1314,"solarMonth":10,"solarDay":17,"gregorianYear":1936,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":8},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"در روز ۱۷ دی ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۸ ژانویهٔ ۱۹۳۶ میلادی، رضا شاه پهلوی همراه ملکه و دختران خود در جشن دانش‌آموختگی دانشسرای مقدماتی تهران حضور یافت. همسر و دختران شاهنشاه بی‌چادر و بی‌روبنده در این مراسم رسمی ظاهر شدند، و رضا شاه در سخنرانی کوتاهی زنان را به دانش‌اندوزی، سادگی و همکاری با مردان در پیشرفت کشور فراخواند. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «مأموریت برای وطنم» این روز را نخستین باری می‌داند که در تاریخ جدید ایران بانوان بی‌حجاب در مراسمی رسمی و همگانی شرکت کردند. دولت از آن پس پوشیدن چادر و روبنده را در کوچه و خیابان ممنوع کرد، و این منع تا پایان سلطنت رضا شاه پابرجا ماند.\n\nاین تصمیم ناگهانی نبود. از دورهٔ ناصرالدین شاه قاجار گروهی از نویسندگان و تجددخواهان جدا ماندن زنان از زندگی اجتماعی را یکی از علت‌های عقب‌ماندگی ایران می‌دانستند. رضا شاه پهلوی از نخستین سال‌های پادشاهی به آموزش دختران و ساختن مدرسه و دانشسرا پرداخت. در دههٔ ۱۳۰۰ خورشیدی گروهی از بانوان طبقهٔ بالای تهران لباس اروپایی پوشیدند، و سفر رضا شاه به ترکیه در خرداد ۱۳۱۳ (ژوئن ۱۹۳۴) عزم او را برای شتاب دادن به این دگرگونی استوارتر کرد. دولت در سال ۱۳۱۳ داشتن حجاب را برای آموزگاران و دختران دانش‌آموز ممنوع کرد، و در سال ۱۳۱۴ کانون بانوان با تشویق علی‌اصغر حکمت، وزیر معارف، پا گرفت.\n\nکشف حجاب با مخالفت گروهی از روحانیان و بخشی از مردم روبه‌رو شد. در تیر ۱۳۱۴ (ژوئیهٔ ۱۹۳۵)، چند ماه پیش از ۱۷ دی، معترضان در حرم امام رضا و مسجد گوهرشاد مشهد گرد آمدند، و ارتش آنان را با زور بیرون راند. منابع دربارهٔ علت این شورش هم‌داستان نیستند: دانشنامهٔ ایرانیکا و حسن ارفع آن را واکنشی به فرمان کلاه اروپایی می‌دانند، و مهدیقلی هدایت آن را به بی‌حجابی پیوند می‌دهد. پس از شهریور ۱۳۲۰ و رفتن رضا شاه از ایران، اجرای منع حجاب سست شد. محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که او و دولتش ترجیح دادند این مسئله را به «سیر طبیعی خویش» واگذارند و زور به کار نبرند. در ۲۸ مرداد ۱۳۲۲ خورشیدی (۲۵۰۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ اوت ۱۹۴۳ میلادی، علی سهیلی، نخست‌وزیر، در نامه‌ای به آیت‌الله حاج آقا حسین قمی پذیرفت که زنان در پوشش خود آزاد باشند.\n\nاین نوشتار نخست وضع پوشش زنان را پیش از دورهٔ پهلوی و سیر اندیشهٔ آزادی زنان را تا آغاز دههٔ ۱۳۱۰ بازمی‌گوید. سپس گام‌های پیش از ۱۷ دی، رویداد مشهد، مراسم دانشسرای مقدماتی و شیوهٔ اجرای فرمان را بر پایهٔ خاطرات و پژوهش‌ها شرح می‌دهد. دیدگاه‌های گوناگون، از روایت محمدرضا شاه پهلوی و شهبانو فرح پهلوی تا انتقادهای مهدیقلی هدایت و محمد مصدق، در بخشی جداگانه آمده است. بخش پیامدها به سست شدن منع حجاب پس از ۱۳۲۰، نامهٔ سهیلی و بزرگداشت سالانهٔ ۱۷ دی می‌پردازد.","citations":[{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۳۱۴ تا ۳۱۷","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، کتاب خاطرات، دربارهٔ هدف رضا شاه، رویداد قم، سفر ترکیه، جشن دانشسرای مقدماتی، سخنان رضا شاه، فرمان منع حجاب، بزرگداشت ۱۷ دی، انجمن هفده دی، ورود دختران به دانشگاه و سیاست پس از شهریور ۱۳۲۰."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۵۵، ۵۶، ۱۱۷ و ۱۱۸","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، کتاب خاطرات، دربارهٔ اصلاحات اجتماعی رضا شاه، مخالفت بخشی از روحانیان، آزادی پوشش در دوران سلطنت محمدرضا شاه پهلوی، اصل پنجم انقلاب سفید و ورزش زنان."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۵۱۹ تا ۵۲۲","text":"مهدیقلی هدایت، «خاطرات و خطرات»، کتاب خاطرات سیاسی، دربارهٔ فرمان کلاه و چادر، گفت‌وگو با رضا شاه دربارهٔ همرنگی، رویداد مشهد، برکناری محمدعلی فروغی، شیوهٔ اجرای فرمان، نطق ۱۷ دی و غیبت نویسنده از مراسم."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۲۵۵","text":"حسن ارفع، «زیر فرمان پنج پادشاه»، کتاب خاطرات، دربارهٔ محمدولی اسدی، شیخ بهلول، رویداد مشهد، فرمان کشف حجاب و بازگشت بخشی از زنان به حجاب پس از اشغال ایران."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"ج ۴، برگ ۴۳۱ تا ۴۳۳","text":"یحیی دولت‌آبادی، «حیات یحیی»، کتاب خاطرات، دربارهٔ پیشینهٔ گفت‌وگو از آزادی زنان، کانون بانوان، کارهای رضا شاه پس از سفر ترکیه و نقش ارادهٔ او در رفع حجاب."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل پنجم و فصل هفتم","text":"عباس میلانی، «شاه»، زندگی‌نامه، دربارهٔ پیشینهٔ کشف حجاب، فتواهای روحانیان، رویداد مشهد، تبعید آیت‌الله قمی، دیدگاه منتقدان، بازگشت آیت‌الله قمی و نامهٔ علی سهیلی."},{"sourceId":"iranica-chronology","locus":"مدخل‌های سال‌های ۱۹۳۴ و ۱۹۳۵","text":"احسان یارشاطر، «گاه‌شمار تاریخ ایران، بخش سوم»، مقالهٔ دانشنامه‌ای در دانشنامهٔ ایرانیکا، دربارهٔ سفر ترکیه، کنگرهٔ فردوسی، کانون بانوان، فرمان کلاه، رویداد مشهد و کشف حجاب."},{"sourceId":"nafisi-shahriyari","locus":"فصل «اصلاحات اجتماعی»","text":"سعید نفیسی، «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی»، تاریخ‌نگاری، دربارهٔ قانون متحدالشکل کردن لباس و رفع حجاب در ۱۷ دی ۱۳۱۴."},{"sourceId":"fis-dowlatshahi","locus":"بخش نخست، ص ۲۲ تا ۲۵","text":"گفت‌وگوی تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران با مهرانگیز دولتشاهی، دربارهٔ پدر او، سفر ترکیه، کلاه مردان، شیوهٔ اجرای کشف حجاب، تبلیغات پس از ۱۳۲۰ و دانشجویان دختر."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۱۳۰ و ۱۳۱","text":"فرح پهلوی، «کهن دیارا»، کتاب خاطرات، دربارهٔ مخالفت گروهی از روحانیان با کشف حجاب و اصل پنجم انقلاب سفید و آزادی زنان در پوشش."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۶۴","text":"اندرو اسکات کوپر، «سقوط بهشت»، پژوهش تاریخی، دربارهٔ نامهٔ ۱۱ بهمن ۱۳۱۴ ولیعهد به رضا شاه پهلوی."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"دورهٔ چهاردهم، نشست ۱۴۳؛ دورهٔ بیست‌وسوم، نشست ۲۹؛ دورهٔ بیست‌وچهارم، نشست ۱۸","text":"صورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی، دربارهٔ سخنان دکتر محمد مصدق و محسن صدر در ۴ مهر ۱۳۲۴، سخنان خانم دکتر سرخوش و خانم دکتر طالقانی در ۱۶ دی ۱۳۵۰ و سخنان بانو داودی در ۱۸ دی ۱۳۵۴."},{"sourceId":"sabouri","locus":"متن خودکار درس‌گفتار","text":"جواد صبوری، درس‌گفتار ویدئویی دربارهٔ کشف حجاب، دربارهٔ اقدام از بالا، روایت فاطمه صادقی و جایگاه ۱۷ دی در حافظهٔ تاریخی."}],"personIds":["mohammad-ali-foroughi","reza-shah-person"],"personDeeds":{"mohammad-ali-foroughi":"پس از اعدام اسدی، به سبب خویشاوندی با او، از ریاست وزرایی کنار رفت.","reza-shah-person":"در ۱۷ دی ۱۳۱۴ با ملکه و دخترانش در جشن دانش‌آموختگی دانشسرای مقدماتی بی‌حجاب حاضر شد."},"periodId":"pahlavi-i","monarchId":"reza-shah","aliases":["کشف حجاب","هفده دی"],"contextSections":[{"title":"پوشش زنان در ایران پیش از دورهٔ پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «مأموریت برای وطنم» پوشش زنان را در ایران پیش از سلطنت پدرش وابسته به طبقه و محل زندگی آنان می‌داند. به فرمودهٔ شاهنشاه، زنان عشایر و ایلات هرگز حجاب نداشتند، و بسیاری از زنان روستایی، به‌ویژه در استان‌های شمالی و غربی، از دیرباز روی خود را نمی‌پوشاندند. اما زنان طبقهٔ بالا و شهرنشین هرگز بی‌چادر و حجاب از خانه بیرون نمی‌آمدند. ایشان می‌فرماید که خانه‌های توانگران شهری دو بخش داشت: بیرونی، که مردان در آن رفت‌وآمد داشتند، و اندرونی، که زنان در آن می‌زیستند و جز صاحب خانه و محارم نزدیک هیچ مردی حق ورود به آن را نداشت.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در همان کتاب زندگی زنان روستایی را با زندگی زنان توانگر شهری مقایسه می‌کند. به فرمودهٔ ایشان، زنان روستایی در بیرون از خانه آزادانه گرد هم می‌آمدند و در ضمن کارهای روزانه با یکدیگر معاشرت داشتند، اما زنان مردان متمکن شهری با همهٔ ناز و نعمت جز کارهای زنانه کار دیگری نداشتند. شاهنشاه می‌افزاید که فرزندان این خانواده‌ها کودکی خود را در همین اندرونی‌ها می‌گذراندند، و این تربیت مجال رشد نیروی ابتکار و آمادگی برای زندگی اجتماعی را به آنان نمی‌داد.\n\nشمار زنان باسواد در این روزگار بسیار اندک بود. محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که پیش از سلطنت پدرش تنها عدهٔ قلیلی از دوشیزگان و بانوان ایرانی سواد مختصری داشتند، و برخی از آنان مقدمات را نزد آخوندهای محله، در مدرسه‌های مبلغان خارجی یا از دایه‌ها و لله‌های خود آموخته بودند. به فرمودهٔ شاهنشاه، شمار این زنان خوشبخت به یک‌صدم جمعیت بانوان ایران نمی‌رسید."},{"title":"اندیشهٔ آزادی زنان پیش از سلطنت پهلوی","body":"یحیی دولت‌آبادی، نویسنده و از پیشگامان آموزش نوین در دورهٔ مشروطه، در کتاب خاطرات خود، «حیات یحیی»، تاریخچه‌ای از گفت‌وگو دربارهٔ حجاب در ایران به دست می‌دهد. به نوشتهٔ او، قرن‌ها کسی پیرامون رفع حجاب سخن نمی‌گفت، تا آنکه به تعبیر او در میانهٔ سدهٔ سیزدهم هجری قمری، یعنی در دههٔ ۱۲۲۰ خورشیدی (دههٔ ۲۴۰۰ شاهنشاهی)، برابر با دههٔ ۱۸۴۰ میلادی، قرةالعین قزوینی، از پیروان سید علی‌محمد باب، در انجمن بدشت بی‌حجاب در جمع مردان حاضر شد و مسلمانان او را به طعن و لعن گرفتند. دولت‌آبادی می‌نویسد که از آن پس مخالفان هر کس را که دربارهٔ رفع حجاب سخنی می‌گفت به فساد عقیده متهم می‌کردند. امیر خادم، پژوهشگر تاریخ و گویندهٔ مجموعهٔ صوتی «ماجرای مشروطه»، نیز ماجرای بدشت را روایت می‌کند و یادآوری می‌کند که تاریخ‌نویسان بر سر اندازهٔ کشف حجاب قرةالعین هم‌داستان نیستند.\n\nدولت‌آبادی پس از این مقدمه داوری خود را دربارهٔ حجاب بیان می‌کند. او می‌نویسد که معلوم نیست شکل رایج روی گرفتن زنان از اسلام رسیده باشد، زیرا شریعت گشوده بودن رو و دست‌ها را در نماز روا داشته است، چه رسد به غیر وقت عبادت. به باور دولت‌آبادی، اگر بخواهیم دلیل‌های عقب ماندن ملت ایران را از قافلهٔ جهان برشماریم، یکی از آن‌ها جدا ماندن زنان از مردان در امور زندگی و اجتماع بود. او می‌افزاید که از روزی که پای اندیشه‌های تازه به ایران باز شد، آزادی زنان و رفع حجاب در شمار آرزوهای تجددخواهان بود، اما آنان در این باب بسیار با احتیاط سخن می‌گفتند.\n\n{{quote:0}}\n\nدولت‌آبادی تجربهٔ خود را نیز در این راه بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، در آغاز تأسیس مدرسه‌های ملی، آرزوی باز شدن در مدرسه‌ها به روی دختران را نیز نشانهٔ فساد عقیده می‌شمردند، و روحانی‌نمایان به خود او به سبب نوشته‌ای در این باب حملهٔ سخت کردند. دولت‌آبادی می‌افزاید که تا مدت‌ها پس از گشایش مدرسه‌های دخترانه، اولیا اجازه نمی‌دادند آموزگاران مرد در کلاس دختران درس بگویند. به روایت او، پس از مشروطه گفت‌وگو دربارهٔ رو گشودن زنان بیش از پیش به میان آمد، اما اثر عملی نداشت، تا آنکه زنان مسلمان ایرانی به اروپا سفر کردند و در بازگشت رفع حجاب را تشویق کردند، و برای دختران دانش‌آموختهٔ مدرسه‌های تازه نیز رفع حجاب در رأس آرزوها جای گرفت.\n\nدولت‌آبادی از انجمنی نیز یاد می‌کند که حدود سال ۱۲۹۸ خورشیدی (۲۴۷۸ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۱۹ میلادی، در تهران به کوشش میرزا ابوالقاسم آزاد آذربایجانی، که سال‌ها در هندوستان زیسته بود، پا گرفت و اعضای آن، از مرد و زن، در خانهٔ او یا خانهٔ دیگران گرد هم می‌آمدند. دولت‌آبادی می‌نویسد که این انجمن تا اندازه‌ای پنهانی بود، و خود او گاهی در آن حاضر می‌گشت و معایب حجاب رایج را در خطابه‌ای بیان می‌کرد. او منظومه‌ای نیز با عنوان «خطاب به بانوان» سرود، اما به سبب نفوذ روحانی‌نمایان اجازه نداد نام سراینده آشکار شود، و همان منظومه پس از مدتی در روزنامهٔ «ناهید» در تهران به چاپ رسید.","quotes":[{"original":"اگر بخواهیم دلائل عقب‌افتادن ملت ایران را از قافلهٔ دنیا بشماریم یکی هم جدا ماندن زنان بود از مردان در امور زندگانی و اجتماعی.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نویسنده و از پیشگامان آموزش نوین در دورهٔ مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"خاطرات","page":"ج ۴، برگ ۴۳۱","date":"دربارهٔ سال ۱۳۱۳ خورشیدی (۲۴۹۳ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۴ میلادی","context":"دولت‌آبادی در شرح کارهای رضا شاه پس از بازگشت از ترکیه، دیدگاه خود را دربارهٔ پیوند جدایی زنان و عقب‌ماندگی ایران بیان می‌کند."}]},{"title":"نخستین گام‌ها در دورهٔ رضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پدرش هنگامی که به تخت سلطنت نشست مصمم گشت زنان را از بار سنگین آداب و رسومی آزاد سازد که آنان را مقید ساخته بود. به فرمودهٔ شاهنشاه، رضا شاه پهلوی چندین مدرسهٔ دولتی دخترانه تأسیس کرد، و چون یافتن آموزگار دشوار بود، به تأسیس دانشسرا نیز پرداخت تا کمبود آموزگار و دبیر برطرف گردد. ایشان می‌فرماید که این اقدام‌ها با مخالفت‌هایی روبه‌رو می‌گشت، اما رضا شاه با شهامت و دوراندیشی فطری خود موانع را از پیش برمی‌داشت و راه را هموار می‌ساخت.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در همین زمینه رویدادی از سال ۱۳۰۷ خورشیدی (۲۴۸۷ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۲۸ میلادی، را بازمی‌گوید. به فرمودهٔ ایشان، ملکه، مادر شاهنشاه، در آن سال به زیارت حرم حضرت معصومه در قم رفت. ملکه و همراهانش نقاب بر چهره داشتند، اما چون چادرشان کمی کوتاه بود، برخی از متعصبان به آنان طعنه زدند و توهین کردند. شاهنشاه می‌فرماید که همین که خبر به تهران رسید، رضا شاه پهلوی با چند کامیون سرباز به قم رفت و عامل اهانت را شخصاً تنبیه فرمود.\n\nبه فرمودهٔ محمدرضا شاه پهلوی، رضا شاه پیش از فرمان همگانی بانوان را به رفع حجاب تشویق کرد، و در اثر این تشویق، در میانهٔ دههٔ ۱۳۰۰ خورشیدی برخی از بانوان طبقهٔ اول در خانه‌های خود و در مجالس مهمانی لباس زنان اروپایی پوشیدند و شمار اندکی نیز جرئت کردند بی‌حجاب در خیابان‌ها ظاهر شوند. عباس میلانی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ «شاه»، آغاز این آزمون را سال ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۲۶ میلادی، می‌داند. به نوشتهٔ میلانی، از این سال شماری از زنان، که بیشترشان در تهران می‌زیستند، تنها با کلاه و بی‌چادر در انظار ظاهر شدند، و دولت و شهربانی به‌طور ضمنی از آنان در برابر خشم مردم متعصب پشتیبانی می‌کردند. میلانی همچنین یادآوری می‌کند که از دورهٔ مشروطه انجمن‌های مستقل زنان در سراسر کشور پدید آمده بود.\n\nدگرگونی پوشش مردان پیش از پوشش زنان آغاز شد. سعید نفیسی، ادیب و تاریخ‌نگار، در کتاب «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی» می‌نویسد که مجلس شورای ملی قانون متحدالشکل کردن لباس اتباع ایران را در دی ۱۳۰۷ خورشیدی (۲۴۸۷ شاهنشاهی)، برابر با دسامبر ۱۹۲۸ میلادی، تصویب کرد و دولت آن را از ۱ فروردین ۱۳۰۸ (۲۱ مارس ۱۹۲۹) به اجرا گذاشت. نفیسی کمترین فایدهٔ این قانون را آن می‌داند که ایرانیان را یکسان و یکرنگ کرد و اختلاف‌های ظاهری میان آنان را، که به باور او مایهٔ نفاق باطنی بود، از میان برداشت.\n\nمهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)، نخست‌وزیر رضا شاه پهلوی از ۱۳۰۶ تا ۱۳۱۲، در کتاب خاطرات خود، «خاطرات و خطرات»، از نخستین گفت‌وگوها دربارهٔ کشف حجاب در میان رجال دولت یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، عبدالحسین تیمورتاش، وزیر دربار، پیشنهاد کرد که رجال مجالسی محدود و گفت‌وگوهایی خصوصی داشته باشند، و در تابستانی چند شب در خانهٔ نصرت‌الدوله فیروز در فرمانیه گرد آمدند. هدایت می‌نویسد که در یکی از این شب‌ها، در حضور تیمورتاش، نصرت‌الدوله، حبیب‌الله خان شیبانی و خود او، سخن به کشف حجاب رسید و شیبانی از محسنات آن سخن گفت. هدایت گشودن چهره را در شرع بی‌مانع می‌دانست، چنان‌که در نماز و طواف روا است، اما وارد گفت‌وگو نشد و روی خوش نشان نداد، و به روایت او آن جلسه‌ها پایان یافت.\n\nهدایت در جای دیگری از کتاب خود می‌نویسد که در اواخر دورهٔ نخست‌وزیری او، تیمورتاش در جلسه‌ای از هیئت دولت، که فهرست کالاهای مجاز صادرات و واردات را محدود می‌کرد، کلاه زنانه را در شمار کالاهای مجاز گذاشت. هدایت پرسید که چه حاجتی به این کار هست، و تیمورتاش پاسخ داد که این کالا لازم خواهد شد. هدایت می‌افزاید که پیشنهاد خود او به رضا شاه آن بود که به جای چادر «روپوش نجیب و محترمی» برقرار شود که جز صورت و دو کف دست را بپوشاند، چنان‌که او در مکه دیده بود و شرع مقرر کرده است.\n\nمهرانگیز دولتشاهی، از فعالان سازمان‌های زنان ایران، در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی با بنیاد مطالعات ایران در پاریس، که در ۱ خرداد ۱۳۶۳ خورشیدی (۲۵۴۳ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ مه ۱۹۸۴ میلادی، با شیرین سمیعی انجام داد، نقش تیمورتاش و پدر خود را در این زمینه بازمی‌گوید. به روایت دولتشاهی، پدرش پس از درگذشت عمویش ریاست تشریفات دربار را بر عهده گرفت و یک سال و نیم تا دو سال بسیار به رضا شاه پهلوی نزدیک بود. او می‌گوید که پیش از پدرش تیمورتاش همیشه مسئلهٔ چادر را به رضا شاه یادآوری می‌کرد و آن را جزو ترقیاتی می‌دانست که برای کشور لازم است، و پس از تیمورتاش پدر او همین کار را ادامه داد. دولتشاهی می‌افزاید که رضا شاه پهلوی تا مدتی در این کار درنگ داشت، زیرا به خارج سفر نکرده بود و پذیرفتن آن برایش آسان نبود.","quotes":[{"original":"هنگامی که پدرم به تخت سلطنت نشست مصمم گشت که زنان را از بار سنگین آداب و رسومی که آنان را مقید ساخته و اثر آن دامنگیر ملت ایران نیز گشته است آزاد سازد. منظور وی آن بود که فکر زنان را ترقی دهد و مادرانی دانشمند و افرادی شایسته به اجتماع ایران بیفزاید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۱۴","date":"انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه در فصل مربوط به زنان ایران، پیش از شرح گام‌های رضا شاه برای آموزش دختران، هدف پدرش را از دگرگون کردن وضع زنان بیان می‌فرماید."}]},{"title":"سفر رضا شاه پهلوی به ترکیه","body":"سعید نفیسی در گاه‌شمار سفرهای رضا شاه پهلوی می‌نویسد که شاهنشاه در خرداد ۱۳۱۳ خورشیدی (۲۴۹۳ شاهنشاهی)، برابر با ژوئن ۱۹۳۴ میلادی، به آذربایجان و از آنجا به ترکیه سفر کرد. احسان یارشاطر، ویراستار دانشنامهٔ ایرانیکا، در مقالهٔ «گاه‌شمار تاریخ ایران» می‌نویسد که رضا شاه در این سفر از اصلاحات کمال آتاتورک اثر پذیرفت و عزمش برای شتاب دادن به نوسازی ایران، از جمله کشف حجاب زنان، استوارتر گشت.\n\nیحیی دولت‌آبادی نیز سفر ترکیه را نقطهٔ عطف این ماجرا می‌داند. او در «حیات یحیی» می‌نویسد که رضا شاه پهلوی پس از بازگشت از ترکیه لزوم اقدام در این کار را احساس کرد و به انجام آن پرداخت. مهرانگیز دولتشاهی نیز در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی خود می‌گوید که رضا شاه در ترکیه دید که کشف حجاب عیبی ندارد و نظرش عوض شد. به روایت او، پدرش یک هفته پس از بازگشت رضا شاه از ترکیه درگذشت، و رضا شاه به او چنان علاقه داشت که در سوگش اشک ریخت."},{"title":"گام‌های سال‌های ۱۳۱۳ و ۱۳۱۴","body":"دولت پس از سفر ترکیه گام‌های پیاپی برداشت. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که دولت در سال ۱۳۱۳ آموزگاران و دختران دانش‌آموز را از داشتن حجاب منع کرد و افسران ارتش با زنانی که حجاب داشتند راه نمی‌رفتند. عباس میلانی می‌نویسد که در همان سال دولت کنگرهٔ بزرگداشت فردوسی را در توس، نزدیک مشهد، برپا کرد. به نوشتهٔ میلانی، در جریان این کنگره چند زن بی‌حجاب حاضر شدند، و روحانیان با آنکه خشمگین بودند، واکنشی نشان ندادند. یارشاطر نیز در گاه‌شمار ایرانیکا کنگرهٔ فردوسی را در شمار رویدادهای همین سال می‌آورد.\n\nدولت نهادهای تازه‌ای نیز برای زنان پدید آورد. یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا می‌نویسد که در سال ۱۳۱۴ کانون بانوان با تشویق علی‌اصغر حکمت، وزیر معارف، پا گرفت. یحیی دولت‌آبادی نیز در «حیات یحیی» از تأسیس کانون بانوان در تهران یاد می‌کند و می‌نویسد که زنان در آنجا رو گشوده با مردان معاشرت می‌کنند و صدها تن از رجال و اعیان در نشست‌های آن حاضر می‌گردند. دولت‌آبادی این نشست‌ها را با انجمن‌های ده سال پیش‌تر مقایسه می‌کند، که زنان و مردان آن‌ها را تقریباً پنهانی و با دشواری فراوان برپا می‌کردند.\n\nمهرانگیز دولتشاهی در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی خود فراهم آوردن مقدمات را از نزدیک روایت می‌کند. به گفتهٔ او، رضا شاه پهلوی پس از بازگشت از ترکیه به علی‌اصغر حکمت دستور داد که مقدمات کار را فراهم کند. وزارتخانه‌ها کارمندان خود را با همسرانشان به مهمانی دعوت کردند، و مجلس نیز نمایندگان را برای مراسم گشایش با همسرانشان فراخواند. دولتشاهی می‌گوید که خود او همراه عمویش، که نماینده بود و همسر نداشت، به این مراسم رفت، و عباس مسعودی، مدیر روزنامهٔ «اطلاعات»، هنگام ورود از آنان عکس گرفت و روزنامه روز بعد آن را در شمار عکس نخستین زنانی چاپ کرد که چادر برداشته بودند. به روایت او، رفتار همسران نمایندگان در آن روز یکسان نبود: برخی آسوده بودند، و برخی دیگر تاب نمی‌آوردند، چنان‌که حال یکی از بانوان بد گشت و همراهانش او را به اتاقی دیگر بردند.\n\nدولتشاهی از مدرسهٔ دخترانهٔ آمریکایی تهران نیز یاد می‌کند. به گفتهٔ او، یکی از آموزگاران آمریکایی این مدرسه، که دولتشاهی او را «میس دولیتل» می‌نامد، دختران را تشویق می‌کرد که چادر خود را بردارند و کلاه بگذارند. دولتشاهی می‌گوید که پاسخ داد هر وقت کلاهی را که سفارش داده به دست آورد چادرش را برمی‌دارد، و روزی همراه یکی از همکلاسی‌هایش با کلاه به مدرسه آمد. به روایت او، در خیابان کسی آنان را آزار نداد، و روز بعد همکلاسی دیگری نیز با کلاه آمد و گفت که از پدرش پرسیده است: اکنون که دختران دیگر چادر برداشته‌اند، او چه زمانی باید چادرش را بردارد، و پدرش به او اجازه داده بود. دولتشاهی می‌افزاید که دختران دیگر نیز اندک‌اندک بی‌چادر به مدرسه آمدند."},{"title":"کلاه لبه‌دار و رویداد مشهد","body":"پوشش مردان پیش از ۱۷ دی گام دیگری نیز برداشت. یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا می‌نویسد که دولت در سال ۱۳۱۴ پوشیدن لباس متحدالشکل غربی و کلاه لبه‌دار اروپایی را برای مردان اجباری کرد. مهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات» گفت‌وگویی را با رضا شاه پهلوی دربارهٔ همین کلاه روایت می‌کند. به نوشتهٔ هدایت، رضا شاه روزی در دیداری کلاه خود را برداشت و پرسید که این کلاه چگونه است. هدایت پاسخ داد که این کلاه تا اندازه‌ای سر را از آفتاب و باران نگاه می‌دارد، اما کلاهی که پیش‌تر داشتند نامش بهتر بود. به روایت هدایت، رضا شاه پهلوی چند قدمی راه رفت و سپس فرمود که می‌خواهد ایرانیان با دیگران همرنگ شوند تا کسی آنان را مسخره نکند.\n\n{{quote:0}}\n\nفرمان کلاه در مشهد به آشوب انجامید. عباس میلانی در زندگی‌نامهٔ «شاه» می‌نویسد که پیش از آن برخی آیت‌الله‌ها بر ضد کلاه تازه و کراوات فتوا داده بودند. به نوشتهٔ او، در ۲۵ تیر ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۳۵ میلادی، معترضان در مشهد به خیابان‌ها ریختند و پس از تعقیب پلیس در حرم امام رضا پناه گرفتند. میلانی یادآوری می‌کند که مسجدها و زیارتگاه‌ها قرن‌ها پناهگاهی بیرون از دسترس حکومت به شمار می‌رفتند، اما رضا شاه پهلوی این سنت را کنار گذاشت و به ارتش فرمان داد که معترضان را بیرون براند. میلانی می‌افزاید که گزارش‌ها شمار کشتگان را از شصت تن تا چند هزار تن آورده‌اند. حسن ارفع، افسر ارتش و نویسندهٔ خاطرات «زیر فرمان پنج پادشاه»، می‌نویسد که مردم مشهد در اعتراض به حرم امام رضا ریختند و رضا شاه به ژنرال مطبوعی فرمان داد آنان را با نیروی نظامی بیرون کند.\n\nمنابع دربارهٔ مسئولان شورش روایت‌هایی نزدیک به هم دارند. ارفع می‌نویسد که سال پیش از شورش، در سفری به بیرجند، محمدولی اسدی را دیده بود. به نوشتهٔ ارفع، اسدی را یک سال بعد به اتهام برانگیختن مردم مشهد به شورش در اعتراض به کلاه اروپایی به دار آویختند، و سردستهٔ شورش، روحانی‌ای به نام شیخ بهلول، به افغانستان گریخت. یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا اسدی را نایب‌التولیهٔ آستان قدس رضوی می‌خواند و می‌نویسد که دولت او را به سبب کوتاهی در انجام وظیفه اعدام کرد. یحیی دولت‌آبادی می‌نویسد که دادگاه نظامی اسدی را محاکمه کرد، و به گفتهٔ شاهدان اسدی در همان دادگاه به گناه خود اعتراف کرد. دولت‌آبادی می‌افزاید که اگر اسدی به راستی مایهٔ از میان رفتن جان‌ها گشته بود، به سزای رفتار خود رسید.\n\nهدایت روایت دیگری از علت شورش به دست می‌دهد. او می‌نویسد که در خراسان بر سر بی‌حجابی غوغایی برخاست که به تحصن در اطراف حرم کشید، و در آن از به کار بردن جنگ‌افزار آتشین دریغ نکردند و جمعی جان باختند. به روایت هدایت، اسدی بر سر این ماجرا به دار رفت، و محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، نخست‌وزیر، که با اسدی پیوند خویشاوندی داشت، از کار کنار رفت و محمود جم به جای او نشست. عباس میلانی از پیامد دیگری نیز یاد می‌کند: به نوشتهٔ او، آیت‌الله حاج آقا حسین قمی، از مراجع بلندپایهٔ شیعه، که تا آن هنگام از هواداران رضا شاه پهلوی بود و آشکارا همهٔ شکوه ایران را از او می‌دانست، در اعتراض مشهد را ترک کرد و به تهران آمد. آیت‌الله قمی امید داشت اعتراض خود را در دیدار با رضا شاه بازگوید، اما رضا شاه او را به حضور نپذیرفت، و آیت‌الله قمی به تبعیدی خودخواسته از ایران بیرون رفت.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"آخر من می‌خواهم همرنگ شویم که ما را مسخره نکنند.","speaker":"رضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"خاطرات و خطرات، نوشتهٔ مهدیقلی هدایت","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۵۲۰","date":"سال ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۵ میلادی","context":"رضا شاه پهلوی در دیداری با هدایت کلاه لبه‌دار تازه را از سر برداشت، نظر او را پرسید و پس از پاسخ هدایت چند قدمی راه رفت و این سخن را فرمود."},{"original":"برای اینکه مجبور نشوم خلاف وجدان تصدیقی بکنم من به آن مجلس نرفتم.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"نخست‌وزیر پیشین ایران","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۵۲۲","date":"دربارهٔ ۱۷ دی ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۸ ژانویهٔ ۱۹۳۶ میلادی","context":"هدایت پس از آوردن چند شعر در نکوهش بی‌حجابی، علت حاضر نشدن خود را در مراسم ۱۷ دی بیان می‌کند."}]}],"whatHappened":[{"title":"مراسم دانشسرای مقدماتی در ۱۷ دی ۱۳۱۴","body":"دولت برای اعلام همگانی کشف حجاب جشن دانش‌آموختگی دانشسرای مقدماتی تهران را برگزید. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پدرش در روز ۱۷ دی ۱۳۱۴ با اعلام کشف حجاب گام نهایی را در این راه برداشت و از مادر و خواهران شاهنشاه خواست که بی‌حجاب همراه او در یکی از جشن‌های مهم رسمی کشور حاضر شوند. به فرمودهٔ ایشان، این جشن به مناسبت دادن دانشنامه به بانوانی برپا بود که دورهٔ دانشسرا را به پایان برده بودند، و فرصتی بسیار مناسب برای اعلام این تصمیم همگانی به شمار می‌رفت.\n\nمهرانگیز دولتشاهی در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی خود این روز را از نگاه یک دختر دانش‌آموز تهرانی بازمی‌گوید. به گفتهٔ او، دولت با همکاری وزارت معارف مقدمات رسمی کردن کار را فراهم کرد و قرار گذاشت که رضا شاه پهلوی با خانوادهٔ خود روزی بی‌چادر در جمع حاضر شود. دولتشاهی می‌گوید که دولت فرصت خوبی را برگزید: ساختمان دانشسرای مقدماتی تازه به پایان رسیده بود و باید گشایش می‌یافت، و دختران دانشسرا نیز قرار بود دیپلم خود را بگیرند. به روایت او، رضا شاه پهلوی آن روز با همسر و دخترانش بی‌چادر آمد، و شمار زیادی از دختران پیشاهنگ در صف ایستاده بودند. دولتشاهی می‌افزاید که ۱۷ دی در واقع روز اعلام چادربرداری بود، و پس از آن این کار در همهٔ شهرستان‌ها گسترش یافت.\n\nاحسان یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا نیز می‌نویسد که در سال ۱۳۱۴ ملکه و دختران رضا شاه پهلوی بی‌حجاب در مراسم دانشسرای تازهٔ آموزگاران حاضر شدند و دولت از آن پس پوشیدن چادر را ممنوع کرد. مهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات» می‌نویسد که رضا شاه، ملکه و شاهدخت‌ها به دانشسرای تهران رفتند، دوشیزگان آراسته در مراسم حاضر بودند و جوانان پیراسته آن را تماشا می‌کردند. هدایت عنوان این بخش از کتاب خود را «توقیع تمدن» گذاشته و نوشته است: «۱۷ دی روز ورود به صحنهٔ تمدن است»."},{"title":"سخنان رضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که پدرش هیچ‌گاه به ایراد سخنرانی‌های مفصل و طولانی عادت نداشت، اما در آن روز سخن کوتاهی ایراد فرمود. رضا شاه پهلوی در این سخنان شادمانی خود را از آگاهی بانوان به جایگاه و حقوقشان بیان کرد. او یادآوری کرد که در گذشته نیمی از جمعیت کشور به حساب نمی‌آمد و نیمی از نیروی کار کشور بیکار می‌ماند، و دولت حتی از زنان سرشماری نمی‌کرد، مگر هنگامی که وضع خواربار دشوار می‌گشت و دولت برای تأمین آذوقه شمار مردم را می‌خواست. رضا شاه پهلوی از بانوان خواست که این روز را روزی بزرگ بدانند و از فرصت‌های خود برای پیشرفت کشور بهره بگیرند.\n\n{{quote:0}}\n\nرضا شاه پهلوی در بخش پایانی سخنان خود بانوان را «خواهران و دختران» خود خواند و آنان را پرورش‌دهندگان نسل آینده دانست. او از آنان خواست که آموزگاران خوبی باشند، از تجمل و اسراف بپرهیزند، سادگی را پیشهٔ خود سازند، یار و همکار مردان باشند، به صرفه‌جویی در زندگی خو بگیرند و به تمام معنی برای کشور سودمند باشند. محمدرضا شاه پهلوی پس از نقل این سخنان می‌فرماید که تا آنجا که ایشان آگاهی دارد، این نخستین باری بود که در تاریخ جدید ایران بانوان بی‌حجاب در مراسمی رسمی و همگانی شرکت کردند.\n\nمهدیقلی هدایت متن کوتاه‌تری از همین سخنان را در کتاب خود آورده است. در روایت او، رضا شاه پهلوی فرمود که از آشنایی بانوان با وضع خود شادمان است، و نیمی از نیروی کشور، که پیش‌تر بیکار بود و به حساب نمی‌آمد، اکنون به جامعه پیوسته است. هدایت در کنار این متن داوری خود را نیز می‌آورد: به باور او، در هیچ جای جهان زن به اندازهٔ ایران کار نمی‌کرد، زیرا زنان شهر و روستا افزون بر خانه‌داری سهم بزرگی در قالی‌بافی، گلیم‌بافی و اقتصاد کشور داشتند. این دو روایت در اصل پیام هم‌سخن‌اند، اما متن «مأموریت برای وطنم» بلندتر و کامل‌تر است.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"بی‌نهایت مسرورم که می‌بینم خانم‌ها در نتیجهٔ دانایی و معرفت به وضعیت خود آشنا شده و به حقوق و مزایای خود پی برده‌اند. ما نباید از نظر دور بداریم که در سابق نصف جمعیت کشور ما به حساب نمی‌آمد و نصف قوای عاملهٔ کشور عاطل بود. هیچ‌وقت احصائیه از زن‌ها برداشته نمی‌شد، مثل اینکه زن‌ها افراد دیگری بودند و جزو جمعیت ایران شمار نمی‌آمدند. فقط در یک مورد از زن‌ها احصائیه برداشته می‌شد و آن موقعی بود که وضعیت ارزاق مشکل می‌شد و برای تأمین آذوقه سرشماری می‌کردند. شما خانم‌ها این روز را یک روز بزرگ بدانید و از فرصت‌هایی که دارید برای ترقی کشور استفاده نمایید. شما خواهران و دختران من تربیت‌کنندهٔ نسل آینده خواهید بود و شما هستید که می‌توانید آموزگاران خوبی باشید و افراد خوبی از زیر دست شما بیرون بیایند. از تجمل و اسراف بپرهیزید، سادگی را پیشهٔ خود سازید، کمک و یار مردها باشید، به اقتصاد و صرفه‌جویی در زندگی عادت نمایید و به تمام معنی مفید به حال مملکت باشید.","speaker":"رضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم، نوشتهٔ محمدرضا شاه پهلوی","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۱۵","date":"۱۷ دی ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۸ ژانویهٔ ۱۹۳۶ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"رضا شاه پهلوی این سخنان را در جشن دادن دانشنامه به دانش‌آموختگان دانشسرای مقدماتی تهران فرمود، و محمدرضا شاه پهلوی متن آن را در کتاب خود آورده است."},{"original":"مسرورم که می‌بینم خانم‌ها در نتیجهٔ معرفت به وضعیت خود آشنایی یافته‌اند. نصف قوای مملکت بیکار بود و به حساب نمی‌آمد، اینک داخل جماعت شده است.","speaker":"رضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"خاطرات و خطرات، نوشتهٔ مهدیقلی هدایت","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۵۲۱","date":"۱۷ دی ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۸ ژانویهٔ ۱۹۳۶ میلادی","context":"هدایت این متن کوتاه را زیر عنوان «نطق اعلیحضرت» در بخش «توقیع تمدن» آورده است، و آن را با داوری خود دربارهٔ کار زنان ایرانی همراه کرده است."}]},{"title":"فرمان منع حجاب و شیوهٔ اجرای آن","body":"پس از مراسم دانشسرا، رضا شاه پهلوی دستور همگانی منع حجاب را صادر فرمود. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که به موجب این دستور هیچ زن یا دوشیزه‌ای حق پوشیدن چادر و نقاب نداشت. به فرمودهٔ ایشان، اگر زنی با روبنده و چادر در کوچه پیدا می‌گشت، پاسبان از او می‌خواست که روبند خود را بردارد، و اگر نمی‌پذیرفت، پاسبانان به زور چادر او را برمی‌داشتند. شاهنشاه می‌افزاید که این منع تا پایان سلطنت پدرش در سراسر کشور پابرجا بود، و ایران پس از ترکیه دومین کشور مسلمانی بود که رسماً حجاب را ممنوع ساخت.\n\nمهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات» از دستوری یاد می‌کند که بر پایهٔ آن مردان باید از آغاز فروردین کلاه فرنگی لبه‌دار بر سر می‌گذاشتند و زنان چادر را ترک می‌کردند. به نوشتهٔ هدایت، زنان در آغاز لباس بلند پوشیدند و روسری بر سر افکندند، و او این پوشش را حجاب شرعی می‌دانست. هدایت می‌نویسد که پلیس دستور یافت روسری را از سر زنان بکشد، و مدتی زد و خورد میان پلیس و زنان ادامه داشت. او می‌افزاید که از بسیاری شنید که زنانی دیگر از خانه بیرون نیامدند. شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، نیز می‌نویسد که آنچه مخالفت گروهی از روحانیان را با کشف حجاب شدت بخشید، برداشتن چادر از سر زنان به دست پلیس بود.\n\n{{quote:0}}\n\nدولت مجلس‌های آمیختهٔ زن و مرد را نیز ابزاری برای عادی کردن این دگرگونی ساخت. هدایت می‌نویسد که دولت به سرشناسان هر محل دستور داد مجلس‌هایی ترتیب دهند و زنان و مردان محل را به آن فراخوانند تا معاشرت آنان عادی گردد. به نوشتهٔ او، حسن وثوق (وثوق‌الدوله)، نخست‌وزیر پیشین، از پیشگامان این کار بود، و در کافهٔ بلدیه نیز شب‌نشینی‌ای برپا بود. هدایت می‌افزاید که حسن اسفندیاری (محتشم‌السلطنه)، رئیس مجلس شورای ملی، نیز میزبان یکی از این مجلس‌ها بود، و شهربانی از خود هدایت خواست که در دروس چنین مجلسی فراهم کند. به روایت او، وی در پاسخ دعوت به شب‌نشینی نوشت که بانویی برای آراستن مجلس ندارد و تنها رفتن خلاف ادب است.\n\nمهرانگیز دولتشاهی نیز از مهمانی‌های رسمی یاد می‌کند. به گفتهٔ او، اداره‌ها و مجلس، البته به اشارهٔ دولت، کارمندان و نمایندگان را با همسرانشان به مهمانی دعوت می‌کردند، و در شهرهای دورافتاده نیز رئیسان اداره‌ها باید با همسرانشان در این مجلس‌ها حاضر می‌گشتند. دولتشاهی می‌گوید که در آن شهرها کلاه زنانه کمتر یافت می‌گشت، و برخی از بانوان با شاپوی مردانه به این مهمانی‌ها می‌آمدند. او می‌افزاید که روزنامه‌های آن روزگار پیوسته خبر این مراسم را منتشر می‌کردند.\n\nدکتر محمد مصدق، نمایندهٔ تهران در مجلس چهاردهم، در نشست ۴ مهر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی، از یکی از همین مجلس‌ها یاد کرد. به گفتهٔ او، وزارت دادگستری در آن روزگار کارمندان را با همسرانشان به جشنی فراخوانده بود، و محسن صدر، که در هنگام سخنرانی مصدق نخست‌وزیر بود، همسر خود را به آن جشن برده بود. صدر در پاسخ گفت که پس از رویدادهای مشهد هیچ‌کس توان مخالفت نداشت، همه پذیرفتند و او نیز پذیرفت، و اگر خطایی در کار بود خود او این خطا را کرده است.","quotes":[{"original":"زن‌ها لباس بلند پوشیدند و روسری برافکندند و این حجاب شرعی بود. پلیس دستور یافت روسری را از سر زن‌ها بکشد. روسری‌ها پاره شد... مدتی زد و خورد بین پلیس و زن‌ها دوام داشت. بسیار زن‌ها را شنیدم که از خانه بیرون نیامدند.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"نخست‌وزیر پیشین ایران","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص ۵۱۹","date":"دربارهٔ سال‌های ۱۳۱۴ و ۱۳۱۵ خورشیدی (۲۴۹۴ و ۲۴۹۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۵ و ۱۹۳۶ میلادی","context":"هدایت، که پیش‌تر به جای چادر روپوشی شرعی پیشنهاد کرده بود، شیوهٔ اجرای فرمان را از نگاه خود بازمی‌گوید."}]},{"title":"ایستادگی و ناخرسندی","body":"همهٔ مردم فرمان منع حجاب را یکسان نپذیرفتند. مهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات» دو نمونه از ایستادگی مردم را بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، شهربانی از میرزا ابوطالب، صاحب حمام پاک در ارگ، خواست که در محلهٔ خود مجلس آمیخته‌ای ترتیب دهد. میرزا ابوطالب برخاست و به راه افتاد، و چون پرسیدند کجا می‌رود، پاسخ داد که این کار خلاف اخلاق را نخواهد کرد و می‌داند که به زندان خواهد افتاد، پس پیش از آنکه بگویند خودش به زندان می‌رود. هدایت روایت مردی را نیز در خیابان لاله‌زار می‌آورد که چون پلیس به او بابت کلاه پهلوی سخت گرفت، کلاه را بر زمین انداخت و لگدمال کرد و دیگر کلاه بر سر نگذاشت.\n\nعباس میلانی در زندگی‌نامهٔ «شاه» می‌نویسد که فرمان رضا شاه پهلوی در بخش‌های سنتی‌تر جامعهٔ ایران تکانی پدید آورد، و روحانیان بار دیگر از هیچ کوششی برای مبارزه با آن دریغ نکردند. به نوشتهٔ او، رضا شاه در این هنگام چنان بر قدرت چیره بود که نیروهای مذهبی چاره‌ای جز پذیرفتن شکست نداشتند، اما منتظر فرصت ماندند تا پس از رفتن رضا شاه از تخت، کوشش خود را برای بازگرداندن حجاب، یا دست‌کم حق زنان مسلمان برای پوشیدن آن در انظار، از سر بگیرند. میلانی می‌افزاید که رضا شاه پهلوی روش‌های قاطع خود را ابزار ناگزیر نوسازی و مبارزه با نیروهای سرسخت سنت می‌دانست.\n\nمهرانگیز دولتشاهی در گفت‌وگوی خود به دشواری‌های اجرای فرمان اشاره می‌کند و آن را در کنار ضرورت کار می‌سنجد. پرسشگر او یادآوری کرد که برخی رفتارهای مأموران در خیابان اندکی زیاده بود، و دولتشاهی پذیرفت که «یک خورده زیادی بود». اما به باور او، در کشوری مانند ایران اندکی زور برای چنین کارهایی لازم است، زیرا وقتی دولت به چیزی اشاره می‌کند بسیاری از مردم آن را انجام می‌دهند و در برابرش ایستادگی چندانی نمی‌کنند. دولتشاهی تجربهٔ گروهی از خانواده‌ها را در سال‌های پیش از این دوره نیز به یاد می‌آورد که زن و مرد در باغی بیرون شهر گرد می‌آمدند تا بی‌چادری را جا بیندازند، و گاهی اراذل و اوباش به تحریک برخی متعصبان به این گردهمایی‌ها حمله می‌کردند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"بله، یک خورده زیادی بود. البته ببینید... مثل ایران یک مقدار زور برای اینکارها لازم است. از یک طرف ما خودمان می‌دانیم که... ایران وقتی دولت یک چیزی را اشاره می‌کند خیلی‌ها آن کار را می‌کنند و زیاد در مقابلش مقاومت نمی‌کنند.","speaker":"مهرانگیز دولتشاهی","speakerTitle":"از فعالان سازمان‌های زنان ایران","work":"گفت‌وگوی تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","workType":"تاریخ شفاهی","page":"بخش نخست، ص ۲۴ و ۲۵","date":"۱ خرداد ۱۳۶۳ خورشیدی (۲۵۴۳ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ مه ۱۹۸۴ میلادی","context":"دولتشاهی پس از یادآوری حملهٔ اوباش به گردهمایی‌های خانوادگی بی‌چادر و برخورد مأموران با زنان چادری، رفتار مأموران را اندکی زیاده خواند و ضرورت به کار بردن نیرو را در اجرای کشف حجاب توضیح داد."}]},{"title":"آموزش و کار زنان پس از ۱۷ دی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» دستاوردهای این دوره را برمی‌شمارد. به فرمودهٔ ایشان، هنگامی که رضا شاه پهلوی دانشگاه تهران را بنیاد گذاشت، مقرر کرد که دوشیزگان نیز حق ورود به آن را داشته باشند. شاهنشاه می‌افزاید که بسیاری از دوشیزگان ایرانی به تشویق پدرش برای فراگرفتن دانش و هنر به خارج از کشور رفتند، و شمار فراوانی از آنان در وزارتخانه‌ها و اداره‌های دولتی و بنگاه‌های خصوصی به منشی‌گری و کارهای دیگر پرداختند و در امور اجتماعی و خدمات همگانی علاقه‌ای روزافزون نشان دادند. یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا گشایش دانشگاه تهران را در شمار رویدادهای سال ۱۳۱۴ و آغاز پیکار سوادآموزی بزرگسالان را در شمار رویدادهای سال ۱۳۱۵ خورشیدی (۲۴۹۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۶ میلادی، می‌آورد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی هدف پدرش را گسستن از گذشته نمی‌داند. به فرمودهٔ ایشان، رضا شاه پهلوی هرگز در اندیشهٔ آن نبود که ایرانیان پیوند خود را با گذشتهٔ کشور ببُرند، و از همین رو می‌خواست دوشیزگان ایرانی پس از فراگرفتن دانش و هنر و اندوختن تجربهٔ کافی زناشویی کنند و فرزندان خود را در پرتو آموخته‌هایشان بهتر بپرورند. شاهنشاه می‌افزاید که پدرش ایمان قطعی داشت که دختران دانش‌آموخته همسرانی بهتر، مادرانی فهمیده‌تر و در جامعهٔ ایران افرادی وظیفه‌شناس‌تر خواهند بود.\n\nولیعهد محمدرضا پهلوی، که در این هنگام در سوئیس درس می‌خواند، چند هفته پس از ۱۷ دی، در ۱۱ بهمن ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱ فوریهٔ ۱۹۳۶ میلادی، نامه‌ای به پدرش نوشت و پشتیبانی خود را از این اقدام بیان کرد. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار آمریکایی، این نامه را در کتاب «سقوط بهشت» آورده است. به نوشتهٔ کوپر، ولیعهد در این نامه کشف حجاب را دگرگونی بزرگی خواند و نوشت که پرورش نخستین هر فرزند از مهر مادر آغاز می‌گردد و در تربیت، خاطرات و اخلاق او نقشی بنیادی دارد. ولیعهد در همان نامه دست یافتن زنان به دانش و هنر را از راه آموزش کلید پیشرفت هر ملت دانست.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"This is a truly massive revelation... The primary care and nurture of every offspring, initiated by its mother's devotion, is pivotal to their upbringing, memories and morals, and my patriotic and progressive noble father, has perpetually been well aware of this fact... women's acquirement of science and arts through education is the key for any nation's progress and advancement.","translation":"این به راستی دگرگونی بزرگی است... مراقبت و پرورش نخستین هر فرزند، که با مهر مادر آغاز می‌گردد، در تربیت، خاطرات و اخلاق او نقشی بنیادی دارد، و پدر میهن‌پرست، پیشرو و بزرگوارم همواره از این حقیقت آگاه بوده است... دست یافتن زنان به دانش و هنر از راه آموزش کلید پیشرفت و ترقی هر ملت است.","speaker":"محمدرضا پهلوی","speakerTitle":"ولیعهد ایران","work":"سقوط بهشت، نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر","workType":"پژوهش تاریخی","page":"ص ۶۴ ()","date":"۱۱ بهمن ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱ فوریهٔ ۱۹۳۶ میلادی","context":"ولیعهد، که در آن هنگام در سوئیس درس می‌خواند، در نامه‌ای به پدرش پشتیبانی خود را از کشف حجاب بیان کرد، و کوپر متن انگلیسی این نامه را در کتاب خود آورده است."}]}],"views":[{"title":"روایت محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در دو کتاب خود به کشف حجاب پرداخته است. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم»، که در سال ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی، انتشار یافت، هدف پدرش را آزاد ساختن زنان از بار آداب و رسومی می‌داند که اثر آن دامنگیر همهٔ ملت ایران نیز گشته بود. به فرمودهٔ ایشان، رضا شاه پهلوی می‌خواست فکر زنان را پیشرفت دهد و مادرانی دانشمند و افرادی شایسته به جامعهٔ ایران بیفزاید. شاهنشاه موفقیت این آزمایش بزرگ را مرهون نیروی ابتکار پدرش و تا اندازه‌ای مدیون شجاعت مادر و خواهرانش می‌داند، که در برابر رسوم کهنه‌ای ایستادند که اکثریت مردم، از جمله بسیاری از روحانیان بزرگ و رجال کشور، از آن پشتیبانی می‌کردند. ایشان می‌افزاید که رضا شاه پهلوی می‌دانست بسیاری از مردم ترقی‌خواه کشور، روحانیان دانشمند و دانش‌آموختگان مدرسه‌های خارجی از تصمیم او پشتیبانی می‌کنند.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در همان کتاب شیوهٔ خود را از شیوهٔ پدرش جدا می‌کند. به فرمودهٔ ایشان، رضا شاه پهلوی اصلاحاتی را که در وضع اجتماعی زنان پدید آورده بود با اعمال قدرت دنبال می‌کرد، و خردمندانه آن بود که دولت از آن پس اقدامات اصلاحی را با روش دموکراسی پی بگیرد تا نتیجه‌های عالی‌تری برای کشور به بار آید. شاهنشاه کشف حجاب را نمونه‌ای از همین اقدامات می‌داند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ»، که در سال ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی، نوشت، همین داوری را با واژه‌هایی دیگر بازمی‌گوید. به فرمودهٔ ایشان، پدرش تصمیم گرفت که شهروندان سرانجام لباس شرقی، یعنی شلوارهای گشاد، عمامه‌ها و کلاه‌های کهنه را کنار بگذارند، و برخی با این کار موافق نبودند. شاهنشاه می‌فرماید که چون از زنان خواستند چادر سیاه خود را کنار بگذارند، بخشی از روحانیان با اقداماتی که «تنها به نام عقل سلیم» انجام گرفته بود به‌طور فعال مخالفت کردند. ایشان می‌افزاید که خود بسیار کمتر سخت‌گیر بود، و در دوران سلطنت او زنان و دختران کاملاً آزاد بودند که چادر بپوشند یا نپوشند.\n\n{{quote:1}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در همان کتاب از ایمان پدرش نیز دفاع می‌کند. به فرمودهٔ ایشان، رضا شاه پهلوی مؤمنی عمیقاً صادق بود، و چون برای برخی سلسله‌مراتب متعصب و فرقه‌گرا احترام چندانی قائل نبود، به ناروا او را بی‌دین خواندند. شاهنشاه می‌فرماید که اگر پدرش کوشش‌های سیاسی برخی از روحانیان را محدود نکرده بود، کاری که در پیش گرفته بود بسیار دشوارتر می‌گشت و ایران دیرزمانی بعد به کشوری نوین بدل می‌گشت. ایشان در فصل «انقلاب سفید» نیز می‌فرماید که هرگز باور نداشت زنان اگر چهره یا بازوی خود را نشان دهند یا شنا و اسکی و بسکتبال کنند موجوداتی اهریمنی‌اند، و اگر زنانی بخواهند با حجاب زندگی کنند انتخاب خود آنان است، اما نباید نیمی از جوانان کشور را از لذت سالم ورزش بی‌بهره ساخت.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"موفقیت در این آزمایش بزرگ مرهون نیروی ابتکار پدرم و تا درجه‌ای مدیون شجاعت مادر و خواهرانم بود که در برابر رسوم کهنه که مورد حمایت اکثریت مردم از جمله بسیاری از روحانیون بزرگ و رجال کشور بود قیام کنند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۱۶","date":"دربارهٔ ۱۷ دی ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۸ ژانویهٔ ۱۹۳۶ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه پس از نقل سخنان رضا شاه در دانشسرا، سهم پدر، مادر و خواهران خود را در کامیابی کشف حجاب برمی‌شمارد."},{"original":"He decided, then, that the citizens should finally abandon oriental dress — their wide trousers, turbans and bonnets. Some people did not agree with this. And when women were asked to give up their black veil, measures \"taken in the simple name of good sense\" were actively contested by part of the clergy. I was to be far less intransigent. During my reign, women and girls were perfectly free to wear, or not to wear, the chaddor.","translation":"پس او تصمیم گرفت که شهروندان سرانجام لباس شرقی، یعنی شلوارهای گشاد، عمامه‌ها و کلاه‌های خود را کنار بگذارند. برخی با این کار موافق نبودند. و چون از زنان خواستند چادر سیاه خود را کنار بگذارند، بخشی از روحانیان با اقداماتی که \"تنها به نام عقل سلیم\" انجام گرفته بود به‌طور فعال مخالفت کردند. من بسیار کمتر سخت‌گیر بودم. در دوران سلطنت من، زنان و دختران کاملاً آزاد بودند که چادر بپوشند یا نپوشند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۶","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه در فصل «پدرم» از اصلاحات اجتماعی رضا شاه و مخالفت بخشی از روحانیان یاد می‌فرماید و شیوهٔ خود را از شیوهٔ پدرش جدا می‌کند."},{"original":"I have never believed that women were diabolical creatures if they showed their faces or arms, or went swimming, or skied or played basketball. If some women wish to live veiled, then that is their choice, but why deprive half of our youth of the healthy pleasure of sports?","translation":"من هرگز باور نداشته‌ام که زنان اگر چهره یا بازوی خود را نشان دهند، یا شنا کنند، یا اسکی یا بسکتبال بازی کنند، موجوداتی اهریمنی‌اند. اگر زنانی بخواهند با حجاب زندگی کنند، این انتخاب خود آنان است، اما چرا باید نیمی از جوانان خود را از لذت سالم ورزش محروم کنیم؟","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۱۸","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه در فصل «انقلاب سفید»، پس از شرح اصل پنجم و حق رأی زنان، دیدگاه خود را دربارهٔ پوشش زنان و ورزش بیان می‌فرماید."}]},{"title":"روایت شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» در دو جا از کشف حجاب یاد می‌کند. در جای نخست، شهبانو در شرح مخالفت گروهی از روحانیان با اصلاحات پهلوی می‌نویسد که رضا شاه پهلوی با کشف حجاب در ۱۷ دی ۱۳۱۴ خشم آنان را برانگیخته بود، اما برداشتن چادر از سر زنان به دست پلیس این مخالفت را شدیدتر کرد. در جای دوم، شهبانو در شرح اصل پنجم انقلاب سفید و حق رأی زنان یادآوری می‌کند که محمدرضا شاه پهلوی از مدت‌ها پیش قانون منع حجاب را لغو کرده و زنان را در پوشیدن چادر آزاد گذاشته بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"در باره حجاب باید بگویم که همسرم از مدت‌ها پیش قانون منع حجاب را لغو کرده و زنان را در استفاده از چادر آزاد گذاشته بود.","speaker":"فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۳۰ و ۱۳۱","date":"دربارهٔ سال ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۳ میلادی","context":"شهبانو در شرح اصل پنجم انقلاب سفید و مخالفت گروهی از روحانیان با حق رأی زنان، سیاست محمدرضا شاه پهلوی را دربارهٔ پوشش زنان یادآوری می‌کند."}]},{"title":"روایت یحیی دولت‌آبادی و سعید نفیسی","body":"یحیی دولت‌آبادی، که خود از دهه‌ها پیش هوادار رفع حجاب بود، کامیابی کار را به ارادهٔ رضا شاه پهلوی بازمی‌گرداند. او در «حیات یحیی» می‌نویسد که باید تصدیق کرد که جز با قدرت و ارادهٔ استوار شخص رضا شاه، رفع حجاب در ایران بسیار دشوار بود. دولت‌آبادی سهم عوامل دیگر را نیز می‌پذیرد: به نوشتهٔ او، اقتضای زمان، سفرهای زنان به اروپا و نتیجهٔ آموزش و پرورش آنان نیز در کامیابی کارگزاران دولت پهلوی دخالت داشت. دولت‌آبادی رفع حجاب و پیوستن زنان به جامعه را از کارهای مهمی می‌داند که در پیشرفت کشور اثری شدید دارد و دیر یا زود باید انجام می‌گرفت.\n\n{{quote:0}}\n\nدولت‌آبادی در همان کتاب یادداشتی انتقادی نیز دارد. او در شرح نشست‌های کانون بانوان می‌نویسد که در حکومت نظامی کنونی کسی جرئت ایراد گرفتن ندارد. این یادداشت در کنار پشتیبانی آشکار او از اصل کار آمده است، و دولت‌آبادی در آن میان هدف کشف حجاب و شیوهٔ حکومت در اجرای آن جدایی می‌گذارد.\n\nسعید نفیسی در «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی»، که در سال ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۵ میلادی، انتشار یافت، کشف حجاب را در فصل «اصلاحات اجتماعی» در کنار قانون لباس متحدالشکل می‌آورد. نفیسی می‌نویسد که موضوع آزادی زنان و رفع حجاب در ۱۷ دی ۱۳۱۴ پیش آمد، و با کمال جرئت می‌توان گفت که در تاریخ هیچ سرزمینی کاری بدین دشواری بدین آسانی به پایان نرسیده است. نفیسی در گاه‌شمار پایان کتاب نیز این روز را با عنوان «نهضت بانوان و رفع حجاب» آورده است.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"بعد از مراجعت شاه پهلوی از ترکیه لزوم اقدام در این کار را حس کرده به انجام آن پرداخت و تصدیق باید کرد که جز با قدرت و ارادهٔ محکم شخص شاه پهلوی رفع حجاب از ایران بسیار مشکل بود و البته اقتضای زمان و... مسافرت‌های زنان و نتیجهٔ تعلیم و تربیت ایشان... نیز در موفقیت کارکنان دولت پهلوی دخالت داشته و دارد.","speaker":"یحیی دولت‌آبادی","speakerTitle":"نویسنده و از پیشگامان آموزش نوین در دورهٔ مشروطه","work":"حیات یحیی","workType":"خاطرات","page":"ج ۴، برگ ۴۳۳","date":"دربارهٔ سال‌های ۱۳۱۳ و ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۳ و ۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۴ و ۱۹۳۵ میلادی","context":"دولت‌آبادی پس از تاریخچه‌ای از گفت‌وگو دربارهٔ حجاب در ایران، کامیابی کشف حجاب را به ارادهٔ رضا شاه و دگرگونی‌های جامعه نسبت می‌دهد."},{"original":"موضوع آزادی زنان و رفع حجاب در ۱۷ دیماه ۱۳۱۴ بوده است. با کمال جرأت می‌توان گفت که در تاریخ هیچ دیاری کاری بدین دشواری بدین آسانی به پایان نرسیده است.","speaker":"سعید نفیسی","speakerTitle":"ادیب، تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه تهران","work":"تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی","workType":"تاریخ‌نگاری","page":"فصل «اصلاحات اجتماعی»، حدود ص ۵۶ و ۵۷","date":"دربارهٔ ۱۷ دی ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۸ ژانویهٔ ۱۹۳۶ میلادی","context":"نفیسی پس از شرح قانون لباس متحدالشکل، کشف حجاب را در شمار اصلاحات اجتماعی دورهٔ رضا شاه می‌آورد."}]},{"title":"روایت حسن ارفع","body":"حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» کشف حجاب را به سرکوب شورش مشهد پیوند می‌دهد. به نوشتهٔ او، بیرون راندن معترضان از حرم امام رضا به رضا شاه پهلوی امکان داد که فرمان کشف حجاب را در سراسر ایران صادر فرماید، بی‌آنکه مردم ناخرسندی آشکاری نشان دهند. ارفع می‌افزاید که این فرمان تا اشغال ایران به دست بیگانگان پابرجا ماند، و از آن پس داشتن یا نداشتن حجاب اختیاری گشت. به روایت ارفع، پس از این تاریخ تقریباً همهٔ زنان طبقه‌های پایین و شمار زیادی از زنان طبقهٔ میانه به حجاب بازگشتند، اما زنان طبقهٔ بالا بی‌حجاب ماندند و حجاب در میان دختران دانش‌آموز رو به کاهش نهاد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"On that occasion people in Mashad poured into the Imam Reza Shrine as a protest, but the Shah ordered General Matbui to drive them out by military force. This act allowed the Shah to order the unveiling of the women all over Iran, without any open expression of discontent on the part of the population. This order remained in force until the occupation of Iran by foreigners, when veiling or unveiling became optional and nearly all women of the lower classes and a great number of those of the middle classes reverted to the veil.","translation":"در آن هنگام مردم مشهد در اعتراض به حرم امام رضا ریختند، اما رضا شاه به ژنرال مطبوعی فرمان داد آنان را با نیروی نظامی بیرون کند. این کار به رضا شاه امکان داد که فرمان کشف حجاب زنان را در سراسر ایران صادر کند، بی‌آنکه مردم ناخرسندی آشکاری نشان دهند. این فرمان تا اشغال ایران به دست بیگانگان پابرجا ماند، و در آن هنگام داشتن یا نداشتن حجاب اختیاری گشت و تقریباً همهٔ زنان طبقه‌های پایین و شمار زیادی از زنان طبقهٔ میانه به حجاب بازگشتند.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ارتش ایران و رئیس پیشین ستاد ارتش","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۲۵۵","date":"دربارهٔ تیر ۱۳۱۴ تا شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۴۹۴ تا ۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۱ میلادی","context":"ارفع پس از یادآوری دیدار خود با محمدولی اسدی در بیرجند، رویداد مشهد و پیوند آن را با فرمان کشف حجاب شرح می‌دهد."}]},{"title":"روایت مهرانگیز دولتشاهی","body":"مهرانگیز دولتشاهی کشف حجاب را دگرگونی‌ای می‌داند که ریشه در جامعه داشت و دولت آن را رسمیت بخشید. به گفتهٔ او، پیش از ۱۷ دی برخی از مردم خود به کشف حجاب آغاز کرده بودند، و دولت در پی آن بود که این بی‌حجابی را با حضور رضا شاه پهلوی و خانواده‌اش رسمی کند. دولتشاهی بازگشت چادر را پس از ۱۳۲۰ واکنش طبیعی جامعه نمی‌داند. به باور او، پس از این سال دست روحانیان و مذهبیان باز ماند، و نخستین کار آنان تشویق چادر بود. دولتشاهی می‌گوید که در سال‌های پسین، در برابر کوشش زنانی مانند او برای تشویق بی‌حجابی، تبلیغات بسیار شدیدی از سوی گروه‌هایی مانند فداییان اسلام و مجاهدین در جریان بود، و برخی دختران از ترس خانواده با چادر از خانه بیرون می‌آمدند و آن را دم در دانشگاه تا می‌کردند و در کیف می‌گذاشتند."},{"title":"روایت مهدیقلی هدایت","body":"مهدیقلی هدایت از منتقدان شیوهٔ اجرای کشف حجاب بود. هدایت با گشودن چهره و دست‌ها مخالفتی نداشت و پیشنهاد کرده بود که به جای چادر روپوشی محترم برقرار گردد که جز چهره و دو کف دست را بپوشاند. اما او برداشتن روسری به دست پلیس و مجلس‌های آمیخته را نمی‌پسندید. هدایت می‌نویسد که برای آنکه ناچار نگردد برخلاف وجدان خود چیزی را تصدیق کند، به مجلس ۱۷ دی نرفت، و می‌دانست که چون لگام را بردارند سرانجام چه خواهد بود. هدایت در دنبالهٔ همین بخش زندگی شهری تهران را تقلیدی از پاریس می‌خواند و آن را مایهٔ تأسف خود می‌داند. داوری‌های هدایت از نگاه اخلاقی و شرعی او برمی‌خیزد، و او خود یادآوری می‌کند که در کناری نشسته است و از هزار موضوع تنها یکی را می‌شنود."},{"title":"محمد مصدق و محسن صدر در مجلس چهاردهم","body":"دکتر محمد مصدق در نشست ۴ مهر ۱۳۲۴ مجلس شورای ملی مخالفت خود را با شیوهٔ کشف حجاب بیان کرد. مصدق گفت که خود او با کشف حجاب مخالف بود، زیرا باور داشت که این کار باید از راه تحول و تکامل مردم کشور انجام گیرد، نه به دست کسی که قدرتی یافته است. مصدق یادآوری کرد که خود او سال‌ها پیش‌تر، هنگام اقامت در اروپا، همراه خانواده‌اش بی‌حجاب زندگی کرده بود. او افزود که در زمان فرمان کلاه پهلوی هشت ماه از خانه بیرون نیامد تا مجلس قانونی در این باره تصویب کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nمحسن صدر، نخست‌وزیر، در پاسخ مصدق گفت که هنگام فرمان کلاه پهلوی، علی‌اکبر داور، وزیر دادگستری، از او خواست کلاه پهلوی بگذارد، و او پاسخ داد که اگر قانونی وضع کنند مطیع قانون خواهد بود، اما مطیع شخص نخواهد بود. صدر دربارهٔ کشف حجاب گفت که پس از رویدادهای مشهد کسی یارای مخالفت نداشت. پاسخ صدر بیشتر بر ناگزیری رجال آن روزگار تکیه داشت تا بر داوری دربارهٔ خود کشف حجاب.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"ولی من مخالف بودم چون معتقد بودم که کشف حجاب باید بواسطه اولسیون و بواسطه تکامل اهل مملکت باشد نه بواسطه یک کسی که یک قدرتی پیدا کرده و یک زوری پیدا کرده که من اینجور می‌خواهم و باید اینجور بشود.","speaker":"دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در مجلس چهاردهم","work":"صورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ چهاردهم، نشست ۱۴۳","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"نشست ۴ مهر ۱۳۲۴","date":"۴ مهر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی","context":"مصدق در سخنانی دربارهٔ کارنامهٔ خود در دورهٔ رضا شاه، پس از یادآوری هشت ماه خانه‌نشینی در زمان فرمان کلاه پهلوی، دیدگاه خود را دربارهٔ شیوهٔ کشف حجاب بیان کرد."},{"original":"اما راجع به کشف حجاب یک کلمه کافی است عرض کنم که با وقایع مشهد هیچکس قدرت نداشت مخالفت بکند معذلک بنده کردم در هر حال به هر جهتی و به هر وسیله بود همه توافق کردند بنده هم کردم و اگر خطا هم هست بنده این خطا را کرده‌ام.","speaker":"محسن صدر (صدرالاشراف)","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"صورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ چهاردهم، نشست ۱۴۳","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"نشست ۴ مهر ۱۳۲۴","date":"۴ مهر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی","context":"صدر در پاسخ به سخنان مصدق، پس از یادآوری پاسخ خود به علی‌اکبر داور دربارهٔ کلاه پهلوی، رفتار خود را در دورهٔ کشف حجاب توضیح داد."}]},{"title":"روایت عباس میلانی","body":"عباس میلانی در زندگی‌نامهٔ «شاه» دیدگاه گروهی از منتقدان را گزارش می‌کند. به نوشتهٔ او، بسیاری از ایرانیان سکولار و هواداران حقوق زنان، حتی بیش از نیم سده پس از این تصمیم، فرمان رضا شاه پهلوی را نمونه‌ای از خودکامگی آشکار می‌دانند. به گزارش میلانی، این منتقدان می‌گویند که رضا شاه با فرمان شاهانه حکم راند و نادیده گرفت که دگرگونی‌های اجتماعی تنها از راه فرایندی تدریجی و درون‌زا پدید می‌آیند. میلانی در کنار این گزارش یادآوری می‌کند که رضا شاه پهلوی ارادهٔ استوار را برای دگرگون کردن ساختار اجتماعی ایستای کشور ضروری می‌دانست.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Even today, more than half a century after that decision, many secular Iranians, as well as advocates of women's rights, have rejected Reza Shah's order as an act of brazen despotism. He dictated by royal fiat, they say, and overlooked the fact that social transformations can only come through a gradual, endogenous process of change.","translation":"حتی امروز، بیش از نیم سده پس از آن تصمیم، بسیاری از ایرانیان سکولار و نیز هواداران حقوق زنان فرمان رضا شاه را نمونه‌ای از خودکامگی آشکار می‌دانند و آن را رد می‌کنند. به گفتهٔ آنان، او با فرمان شاهانه حکم راند و نادیده گرفت که دگرگونی‌های اجتماعی تنها از راه فرایندی تدریجی و درون‌زا پدید می‌آیند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پژوهشگر دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامه","page":"فصل پنجم","date":"انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی (۲۵۷۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ میلادی","context":"میلانی پس از شرح فرمان ۱۷ دی، دیدگاه گروهی از منتقدان را گزارش می‌کند و سپس می‌نویسد که روحانیان با فرمان تازه به مخالفت برخاستند، اما در برابر قدرت رضا شاه چاره‌ای جز پذیرش شکست نداشتند و منتظر فرصت ماندند."}]},{"title":"روایت جواد صبوری","body":"جواد صبوری، پژوهشگر تاریخ، در درس‌گفتاری دربارهٔ کشف حجاب این دگرگونی را اقدامی «از بالا» می‌خواند. به گفتهٔ او، وزیران و دولتمردان ناچار بودند با همسران بی‌حجاب خود در انظار ظاهر شوند تا نظم نمادین کهن را بشکنند. صبوری با اشاره به پژوهش فاطمه صادقی، پژوهشگر علوم سیاسی، روایتی را بازمی‌گوید که بر پایهٔ آن رضا شاه پهلوی از دیدن همسرش با آستین کوتاه برآشفت، اما می‌فرمود این کار برای ایران است. صبوری جا افتادن ۱۷ دی در حافظهٔ تاریخی ایرانیان را نشانهٔ پیروزی گفتمان پهلوی می‌داند."}],"aftermathSections":[{"title":"سست شدن منع حجاب پس از شهریور ۱۳۲۰","body":"با ورود نیروهای بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی به ایران در ۳ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ اوت ۱۹۴۱ میلادی، و کناره‌گیری رضا شاه پهلوی در ۲۵ شهریور همان سال، اجرای منع حجاب سست شد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که اشغال نظامی ایران و مهاجرت پدرش اجرای برنامه‌های گسترده‌ای را که رضا شاه برای پیشرفت زنان ایران طرح کرده بود متوقف ساخت، و اندک‌اندک در افکار ترقی‌خواهان نیز دگرگونی‌هایی پدید آمد. به فرمودهٔ ایشان، همین که رضا شاه پهلوی از ایران بیرون رفت، در اثر پراکندگی اوضاع در دوران جنگ برخی از زنان به وضع پیشین خود بازگشتند و از مقررات کشف حجاب عدول کردند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در برابر این بازگشت سیاستی تازه برگزید. به فرمودهٔ ایشان، او و دولتش از این تخطی چشم پوشیدند و ترجیح دادند که مسئله را به سیر طبیعی خود واگذارند و برای اجرای آن به زور متوسل نشوند. شاهنشاه می‌افزاید که در شهرها و قصبه‌های ایران هنوز زنان باحجاب به چشم می‌خورند، اما شمار آنان روزبه‌روز کاهش می‌یابد و حجاب به تدریج از میان می‌رود. ایشان یادآوری می‌کند که برخلاف تصور برخی از خارجیان، بیشتر زنانی که هنوز چادر می‌پوشند بیشتر به سبب آسانی‌ای که این پوشش در کارهای روزانه برایشان فراهم می‌آورد به آن دلبسته‌اند تا به سبب پاسداشت سنت‌های کهن. به فرمودهٔ شاهنشاه، در برخی خانواده‌ها، به‌ویژه در میان طبقه‌های کم‌درآمد، زنان جامه‌های فراوان ندارند و می‌خواهند جامه‌های خوب خود را برای روزهای مهم نگاه دارند، و هنگام خرید روزانه چادر را پوششی عملی‌تر و کم‌هزینه‌تر می‌یابند.\n\n{{quote:0}}\n\nحسن ارفع نیز در «زیر فرمان پنج پادشاه» تصویر مشابهی به دست می‌دهد. به نوشتهٔ او، پس از اشغال ایران حجاب اختیاری گشت و بسیاری از زنان طبقه‌های پایین و میانه به آن بازگشتند، اما زنان طبقهٔ بالا بی‌حجاب ماندند. مهرانگیز دولتشاهی این بازگشت را نتیجهٔ آزادی عمل روحانیان و تبلیغات گروه‌های مذهبی می‌داند، نه واکنش خودجوش جامعه.","quotes":[{"original":"ولی من و دولت من از این تخطی چشم‌پوشی کردیم و ترجیح دادیم که این مسئله را به سیر طبیعی خویش واگذاریم و برای اجرای آن به اعمال زور متوسل نشویم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۱۷","date":"دربارهٔ سال‌های پس از ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۴۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه پس از یادآوری بازگشت برخی زنان به حجاب در دوران اشغال، سیاست خود را در برابر این بازگشت بیان می‌فرماید."}]},{"title":"بازگشت آیت‌الله قمی و نامهٔ سهیلی","body":"بازگشت آیت‌الله حاج آقا حسین قمی به ایران یکی از نشانه‌های سیاست تازهٔ دولت در برابر روحانیان بود. عباس میلانی در زندگی‌نامهٔ «شاه» می‌نویسد که آیت‌الله قمی در ۱۳ خرداد ۱۳۲۲ خورشیدی (۲۵۰۲ شاهنشاهی)، برابر با ۳ ژوئن ۱۹۴۳ میلادی، پس از هشت سال دوری به ایران بازگشت. به نوشتهٔ میلانی، محمدرضا شاه پهلوی زین‌العابدین رهنما، نویسندهٔ سرشناس و از منتقدان رضا شاه پهلوی که با روحانیان پیوندهای گسترده داشت، به عراق فرستاد تا آیت‌الله را به بازگشت فراخواند، و سفارت بریتانیا از معدود صداهایی بود که شاهنشاه را از بازگرداندن آیت‌الله برحذر می‌داشت. میلانی می‌افزاید که شهربانی تهران گرد آمدن نزدیک به صد هزار تن را برای پیشواز از آیت‌الله قمی گزارش داد، و تنها اعتراض آشکار به این پیشواز از احمد کسروی، تاریخ‌نگار، برخاست.\n\nآیت‌الله قمی پس از بازگشت به مشهد در یادداشتی به استاندار خراسان، و سپس در یادداشتی دیگر به علی سهیلی، نخست‌وزیر، خواستار اقدام دربارهٔ خواسته‌های خود شد. میلانی می‌نویسد که در ۲۸ مرداد ۱۳۲۲ خورشیدی (۲۵۰۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ اوت ۱۹۴۳ میلادی، نخست‌وزیر در نامه‌ای به آیت‌الله آگاهی داد که دولت همهٔ خواسته‌های او را می‌پذیرد. به گزارش میلانی، نخستین خواستهٔ آیت‌الله قمی لغو منع حجاب بود، و نامهٔ نخست‌وزیر روشن می‌ساخت که زنان از آن پس می‌توانند به هر شکلی که بخواهند در انظار ظاهر شوند. خواسته‌های دیگر آیت‌الله بازگرداندن مدیریت موقوفات به کسانی که واقفان در وقف‌نامه‌ها تعیین کرده بودند، که در بیشتر موارد روحانیان بودند، گنجاندن درس دینی و اخلاق در برنامهٔ مدرسه‌ها و بستن مدرسه‌های مختلط بود. میلانی می‌نویسد که دولت این خواسته‌ها را به دستور محمدرضا شاه پهلوی پذیرفت و همهٔ آن‌ها به سیاست دولت بدل گشت.\n\nنامهٔ سهیلی به دورهٔ منع حجاب پایان رسمی داد، اما به معنای بازگشت اجبار به حجاب نبود. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که در دوران سلطنت او زنان و دختران کاملاً آزاد بودند که چادر بپوشند یا نپوشند، و شهبانو فرح پهلوی نیز در «کهن دیارا» همین آزادی را یادآوری می‌کند. بدین ترتیب، از ۱۳۲۲ به بعد سیاست دولت از منع حجاب به آزادی پوشش گذر کرد، و ورود زنان به مدرسه، دانشگاه و اداره‌ها، که دستاورد دورهٔ رضا شاه بود، بر جای ماند."},{"title":"بزرگداشت ۱۷ دی","body":"سالروز ۱۷ دی به روزی برای بزرگداشت آزادی زنان در ایران بدل گشت. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که جامعهٔ بانوان ایران هر سال در روز ۱۷ دی به یاد آن روز و برای قدرشناسی از کار بزرگ رضا شاه پهلوی برای همهٔ زنان کشور جشنی برپا می‌کند. به فرمودهٔ شاهنشاه، یکی از انجمن‌های بانوان ایران نیز به یاد آن اقدام «انجمن هفده دی» نام گرفته است، و مرامنامهٔ آن، مانند انجمن‌های مشابه در آمریکا و انگلستان، بالا بردن سطح فکر بانوان و دفاع از حقوق آنان است.\n\nنمایندگان مجلس شورای ملی نیز در سالروز ۱۷ دی از آن یاد می‌کردند. در نشست ۱۶ دی ۱۳۵۰ خورشیدی (۲۵۳۰ شاهنشاهی)، برابر با ۶ ژانویهٔ ۱۹۷۲ میلادی، خانم دکتر سرخوش، نمایندهٔ مجلس در دورهٔ بیست‌وسوم، ۱۷ دی را سالگرد یکی از پرافتخارترین روزهای تاریخ ایران خواند. او گفت که در چنین روزی به همت رضا شاه کبیر شخصیت زن ایرانی و خانواده‌های کشور استوار گشت، و به دست نیرومند شاهنشاه آریامهر زنان ایرانی به همهٔ حقوق انسانی خود دست یافتند. در همان نشست، خانم دکتر طالقانی، نمایندهٔ دیگر مجلس و آموزگار، ۱۷ دی را روز آزادی زن از قیدهای بی‌اساس خواند و بخشی از سخنان رضا شاه پهلوی را در مراسم دانشسرا برای نمایندگان بازخواند.\n\n{{quote:0}}\n\nدر نشست ۱۸ دی ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی)، برابر با ۸ ژانویهٔ ۱۹۷۶ میلادی، بانو داودی، نمایندهٔ مجلس در دورهٔ بیست‌وچهارم، کشف حجاب را نقطهٔ عطفی در تاریخ تحولات اجتماعی ایران دانست. او گفت که برداشتن حجاب شاید در نظر گروهی به خودی خود مهم نباشد، اما کسانی که مسائل را با ژرفای بیشتری می‌نگرند می‌دانند که این اقدام نمادین چه معناهای بزرگی در خود داشت. بانو داودی افزود که از این تاریخ زن ایرانی با سرعتی شایسته به میدان زندگی اجتماعی گام نهاد و دوش‌به‌دوش مردان به دانش‌اندوزی پرداخت، و منشور انقلاب سفید، به تعبیر او منشور «فرزند برومند آن سردار کبیر»، اعطای کامل حقوق زن را به سرانجام رساند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"فردا مصادف با هفدهم دیماه یعنی سالگرد یکی از پرافتخارترین روزهای تاریخ با عظمت ما است... در چنین روزی به همت رضاشاه کبیر شخصیت زن ایرانی و در نتیجه خانواده‌های کشور ما مستحکم شد... و به دست نیرومند شاهنشاه آریامهر زنان ایرانی به کلیهٔ حقوق انسانی و بشری خود نایل شدند.","speaker":"خانم دکتر سرخوش","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی در دورهٔ بیست‌وسوم","work":"صورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ بیست‌وسوم، نشست ۲۹","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"نشست ۱۶ دی ۱۳۵۰","date":"۱۶ دی ۱۳۵۰ خورشیدی (۲۵۳۰ شاهنشاهی)، برابر با ۶ ژانویهٔ ۱۹۷۲ میلادی","context":"نمایندهٔ مجلس در سخنان پیش از دستور، به مناسبت سالروز ۱۷ دی از رضا شاه کبیر و محمدرضا شاه پهلوی یاد کرد."},{"original":"گام مؤثری که در جهت احیاء حقوق زن در ایران برداشته شد و به‌حق باید آن را نقطهٔ عطفی در تاریخ تحولات اجتماعی این سرزمین به حساب آورد، اقدام شجاعانه و روشن‌بینانهٔ اعلیحضرت رضاشاه کبیر بود... برداشتن حجاب زن را باید به معنای نخستین حرکت در جهت پاره کردن پردهٔ جهل و نادانی وی تعبیر نمود.","speaker":"بانو داودی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی در دورهٔ بیست‌وچهارم","work":"صورت‌مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ بیست‌وچهارم، نشست ۱۸","workType":"صورت‌مذاکرات رسمی مجلس","page":"نشست ۱۸ دی ۱۳۵۴","date":"۱۸ دی ۱۳۵۴ خورشیدی (۲۵۳۴ شاهنشاهی)، برابر با ۸ ژانویهٔ ۱۹۷۶ میلادی","context":"بانو داودی در سالروز ۱۷ دی، کشف حجاب را با منشور انقلاب سفید و گسترش حقوق زنان پیوند داد."}]},{"title":"از ۱۷ دی تا حق رأی زنان","body":"گزارش‌های رسمی و خاطرات خاندان پهلوی کشف حجاب را گام نخست در راهی می‌دانند که به حق رأی زنان رسید. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که عدالت و عقل سلیم ایجاب می‌کرد زنان از همان حقوق سیاسی مردان برخوردار باشند، و از این رو اصل پنجم انقلاب سفید قانون انتخابات را اصلاح کرد و حق رأی را در ایران به راستی همگانی ساخت. به فرمودهٔ ایشان، پیش از انقلاب سفید ماده‌ای از قانون انتخابات زنان را در کنار ورشکستگان، دیوانگان و تبهکاران از حق رأی محروم می‌کرد، و ایرانیان، که وارث فرهنگی بودند که هرگز زن را موجودی فرودست نمی‌شمرد، نمی‌توانستند مادران، خواهران، همسران و دختران خود را در شمار دیوانگان و بزهکاران بگذارند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در همان کتاب از دستاوردهای زنان در دوران سلطنت خود یاد می‌فرماید. به فرمودهٔ ایشان، زنان ایرانی به وزارت، سفارت، داوری و استادی دانشگاه رسیدند، مردم آنان را به ریاست انجمن‌های شهر، نمایندگی مجلس و سناتوری برگزیدند و در پیکار با بی‌سوادی و در سپاه بهداشت نقشی حیاتی داشتند. شاهنشاه می‌افزاید که پوشیدن چادر تنها می‌توانست کارهایی را دشوار کند که پس از انقلاب سفید در میان زنان ایرانی رایج گشته بود."}]},{"id":"allied-invasion-1320","title":"ورود ارتش‌های بریتانیا و شوروی به ایران، ۳ شهریور ۱۳۲۰","date":{"solarYear":1320,"solarMonth":6,"solarDay":3,"gregorianYear":1941,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":25},"tier":"primary","category":"international","summary":"در بامداد ۳ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ اوت ۱۹۴۱ میلادی، ارتش بریتانیا از جنوب و غرب و ارتش اتحاد جماهیر شوروی از شمال به خاک ایران درآمدند. ایران از آغاز جنگ جهانی دوم بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود. دو دولت بهانهٔ رسمی حمله را حضور شمار زیادی از اتباع آلمان در ایران و خطر خرابکاری آنان خواندند، اما منابع این نوشتار، از خاطرات محمدرضا شاه پهلوی تا پژوهش‌های سیروس غنی و عباس میلانی، انگیزهٔ اصلی را گشودن راهی امن برای رساندن جنگ‌افزار و کالا به شوروی از راه خلیج فارس و راه‌آهن سراسری ایران می‌دانند. پاسداری از چاه‌ها و پالایشگاه نفت جنوب نیز در شمار انگیزه‌ها بود.\n\nارتش ایران در برابر برتری چشمگیر دو ارتش مهاجم تنها در چند نقطه ایستادگی کرد. نیروی دریایی ایران در خلیج فارس در همان ساعت‌های نخست بیشتر ناوهای خود را از دست داد و دریابان بایندر، فرمانده آن، در خرمشهر جان باخت. هواپیماهای شوروی و بریتانیا شهرهای شمالی و جنوبی را بمباران کردند. به نوشتهٔ غنی، ارتش ایران در چهل‌وهشت ساعت از هم پاشید و دولت ایران در ۶ شهریور ۱۳۲۰ (۲۸ اوت ۱۹۴۱) خواستار پایان جنگ شد. رضا شاه پهلوی در همان روزها علی منصور را از نخست‌وزیری برکنار کرد و محمدعلی فروغی را به جای او برگزید.\n\nدو دولت در ۸ شهریور ۱۳۲۰ (۳۰ اوت ۱۹۴۱) شرط‌های خود را در یادداشتی رسمی به دولت فروغی دادند: عقب‌نشینی ارتش ایران از بخش‌های بزرگی از کشور، بیرون کردن آلمانی‌ها و آسان‌سازی گذر جنگ‌افزار. مجلس شورای ملی در ۱۸ شهریور (۹ سپتامبر) این شرط‌ها را پذیرفت. چند روز بعد، دو دولت به این بهانه که دولت ایران در اجرای وعده‌ها درنگ می‌کند، نیروهای خود را به سوی تهران فرستادند. رضا شاه پهلوی در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ (۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱) از سلطنت کناره گرفت و نیروهای دو دولت پس از سوگند محمدرضا شاه پهلوی به پیرامون تهران رسیدند. شرح کناره‌گیری در مدخلی جداگانه آمده است.\n\nاشغال ایران تا پایان جنگ جهانی دوم و پس از آن ادامه یافت. ایران در ۹ بهمن ۱۳۲۰ (۲۹ ژانویهٔ ۱۹۴۲) پیمانی سه‌جانبه با بریتانیا و شوروی بست که بر پایهٔ آن دو دولت پذیرفتند استقلال و تمامیت ارضی ایران را محترم بشمارند و تا شش ماه پس از پایان جنگ نیروهای خود را بیرون ببرند. به نوشتهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، میلیون‌ها تن کالا در سال‌های جنگ از راه ایران به شوروی رسید. این نوشتار نخست زمینهٔ سیاسی و راهبردی حمله را بازمی‌گوید، سپس روند نظامی و سیاسی سه هفتهٔ پس از ۳ شهریور را شرح می‌دهد و در پایان دیدگاه‌ها و پیامدها را می‌آورد.","citations":[{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۴۰۵ و ۴۰۶","text":"سیروس غنی، «ایران و برآمدن رضا شاه»، پایان‌گفتار، دربارهٔ بی‌طرفی ایران، طرح‌ریزی حمله، شمار نیروها، بمباران شهرها، فروپاشی ارتش و پیامدهای اشغال."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل ششم","text":"عباس میلانی، «شاه»، فصل «تاج خار»، دربارهٔ یادداشت‌های دو دولت، شمار آلمانی‌ها، روز حمله، نامهٔ رضا شاه به روزولت و پاسخ او، بمباران تهران، ماجرای احمد نخجوان، روایت فریدون جم و پخش‌های بی‌بی‌سی."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۸۵ تا ۹۶","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، دربارهٔ اهمیت راهبردی ایران، کشتی‌های محور در بندر شاپور، یادداشت‌ها، روز حمله، نقل خاطرات چرچیل، داوری دربارهٔ رفتار متفقین و پیشنهاد جایگزین."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۶۵ تا ۶۹","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، فصل «مرد جوان»، دربارهٔ آغاز جنگ، ادعای دلبستگی رضا شاه به هیتلر، هشدار فاروق، روند نظامی حمله و فرمان پایان جنگ."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۲۹۷ تا ۳۰۴","text":"حسن ارفع، «زیر فرمان پنج پادشاه»، فصل پانزدهم، دربارهٔ جشن دانشکدهٔ افسری، خبرهای جبهه‌ها، نبود دستور عملیاتی، مرخصی سربازان، رفتار شوروی با افسران گرگان، تبلیغات رادیویی، آلمانی‌های تهران و ورود متفقین به پایتخت."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۵۳۲ تا ۵۳۶","text":"مهدیقلی هدایت، «خاطرات و خطرات»، دربارهٔ یادداشت‌های دو دولت، فرمان دفاع و خودداری، بمباران تهران، سخنان فروغی در مجلس، متن یادداشت ۸ شهریور و گاه‌شمار رویدادها."},{"sourceId":"iranica-azerbaijan-v","locus":"بندهای نخست تا سوم","text":"«آذربایجان، بخش پنجم: تاریخ از ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۷»، دانشنامهٔ ایرانیکا، دربارهٔ شمار آلمانی‌ها و نیروهای مهاجم، رقم‌های کالای رسیده به شوروی، پیمان سه‌جانبه و رفتار شوروی در آذربایجان."},{"sourceId":"iranica-iran-history","locus":"بخش «محمدرضا شاه، ایران و جنگ جهانی دوم»","text":"احسان یارشاطر، «ایران، تاریخ ایران در دورهٔ اسلامی»، دانشنامهٔ ایرانیکا."},{"sourceId":"iranica-chronology","locus":"مدخل‌های سال‌های ۱۹۴۱ و ۱۹۴۲","text":"احسان یارشاطر، «گاه‌شمار تاریخ ایران، بخش سوم»، دانشنامهٔ ایرانیکا."}],"personIds":["mohammad-reza-person","mohammad-ali-foroughi","reza-shah-person","hassan-arfa"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"ولیعهد بود و در روزهای حمله در تهران ماند.","mohammad-ali-foroughi":"پس از برکناری علی منصور به نخست‌وزیری رسید.","reza-shah-person":"علی منصور را برکنار کرد و فروغی را به جای او گماشت.","hassan-arfa":"افسر ارتش در تهران بود و نشانه‌های تنش روزهای پیش از حمله را دید."},"personTitles":{"mohammad-reza-person":"ولیعهد","hassan-arfa":"افسر ارتش"},"periodId":"pahlavi-i","monarchId":"reza-shah","aliases":["اشغال ایران ۱۳۲۰","سوم شهریور ۱۳۲۰"],"contextSections":[{"title":"بی‌طرفی ایران در آغاز جنگ","body":"آلمان در ۹ شهریور ۱۳۱۸ (۱ سپتامبر ۱۹۳۹) به لهستان حمله کرد و جنگ جهانی دوم آغاز شد. سیروس غنی در «ایران و برآمدن رضا شاه» می‌نویسد که ایران دو روز پس از این حمله بی‌طرفی خود را اعلام کرد، همان‌گونه که در آغاز جنگ جهانی نخست، بیست‌وپنج سال پیش‌تر، کرده بود. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که پدرش در اواخر دههٔ ۱۹۳۰ آمدن جنگ را پیش‌بینی می‌کرد و نگران بود که جنگ پیش از آن درگیرد که ارتش ایران توان پاسداری از بی‌طرفی کشور را در برابر همه بیابد. به فرمودهٔ شاهنشاه، بدترین نگرانی رضا شاه راست درآمد و جنگ «بسیار پیش از آنکه ما برای دفاعی کارآمد آماده باشیم» آغاز شد.\n\nغنی یادآوری می‌کند که بیشتر ایرانیان در این هنگام، مانند آغاز جنگ پیشین، به روسیه و بریتانیا بدبین بودند و به آلمان نگاه بهتری داشتند. بازرگانی ایران با آلمان از اواخر دههٔ ۱۹۲۰ به زیان شوروی و بریتانیا گسترش یافته بود. احسان یارشاطر در دانشنامهٔ ایرانیکا همین نکته را از زاویه‌ای دیگر بازمی‌گوید: به نوشتهٔ او، دخالت‌های دیرین روسیه و بریتانیا در کار ایران دلزدگی گسترده‌ای از این دو قدرت پدید آورده بود، و آلمان، که پیشینه‌ای از این دست در ایران نداشت و در جنگ در برابر هر دو ایستاده بود، از اندکی همدلی در میان ایرانیان بهره می‌برد.\n\nغنی می‌افزاید که با این همه «واقعیت‌های جغرافیا و زمین‌شناسی» دگرگون نشده بود. ایران مرزی کمابیش بی‌دفاع به درازای دو هزار کیلومتر با شوروی داشت و بریتانیا قدرت برتر خلیج فارس و صاحب منابع نفت جنوب غربی ایران بود. به نوشتهٔ غنی، رابطهٔ ایران با شوروی پیش از حملهٔ آلمان به شوروی نیز رو به سردی رفته بود. از شهریور ۱۳۱۸ راه شوروی تنها راهی بود که کالاهای خریداری‌شده در اروپا از آن به ایران می‌رسید، زیرا بریتانیا آبراه سوئز را در دست داشت و از گذر کالای آلمانی جلوگیری می‌کرد. شوروی در صدور اجازهٔ ترانزیت درنگ می‌کرد یا آن را نمی‌داد، و طرح کارخانهٔ ذوب آهن و مرحلهٔ دوم راه‌آهن سراسری از حرکت بازایستاد.\n\nبه روایت غنی، رضا شاه پهلوی در پایان ۱۹۳۹ از بریتانیا پیمان اتحادی خواست و خواستار پنهان ماندن آن شد تا شوروی را برنینگیزد. بریتانیا، که خود از شوروی بیم داشت، پاسخ را به تأخیر انداخت. پیمان مولوتوف و ریبنتروپ شوروی را در ظاهر در کنار آلمان نشانده بود و غنی می‌نویسد که شوروی با کوچک‌ترین بهانه‌ای می‌توانست برای دست یافتن به نفت خوزستان به ایران حمله کند. درخواست خرید هواپیما از بریتانیا نیز بی‌پاسخ ماند. میلانی از کوشش همانندی با آمریکا یاد می‌کند: رضا شاه پیشنهاد خرید هشتاد هواپیمای جنگی آمریکایی را داد و از شرکتی آمریکایی ساختن و تجهیز کارخانهٔ هواپیماسازی در ایران را خواست. به نوشتهٔ میلانی، آمریکا پس از فشار بریتانیا، که بیم داشت این هواپیماها بر ضد نیروهای بریتانیا به کار رود، از فروش بمب‌افکن‌ها و از طرح کارخانه چشم پوشید."},{"title":"حملهٔ آلمان به شوروی و اهمیت راهبردی ایران","body":"آلمان در ۱ تیر ۱۳۲۰ (۲۲ ژوئن ۱۹۴۱) به شوروی حمله کرد و شوروی و بریتانیا هم‌پیمان شدند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که پدرش بی‌درنگ بی‌طرفی ایران را با زبانی استوار از نو اعلام کرد، «اما بار دیگر تاریخ و جغرافیا بر ضد ما دست به یکی کردند». به فرمودهٔ شاهنشاه، روشن بود که شوروی بی‌یاری متفقین در برابر یورش آلمان تاب نمی‌آورد. فرستادن کالا از راه مورمانسک در شمال دور شدنی اما دشوار و کند بود، دریای مدیترانه در آن تابستان زیر چیرگی هوایی محور قرار داشت و کشتی‌های بریتانیا به‌زحمت به مصر می‌رسیدند، ترکیه اجازهٔ گذر از داردانل را نمی‌داد و کرانه‌های بلغارستان و رومانی در دریای سیاه در دست آلمان بود. شاهنشاه نتیجه می‌گیرد که «تنها گذرگاه امن و نسبتاً تند» از خلیج فارس می‌گذشت و از این رو ایران «منطقه‌ای با اهمیت راهبردی و تاکتیکی درجهٔ یک» شد.\n\nشاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» این تحلیل را گسترده‌تر بازمی‌گوید. او می‌فرماید که بهانهٔ رسمی متفقین، یعنی نقض بی‌طرفی و خودداری رضا شاه از بیرون کردن آلمانی‌ها، «بسیار سطحی و کودکانه» بود، زیرا در آن هنگام شمار زیادی از اتباع خود متفقین نیز در ایران زیر حمایت قانون ایران می‌زیستند. به فرمودهٔ او، خطری که متفقین را تهدید می‌کرد بسیار بزرگ‌تر از اقامت چند تن آلمانی بود، و اگر متفقین به راه‌های ایران برای رساندن جنگ‌افزار نیاز نداشتند به احتمال قوی ایران را اشغال نمی‌کردند. شاهنشاه در همین بخش از جنبهٔ دیگر ماجرا نیز چشم نمی‌پوشد. او می‌فرماید که اگر آلمان خط دفاعی شوروی را در قفقاز درهم می‌شکست، بی‌تردید به پیشروی در ایران ادامه می‌داد، زیرا هدف آلمان رساندن فتوحات خود تا خلیج فارس و نزدیک شدن به هند و دست یافتن به نفت ایران بود. به داوری شاهنشاه، شاید برخی از ایرانیان از چنین پیروزی‌ای، که نفوذ روسیه و بریتانیا را از میان می‌برد، استقبال می‌کردند، اما زندگی زیر سلطهٔ هیتلر دیر یا زود آنان را ناامید می‌ساخت.\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه نگرانی متفقین را از خرابکاری نیز یکسره بی‌پایه نمی‌خواند. او می‌فرماید که متفقین گمان می‌کردند خرابکاران آلمانی می‌توانند به‌آسانی به راه‌آهن سراسری دست یابند، و ویران شدن یک پل یا یک تونل بزرگ راه‌آهن را ماه‌ها از کار می‌انداخت. پالایشگاه‌ها و تأسیسات نفت جنوب نیز به نظر متفقین هدف‌هایی آسان برای بمباران بود. شاهنشاه در برابر این نگرانی‌ها گواهی خود را می‌آورد: به فرمودهٔ او، تا آنجا که می‌داند، در سراسر جنگ حتی یک خرابکاری مؤثر در تأسیسات راه‌آهن و صنایع نفت ایران رخ نداد. او می‌افزاید که این موفقیت را یکسره مدیون کوشش پدرش یا خود یا دولت‌های ایران نمی‌داند، و از روی انصاف می‌پذیرد که شاید آلمانی‌ها نقشه‌های خرابکاری خود را به امید رسیدن ارتش آلمان از راه قفقاز به تأخیر انداخته بودند.\n\nدانشنامهٔ ایرانیکا در مقالهٔ «آذربایجان» اهمیت این گذرگاه را با رقم نشان می‌دهد. به نوشتهٔ این مقاله، در سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵ میلادی نزدیک به هفت میلیون و نهصد هزار تن کالا از راه ایران به شوروی رسید، از جمله صد و هشتاد هزار کامیون و چهار هزار و هشتصد و هفتاد و چهار هواپیما. همین مقاله انگیزه‌های اشغال را ساختن راه رساندن کالا از خلیج فارس به روسیه و پاسداری از منافع متفقین در برابر خطر آلمانی‌ها برمی‌شمارد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"امروز همه با من هم‌عقیده‌اند که اگر متفقین راه‌های ایران را برای رساندن مهمات ضرور نداشتند باحتمال قوی کشور مرا در جنگ دوم جهانی اشغال نمی‌کردند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات","page":"ص ۸۵","date":"انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه بهانهٔ رسمی متفقین، یعنی حضور آلمانی‌ها، را «سطحی و کودکانه» می‌خواند و انگیزهٔ اصلی را نیاز به راه‌های ایران می‌داند."},{"original":"The significance of the supply route is suggested by the fact that 7,900,000 long tons of imports crossed Iran into the Soviet Union in the years 1941-45, including 180,000 trucks and 4,874 airplanes.","translation":"اهمیت این راه رساندن کالا را از این واقعیت می‌توان دریافت که در سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵، هفت میلیون و نهصد هزار تن کالا، از جمله صد و هشتاد هزار کامیون و چهار هزار و هشتصد و هفتاد و چهار هواپیما، از راه ایران به شوروی رسید.","speaker":"دانشنامهٔ ایرانیکا","speakerTitle":"دانشنامهٔ پژوهشی","work":"مقالهٔ «آذربایجان، بخش پنجم: تاریخ از ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۷»","workType":"دانشنامه","page":"بند نخست","date":"دربارهٔ ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۰ تا ۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵ میلادی","context":"مقاله پس از یاد کردن از شمار نیروهای دو ارتش و انگیزه‌های اشغال، اهمیت گذرگاه ایران را با این رقم‌ها نشان می‌دهد."}]},{"title":"مسئلهٔ آلمانی‌ها در ایران","body":"شمار آلمانی‌های مقیم ایران از آغاز محل اختلاف بود و منابع رقم‌های بسیار گوناگونی می‌آورند. میلانی می‌نویسد که بریتانیا و شوروی در یادداشت نخست خود، چهار روز پس از حملهٔ آلمان به شوروی، شمار اتباع آلمان در ایران را بیش از پنج هزار تن خواندند. به نوشتهٔ او، در زبان آن روزگار چنین جمعیتی را «ستون پنجم» آلمان می‌شمردند. حضور بسیاری از آلمانی‌ها در راه‌آهن دولتی ایران این نگرانی را بیشتر می‌کرد، زیرا آشکار بود که این راه‌آهن کلید رساندن کالا به ارتش درماندهٔ شوروی است. سفارت آمریکا در تهران، به نوشتهٔ میلانی، شمار آلمانی‌ها را نزدیک به دو هزار و پانصد تن، یعنی نیمی از رقم بریتانیا، برآورد می‌کرد. حتی ریدر بولارد، وزیر مختار بریتانیا، در ژوئیهٔ ۱۹۴۱ گزارش داد که شمار آلمانی‌ها با خانواده‌هایشان از دو هزار تن بیشتر نیست.\n\n{{quote:0}}\n\nغنی پاسخ نخست دولت ایران را می‌آورد: شمار آلمانی‌ها احتمالاً کمتر از هزار تن است، آنان برای نگهداری و گرداندن صنایع ایران ضرورت دارند و همگی زیر نظر شهربانی‌اند. مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا شمار آلمانی‌ها را هزار و پانصد تن می‌نویسد و درخواست دو دولت را بیرون کردن چهار پنجم آنان می‌داند. محمدرضا شاه پهلوی در همان کتاب می‌فرماید که بیشتر آلمانی‌های مقیم ایران در کارهای بنیادی صنعتی خدمت می‌کردند، و اگر چند تن نیز بی‌پروانهٔ اقامت در کشور بودند، جای شگفتی نبود که رضا شاه از فشار متفقین برای بیرون کردن آنان خشمگین شود.\n\nشاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» ادعای دلبستگی رضا شاه به هیتلر و آلمان را «نه واقعیت، بلکه افسانه» می‌خواند. به فرمودهٔ او، رضا شاه از همان آغاز به هیتلر بدگمان بود و در سفر رسمی خود به ترکیه از میزبانانش شرح زندگی زیر سلطهٔ آلمان را در دوران هم‌پیمانی عثمانی با قیصر شنیده بود. شاهنشاه می‌فرماید که به‌کارگیری کارشناسان آلمانی پیوندی با سیاست نداشت و تنها به کاردانی آنان بازمی‌گشت. میلانی نیز از «مأموریت برای وطنم» نقل می‌کند که شاهنشاه دلبستگی پدرش به نازی‌ها را رد می‌کرد و می‌فرمود که رضا شاه، که خود گرایش‌های خودکامه داشت، نمی‌توانست خودکامه‌ای دیگر چون هیتلر را تاب آورد.\n\n{{quote:1}}\n\nمیلانی در عین حال می‌نویسد که سخن از «ستون پنجم» آلمان، به داوری امروز، برای متفقین به همان اندازه که نگرانی نظامی بود، ابزاری تبلیغاتی نیز بود. او از تلگرام تند وینستون چرچیل، نخست‌وزیر بریتانیا، به وزیر خارجهٔ خود یاد می‌کند که پس از گزارش بولارد دربارهٔ اغراق‌آمیز بودن رقم‌های دولت بریتانیا نوشت. چرچیل پیش‌تر نیز اعلام کرده بود که بریتانیا باید در دوران جنگ «کنترل نظامی کامل» ایران را به دست آورد. یارشاطر در ایرانیکا از سوی دیگر می‌نویسد که برخی از آلمانی‌های مقیم ایران به کارهایی بر ضد متفقین دست داشتند.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"As late as July 1941, Sir Reader Bullard had indicated that, in his view, the \"number of Germans in Iran is not more than 2000 including dependents.\"","translation":"سر ریدر بولارد حتی در ژوئیهٔ ۱۹۴۱ گفته بود که به نظر او \"شمار آلمانی‌ها در ایران با خانواده‌هایشان از دو هزار تن بیشتر نیست.\"","speaker":"عباس میلانی، به نقل از ریدر بولارد","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران؛ گوینده: وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"فصل ششم","date":"تیر و مرداد ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ژوئیهٔ ۱۹۴۱ میلادی","context":"میلانی رقم بولارد را با ادعای بیش از پنج هزار آلمانی در یادداشت دو دولت و برآورد دو هزار و پانصد تنی سفارت آمریکا می‌سنجد."},{"original":"This was not fact but myth. My father mistrusted Hitler from the very beginning, if for no other reason than as an authoritarian ruler he was deeply suspicious of another who used such brutal methods of rule.","translation":"این واقعیت نبود، بلکه افسانه بود. پدرم از همان آغاز به هیتلر بدگمان بود، دست‌کم از آن رو که خود فرمانروایی مقتدر بود و به فرمانروای دیگری که چنین شیوه‌های بی‌رحمانه‌ای در حکومت به کار می‌برد سخت بدگمان بود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۶۶","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه به ادعای دلبستگی رضا شاه به هیتلر پاسخ می‌فرماید، ادعایی که به فرمودهٔ او بریتانیا و روسیه بهانهٔ حمله کردند."},{"original":"Undoubtedly, we must acquire complete military control of Persia during the war.","translation":"بی‌گمان باید در دوران جنگ کنترل نظامی کامل ایران را به دست آوریم.","speaker":"وینستون چرچیل، به نقل عباس میلانی","speakerTitle":"نخست‌وزیر بریتانیا","work":"شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"فصل ششم","date":"تابستان ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با تابستان ۱۹۴۱ میلادی","context":"میلانی این سخن را در کنار گزارش بولارد دربارهٔ اغراق‌آمیز بودن رقم آلمانی‌ها می‌آورد تا نشان دهد که تصمیم سیاسی لندن از برآورد سفارت خود در تهران جلوتر بود."}]},{"title":"کشتی‌های محور در بندر شاپور","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» از نگرانی دیگری نیز یاد می‌فرماید. دولت ایران هشت کشتی باری آلمانی و ایتالیایی را در بندر شاپور توقیف کرده بود و دو ناو جنگی ایران پیوسته این کشتی‌ها را زیر نظر داشتند، اما ملوانان آن‌ها در کشتی‌ها مانده بودند. به فرمودهٔ شاهنشاه، متفقین بیم داشتند که یکی از این کشتی‌ها از کوچک‌ترین غفلتی بهره بگیرد و خود را در اروندرود غرق کند و تنها راه ورود به لنگرگاه‌های پالایشگاه بزرگ آبادان را ببندد. شاهنشاه این بیم را «زیاد هم بیجا» نمی‌داند، زیرا گمان می‌رفت برخی از این کشتی‌ها مواد آتش‌زا داشته باشند. او می‌افزاید که هنگامی که نیروهای بریتانیا به جنوب ایران درآمدند، ملوانان دو کشتی آلمانی کشتی‌های خود را منفجر کردند و یکی از آن‌ها به‌سختی از هم پاشید، اما این رویداد در نقطه‌ای از اروندرود رخ داد که راه آمدوشد را نبست. میلانی نیز از همین هشت کشتی یاد می‌کند و می‌نویسد که حضور آن‌ها هراس بریتانیا و شوروی را از خطر آلمان باورپذیرتر می‌ساخت."},{"title":"طرح‌ریزی حمله","body":"غنی بر پایهٔ اسناد بریتانیا روند طرح‌ریزی حمله را بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، کابینهٔ بریتانیا در پایان هفتهٔ نخست ژوئیهٔ ۱۹۴۱ از ارتش خواست طرح حمله به ایران را آماده کند و برای عملیات مشترک به شوروی روی آورد. شوروی، که در جبهه‌های دیگر در تنگنا بود، نخست تمایلی نشان نداد و گفت که اگر ایران اجازه دهد جنگ‌افزار آمریکایی از خاکش به شوروی برسد، خرسند خواهد بود. غنی می‌نویسد که شوروی تا ۲۸ تیر ۱۳۲۰ (۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۴۱) هنوز با اقدام نظامی مخالف بود و فشار اقتصادی مشترک را برای رام کردن ایران بسنده می‌دانست. شوروی سرانجام در ۳۱ تیر (۲۲ ژوئیه) پذیرفت و دو طرف تا ۱۶ مرداد (۷ اوت) طرح تفصیلی حمله را هماهنگ کردند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» بخشی از خاطرات جنگ چرچیل را دربارهٔ این تصمیم نقل می‌فرماید. چرچیل در این بخش می‌نویسد که گشودن راهی از ایران برای ارتباط کامل با روسیه اهمیت فوق‌العاده داشت، زیرا فرستادن جنگ‌افزار از راه اقیانوس منجمد شمالی دشوار بود. به نوشتهٔ چرچیل، چاه‌های نفت ایران عاملی اساسی در جنگ بود و اگر روسیه شکست می‌خورد، بریتانیا باید آمادهٔ تصرف آن‌ها می‌بود. چرچیل از خطر هند نیز یاد می‌کند و می‌افزاید که پیش از سفر خود به دیدار روزولت کمیسیونی ویژه برای طرح‌ریزی عملیات نظامی بر ضد ایران برپا کرد و گزارش آن را، که کابینهٔ جنگ پذیرفته بود، دریافت کرد. شاهنشاه پس از نقل این بخش می‌فرماید که با برخی از نکته‌هایی که چرچیل واقعیت می‌خواند همداستان نیست.\n\nمیلانی می‌نویسد که فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا، یک هفتهٔ تمام پیش از حمله رونوشت نامهٔ طرح را دریافت کرده بود و از زمان‌بندی دقیق آن آگاهی داشت. به نوشتهٔ او، چرچیل از آمریکا خواست که نمایندهٔ خود را همراه سفیران بریتانیا و شوروی به هنگام تسلیم اعلامیه بفرستد، یا دست‌کم به دولت ایران بفهماند که آمریکا از دیدگاه دو دولت پشتیبانی می‌کند. روزولت هر دو پیشنهاد را نپذیرفت. میلانی از تنشی میان بولارد و لوئیس دریفوس، سفیر آمریکا در تهران، نیز یاد می‌کند و این تنش را نخستین نشانه‌های رقابت آمریکا و بریتانیا بر سر ایران می‌شمارد."},{"title":"یادداشت‌های دو دولت و پاسخ ایران","body":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه) در «خاطرات و خطرات» یادداشت‌های ۲۸ تیر و ۲۵ مرداد ۱۳۲۰ (۱۹ ژوئیه و ۱۶ اوت ۱۹۴۱) را یاد می‌کند که در آن‌ها دو دولت بیرون کردن آلمانی‌هایی را خواستند که در میان مردم نفوذی داشتند. به نوشتهٔ هدایت، دولت ایران اطمینان داد که از کارهای ناروا جلوگیری می‌کند و شماری از اتباع آلمان را نیز بیرون فرستاد، اما سودی نبخشید. سفیران دو دولت یادداشتی به علی منصور (منصورالملک)، نخست‌وزیر، دادند و او را به اقدام نظامی تهدید کردند. هدایت داوری خود را بی‌پرده می‌نویسد: «اصل قصد تصرف راه‌آهن بود». محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پاسخ‌های دولت ایران در نگاه دو دولت قطعی نمی‌نمود.\n\nمیلانی از نرم‌تر شدن موضع ایران در روزهای پایانی مرداد یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، دولت ایران نخست با لحنی سرسختانه اعلام کرد که کار آلمانی‌ها در ایران به دولت مستقل ایران مربوط است و بس. اما مقامات ایرانی رفته‌رفته، به‌ویژه در گفت‌وگوهای خصوصی، رویه‌ای سازشکارانه‌تر پیش گرفتند. آنان بارها اعلام کردند که شمار کارکنان آلمانی کمتر از هزار تن است و همه زیر نظر شهربانی‌اند، و برای آرام کردن بریتانیا دربارهٔ خطر خرابکاری در استان‌های نفت‌خیز، به همهٔ اتباع آلمان فرمان دادند که از این استان‌ها بیرون بروند. میلانی می‌افزاید که مقامات ایرانی یک روز پس از دریافت نخستین یادداشت تهدیدآمیز به سفارت بریتانیا گفتند که سه تن از سرکردگان کارگزاران نازی را بازداشت کرده‌اند و برنامه‌ای برای بیرون کردن ماهانه نزدیک به سی آلمانی را آغاز کرده‌اند. غنی نیز می‌نویسد که تا ۶ مرداد ۱۳۲۰ (۲۸ ژوئیهٔ ۱۹۴۱) شماری از کارشناسان آلمانی ناگزیر ایران را ترک کردند و وزارت خارجهٔ ایران به سفارت آلمان اعلام کرد که پروانهٔ کار دیگر آلمانی‌ها پس از پایان مدت تمدید نمی‌شود.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از هشداری یاد می‌فرماید که پیش از حمله رسید. به فرمودهٔ شاهنشاه، فاروق، پادشاه مصر و برادر همسرش فوزیه، به پدرزن خود که سفیر مصر در تهران بود سفارش کرد که به ولیعهد هشدار دهد جابه‌جایی‌های تازهٔ نیروهای بریتانیا شاید متوجه ایران باشد. ولیعهد پدرش را آگاه کرد و رضا شاه بی‌درنگ به وزیر مختار ایران در لندن تلگراف زد و از او خواست هدف واقعی بریتانیا را دریابد، اما پاسخی نرسید. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» می‌افزاید که رضا شاه، برخلاف شئون سلطنتی، ناگزیر از وزیر مختار خود در لندن خواست که مقصود و نیاز واقعی متفقین را جویا شود، «ولی دیگر کار از کار گذشته بود». به فرمودهٔ شاهنشاه، رضا شاه به وزیر مختار آلمان نیز ابلاغ کرده بود که دولت ایران بر بیرون کردن دیگر آلمانی‌ها مصمم است و ترتیب فرستادن آنان از راه ترکیه را نیز داده بود، اما شتاب متفقین مهلت این کار را از میان برد.\n\nمیلانی دو تبیین دربارهٔ بی‌اعتنایی رضا شاه به یادداشت‌ها را کنار هم می‌گذارد. برخی گفته‌اند که سیاستمداران انگلوفیل، به‌ویژه علی منصور، رضا شاه را عمداً از جدی بودن تهدیدها بی‌خبر نگاه داشتند. بولارد نیز پس از دیدار با رضا شاه دریافت که وزیرانش او را از وضع گفت‌وگوها به‌درستی آگاه نکرده‌اند. محمدرضا شاه پهلوی همین نکته را در «مأموریت برای وطنم» تأیید می‌فرماید: به فرمودهٔ او، وزیرانی که پیوسته با متفقین در گفت‌وگو بودند جرئت نداشتند رضا شاه را آگاه کنند که دو دولت بر اجرای تهدیدهای خود به زور مصمم‌اند. اما میلانی سخنی دیگر را نیز می‌آورد که رضا شاه سال‌ها بعد در تبعید به فریدون جم، داماد خود، فرمود: ایران دلیلی برای یاری متفقین نداشت و جنگ هنوز برنده‌اش را نشان نداده بود.\n\nمیلانی از گفت‌وگوی رضا شاه با بولارد دربارهٔ نفت نیز یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، رضا شاه به دیپلمات‌ها می‌فرمود که جنگ «کار او نیست». هنگامی که دولت بریتانیا، که در تنگنای مالی بود، درخواست کرد پرداخت سالانهٔ درآمد نفت به ایران مدتی به تعویق افتد، رضا شاه نپذیرفت و بر حداقل تضمین‌شدهٔ چهار میلیون لیرهٔ انگلیسی در سال برای دو سال و پرداخت بدهی‌های پیشین پای فشرد. به نوشتهٔ میلانی، رضا شاه به بولارد فرمود که نیاز فوری ایران به صنعتی شدن بسیار مهم‌تر از جنگی در اروپای دور است. بولارد پس از این دیدار نوشت که رضا شاه بارها بر سر امتیاز نفت دم شیر را پیچانده و این گمان نادرست را یافته است که شکیبایی بریتانیا بی‌پایان است."},{"title":"واپسین روزهای پیش از حمله","body":"حسن ارفع، که در آن هنگام افسر ارتش در تهران بود، در «زیر فرمان پنج پادشاه» از نشانه‌های تنش در روزهای پایانی مرداد ۱۳۲۰ یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، آنتونی ایدن، وزیر خارجهٔ بریتانیا، در ۱۷ مرداد ۱۳۲۰ (۸ اوت ۱۹۴۱) سخنانی تهدیدآمیز دربارهٔ ایران گفته بود. رضا شاه پهلوی در ۲۸ مرداد (۱۹ اوت) به اردوی تابستانی دانشکدهٔ افسری در اقدسیه رفت تا در جشن فارغ‌التحصیلی دانشجویان سال آخر حاضر شود. وزیران، سرلشکران و نمایندگان مطبوعات نیز در جشن بودند. ارفع می‌نویسد که شاهنشاه پس از پخش گواهی‌نامه‌ها و سوگند ستوان‌های تازه به آنان فرمود که به سبب وخامت اوضاع از مرخصی یک‌ماههٔ همیشگی بهره نمی‌برند و باید بی‌درنگ به یگان‌های خود بپیوندند. به روایت ارفع، افسران جوان با فریادی پرشور او را بدرود گفتند و شاهنشاه همه را در حالتی پرتنش بر جای گذاشت.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nمیلانی همین سخنرانی را دو روز پس از دریافت یادداشت تهدیدآمیز متفقین می‌داند و از پایان آن نقل می‌کند که ارتش و افسرانش باید به وضع کنونی توجهی فعال داشته باشند و اگر لازم شد آمادهٔ فدا کردن جان خود باشند. به نوشتهٔ میلانی، روزنامهٔ نیمه‌رسمی «اطلاعات» روز بعد در سرمقاله‌ای مردم را به «کوشش و فداکاری برای نجات آبروی ملت» فراخواند.\n\nارفع می‌افزاید که در ۳۰ مرداد ۱۳۲۰ (۲۱ اوت ۱۹۴۱) به مناسبت عید مبعث سلامی در کاخ گلستان برپا شد. به نوشتهٔ او، همه چیز عادی می‌نمود و هیچ‌کس گمان نمی‌برد که این واپسین سلام رضا شاه باشد. ارفع روز بعد را نیز به یاد می‌آورد: همسر انگلیسی دریابان بایندر، فرمانده نیروی دریایی ایران، با پسر خردسالش مهمان خانوادهٔ ارفع در لارک بود. بایندر خود در خرمشهر به سر می‌برد. ارفع می‌نویسد که همسر بایندر سراسر روز شاد و سرزنده بود و نمی‌دانست چه در انتظار اوست، و وعده داد که در سفر بعدی شوهرش به تهران همراه او بازگردد. به روایت غنی، رضا شاه یک روز پیش از حمله کفیل وزارت خارجه را نزد بولارد فرستاد و اطمینان داد که دولت بیرون کردن آلمانی‌ها را شتاب می‌بخشد و «ایران هر آنچه متفقین بخواهند انجام خواهد داد».","quotes":[{"original":"Anywhere you may be, in any circumstances, do not forget your duty towards the Army and the country.","translation":"هر جا که باشید و در هر وضعی، وظیفهٔ خود را در برابر ارتش و کشور فراموش نکنید.","speaker":"رضا شاه پهلوی، به روایت حسن ارفع","speakerTitle":"شاهنشاه ایران؛ راوی: افسر ارتش ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۲۹۷","date":"۲۸ مرداد ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹ اوت ۱۹۴۱ میلادی","context":"رضا شاه این سخن را در پایان سخنرانی خود در جشن فارغ‌التحصیلی دانشکدهٔ افسری در اقدسیه فرمود، پس از آنکه اعلام فرمود ستوان‌های تازه به سبب وخامت اوضاع مرخصی نمی‌گیرند."},{"original":"He knew that meant a resurgence of tribal warfare, for who would keep the country together once he and the army were gone? Above all, he knew how much the British feared and hated him. [...] His distrust of British intentions went back to World War I and to the 1907 partition of the country, which he now felt was being repeated.","translation":"او می‌دانست که این کار به بازگشت جنگ‌های ایلی می‌انجامد، زیرا چون او و ارتش از میان می‌رفتند، چه کسی کشور را یکپارچه نگاه می‌داشت؟ بیش از همه، می‌دانست که بریتانیا تا چه اندازه از او می‌ترسد و از او بیزار است. [...] بدگمانی او به نیت بریتانیا به جنگ جهانی نخست و تقسیم کشور در ۱۹۰۷ بازمی‌گشت، که اکنون احساس می‌کرد تکرار می‌شود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۶۸","date":"دربارهٔ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی","context":"شاهنشاه پس از یاد کردن از فرمان پایان جنگ و توافق سرلشکران برای پراکندن نیروها، اندیشه‌های رضا شاه را در روزهای پیش از کناره‌گیری بازمی‌گوید."}]}],"whatHappened":[{"title":"بامداد ۳ شهریور","body":"میلانی می‌نویسد که نیروهای بریتانیا و شوروی نزدیک به ساعت چهار بامداد ۳ شهریور ۱۳۲۰ (۲۵ اوت ۱۹۴۱) در عملیاتی با نام رمز «کانتننس» از جنوب و شمال به ایران درآمدند. به نوشتهٔ غنی، طرح دو دولت این بود که نیروهای بریتانیا از جنوب غربی و غرب ایران پیش بیایند و در قزوین به نیروهای شوروی بپیوندند که از شمال وارد می‌شدند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که دو دولت در همان روز یادداشت‌های تازه‌ای به دولت ایران دادند و اعلام کردند که ناگزیرند رویه‌ای سخت‌تر و صریح‌تر پیش بگیرند، و در همان هنگام سپاه روس از شمال و سپاه انگلیس از جنوب به کشور تاختند.\n\nارفع می‌نویسد که رادیو تهران در بامداد آن روز به‌کوتاهی اعلام کرد که نیروهای شوروی و بریتانیا از مرز گذشته و به خاک ایران درآمده‌اند و نیروهای ایران از خاک کشور دفاع می‌کنند و نبرد در همهٔ جبهه‌ها جریان دارد. ارفع بی‌درنگ به ستاد ارتش رفت و از ضرغامی، از فرماندهان ستاد، خواست که او را به جبهه بفرستد. ضرغامی پاسخ داد که درخواست او را به شاهنشاه می‌رساند. به روایت ارفع، در همان بامداد هفت هواپیمای بزرگ شوروی بر فراز تهران پرواز کردند و اعلامیه‌هایی فروریختند که مردم را به آرامش و تسلیم فرامی‌خواند و می‌گفت نیروهای شوروی از آن رو به ایران آمده‌اند که دولت ایران در بیرون کردن جاسوسان و تروریست‌های آلمانی درنگ کرده است. ارفع در پایان همان روز از ضرغامی شنید که شاهنشاه او را به ریاست ستاد نیروهای دفاع تهران، زیر فرمان یزدان‌پناه، گماشته است.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی رفتار رضا شاه را در این روز از زبان نزدیکانش بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، رضا شاه بی‌درنگ پس از شنیدن خبر حمله، سفیران دو کشور را برای دیداری فوری به دربار خواند. سفیران نزدیک به ساعت ده بامداد رسیدند و رضا شاه کوشید با این سخن آنان را آرام کند که اگر تنها ایرادشان به آلمانی‌هاست، آماده است جز چند تن، همهٔ آنان را در یک هفته بیرون بفرستد. اما ارتش‌های دو کشور در این هنگام از مرز گذشته بودند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» همین دیدار را تأیید می‌فرماید: پدرش چند ساعت پس از حمله به نمایندگان سیاسی روس و انگلیس اعلام کرد که آماده است خواست دولت‌های آنان را بپذیرد، و آنان پاسخ دادند که نیروهای دو کشور به پیشروی ادامه خواهند داد.\n\n{{quote:1}}\n\nمیلانی می‌افزاید که رضا شاه به هنگام ناهار در جمع خانواده‌اش چنان پریشان می‌نمود که هیچ‌یک از فرزندانش، از جمله ولیعهد، جرئت سخن گفتن نداشتند. رضا شاه به آنان فرمود که متفقین به ایران حمله کرده‌اند و این «پایان کار من خواهد بود، انگلیسی‌ها ترتیبش را خواهند داد». به نوشتهٔ میلانی، رضا شاه پیش از پایان همان روز نامه‌ای فوری نیز به روزولت نوشت و در آن اعلام کرد که نیروهای روس و انگلیس «ناگهان و بی‌هشدار پیشین» از مرز ایران گذشته‌اند و شهرهای بی‌دفاع را بمباران می‌کنند. رضا شاه از روزولت خواست گام‌هایی کارساز، فوری و انسان‌دوستانه برای پایان دادن به این تجاوز بردارد.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"Our forces are defending the national territory, fighting has started and is continuing on all fronts.","translation":"نیروهای ما از خاک کشور دفاع می‌کنند. نبرد آغاز شده و در همهٔ جبهه‌ها ادامه دارد.","speaker":"رادیو تهران، به روایت حسن ارفع","speakerTitle":"رسانهٔ رسمی دولت ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۲۹۷","date":"۳ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ اوت ۱۹۴۱ میلادی","context":"ارفع این اطلاعیهٔ کوتاه را از رادیو تهران در بامداد روز حمله نقل می‌کند. او بی‌درنگ پس از شنیدن آن به ستاد ارتش رفت."},{"original":"If [your countries'] only objection was about the Germans . . . I am ready to send away all Germans within one week, with few exceptions.","translation":"اگر تنها ایراد [کشورهای شما] به آلمانی‌هاست ... آماده‌ام جز چند استثنا، همهٔ آلمانی‌ها را در یک هفته بیرون بفرستم.","speaker":"رضا شاه پهلوی، به نقل عباس میلانی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"فصل ششم","date":"۳ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ اوت ۱۹۴۱ میلادی","context":"رضا شاه این سخن را در دیدار فوری با سفیران بریتانیا و شوروی، نزدیک به ساعت ده بامداد روز حمله، فرمود."},{"original":"Russian and British forces have crossed brusquely and without prior notice [...] I beg Your Excellency to take efficacious and urgent humanitarian steps to put an end to these acts of aggression.","translation":"نیروهای روس و انگلیس ناگهان و بی‌هشدار پیشین [از مرز] گذشته‌اند [...] از جناب‌عالی درخواست می‌کنم گام‌هایی کارساز، فوری و انسان‌دوستانه برای پایان دادن به این تجاوزها بردارید.","speaker":"رضا شاه پهلوی، به نقل عباس میلانی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"فصل ششم","date":"۳ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ اوت ۱۹۴۱ میلادی","context":"رضا شاه این نامه را پیش از پایان روز حمله به روزولت فرستاد. میلانی می‌نویسد که روزولت پیش‌تر از زمان‌بندی حمله آگاهی داشت."}]},{"title":"جبههٔ جنوب و خلیج فارس","body":"غنی می‌نویسد که نزدیک به سی‌وپنج هزار سرباز بریتانیایی، هندی و گورکه در حمله شرکت داشتند. بمباران دریایی بندرهای کرانهٔ خلیج فارس و فرود چتربازان در نزدیکی چاه‌های نفت پشتیبان این نیروها بود و هفت اسکادران از نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا نیز در حمله شرکت کردند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که پنج لشکر بریتانیا از جنوب شرقی، جنوب و غرب پیش آمدند و نیروی هوایی بریتانیا هدف‌های نظامی چون اهواز، بندر شاپور و خرمشهر را بمباران کرد، اما «با دقت» از آسیب رساندن به تأسیسات نفت پرهیز کرد. به فرمودهٔ شاهنشاه، در سپیده‌دم ۳ شهریور ناو جنگی بریتانیایی «شورهام» یکی از ناوهای ایران را در نزدیکی آبادان غرق کرد.\n\nارفع می‌نویسد که در بعدازظهر روز نخست شنید که نیروهای بریتانیا خرمشهر را بمباران کرده و گرفته‌اند، ناوچه‌های ایران پس از ایستادگی سخت غرق شده‌اند و دریابان بایندر جان باخته است. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» از غافلگیری نیروی دریایی سخن می‌فرماید: به فرمودهٔ شاهنشاه، متفقین نیروی دریایی ایران را، که چندان بزرگ نبود، بی‌آگاهی پیشین غرق کردند و تلفات زیادی بر ایران وارد ساختند. شاهنشاه می‌افزاید که سربازان ایرانی در سربازخانه‌ها زیر بمباران قرار گرفتند و ارتش یکسره غافلگیر شد.\n\n{{quote:0}}\n\nارفع از جبههٔ غرب نیز خبر می‌دهد. به نوشتهٔ او، نیروهای لشکر کرمانشاه ستون‌های بریتانیا را در پاتاق نگاه داشتند و بر آنان آسیب زدند، اما گردانی از چتربازان بریتانیا در مسجد سلیمان فرود آمد تا از خرابکاری در چاه‌های نفت جلوگیری کند و از کارکنان بریتانیایی منطقهٔ نفت‌خیز پاسداری کند. ستاد ارتش چند روز پیش از حمله برادر ارفع، ابراهیم، را به کرمانشاه فرستاده و به ریاست ستاد نیروهای غرب گماشته بود، و ارفع در شب روز نخست از ضرغامی شنید که او سالم است. ارفع می‌افزاید که بمباران کشتی‌های جنگی بریتانیا در ۳ شهریور تلفات زیادی در میان غیرنظامیان بر جا گذاشت.","quotes":[{"original":"آرتش ایران کاملا غافلگیر شده بود و سربازان ما در سربازخانه‌ها مورد بمباران قرار گرفتند و نیروی دریائی ما را که چندان بزرگ نبود بدون اطلاع قبلی غرق و تلفات زیادی بر ما وارد ساختند. جای تعجب نیست که پدرم و سایر ایرانیان بگویند که متفقین بکشور ما نیرنگ زده و خیانت کردند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات","page":"ص ۸۸","date":"دربارهٔ ۳ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه روز حمله را شرح می‌فرماید و می‌افزاید که رضا شاه هرگز گمان نمی‌کرد متفقین چنین آشکار به حاکمیت ایران تجاوز کنند."}]},{"title":"جبههٔ شمال","body":"غنی می‌نویسد که نیروهای شوروی از مرز آذربایجان گذشتند و با ایستادگی اندکی روبه‌رو شدند. ستون‌های دیگر شوروی همهٔ مرکزهای استان‌های مازندران، گیلان و خراسان را گرفتند. به نوشتهٔ غنی، هواپیماهای شوروی تبریز را بمباران کردند و نزدیک به شانزده غیرنظامی را کشتند، و بمباران شهرهای دیگر آذربایجان، مازندران و گیلان نیز سه غیرنظامی را به کشتن داد. غنی شمار دقیق نیروهای شوروی را دشوار می‌داند و بر پایهٔ ساختار یگان‌ها و درجهٔ فرماندهان، رقم صد و بیست هزار تن را برآوردی مطمئن می‌شمارد که هشتاد تا صد هزار تن از آنان در عملیات شرکت فعال داشتند. مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا رقم‌های دیگری می‌آورد: نزدیک به چهل هزار سرباز شوروی از شمال آمدند و آذربایجان و مشهد را گرفتند، و نوزده هزار سرباز بریتانیایی در جبهه‌ای به درازای ششصد مایل از جنوب وارد شدند تا از چاه‌های نفت خوزستان پاسداری کنند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که نیروهای موتوری نیرومند شوروی از مرز آذربایجان گذشتند و یگان‌های دیگر در خراسان و در سراسر مرز پیش آمدند. به فرمودهٔ شاهنشاه، نیروی هوایی شوروی تبریز، قزوین، بندر پهلوی، رشت و رضاییه را بمباران کرد. ارفع می‌نویسد که در ۴ شهریور ۱۳۲۰ (۲۶ اوت ۱۹۴۱) خبر رسید که روس‌ها مرند، صوفیان، ماکو و شاهپور را گرفته‌اند، و هواپیماهای شوروی تبریز و رشت را بمباران کردند و تلفات سنگینی در میان غیرنظامیان بر جا گذاشتند. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» یادآوری می‌فرماید که سربازان ایرانی در جبههٔ شمال تنها تفنگ‌های مشقی در دست داشتند.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از کوشش دیپلماتیک ایران در مسکو نیز یاد می‌فرماید. به فرمودهٔ او، محمد ساعد، سفیر ایران در مسکو، نزد مولوتوف، وزیر خارجهٔ شوروی، اعتراض کرد و پرسید که چرا روس‌ها در عملیاتی نظامی بر ضد ایران که بریتانیا آن را برانگیخته بود شرکت کرده‌اند. مولوتوف پاسخی نداد. شاهنشاه می‌افزاید که «اکنون می‌دانیم» گشودن راه ایران به روسیه را چرچیل و روزولت در دیدار خود برای امضای منشور آتلانتیک تصمیم گرفته بودند.","quotes":[{"original":"At dawn on August 25, a Royal Navy warship, the H.M.S. Shoreham, sank one of our frigates off Abadan; the Soviet Air Force bombarded Tabriz, Ghazvin, Bandar-Pahlavi, Rasht, and Rezajeh.","translation":"در سپیده‌دم ۲۵ اوت، ناو جنگی شورهام از نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا یکی از ناوهای ما را در نزدیکی آبادان غرق کرد. نیروی هوایی شوروی تبریز، قزوین، بندر پهلوی، رشت و رضاییه را بمباران کرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۶۷","date":"دربارهٔ ۳ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ اوت ۱۹۴۱ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی","context":"شاهنشاه روند نظامی روز نخست حمله را در دو جبههٔ جنوب و شمال بازمی‌گوید."}]},{"title":"نبود دستور عملیاتی و فرمان خودداری","body":"ارفع، که در این روزها در ستاد نیروهای دفاع تهران بود، می‌نویسد که به هیچ‌یک از یگان‌های ارتش دستور عملیاتی نرسیده بود. به نوشتهٔ او، ستاد اجازهٔ ویران کردن راه‌آهن، جاده‌ها و پل‌ها را نداده بود و هیچ فرمانی برای عملیات پس‌دار در کار نبود. ارفع از این نکته داوری‌ای روشن بیرون می‌کشد: به نوشتهٔ او، آشکار بود که رضا شاه از آغاز قصد دفاع جدی نداشت و تنها می‌خواست نشان دهد که دو دولت ایران را به زور گرفته‌اند، تا بعدها ایران را مسئول این رویداد نشمارند.\n\n{{quote:0}}\n\nهدایت نیز از فرمان دفاع و سپس فرمان خودداری یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، در آغاز فرمان دفاع صادر شده بود. هدایت می‌افزاید که در مجلس گفتند دولت، در پیروی از نیات صلح‌طلبانهٔ رضا شاه، دستور داده است که نظامیان از ادامهٔ نبرد خودداری کنند، هرچند در مرزها زدوخوردی رخ داده و تلفاتی بر جا مانده بود. هدایت داوری خود را دربارهٔ دفاع با بیتی کهن بیان می‌کند: «نه هر که دارد شمشیر حرب باید کرد / نه هر که دارد تریاق زهر باید خورد.» به داوری او، پاسداری از آبرو لازم است، اما «اهون ضررین» را نیز باید در نظر داشت، و چون دو دولت راه می‌خواستند، می‌بایست راه را به آنان داد.\n\n{{quote:1}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که رضا شاه در ۶ شهریور ۱۳۲۰ (۲۸ اوت ۱۹۴۱) به نیروهای ایران فرمان داد جنگ‌افزار خود را زمین بگذارند. در «مأموریت برای وطنم» روایت دیگری آمده است: به فرمودهٔ شاهنشاه، سه روز پس از حمله نخست‌وزیر استعفا داد و جانشین او به نیروهای ایران دستور ترک مقاومت داد، اما در حقیقت پیش از صدور این دستور هر گونه ایستادگی پایان یافته بود. شاهنشاه می‌افزاید که ایستادگی ارتش ایران، جز در چند مورد کوچک، یکسره بی‌اثر بود و ارتش پس از نخستین مرحلهٔ حمله دریافت که حریف بسیار نیرومندتر از آن است که بتوان با او رویارو شد.","quotes":[{"original":"I learned that no operational instruction had been given to the army units, no destruction of railways, roads or bridges authorised, and no rear-guard actions ordered. It was clear that from the beginning the Shah did not [intend serious] defence, and wanted only to show [that Iran had been] invaded by force.","translation":"دریافتم که هیچ دستور عملیاتی به یگان‌های ارتش نرسیده است، اجازهٔ ویران کردن راه‌آهن، جاده‌ها یا پل‌ها داده نشده و فرمانی برای عملیات پس‌دار در کار نیست. آشکار بود که شاهنشاه از آغاز [قصد دفاع جدی] نداشت و تنها می‌خواست نشان دهد که [ایران] به زور اشغال شده است.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ارتش ایران، رئیس ستاد نیروهای دفاع تهران در شهریور ۱۳۲۰","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۲۹۸","date":"دربارهٔ ۳ و ۴ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ و ۲۶ اوت ۱۹۴۱ میلادی","context":"ارفع پس از شرح خبرهای جبهه‌ها داوری خود را دربارهٔ فرماندهی جنگ می‌آورد."},{"original":"نه هر که دارد شمشیر حرب باید کرد / نه هر که دارد تریاق زهر باید خورد. راه می‌خواستند می‌بایست داد شاید بافتضاح اخراج سفرای آلمان و ایطالیا نمی‌کشید.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رئیس‌الوزرای پیشین ایران","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۳۳","date":"دربارهٔ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی","context":"هدایت پس از یاد کردن از فرمان دفاع، داوری خود را دربارهٔ ایستادگی در برابر دو دولت با این بیت و این جمله بیان می‌کند."}]},{"title":"تهران در روزهای حمله","body":"میلانی می‌نویسد که هواپیماهای بریتانیا و شوروی، که ستارهٔ سرخ بر بال برخی از آن‌ها پیدا بود، در روز دوم حمله نیز به بمباران پایتخت و شهرهای بزرگ ادامه دادند. به نوشتهٔ او، شمار کشتگان اندک بود و در تهران تنها دو تن در بمباران جان باختند، اما بمباران پیوستهٔ شهرهای بی‌دفاع ترس و وحشت را در میان مردم گستراند. هدایت می‌نویسد که هواپیماهای روس در شمال تهران پدیدار شدند و چند بمب فروریختند و سلطنت‌آباد، جای کارخانهٔ جنگ‌افزارسازی، و میدان فرودگاه قلعه‌مرغی را بیش از همه هدف گرفتند. به نوشتهٔ او، روس‌ها از هوا اعلامیه‌هایی پخش کردند که می‌گفت «ما را با ملت ایران اختلافی نیست»، و وحشت مردم بیشتر شد. هدایت می‌افزاید که در شهر حکومت نظامی اعلام کردند تا دست‌کم از سوءاستفادهٔ بدکاران از بازار آشفته جلوگیری کنند.\n\nمیلانی صحنهٔ تهران را از زبان فریدون جم بازمی‌گوید. جم یگان‌های پراکندهٔ ارتش و سربازان و افسرانی را دید که گاه با جامهٔ غیرنظامی و گاه با تکه‌هایی از جامهٔ نظامی دورریخته در خیابان‌ها سرگردان بودند، و بسیاری از سربازان پابرهنه بودند. به نوشتهٔ میلانی، شایعه‌هایی در شهر پیچید که سرلشکرانی در زیر چادر زنانه گریخته‌اند، و شایعهٔ دیگری از حملهٔ قریب‌الوقوع افسران ناراضی نیروی هوایی به کاخ خبر می‌داد. جم مردم هراسانی را دید که در میان دکان‌های نیمه‌بسته برای واپسین ذخیرهٔ خوراک و آب تقلا می‌کردند. شایعه‌ای دیگر می‌گفت که ارتش سرخ به‌زودی تهران را می‌گیرد و خانه به خانه نظامیان را می‌کشد، و بسیاری از نظامیان جامه و نشان‌های خود را در خانه سوزاندند.\n\nمیلانی می‌نویسد که جم در کاخ رضا شاه را تنها در باغ‌های خالی کاخ دید که قدم می‌زد، زیرا حتی نگهبانان نظامی دربار پست‌های خود را رها کرده بودند. خانوادهٔ سلطنتی، از جمله ولیعهد، به مجموعهٔ کاخ سعدآباد پناه برده بودند. به نوشتهٔ میلانی، در پایان آن شب تصمیم گرفتند که بیشتر اعضای خانوادهٔ سلطنتی، به‌ویژه زنان و کودکان، شبانه به اصفهان بروند، که هنوز در اشغال هیچ‌یک از دو ارتش نبود. رضا شاه و ولیعهد در تهران ماندند تا به کار دولت درمانده برسند. جم با تپانچه و تفنگ خودروی نخست را می‌راند و خانوادهٔ سلطنتی بی‌پیشامد به اصفهان رسیدند.\n\nهدایت از گفت‌وگوی خود با یکی از آشنایانش در همین روزها یاد می‌کند. هدایت از او پرسید که چه می‌کنند و او پاسخ داد: «متحیریم، برای یک شب هم آذوقهٔ سفر نداریم.» هدایت این وضع را با نمایش‌های پیشین ارتش می‌سنجد و می‌نویسد که نمایش کفش و کلاه و رژه در بساط آراسته یک چیز است و تدارک میدان جنگ چیزی دیگر."},{"title":"فروپاشی ارتش و ماجرای احمد نخجوان","body":"غنی می‌نویسد که ارتش ایران در برابر برتری چشمگیر حریفان در چهل‌وهشت ساعت از هم پاشید. به نوشتهٔ میلانی، فرماندهان ارتش پیش از پایان روز دوم گرد آمدند و دربارهٔ تسلیم گفت‌وگو کردند و به تسلیم بی‌درنگ ارتش رأی دادند. رضا شاه چون از این نشست، که بی‌حضور او برپا شده بود، و از تصمیم فرماندهان آگاه شد، احمد نخجوان، فرماندهٔ ارشد ارتش و وزیر جنگ، را به دربار خواند. میلانی می‌نویسد که رضا شاه در رویارویی‌ای که بعدها آوازه یافت، نخجوان را با زبانی تند خوار کرد، او را با عصا زد، درجه‌هایش را کند و تپانچه‌اش را گرفت و آهنگ کشتن او را داشت. به نوشتهٔ میلانی، ولیعهد پدر را قانع کرد که از جان نخجوان بگذرد و او را به زندان و دادگاه نظامی بسپارد. میلانی از گفتهٔ خود نخجوان نیز یاد می‌کند که فرماندهان تنها پس از تماس با ولیعهد و گرفتن موافقت او به تسلیم تصمیم گرفتند. این روایت را منبعی دیگر در این نوشتار تأیید نمی‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nارفع پیامد فرمان مرخصی را بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، چون ستون‌های سربازان وظیفه رو به روستاهای خود رفتند، رضا شاه از فرمان وزیر جنگ تازه آگاه شد، خشمگین شد و چون توضیح او را نپذیرفت، فرمان زندانی کردنش را داد. به روایت ارفع، ژاندارمری فرمان یافت که سربازان را بازگرداند، و بسیاری بازگشتند، اما چون دیدند خوراکی در سربازخانه‌ها نیست، دوباره آنجا را ترک کردند، زیرا جیرهٔ یک‌ماههٔ آنان به هنگام رفتن به هدر رفته بود. ارفع می‌نویسد که سرانجام ادارهٔ تدارکات خوراک فراهم کرد، بیشتر سربازان را بازگرداندند و نظم دوباره برقرار شد.\n\nارفع وضع استان‌ها را بدتر می‌داند. به نوشتهٔ او، در کردستان، آذربایجان، خراسان و گرگان، جایی که نیروهای شوروی پیش می‌آمدند، سربازان به محض رسیدن فرمان مرخصی تفنگ، مسلسل و توپ کوهستانی را رها کردند و به روستاهای خود بازگشتند. افسران، که از سرنوشت افسران ارتش لهستان در اسارت شوروی آگاه بودند، به سوی جنوب عقب نشستند. ارفع می‌افزاید که این افسران اگر فرمان می‌یافتند آمادهٔ نبرد بودند، اما پس از تسلیم دولت و اشغال کشور، معنایی در ماندن و کشته شدن نمی‌دیدند. به نوشتهٔ ارفع، بیشتر جنگ‌افزارهای رهاشده به دست ایل‌ها، به‌ویژه در کردستان و منطقهٔ کرمانشاه، افتاد و این ایل‌ها بی‌درنگ به رسم‌های پیشین بازگشتند و به غارت روستاهای همسایه و جنگ با یکدیگر پرداختند.\n\nارفع از رفتار نیروهای شوروی با افسران ایرانی در گرگان نیز یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، بر پایهٔ شرط‌های آتش‌بس قرار بود کسی به ارتش ایران دست نزند، آن را خلع سلاح نکند و افرادش را اسیر نگیرد، اما نیروهای شوروی همهٔ افسران گرگان را بازداشت کردند و به عشق‌آباد بردند و سه ماه در آنجا نگاه داشتند. شوروی پیش از آزادی از آنان خواست برگه‌ای را امضا کنند که در آن متعهد می‌شدند بر ضد شوروی کاری نکنند و با نمایندگان شوروی در تماس بمانند. ارفع می‌نویسد که بسیاری از افسران امضا نکردند و آن چند تن که امضا کردند، آن را زیر فشار و بی‌اعتبار دانستند و پس از بازگشت به تهران ماجرا را به ستاد ارتش گزارش دادند.\n\n{{quote:1}}\n\nمقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا پیامد درازمدت این فروپاشی را برجسته می‌کند. به نوشتهٔ این مقاله، پراکنده شدن ارتش ایران کوشش‌های پیشین رضا شاه را برای مهار نیروهای گریز از مرکز، اعم از سیاسی، اداری، دینی، ایلی و اقتصادی، سست کرد و دولت مرکزی را در برابر آن‌ها آسیب‌پذیر ساخت. همین مقاله می‌افزاید که شوروی پس از ورود، پاسگاه‌های مرزی و گمرکی میان ایران و شوروی را برچید و در مرز جنوبی منطقهٔ اشغالی خود پاسگاه نظامی برپا کرد، و در عمل مرز شوروی را به درون ایران کشاند.","quotes":[{"original":"In the face of overwhelming superiority the Iranian army collapsed within 48 hours and on 28 August Iran sued for an end to hostilities.","translation":"ارتش ایران در برابر برتری چشمگیر [حریف] در چهل‌وهشت ساعت از هم پاشید و ایران در ۲۸ اوت خواستار پایان جنگ شد.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"ص ۴۰۶","date":"دربارهٔ ۳ تا ۶ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ تا ۲۸ اوت ۱۹۴۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۷۷ خورشیدی، برابر با ۱۹۹۸ میلادی","context":"غنی پس از شرح شمار نیروهای دو ارتش مهاجم، روند نظامی حمله را در این جمله خلاصه می‌کند."},{"original":"Although according to the stipulations of the Armistice the Iranian Army was not to be interfered with, disarmed, nor taken prisoner, the Soviet forces in Gorgan arrested all the officers and took them to Askhabad where they were kept for three months.","translation":"با آنکه بر پایهٔ شرط‌های آتش‌بس قرار بود کسی به ارتش ایران دست نزند، آن را خلع سلاح نکند و افرادش را اسیر نگیرد، نیروهای شوروی در گرگان همهٔ افسران را بازداشت کردند و به عشق‌آباد بردند و سه ماه در آنجا نگاه داشتند.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ارتش ایران، رئیس ستاد نیروهای دفاع تهران در شهریور ۱۳۲۰","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۲۹۹","date":"دربارهٔ شهریور تا آذر ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با سپتامبر تا دسامبر ۱۹۴۱ میلادی","context":"ارفع پس از شرح فروپاشی یگان‌ها در استان‌های شمالی، رفتار نیروهای شوروی با افسران ایرانی را گزارش می‌کند."}]},{"title":"دولت فروغی و آتش‌بس","body":"رضا شاه پهلوی در ۶ شهریور ۱۳۲۰ (۲۸ اوت ۱۹۴۱) علی منصور را برکنار کرد و محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) را به نخست‌وزیری برگزید. هدایت در گاه‌شمار پایان کتاب خود «کابینهٔ فروغی ۶ شهریور» را ثبت می‌کند. به نوشتهٔ هدایت، این پیشامد بر رضا شاه سخت گران آمد و منصور، که پیشنهاد گفت‌وگو و رایزنی داده بود، سرزنش و عتاب دید. میلانی می‌نویسد که سفارت بریتانیا انتصاب فروغی را کوششی برای دلجویی از بریتانیا دانست، زیرا رضا شاه فروغی را به بریتانیا نزدیک می‌پنداشت. غنی یادآوری می‌کند که فروغی تا آن هنگام بازنشسته بود و تنها پس از ورود متفقین به کار بازگشت. به نوشتهٔ غنی، ایران در همان ۶ شهریور خواستار پایان جنگ شد.\n\nفروغی در ۹ شهریور ۱۳۲۰ (۳۱ اوت ۱۹۴۱) در مجلس شورای ملی ماجرا را به اجمال بازگفت. هدایت می‌نویسد که فروغی نمایندگان را به شکیبایی فراخواند و به گفت‌وگوها امید داد. او از کسانی که شتاب‌زده از شهر می‌رفتند و آشفتگی افکار را بیشتر می‌کردند، و از مردمی که از سر آزمندی به جای یک من نان دو من می‌خریدند، گله کرد. هدایت در همین بخش رویدادی را ثبت می‌کند: هنگامی که فروغی شرح قرارداد با دو دولت را در مجلس می‌داد، محمدعلی روشن، یکی از تماشاگران، دیوانه‌وار سنگی بزرگ به سوی او پرتاب کرد که به او نخورد."},{"title":"یادداشت ۸ شهریور و شرط‌های دو دولت","body":"سفیران دو دولت در ۸ شهریور ۱۳۲۰ (۳۰ اوت ۱۹۴۱) هر یک یادداشتی به نخست‌وزیر و وزیر خارجهٔ ایران دادند. هدایت متن این یادداشت‌ها را در «خاطرات و خطرات» بند به بند خلاصه می‌کند. به نوشتهٔ او، دو دولت در بند نخست اعلام کردند که نقشه‌ای بر ضد استقلال و تمامیت ارضی ایران ندارند. هدایت در میانهٔ متن داوری خود را می‌افزاید: این «عبارتی است که در هر موقع گفته و نوشته می‌شود و ابداً اعتبار ندارد». دو دولت در دنبالهٔ همین بند می‌گفتند که ناگزیر به اقدام نظامی دست زدند، زیرا دولت ایران به پیشنهادهای دوستانهٔ آنان توجهی نکرد، و این اقدام نه بر ضد دولت ایران، بلکه بر ضد کارهای احتمالی آلمانی‌هاست. اگر دولت ایران آمادهٔ همکاری باشد، دلیلی برای ادامهٔ دشمنی نخواهد ماند.\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ هدایت، دو دولت در بند دوم ضمانت‌هایی خواستند. دولت ایران باید فرمان می‌داد که ارتش ایران بی‌ایستادگی از خط خانقین تا بندر دیلم عقب بنشیند. در شمال، خراسان، مازندران، گیلان، آذربایجان و کردستان تا حدود قزوین باید از سپاه تهی می‌شد و در اشغال می‌ماند. شوروی اطمینان می‌داد که قصدی بر ضد ملت ایران ندارد و آماده است در پایان جنگ بر پایهٔ مرز قرارداد ۱۹۲۱ رفتار کند. دولت ایران باید آلمانی‌ها را در یک هفته بیرون می‌کرد و فهرست آنان را به دو سفارت می‌سپرد، از ورود آلمانی‌های تازه جلوگیری می‌کرد و گذر جنگ‌افزار را، چه از زمین و چه از هوا، آسان می‌ساخت.\n\nهدایت در پانوشتی دربارهٔ مرزبندی منطقه‌های اشغالی داوری می‌کند. به نوشتهٔ او، مازندران را به سبب راه‌آهن، و آذربایجان و کردستان را به سبب نقشهٔ احتمالی ترکیه خواسته بودند، اما خواستن خراسان، گیلان و قزوین دلیلی جز اندیشهٔ تصرف از سوی شوروی نداشت. به داوری هدایت، عدل و انصاف حکم می‌کرد که دو دولت تنها خط راه‌آهن را بگیرند، و اگر از ترکیه بیم داشتند، می‌توانستند در مرز قفقاز و عراق نیرو نگاه دارند.\n\nهدایت تعهدهای دو دولت را در بند سوم می‌آورد. دو دولت پذیرفتند که حق‌الامتیاز نفت و جز آن را مانند گذشته بپردازند، نیازهای اقتصادی کشور را فراهم کنند، پیشروی نیروهای خود را متوقف سازند و به محض آنکه وضع نظامی اجازه دهد، سپاه خود را از خاک ایران بیرون ببرند. دولت ایران نیز باید بی‌طرفی خود را ادامه می‌داد و در این نبرد، که به نوشتهٔ یادداشت آلمان بر دو دولت تحمیل کرده بود، کاری بر خلاف منافع بریتانیا و شوروی نمی‌کرد. به نوشتهٔ هدایت، شوروی وعده داد حق امتیاز شیلات را بپردازد، اما امتیاز نفت کویر خوریان را خواست. دولت ایران پاسخ داد که در پیمان پیشین چنین چیزی نیست و اگر گفت‌وگوهایی بوده، به گذشت زمان از اعتبار افتاده است، اما آماده است در هنگام مناسب دربارهٔ آن گفت‌وگو کند.\n\nهدایت از گفت‌وگوهای پس از یادداشت نیز خبر می‌دهد. به نوشتهٔ او، دو دولت در گفت‌وگوهای بعدی پذیرفتند که دولت ایران در منطقه‌های اشغالی نیرویی برای پاسداری از نظم نگاه دارد، و بریتانیا پذیرفت که پس از جنگ خسارت‌های بر حق ایرانیان را بپردازد. روس‌ها گفتند که جنگ و بمباران تا هنگامی ادامه داشت که ارتش ایران ایستادگی می‌کرد. هدایت در برابر این سخن می‌نویسد که پاسداری از جایگاه دولتی مستقل ایستادگی را ایجاب می‌کرد، و اگر چنین درخواست‌هایی از سوئد هم می‌شد، کار به زدوخورد می‌کشید تا به آبروی دولت آسیبی نرسد. هدایت این را نیز از «تکالیف ناروا» می‌شمارد که دو دولت خواستند بیرون رفتن نمایندگان آلمان و برخی کارکنان آنان زیر نظر مأموران خودشان انجام گیرد، و همین درخواست را دربارهٔ نمایندگان ایتالیا، مجارستان و رومانی نیز کردند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که نخست‌وزیر تازه در ۱۸ شهریور ۱۳۲۰ (۹ سپتامبر ۱۹۴۱) موافقت مجلس را برای پذیرفتن درخواست‌های متفقین به دست آورد. به فرمودهٔ شاهنشاه، متفقین در آن هنگام نیروهای خود را در فاصله‌ای دور از پایتخت مستقر کرده بودند.","quotes":[{"original":"دولت انگلیس و شوروی هیچ نقشه برعلیه استقلال ایران و تمامیت اراضی آن ندارند (عبارتی است که در هر موقع گفته و نوشته میشود و ابداً اعتبار ندارد).","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رئیس‌الوزرای پیشین ایران","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۳۳","date":"دربارهٔ ۸ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۳۰ اوت ۱۹۴۱ میلادی","context":"هدایت بند نخست یادداشت ۸ شهریور دو دولت را خلاصه می‌کند و داوری خود را درون کمان در میانهٔ متن می‌افزاید."}]},{"title":"پاسخ روزولت","body":"میلانی می‌نویسد که روزولت پاسخ نامهٔ رضا شاه را دیر داد، زیرا نمی‌خواست امیدی بیهوده در او برانگیزد. به نوشتهٔ میلانی، این درنگ بسیاری از لیبرال‌های آمریکادوست ایران را، که امید داشتند با پشتیبانی آمریکا ایران را از نفوذ بریتانیا و روسیه برهانند، دلسرد کرد. روزولت در پاسخ خود نوشت که رویدادهای ایران را با دقت دنبال می‌کند، و با اشاره‌ای آشکار به ادعای همدلی رضا شاه با نازی‌ها، از او خواست وضع ایران را «در چشم‌انداز کامل رویدادهای جهانی» و با توجه به «جاه‌طلبی هیتلر برای فتح جهان» بنگرد.\n\nمیلانی پاسخ روزولت را جز در چند سطر پایانی آن بی‌مایه می‌داند، اما همین چند سطر را دارای اهمیتی تاریخی می‌شمارد، به‌ویژه در ماه‌های پس از پایان جنگ. روزولت به رضا شاه اطلاع داد که از دولت‌های بریتانیا و شوروی اطمینان گرفته است که «هیچ نظری بر استقلال و تمامیت ارضی ایران ندارند». میلانی در پیوند با همین پیام یادآوری می‌کند که بسیاری از رجال ایران در آن روزگار و تا دههٔ بعد، از رضا شاه تا محمد مصدق، آمریکا را هم‌پیمانی بالقوه در برابر روسیه و بریتانیا می‌دیدند. به داوری میلانی، آنان شبکهٔ گسترده و پیچیدهٔ پیوند آمریکا با هم‌پیمانی چون بریتانیا را نادیده می‌گرفتند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Roosevelt informed Reza Shah that he had received assurances from the British and Soviet governments that \"they have no designs on the independence and territorial integrity of Iran.\"","translation":"روزولت به رضا شاه اطلاع داد که از دولت‌های بریتانیا و شوروی اطمینان گرفته است که \"هیچ نظری بر استقلال و تمامیت ارضی ایران ندارند.\"","speaker":"عباس میلانی، به نقل از فرانکلین روزولت","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران؛ گوینده: رئیس‌جمهور آمریکا","work":"شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"فصل ششم","date":"شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی","context":"میلانی این بند را مهم‌ترین بخش پاسخ دیرهنگام روزولت به نامهٔ رضا شاه می‌داند، به‌ویژه برای ماه‌های پس از پایان جنگ."}]},{"title":"پیشروی به سوی تهران","body":"ارفع می‌نویسد که رضا شاه، با آنکه ناگزیر اشغال کشور را پذیرفته بود، رشتهٔ کار را از دست نداد و همان اقتدار را به کار می‌برد، زیرا ارتش، یا آنچه از آن مانده بود، یکسره به او وفادار بود. در پایتخت حکومت نظامی برقرار بود. به نوشتهٔ ارفع، این وضع با خواست متفقین سازگار نبود، زیرا می‌خواستند کشور را یکسره در دست خود داشته باشند، و از این رو رادیوهای مسکو، لندن و دهلی تبلیغات تندی را بر ضد رضا شاه آغاز کردند. میلانی می‌نویسد که بخش فارسی بی‌بی‌سی از شب پس از حمله برنامه‌هایی هرروزه بر ضد رضا شاه پخش کرد و مردم چنان شیفتهٔ این برنامه‌ها شدند که خیابان‌های تهران به هنگام پخش خالی می‌شد. به نوشتهٔ میلانی، رادیوی آلمان نیز، که تا آن هنگام رضا شاه را برای ایستادگی در برابر بریتانیا و شوروی می‌ستود، با آغاز بیرون کردن آلمانی‌ها از ایران به او تاخت.\n\nارفع می‌نویسد که بر پایهٔ شرط‌های آتش‌بس، دولت ایران باید همهٔ آلمانی‌ها را بیرون می‌کرد. آنان را در باغ‌های گستردهٔ اقامتگاه تابستانی سفارت آلمان در شمیران گرد آوردند، اما چند تن از آنان ناپدید شدند و دولت ایران نتوانست آنان را بیابد. به نوشتهٔ ارفع، متفقین همین را بهانه کردند و به نیروهای خود فرمان دادند که بر تهران پیش بروند: روس‌ها از شرق و بریتانیایی‌ها از غرب. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که متفقین چند روز پس از تصویب مجلس، به این بهانه که دولت ایران در انجام وعده‌هایش درنگ می‌کند، اعلام کردند که نیروهایشان در بعدازظهر ۲۶ شهریور ۱۳۲۰ (۱۷ سپتامبر ۱۹۴۱) به حومهٔ تهران درمی‌آیند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که رضا شاه چون شنید سپاه بریتانیا به تهران نزدیک می‌شود، به او فرمود: «گمان می‌کنی می‌توانم از سروانی کوچک از انگلیس دستور بگیرم؟»\n\nرضا شاه پهلوی در بامداد ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ (۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱) از سلطنت کناره گرفت و به سوی اصفهان رفت. محمدرضا شاه پهلوی روز بعد در مجلس سوگند یاد کرد. ارفع می‌نویسد که شاهنشاه در بعدازظهر روز سوگند او را به افسری رابط با بریتانیا گماشت، و ارفع همراه ژنرال فریزر، وابستهٔ نظامی بریتانیا، به کهریزک در جنوب تهران رفت تا به پیشواز ستون بریتانیا برود. به نوشتهٔ ارفع، دو طرف قرار گذاشتند که نیروهای بریتانیا شب را در ری و نیروهای شوروی در مهرآباد بگذرانند و روز بعد در ساختمان‌هایی که ستاد ارتش در اختیارشان گذاشته بود جای بگیرند. ارفع می‌افزاید که مردان آلمانی را اسیر جنگی اعلام کردند، نود تن از آنان را به مقامات شوروی سپردند و بریتانیا دیگران را در استرالیا و جاهای دیگر بازداشت کرد. مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا نیز می‌نویسد که بریتانیا در هنگام اشغال زرادخانهٔ ارتش ایران را در تهران گرفت و پس از ثبت شمارهٔ سریال جنگ‌افزارها، آن‌ها را به درخواست شوروی به آن کشور سپرد."}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» داوری خود را دربارهٔ رفتار متفقین بی‌پرده بیان می‌فرماید. به فرمودهٔ شاهنشاه، متفقین با این حمله به هدف خود رسیدند، رضا شاه را از میان برداشتند و راه رساندن جنگ‌افزار به روسیه را گشودند، اما کارشان «بسیار تأسف‌انگیز» بود و به دست خود بذر اختلاف و دشواری‌های آینده را کاشتند. شاهنشاه می‌فرماید که حتی اگر همهٔ گفته‌های چرچیل را درست بینگاریم، راهی که متفقین برگزیدند نادرست بود. او یادداشت‌های اعتراض متفقین را پس از بیست سال دوباره خوانده و آن‌ها را «بسیار کودکانه و مربوط به امور جزئی» یافته است، زیرا تکیه‌کلامشان تنها حضور اتباع آلمان بود و از هدف‌های بزرگ‌ترشان، یعنی گشودن راه و فرستادن جنگ‌افزار به روسیه و بستن راه آلمان به نفت خاورمیانه و هند، اشاره‌ای نمی‌کردند.\n\nشاهنشاه می‌فرماید که پدرش مردی هوشیار و آشنا به فنون نظامی بود و اگر بریتانیا و روسیه هدف واقعی خود را بی‌پرده به او می‌گفتند، به کنه مطلب پی می‌برد. به فرمودهٔ او، متفقین نه تنها باید با رضا شاه صادقانه رفتار می‌کردند، بلکه باید پیشنهاد اتحادی سیاسی و محترمانه به او می‌دادند. شاهنشاه این ایراد را پیش‌بینی می‌فرماید که اندیشه‌های سیاسی رضا شاه مانع چنین اتحادی بود، و پاسخ می‌دهد که پدرش مردی منطقی و منصف بود و پیشرفت کشور و رفاه مردم را بر هر چیز برتری می‌داد. به باور او، رضا شاه یا پیشنهاد متفقین را می‌پذیرفت یا با سپردن تاج و تخت به فرزندش اجازه می‌داد که این کار به دست او انجام گیرد.\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه نمونه‌ای نیز از رفتار خود آلمان می‌آورد. به فرمودهٔ او، هیتلر با سوئد و سوئیس قراردادهایی برای گذر جنگ‌افزار از خاک آن کشورها داشت و بی‌طرفی آنان را محترم شمرد، و حتی حق فرستادن نگهبانان و کارشناسان حمل‌ونقل خود را به آن کشورها نخواست. شاهنشاه می‌پرسد: «آیا متفقین قادر نبودند که بدین ترتیب بی‌طرفی ما را محترم شمارند؟» به فرمودهٔ او، اگر خود در آن هنگام به سلطنت رسیده بود، چنین پیشنهادی را می‌پذیرفت، و گمان می‌کند رضا شاه نیز آن را بر اشغال کشور برتری می‌داد. شاهنشاه می‌افزاید که چون چند ماه پس از حمله اتحادی میان ایران و متفقین برقرار شد، بهتر بود این اتحاد پیش از حمله صورت می‌گرفت تا خونی نریزد و کینه‌ای میان مردم ایران و روس‌ها و انگلیس‌ها پدید نیاید.","quotes":[{"original":"ما مجبوریم مقدار زیادی مهمات جنگی بکشور روسیه [برسانیم] ... ما حاضریم در ازای استفاده از بنادر و راه‌آهن سرتاسری ایران و جاده‌های این کشور مبلغ منصفانه‌ای پرداخت کنیم و هیچگونه تجاوز و تخطی به بیطرفی و استقلال کشور ایران نخواهیم کرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات","page":"ص ۹۳","date":"انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه این متن را پیشنهادی فرضی می‌خواند که به باور او متفقین باید به جای حمله به رضا شاه یا به خود او می‌دادند."}]},{"title":"هدایت","body":"هدایت رویداد را در چارچوب رقابت دیرین روسیه و بریتانیا می‌بیند. به داوری او، دو دولت «راه می‌خواستند» و هدف اصلی‌شان تصرف راه‌آهن بود. هدایت بی‌طرفی ایران را در برابر این خواست بی‌اثر می‌داند و می‌نویسد: «بی‌طرفی به خرج نرفت، عهدشکنی اصل اصول بین‌الملل است.» او در عین حال بر این باور است که می‌بایست راه را به دو دولت داد و کار را به رسوایی بیرون راندن سفیران آلمان و ایتالیا نکشاند. هدایت از گفت‌وگویی با فروغی پس از تنظیم قرارداد با دو دولت یاد می‌کند. فروغی نظر او را دربارهٔ قرارداد پرسید و هدایت پاسخ داد که با این پیشامد، جز آنچه فروغی کرده بود، کار دیگری از دست او برنمی‌آمد. هدایت می‌افزاید که بریتانیا بود که در این قرارداد قاعدهٔ ترک ایران پس از جنگ را نهاد و آمریکا آن را تأیید کرد."},{"title":"ارفع","body":"ارفع، افسری که سراسر این روزها را در ستاد گذراند، فروپاشی ارتش را بیشتر پیامد نبود فرمان و تصمیم‌های سیاسی می‌داند تا ناتوانی افسران. به نوشتهٔ او، افسران اگر فرمان می‌یافتند آمادهٔ نبرد بودند. ارفع رفتار رضا شاه را نیز سنجیده می‌شمارد: به داوری او، رضا شاه می‌خواست نشان دهد که ایران به زور اشغال شده است. ارفع نقش متفقین را در دامن زدن به تبلیغات بر ضد رضا شاه برجسته می‌کند و پیشروی به سوی تهران را نشانهٔ عزم آنان برای کنار گذاشتن او می‌داند."},{"title":"میلانی","body":"میلانی هم بر رفتار متفقین و هم بر رفتار رضا شاه انگشت می‌گذارد. او سخن از «ستون پنجم» آلمان را برای متفقین هم نگرانی نظامی و هم ابزار تبلیغاتی می‌داند. در عین حال می‌نویسد که رضا شاه و ولیعهد هر دو در دریافتن جدی بودن دو دولت دربارهٔ خطر نازی‌ها ناکام ماندند و این ناکامی بهانه‌ای را که دو دولت برای حملهٔ از پیش طرح‌ریزی‌شدهٔ خود نیاز داشتند فراهم کرد. میلانی از اثر این رویداد بر ولیعهد نیز یاد می‌کند: به نوشتهٔ او، شتاب شرم‌آور فروپاشی ارتشی که رضا شاه این همه وقت و بودجهٔ کشور را صرف آن کرده بود، نشانی ماندگار در ذهن ولیعهد گذاشت، و او بعدها بارها پیمان بست که ارتش ایران دیگر هرگز چنین بی‌دفاع نماند."},{"title":"غنی و ایرانیکا","body":"غنی حمله را «تجاوزی بی‌انگیزش» از سوی دو قدرت می‌خواند و بهانهٔ رسمی آن را شمار اتباع آلمان در ایران می‌داند. یارشاطر در ایرانیکا روایتی کوتاه‌تر دارد: به نوشتهٔ او، متفقین حق گذر از ایران را برای رساندن خوراک و جنگ‌افزار به شوروی و بیرون کردن آلمانی‌ها را خواستند، و رضا شاه، که به جایگاه خود می‌بالید و بر بی‌طرفی کشور پای می‌فشرد، نپذیرفت. مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا انگیزهٔ اشغال را ساختن راه رساندن کالا و پاسداری از منافع متفقین در برابر خطر آلمانی‌ها می‌داند."}],"aftermathSections":[{"title":"کناره‌گیری رضا شاه","body":"نزدیک‌ترین پیامد سیاسی حمله، کناره‌گیری رضا شاه پهلوی در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ بود. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» این پیوند را آشکارا بیان می‌فرماید: به فرمودهٔ او، علت اصلی استعفای پدرش این بود که نمی‌خواست بماند و اشغال وطن را به دست نیروهای بیگانه و دخالت آنان را در کار ایران ببیند. شرح این رویداد در مدخل «کناره‌گیری رضا شاه پهلوی از سلطنت» آمده است."},{"title":"گذرگاه رساندن کالا و راه‌آهن سراسری","body":"ایران در سال‌های جنگ به گذرگاه اصلی رساندن کالا به شوروی بدل شد. به نوشتهٔ مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا، نزدیک به هفت میلیون و نهصد هزار تن کالا در سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵ از راه ایران به شوروی رسید. یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا می‌نویسد که نیروهای بریتانیا و آمریکا در ۱۹۴۲ گرداندن راه‌آهن سراسری ایران را در دست گرفتند تا فرستادن کالا به شوروی را آسان کنند. غنی پیش‌تر یادآوری کرده بود که مرحلهٔ دوم راه‌آهن از آغاز جنگ از حرکت بازایستاده بود."},{"title":"پیمان سه‌جانبه","body":"ایران در ۹ بهمن ۱۳۲۰ (۲۹ ژانویهٔ ۱۹۴۲) پیمان اتحاد سه‌جانبه را با بریتانیا و شوروی امضا کرد. به نوشتهٔ مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا، دو دولت در مادهٔ نخست این پیمان پذیرفتند که تمامیت ارضی، حاکمیت و استقلال سیاسی ایران را محترم بشمارند، و در مادهٔ پنجم متعهد شدند که تا شش ماه پس از آتش‌بس میان متفقین و دولت‌های محور نیروهای خود را از ایران بیرون ببرند. همین مقاله از «اعلامیهٔ دربارهٔ ایران» در ۹ آذر ۱۳۲۲ (۱ دسامبر ۱۹۴۳) یاد می‌کند که بریتانیا، شوروی و آمریکا در آن به حاکمیت و تمامیت ارضی ایران متعهد شدند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» این پیمان را نیز یاد می‌فرماید. ایران سپس در ۱۷ شهریور ۱۳۲۲ (۹ سپتامبر ۱۹۴۳) به آلمان اعلان جنگ داد."},{"title":"آذربایجان و نفوذ شوروی","body":"مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا می‌نویسد که شوروی، با وجود پیمان سه‌جانبه و اعلامیهٔ ۱۳۲۲، استقلال سیاسی ایران را در منطقهٔ اشغالی خود نادیده گرفت. به نوشتهٔ این مقاله، شرایط جنگ و کمبود منابع در آذربایجان گرسنگی و ناامنی گسترده‌ای پدید آورد و شوروی بر این دشواری‌ها افزود، در اتحادیه‌های کارگری نفوذ کرد و حزب توده را در آذربایجان نیرومند ساخت. غنی می‌نویسد که شوروی سه روز پس از کناره‌گیری رضا شاه، پیش از آنکه او کشور را ترک کند، جنبش‌های جدایی‌خواه را در آذربایجان به راه انداخت. این دنباله در بحران آذربایجان در سال‌های ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ خورشیدی به اوج رسید که شرح آن بیرون از قلمرو این نوشتار است."},{"title":"دگرگونی سیاست داخلی","body":"غنی دگرگونی سیاست داخلی را پس از اشغال تند می‌بیند. به نوشتهٔ او، از آغاز اشغال، دو قدرت بیگانه بار دیگر سرور زندگی سیاسی و اقتصادی ایران شدند و نخست‌وزیران، وزیران، استانداران و نمایندگان مجلس را دو سفارت برمی‌گزیدند. غنی می‌افزاید که بریتانیا ایل‌ها و روحانیان را نیرویی برای پس از جنگ در برابر کمونیسم پرورش داد و شوروی در بیشتر استان‌ها، حتی در جنوب زیر نظارت بریتانیا، حزب‌های کمونیست برپا کرد. یارشاطر در ایرانیکا از سوی دیگر می‌نویسد که با رفتن رضا شاه سانسور یک‌شبه از میان رفت و کشور با سیلی از اندیشه‌ها و ایدئولوژی‌ها روبه‌رو شد، و دوره‌ای از آزادی نسبی و دولت‌های ناکارآمد با مجلسی گرفتار دسته‌بندی فرارسید.\n\n{{quote:0}}\n\nارفع از پیامد امنیتی فروپاشی ارتش یاد می‌کند. جنگ‌افزارهایی که به دست ایل‌ها افتاد، به نوشتهٔ او، ناامنی را در کردستان و منطقهٔ کرمانشاه بازگرداند. مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا نیز پراکندگی ارتش را مایهٔ سستی دولت مرکزی در برابر نیروهای گریز از مرکز می‌داند. میلانی پیامد این رویداد را در اندیشهٔ ولیعهد نیز پی می‌گیرد: محمدرضا شاه پهلوی در دوران سلطنت خود یکی از استوارترین دلیل‌هایش را برای هزینه‌های سنگین ارتش این می‌دانست که هرگز نگذارد شکستی ناگهانی چون شکست ۱۳۲۰ تکرار شود.","quotes":[{"original":"Prime ministers, ministers, governors and members of parliament were hand-picked by the two legations.","translation":"نخست‌وزیران، وزیران، استانداران و نمایندگان مجلس را دو سفارت دست‌چین می‌کردند.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"ص ۴۰۶","date":"دربارهٔ سال‌های پس از شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۷۷ خورشیدی، برابر با ۱۹۹۸ میلادی","context":"غنی در پایان‌گفتار کتاب خود پیامد اشغال را برای سیاست داخلی ایران خلاصه می‌کند."}]}]},{"id":"reza-shah-abdication-1320","title":"کناره‌گیری رضا شاه پهلوی از سلطنت، ۲۵ شهریور ۱۳۲۰","date":{"solarYear":1320,"solarMonth":6,"solarDay":25,"gregorianYear":1941,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":16},"tier":"primary","category":"political","summary":"در بامداد ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی، رضا شاه پهلوی استعفانامه‌ای کوتاه را امضا کرد و سلطنت را به ولیعهد خود، محمدرضا پهلوی، سپرد. محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، نخست‌وزیر وقت، متن را نوشت و همان روز آن را در جلسهٔ مجلس شورای ملی خواند. این رویداد سه هفته پس از ورود ارتش‌های بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی به خاک ایران در ۳ شهریور ۱۳۲۰ (۲۵ اوت ۱۹۴۱) روی داد. در روزهای پیش از استعفا، نیروهای دو کشور به سوی تهران پیش آمدند و خبر نزدیک شدن ارتش شوروی به پایتخت در شهر پیچید.\n\nرضا شاه در استعفانامه نوشت که همهٔ نیروی خود را در این سال‌ها صرف امور کشور کرده و ناتوان شده است، و اکنون «قوه و بنیهٔ جوان‌تری» باید کار کشور را در دست بگیرد. او از همهٔ مردم، از کشوری و لشکری، خواست که ولیعهد را به سلطنت بشناسند. رضا شاه پس از امضا تهران را به سوی اصفهان ترک کرد. محمدرضا شاه پهلوی روز بعد، ۲۶ شهریور ۱۳۲۰ (۱۷ سپتامبر ۱۹۴۱)، در مجلس سوگند یاد کرد. سفیران بریتانیا و شوروی در این مراسم حضور نیافتند، و به نوشتهٔ عباس میلانی، وزارت خارجهٔ بریتانیا چند روز پس از سوگند نیز هنوز بازگرداندن خاندان قاجار را بررسی می‌کرد.\n\nرضا شاه پهلوی پس از کناره‌گیری با کشتی‌ای بریتانیایی به جزیرهٔ موریس رفت و سپس به ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی کوچید. او در ۴ مرداد ۱۳۲۳ خورشیدی (۲۵۰۳ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۴۴ میلادی، در ژوهانسبورگ درگذشت. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» علت اصلی استعفا را این می‌داند که پدرش نمی‌خواست پادشاه اسمی کشوری اشغال‌شده باشد و از افسران بیگانه دستور بگیرد. منابع دیگر بر فشار دو دولت اشغالگر، پیام‌های رادیویی ضد رضا شاه، گفت‌وگوهای فروغی با سفارت بریتانیا و هراس از ورود ارتش شوروی به تهران انگشت می‌گذارند.\n\nاین نوشتار نخست زمینهٔ نظامی و سیاسی استعفا را در سه هفتهٔ پس از ورود متفقین بازمی‌گوید. سپس روز ۲۵ شهریور، خوانش استعفانامه در مجلس، سوگند محمدرضا شاه پهلوی، تردید بریتانیا دربارهٔ جانشینی و سرانجام سفر تبعید و درگذشت رضا شاه را بر پایهٔ خاطرات و پژوهش‌ها شرح می‌دهد. دیدگاه‌های گوناگون دربارهٔ علت استعفا نیز در بخشی جداگانه آمده است.","citations":[{"sourceId":"hedayat","locus":"ص ۵۳۲ تا ۵۳۶ و ۵۴۰","text":"مهدیقلی هدایت، «خاطرات و خطرات»، دربارهٔ یادداشت‌های ۲۸ تیر و ۲۵ مرداد ۱۳۲۰، یادداشت ۸ شهریور، سخنان فروغی در مجلس، علت استعفا، متن استعفانامه و گاه‌شمار رویدادها."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۸۷ تا ۹۶","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «مأموریت برای وطنم»، دربارهٔ یادداشت‌های متفقین، حمله، اعلام استعفا در مجلس، سخن رضا شاه دربارهٔ کشور اشغال‌شده، سفر تبعید، نامه‌نگاری با پدر و پیمان سه‌جانبه."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۶۵ تا ۶۹","text":"محمدرضا شاه پهلوی، «پاسخ به تاریخ»، فصل «مرد جوان»، دربارهٔ آغاز جنگ، حمله، استعفا، سوگند، غیبت سفیران، تبعید و درگذشت رضا شاه."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۲۹۷ تا ۳۰۴","text":"حسن ارفع، «زیر فرمان پنج پادشاه»، فصل پانزدهم، دربارهٔ جشن دانشکدهٔ افسری، حمله، تبلیغات رادیویی، بیانیهٔ مجلس، خبر استعفا، مراسم سوگند و ورود متفقین به تهران."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل ششم","text":"عباس میلانی، «شاه»، فصل «تاج خار»، دربارهٔ یادداشت‌های متفقین، روز حمله، پخش‌های بی‌بی‌سی، دیدار فروغی و ساعد با بولارد، بررسی بازگرداندن قاجارها، نگارش استعفانامه و سوگند."},{"sourceId":"ghani-reza","locus":"ص ۴۰۵ و ۴۰۶","text":"سیروس غنی، «ایران و برآمدن رضا شاه»، پایان‌گفتار، دربارهٔ بی‌طرفی ایران، طرح‌ریزی حمله، فروپاشی ارتش، استعفا و تبعید."},{"sourceId":"iranica-iran-history","locus":"بخش «محمدرضا شاه، ایران و جنگ جهانی دوم»","text":"احسان یارشاطر، «ایران، تاریخ ایران در دورهٔ اسلامی»، دانشنامهٔ ایرانیکا."},{"sourceId":"iranica-chronology","locus":"مدخل‌های سال‌های ۱۹۴۱ و ۱۹۴۴","text":"احسان یارشاطر، «گاه‌شمار تاریخ ایران، بخش سوم»، دانشنامهٔ ایرانیکا."},{"sourceId":"payam-baharestan-mansouri","locus":"مقالهٔ «از تردید رضاخانی تا سقوط پهلوی»","text":"طیبه منصوری، فصل‌نامهٔ «پیام بهارستان»، با اسناد کتابخانهٔ مجلس دربارهٔ نگارش و بایگانی استعفانامه."}],"personIds":["mohammad-reza-person","mohammad-ali-foroughi","reza-shah-person"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"روز ۲۶ شهریور در مجلس سوگند پادشاهی یاد کرد.","mohammad-ali-foroughi":"متن کناره‌گیری را نوشت و همان روز در مجلس خواند.","reza-shah-person":"بامداد ۲۵ شهریور استعفانامه را امضا کرد و سلطنت را به پسرش سپرد."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["کناره‌گیری رضا شاه","استعفای رضا شاه"],"contextSections":[{"title":"ایران در آغاز جنگ جهانی دوم","body":"دولت ایران دو روز پس از حملهٔ آلمان به لهستان در شهریور ۱۳۱۸ بی‌طرفی خود را در جنگ اعلام کرد. سیروس غنی می‌نویسد که ایران همان راهی را برگزید که در آغاز جنگ جهانی نخست، بیست‌وپنج سال پیش‌تر، برگزیده بود. به نوشتهٔ او، بیشتر ایرانیان در این هنگام نیز به روسیه و بریتانیا بدبین بودند و به آلمان نگاه بهتری داشتند، و بازرگانی ایران با آلمان از اواخر دههٔ ۱۹۲۰ به زیان شوروی و بریتانیا گسترش یافته بود. غنی یادآوری می‌کند که «واقعیت‌های جغرافیا و زمین‌شناسی» دگرگون نشده بود: ایران مرزی کمابیش بی‌دفاع به درازای دو هزار کیلومتر با شوروی داشت و بریتانیا قدرت برتر خلیج فارس و صاحب منابع نفت جنوب غربی ایران بود.\n\nغنی می‌افزاید که از شهریور ۱۳۱۸ راه شوروی تنها راهی بود که کالاهای خریداری‌شده در اروپا از آن به ایران می‌رسید، زیرا بریتانیا آبراه سوئز را در دست داشت و اجازهٔ حمل کالای آلمانی را نمی‌داد. شوروی در صدور اجازهٔ ترانزیت درنگ می‌کرد، و به همین سبب طرح کارخانهٔ ذوب آهن و مرحلهٔ دوم راه‌آهن سراسری از حرکت بازایستاد. به روایت غنی، رضا شاه در پایان ۱۹۳۹ از بریتانیا پیمان اتحادی پنهانی خواست، اما بریتانیا که خود از شوروی بیم داشت پاسخ را به تأخیر انداخت، و درخواست خرید هواپیما از بریتانیا نیز بی‌پاسخ ماند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که پدرش در اواخر دههٔ ۱۹۳۰ آمدن جنگ را پیش‌بینی می‌کرد و نگران بود که جنگ پیش از آن آغاز شود که ارتش ایران توان پاسداری از بی‌طرفی کشور را بیابد. شاهنشاه در همان کتاب ادعای دلبستگی رضا شاه به هیتلر را افسانه می‌خواند و می‌فرماید که پدرش به هیتلر از همان آغاز بدگمان بود. به فرمودهٔ او، به‌کارگیری کارشناسان آلمانی در ایران پیوندی با سیاست نداشت و تنها به کاردانی آنان در طرح‌های نوسازی بازمی‌گشت."},{"title":"حملهٔ آلمان به شوروی و یادداشت‌های متفقین","body":"آلمان در ۱ تیر ۱۳۲۰ (۲۲ ژوئن ۱۹۴۱) به اتحاد جماهیر شوروی حمله کرد. با این حمله، شوروی و بریتانیا هم‌پیمان شدند و راه رساندن جنگ‌افزار به شوروی اهمیتی تازه یافت. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که فرستادن کالا از راه مورمانسک دشوار و کند بود، دریای مدیترانه در آن تابستان زیر چیرگی هوایی محور قرار داشت و ترکیه نیز اجازهٔ گذر از داردانل را نمی‌داد. به فرمودهٔ شاهنشاه، تنها گذرگاه امن و نسبتاً تند از خلیج فارس و ایران می‌گذشت، و از این رو ایران اهمیتی راهبردی یافت.\n\nغنی می‌نویسد که کابینهٔ بریتانیا در پایان هفتهٔ نخست ژوئیه از ارتش خواست طرح حمله به ایران را آماده کند و برای عملیات مشترک به شوروی روی آورد. به نوشتهٔ او، شوروی تا ۲۸ تیر ۱۳۲۰ (۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۴۱) با حملهٔ نظامی موافق نبود و فشار اقتصادی را بسنده می‌دانست، اما در ۳۱ تیر پذیرفت، و دو طرف تا ۱۶ مرداد طرح تفصیلی حمله را هماهنگ کردند. بهانهٔ رسمی دو دولت شمار آلمانی‌های شاغل در ایران بود. دولت ایران پاسخ داد که شمار آنان احتمالاً کمتر از هزار تن است، همگی زیر نظر شهربانی‌اند و برای نگهداری صنایع ایران ضرورت دارند.\n\nمهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه) در «خاطرات و خطرات» یادداشت‌های ۲۸ تیر و ۲۵ مرداد ۱۳۲۰ را یاد می‌کند که در آن‌ها دو دولت اخراج آلمانی‌های بانفوذ را خواستند. به نوشتهٔ هدایت، دولت ایران اطمینان داد که از هر کار ناروا جلوگیری می‌کند و شماری از آلمانی‌ها را نیز بیرون فرستاد، اما این کار سودی نبخشید. هدایت می‌افزاید که سفیران بریتانیا و شوروی یادداشتی به علی منصور (منصورالملک)، نخست‌وزیر وقت، دادند و او را به اقدام نظامی تهدید کردند، و به داوری او «اصل قصد تصرف راه‌آهن بود». محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» همین دو تاریخ را با برابرهای میلادی آن‌ها، ۱۹ ژوئیه و ۱۶ اوت، یاد می‌فرماید و می‌افزاید که پاسخ‌های دولت ایران در نگاه دو دولت قطعی نمی‌نمود.\n\nشاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» دربارهٔ رفتار هیئت وزیران داوری‌ای صریح دارد. او می‌فرماید که وزیرانی که پیوسته با متفقین در گفت‌وگو بودند جرئت نداشتند رضا شاه را آگاه کنند که دو دولت بر اجرای تهدیدهای خود به زور مصمم‌اند. میلانی نیز از بولارد، وزیر مختار بریتانیا، نقل می‌کند که پس از دیدار با رضا شاه دریافت که وزیرانش او را از وضع گفت‌وگوها به‌درستی آگاه نکرده‌اند. میلانی در کنار این روایت، سخنی را نیز یاد می‌کند که رضا شاه سال‌ها بعد در تبعید به فریدون جم، داماد خود، فرمود: ایران دلیلی برای یاری متفقین نداشت و جنگ هنوز برنده‌اش را نشان نداده بود."},{"title":"پیش از ۳ شهریور","body":"حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» می‌نویسد که رضا شاه در ۲۸ مرداد ۱۳۲۰ (۱۹ اوت ۱۹۴۱) به اردوی تابستانی دانشکدهٔ افسری در اقدسیه رفت تا در جشن فارغ‌التحصیلی دانشجویان سال آخر حاضر شود. به نوشتهٔ ارفع، شاهنشاه در سخنرانی خود به افسران تازه فرمود که به سبب وخامت اوضاع از مرخصی یک‌ماههٔ همیشگی بهره نمی‌برند و باید بی‌درنگ به یگان‌های خود بپیوندند. میلانی همین سخنرانی را دو روز پس از دریافت یادداشت تهدیدآمیز متفقین می‌داند و می‌نویسد که روزنامهٔ «اطلاعات» فردای آن روز مردم را به «کوشش و فداکاری» برای پاسداری از آبروی کشور فراخواند.\n\nارفع می‌افزاید که در ۳۰ مرداد ۱۳۲۰ (۲۱ اوت ۱۹۴۱)، به مناسبت عید مبعث، سلامی در کاخ گلستان برپا شد و همه چیز عادی می‌نمود، و هیچ‌کس گمان نمی‌برد که این واپسین سلام رضا شاه باشد. به روایت غنی، رضا شاه یک روز پیش از ورود نیروهای متفقین، کفیل وزارت خارجه را نزد بولارد فرستاد و پیام داد که دولت اخراج آلمانی‌ها را شتاب می‌بخشد و «ایران هر آنچه متفقین بخواهند انجام خواهد داد»."},{"title":"۳ شهریور ۱۳۲۰ و فروپاشی ارتش","body":"نیروهای بریتانیا و شوروی در بامداد ۳ شهریور ۱۳۲۰ (۲۵ اوت ۱۹۴۱) از جنوب و شمال به خاک ایران درآمدند. میلانی ساعت آغاز عملیات را حدود چهار بامداد می‌داند. به نوشتهٔ غنی، نزدیک به سی‌وپنج هزار سرباز بریتانیایی، هندی و گورکه در این حمله شرکت داشتند و شمار نیروهای شوروی را می‌توان صد و بیست هزار تن برآورد کرد. شرح نظامی این رویداد در مدخل «ورود متفقین به ایران، شهریور ۱۳۲۰» آمده است. آنچه در اینجا اهمیت دارد پیامد سیاسی فروپاشی سریع ارتش است.\n\nمیلانی می‌نویسد که رضا شاه در روز حمله به هنگام ناهار به خانواده‌اش فرمود که این پایان کار اوست و انگلیسی‌ها این را خواهند خواست. به نوشتهٔ او، رضا شاه همان صبح سفیران دو کشور را فراخواند و به آنان فرمود که اگر تنها ایرادشان به آلمانی‌هاست، آماده است جز چند تن، همهٔ آنان را در یک هفته بیرون بفرستد. اما ارتش‌های دو کشور در این هنگام از مرز گذشته بودند. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پدرش چند ساعت پس از حمله به نمایندگان دو دولت اعلام کرد که درخواست آنان را می‌پذیرد، و آنان پاسخ دادند که نیروهایشان به پیشروی ادامه می‌دهند.\n\nغنی می‌نویسد که ارتش ایران در برابر برتری چشمگیر حریفان در چهل‌وهشت ساعت از هم پاشید و ایران در ۶ شهریور ۱۳۲۰ (۲۸ اوت ۱۹۴۱) خواستار پایان جنگ شد. به روایت میلانی، فرماندهان ارتش در روز دوم حمله گرد آمدند و دربارهٔ تسلیم گفت‌وگو کردند. رضا شاه چون از این نشست آگاه شد، احمد نخجوان، فرماندهٔ ارشد ارتش و وزیر جنگ، را به دربار خواند، او را سخت سرزنش کرد و درجه‌هایش را کند. میلانی می‌افزاید که ولیعهد پدر را قانع کرد که از جان نخجوان بگذرد و او را به زندان و دادگاه نظامی بسپارد. ارفع نیز می‌نویسد که شاهنشاه چون از دستور وزیر جنگ تازه برای مرخص کردن سربازان وظیفه آگاه شد، خشمگین شد و فرمان بازداشت او را داد.\n\nمیلانی صحنهٔ تهران در این روزها را از زبان فریدون جم بازمی‌گوید. جم یگان‌های پراکندهٔ ارتش و سربازانی را دید که گاه پابرهنه و با جامهٔ نیمه‌نظامی در خیابان‌ها سرگردان بودند. شایعه‌ای در شهر پیچید که ارتش سرخ به زودی تهران را می‌گیرد و نظامیان را خانه به خانه می‌کشد، و به نوشتهٔ میلانی بسیاری از نظامیان جامه و نشان‌های خود را در خانه سوزاندند. خانوادهٔ سلطنتی، جز رضا شاه و ولیعهد، شبانه به اصفهان رفتند."},{"title":"دولت فروغی و یادداشت ۸ شهریور","body":"رضا شاه در ۶ شهریور ۱۳۲۰ علی منصور را برکنار کرد و محمدعلی فروغی را به نخست‌وزیری برگزید. هدایت در گاه‌شمار پایان کتاب خود «کابینهٔ فروغی ۶ شهریور» و «حکومت نظامی ۸ شهریور» را ثبت می‌کند. میلانی می‌نویسد که سفارت بریتانیا این انتصاب را کوششی برای دلجویی از بریتانیا دانست، زیرا رضا شاه فروغی را به بریتانیا نزدیک می‌پنداشت. غنی نیز یادآوری می‌کند که رضا شاه فروغی «محتاط و دوراندیش» را به بازنشستگی واداشته بود و فروغی تنها پس از ورود متفقین به کار بازگشت.\n\nهدایت متن یادداشتی را که سفیران دو دولت در ۸ شهریور ۱۳۲۰ (۳۰ اوت ۱۹۴۱) به نخست‌وزیر و وزیر خارجه دادند خلاصه می‌کند. به نوشتهٔ او، دو دولت در این یادداشت اعلام کردند که نقشه‌ای بر ضد استقلال و تمامیت ارضی ایران ندارند و اقدام نظامی‌شان بر ضد آلمانی‌هاست، نه بر ضد دولت ایران. آنان از دولت ایران خواستند که ارتش را بی‌مقاومت از خط خانقین تا بندر دیلم عقب ببرد و خراسان شمالی، مازندران، گیلان، آذربایجان، کردستان و تا حدود قزوین را از سپاه تهی کند. دو دولت همچنین خواستند که دولت ایران آلمانی‌ها را در یک هفته بیرون کند و فهرست آنان را به دو سفارت بسپارد، از ورود آلمانی‌های تازه جلوگیری کند و گذر جنگ‌افزار را از زمین و هوا آسان سازد. در برابر، دو دولت پذیرفتند که حق‌الامتیاز نفت را همچنان بپردازند، نیازهای اقتصادی کشور را فراهم آورند، پیشروی خود را متوقف کنند و هرگاه وضع نظامی اجازه داد، سپاه خود را از ایران بیرون ببرند.\n\nهدایت داوری خود را دربارهٔ وعدهٔ نخست این یادداشت پنهان نمی‌کند. او در میانهٔ متن می‌نویسد که این عبارتی است که دو دولت در هر موقع گفته و نوشته‌اند و «ابداً اعتبار ندارد». فروغی در ۹ شهریور ۱۳۲۰ (۳۱ اوت ۱۹۴۱) در مجلس ماجرا را به اجمال بازگفت، نمایندگان را به شکیبایی فراخواند و به گفت‌وگوها امید داد. به نوشتهٔ هدایت، فروغی از کسانی که از شهر می‌گریختند و از مردمی که به جای یک من، دو من نان می‌خریدند گله کرد. هدایت در همین بخش رویدادی را نیز ثبت می‌کند: هنگامی که فروغی شرح قرارداد با دو دولت را در مجلس می‌داد، محمدعلی روشن، یکی از تماشاگران، سنگی بزرگ به سوی او پرتاب کرد که به او نخورد."},{"title":"پیام‌های رادیویی و رفتار مجلس","body":"میلانی می‌نویسد که در شب پس از حمله، بخش فارسی رادیوی بی‌بی‌سی برنامه‌هایی هرروزه بر ضد رضا شاه آغاز کرد. این برنامه‌ها شاهنشاه را به خودکامگی، شکستن قانون اساسی و انباشتن ثروت در بانک‌ها متهم می‌کردند. به نوشتهٔ میلانی، این برنامه‌ها به توصیهٔ سفارت بریتانیا در تهران پخش می‌شد و آن لمبتون، وابستهٔ فرهنگی سفارت، مطالب آن را فراهم می‌کرد. میلانی از دستورنامه‌ای چهارده‌ماده‌ای با عنوان «برخی از کارهای رضا شاه» یاد می‌کند که لمبتون برای بی‌بی‌سی نوشت. او همچنین یادآوری می‌کند که سفارت بریتانیا پیش از حمله از اشاره‌های گاه‌به‌گاه بی‌بی‌سی به نوسازی رضا شاه انتقاد کرده و خواسته بود که این اشاره‌ها حذف شود.\n\nارفع روایتی از واکنش رضا شاه به این تبلیغات دارد. به نوشتهٔ او، رادیوهای مسکو، لندن و دهلی تبلیغات تندی را بر ضد شاهنشاه آغاز کردند و بازداشت وزیر جنگ را نمونهٔ خودکامگی او جلوه دادند. رضا شاه به فروغی فرمود که از نمایندگان مجلس بخواهد بیانیه‌ای در اعتراض به این پخش‌ها امضا کنند و اعلام کنند که شاهنشاه همواره قانون اساسی را پاس داشته و مجلس به پادشاه وفادار است. ارفع می‌نویسد که گروهی از نمایندگان از امضا سر باز زدند و گفتند که رادیوها جز حقیقت چیزی نگفته‌اند. به روایت ارفع، فروغی این پاسخ را به رضا شاه رساند و این رفتار شاهنشاه را سخت آزرد."},{"title":"گفت‌وگوی فروغی و ساعد با سفارت بریتانیا","body":"میلانی بر پایهٔ اسناد وزارت خارجهٔ بریتانیا روایتی از دیدار فروغی و محمد ساعد مراغه‌ای با بولارد آورده است. به نوشتهٔ او، رضا شاه چند روز پس از دیدار ۱۶ شهریور ۱۳۲۰ (۷ سپتامبر ۱۹۴۱) با دریفوس، سفیر آمریکا، این دو را به سفارت بریتانیا فرستاد تا معنای پخش‌های فارسی را بپرسند و توقف آن‌ها را بخواهند. میلانی می‌نویسد که فروغی و ساعد به سفیر گفتند که تنها پیام‌رسان‌اند، و فروغی افزود که می‌توان شاهنشاه را به کناره‌گیری قانع کرد. به نوشتهٔ میلانی، آنان یادآوری کردند که ایرانیانی چون ایشان تا ندانند این کار خلاف خواست بریتانیا نیست، گامی برنمی‌دارند. بولارد پاسخ داد که اگر آنان به این نتیجه برسند که رضا شاه باید برود، دولت بریتانیا دخالت نمی‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی دربارهٔ انگیزهٔ فروغی داوری قطعی نمی‌کند و می‌نویسد که دانستن آن دشوار است. او یادآوری می‌کند که فروغی را رضا شاه به بازنشستگی زودهنگام واداشته بود و داماد فروغی را نیز به فرمان او تیرباران کرده بودند. به نوشتهٔ میلانی، فروغی و ساعد در همین دیدار ولیعهد را بهترین نامزد جانشینی دانستند، و هنگامی که بولارد گفت ولیعهد نزد دولت بریتانیا ناخوشایند است و شوروی نیز به او نظر خوشی ندارد، بر سخن خود پای فشردند. میلانی دربارهٔ موضع بریتانیا یادآوری می‌کند که چرچیل در ۱۲ شهریور ۱۳۲۰ (۳ سپتامبر ۱۹۴۱) هنوز اعلام می‌کرد که بریتانیا بر ضد رضا شاه نیست، و از اسناد بریتانیا برمی‌آید که لندن در هنگام حمله طرحی روشن برای پایان دادن به سلطنت رضا شاه نداشت.","quotes":[{"original":"Foroughi added that \"the Shah can be persuaded to abdicate.\" He also made it clear that Persians like him would not \"take any action\" to force the abdication of Reza Shah unless they knew \"it will not be contrary to the wishes\" of Britain. [...] The Ambassador assured Foroughi that \"if they concluded that the Shah must go, His Majesty's government would not interfere.\"","translation":"فروغی افزود که \"می‌توان شاه را به کناره‌گیری قانع کرد.\" او همچنین روشن کرد که ایرانیانی چون او تا ندانند \"این کار خلاف خواست\" بریتانیا نیست، برای واداشتن رضا شاه به کناره‌گیری \"هیچ اقدامی نخواهند کرد.\" [...] سفیر به فروغی اطمینان داد که \"اگر آنان به این نتیجه برسند که شاه باید برود، دولت اعلیحضرت دخالت نخواهد کرد.\"","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"فصل ششم","date":"دربارهٔ نیمهٔ دوم شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی گزارش سفارت بریتانیا را از دیدار فروغی و ساعد با بولارد بازمی‌گوید. رضا شاه این دو را برای پرسیدن دربارهٔ پخش‌های فارسی بی‌بی‌سی به سفارت فرستاده بود."}]},{"title":"پیشروی به سوی تهران","body":"ارفع می‌نویسد که بر پایهٔ شرط‌های آتش‌بس، دولت ایران باید همهٔ آلمانی‌ها را بیرون می‌کرد. آنان را در باغ‌های اقامتگاه تابستانی سفارت آلمان در شمیران گرد آوردند، اما چند تن از آنان ناپدید شدند. به نوشتهٔ ارفع، متفقین همین را بهانه کردند و نیروهای شوروی از شرق و نیروهای بریتانیا از غرب به سوی تهران به راه افتادند. ارفع پیوند این پیشروی را با رویدادهای مجلس نیز در نظر دارد و می‌نویسد که پس از آنچه در مجلس گذشت، پیشروی دو ارتش نشان می‌داد که متفقین بر کنار گذاشتن رضا شاه به هر وسیله‌ای مصمم شده‌اند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که فروغی در ۱۸ شهریور ۱۳۲۰ (۹ سپتامبر ۱۹۴۱) موافقت مجلس را با درخواست‌های متفقین به دست آورد. به فرمودهٔ شاهنشاه، متفقین در آن هنگام نیروهای خود را دور از پایتخت نگاه داشته بودند، اما چند روز بعد، به این بهانه که دولت ایران در انجام وعده‌های خود درنگ می‌کند، اعلام کردند که سپاهشان پس از ظهر ۲۶ شهریور (۱۷ سپتامبر) وارد حومهٔ تهران می‌شود. میلانی عامل تعیین‌کننده را خبر نزدیک شدن ارتش شوروی می‌داند. او می‌نویسد که حتی شایعهٔ ورود ارتش سرخ روحیهٔ شهر را درهم شکست، صدها خانوادهٔ توانگر از شهر گریختند و رضا شاه، که بخشی از آوازهٔ خود را بر ضدیت با کمونیسم بنا کرده بود، تصمیم گرفت نه تنها شهر را ترک کند، بلکه از سلطنت نیز کناره بگیرد."}],"whatHappened":[{"title":"بامداد ۲۵ شهریور ۱۳۲۰","body":"میلانی می‌نویسد که فروغی، که نخستین سخنرانی رضا شاه را در جایگاه پادشاه نوشته بود، این بار یادداشت کوتاه استعفا را نوشت، و به روایتی که میلانی نقل می‌کند، این کار را با قلم زرنشان و منبت‌کاری‌شدهٔ خود شاهنشاه انجام داد. طیبه منصوری در مقاله‌ای که بر پایهٔ اسناد کتابخانهٔ مجلس در فصل‌نامهٔ «پیام بهارستان» نوشته، روایتی جزئی‌تر از آن بامداد می‌آورد. به نوشتهٔ او، فروغی در ساعت هفت صبح ۲۵ شهریور استعفانامه را نوشت. به رضا شاه خبر داده بودند که سپاه شوروی به نزدیکی کاروانسرای سنگی در جادهٔ کرج رسیده است. به همین سبب، به روایت منصوری، شاهنشاه بی‌آنکه بگذارد فروغی متن را بخواند آن را امضا کرد، با پادشاه تازه خداحافظی کرد و به سوی اصفهان به راه افتاد.\n\nمنصوری می‌افزاید که اصل استعفانامه به خط فروغی در کتابخانهٔ مجلس نگهداری می‌شود. اسنادی که او منتشر کرده نشان می‌دهد که کارپردازی مجلس در ۹ مهر ۱۳۲۰ از رئیس مجلس خواست اصل استعفانامه را برای بایگانی بفرستد، زیرا به رسم پیشین، اصل اسناد تاریخی را در مجلس نگاه می‌داشتند. معاون اداری ریاست مجلس در ۲۲ مهر ۱۳۲۰ پاسخ داد که اصل استعفانامه را که نزد نخست‌وزیر مانده بود از او گرفته و برای بایگانی فرستاده است.\n\nمیلانی از نگرانی دیگری در لندن نیز یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، بریتانیا از خود استعفا شگفت‌زده نشد، اما زمان آن را پیش‌بینی نکرده بود. کابینهٔ جنگ بریتانیا نگران بود که رضا شاه پس از ترک تهران به منطقه‌ای برود که در اشغال متفقین نیست و در آنجا دردسر بیافریند. به همین سبب، به نوشتهٔ میلانی، کابینهٔ جنگ به سفارت و فرماندهان نظامی پیام فوری فرستاد که در صورت امکان از خروج رضا شاه از تهران جلوگیری کنند و اگر لازم شد او را به زور نگاه دارند.\n\nمیلانی همچنین می‌نویسد که ولیعهد در لحظهٔ خروج پدر از دربار با خودرویی بی‌نشان، خود نیز می‌خواست همراه او برود، و به گفتهٔ وزیرانی که در دربار حضور داشتند، از رفتار ارتش شوروی با خود بیم داشت. به نوشتهٔ میلانی، وزیران و پادشاه کناره‌گرفته سرانجام ولیعهد را قانع کردند که بماند و زمام کشور را به دست بگیرد. محمدرضا شاه پهلوی خود به این لحظه اشاره می‌فرماید و می‌نویسد که پدرش ننگ ماندن در پایتختی را که سپاه بیگانه اشغال کرده بود تاب نمی‌آورد، و او ناگزیر فرمان پدر را برای در دست گرفتن کار پذیرفت.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"The Shah alluded to this episode, albeit cryptically, when he wrote that his father \"could not stand the infamy of remaining in his capital city when it was occupied by foreign troops. I had of course to obey my father who commanded me to take over the job.\"","translation":"شاه به این رویداد، هرچند به اشاره، پرداخت و نوشت که پدرش \"ننگ ماندن در پایتخت خود را، در حالی که سپاه بیگانه آن را اشغال کرده بود، تاب نمی‌آورد. من البته ناگزیر بودم از پدرم که به من فرمان داد کار را در دست بگیرم فرمان ببرم.\"","speaker":"عباس میلانی، به نقل از محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران؛ گوینده: شاهنشاه ایران","work":"شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"فصل ششم","date":"دربارهٔ ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی","context":"میلانی پس از روایت تردید ولیعهد در لحظهٔ رفتن پدر، سخن خود شاهنشاه را دربارهٔ این لحظه می‌آورد."}]},{"title":"خوانش استعفانامه در مجلس","body":"فروغی همان روز استعفانامه را در مجلس شورای ملی خواند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که در صبح ۲۵ شهریور در مجلس اعلام کردند که پدرش از سلطنت استعفا داده است، و او در همان روز جانشین پدر و عهده‌دار مقام سلطنت شد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌افزاید که مجلس استعفا را به اتفاق آرا پذیرفت. هدایت متن کامل استعفانامه را در «خاطرات و خطرات» آورده است. متنی که منصوری از رونوشت بایگانی‌شدهٔ مجلس منتشر کرده با متن هدایت جز در چند واژه یکسان است.\n\nمتنی که محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از استعفانامه می‌آورد با متن هدایت و رونوشت مجلس تفاوت دارد. در این روایت، رضا شاه خود را «شاه ایران به لطف خداوند و ملت» می‌خواند و از «پسر محبوبم» نام می‌برد. این تفاوت شاید از ترجمهٔ آزاد یا بازنویسی متن در چاپ انگلیسی کتاب برخاسته باشد. این نوشتار متن هدایت و رونوشت مجلس را مبنا گرفته است.\n\nهدایت در کنار متن استعفانامه داوری‌ای کوتاه دربارهٔ زبان آن می‌نویسد. به نوشتهٔ او، واژهٔ «باید» در عبارت «ولیعهد و جانشین قانونی مرا باید به سلطنت بشناسند» با چنین نامه‌ای سازگار نیست، و بهتر بود رضا شاه می‌فرمود امیدوار است ولیعهد با مراقبت در نظم کشور و فراهم آوردن رفاه عمومی توجه ملت را به خود جلب کند. هدایت این واژه را نشان خوی فرمانروایی بیست‌ساله می‌داند. او در پانوشتی دیگر یادآوری می‌کند که فروغی هم در آغاز و هم در پایان کار رضا شاه دست اندر کار بود: در تاجگذاری، در هنگام استعفا و در سوگواری.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"نظر باینکه من همه قوای خود را درین چند ساله مصروف امور کشور کرده و ناتوان شده‌ام حس می‌کنم که اینک وقت آن رسیده است که یک قوهٔ جوان‌تری بکارهای کشور که مراقبت دائم لازم دارد بپردازد و اسباب سعادت و رفاهیت ملت را فراهم بیاورد. بنابرین امور سلطنت را بولیعهد و جانشین خود تفویض کردم و از کار کناره نمودم. از امروز که ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ است عموم ملت از کشوری و لشگری ولیعهد و جانشین قانونی مرا باید بسلطنت بشناسند و آنچه از پیروی مصالح کشور نسبت بمن می‌کردند نسبت بایشان منظور دارند. کاخ مرمر، تهران، ۲۵ شهریور ماه ۱۳۲۰. رضا شاه.","speaker":"رضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"استعفانامه، به نقل «خاطرات و خطرات» مهدیقلی هدایت","workType":"سند رسمی","page":"ص ۵۳۴ و ۵۳۵","date":"۲۵ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی","context":"متن استعفانامه را فروغی نوشت و رضا شاه امضا کرد. فروغی همان روز آن را در مجلس شورای ملی خواند. رونوشت بایگانی‌شدهٔ مجلس جز در چند واژه با این متن یکسان است."},{"original":"در استعفانامه هم لحن دیکتاتوری برملاست. لفظ باید درین نامه نمی‌گنجد. بهتر این بود می‌فرمودند امیدوارم ولیعهد بتواند به مراقبت در نظم مملکت و تدارک رفاهیت عامه توجه ملت را بخود جلب نماید.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رئیس‌الوزرای پیشین ایران","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۳۵","date":"دربارهٔ ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی","context":"هدایت پس از آوردن متن کامل استعفانامه، دربارهٔ زبان آن داوری می‌کند."}]},{"title":"سوگند محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در ۲۶ شهریور ۱۳۲۰ (۱۷ سپتامبر ۱۹۴۱) در مجلس شورای ملی سوگند یاد کرد. میلانی ساعت مراسم را چهار و نیم بعدازظهر می‌داند. ارفع که خود در مراسم حضور داشت صحنه را چنین شرح می‌دهد: سرلشکران در جامهٔ رسمی و وزیران و بلندپایگان در ردنگوت در تالار ورودی مجلس ایستاده بودند و گروهانی از گارد با دستهٔ موزیک بر در ورودی انتظار می‌کشید. به نوشتهٔ ارفع، سخن چندانی میان حاضران نمی‌رفت و بیشترشان افسرده می‌نمودند. سپس دستهٔ موزیک سرود ملی را نواخت، گارد با فریاد «جاوید باد اعلیحضرت» به پادشاه جوان درود فرستاد و محمدرضا شاه پهلوی، رنگ‌پریده اما آرام، در جامهٔ رسمی نظامی وارد تالار شد.\n\nارفع می‌افزاید که شاهنشاه به چپ و راست نگاه نکرد و از پله‌ها بالا رفت. وزیران پیش‌تر بر جایگاه ایستاده بودند و نمایندگان برخاستند. شاهنشاه بر قرآن سوگند یاد کرد و مراسم در چند دقیقه پایان یافت. به روایت ارفع، پادشاه جوان بی‌آنکه با کسی سخن بگوید مجلس را ترک کرد. ارفع می‌نویسد که با دیدن این جوان، که بار سنگین رهبری کشور در این بحران پیش از موعد بر دوشش افتاده بود، با خود عهد بست که همان‌گونه که به پدرش خدمت کرده بود، به او نیز وفادارانه خدمت کند.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از دشواری رسیدن به مجلس یاد می‌فرماید، زیرا سپاه روس و انگلیس تازه به تهران رسیده بود. به فرمودهٔ شاهنشاه، انبوه مردم در خیابان‌ها گرد آمدند و ورود او را به مجلس پیروزمندانه ساختند، و پس از مراسم، مردم می‌خواستند خودروی او را بر دوش بگیرند. میلانی به متن سوگند نیز می‌پردازد و آن را با متن سوگند رضا شاه در ۱۳۰۴ می‌سنجد. به نوشتهٔ او، سوگند محمدرضا شاه پهلوی از سوگند پدرش بلندتر بود و واژگان دینی بیشتری داشت، و شاهنشاه در آن پیمان بست که در پاسداری از مرزهای کشور و حقوق مردم بکوشد و قانون اساسی را پاس بدارد.","quotes":[{"original":"Mohammad Reza Shah entered the hall. He was in parade uniform, pale but composed. [...] The Ministers had already taken their stand on the rostrum, the deputies, also in morning coats, rose and the Shah took the oath on the Qoran. It was over in a few minutes, and the young Shah left the Majles building without speaking to anybody.","translation":"محمدرضا شاه وارد تالار شد. جامهٔ رسمی نظامی بر تن داشت؛ رنگ‌پریده اما آرام بود. [...] وزیران پیش‌تر بر جایگاه ایستاده بودند. نمایندگان، که آنان نیز ردنگوت پوشیده بودند، برخاستند و شاهنشاه بر قرآن سوگند یاد کرد. مراسم در چند دقیقه پایان یافت و پادشاه جوان بی‌آنکه با کسی سخن بگوید ساختمان مجلس را ترک کرد.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ارتش ایران، رئیس ستاد نیروهای دفاع تهران در شهریور ۱۳۲۰","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۰۲","date":"۲۶ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۷ سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی","context":"ارفع، که خود در مراسم سوگند حضور داشت، صحنهٔ ورود پادشاه جوان به مجلس را شرح می‌دهد."}]},{"title":"غیبت سفیران و تردید بریتانیا","body":"سفارت‌خانه‌های بریتانیا و شوروی در مراسم سوگند حضور نیافتند. میلانی می‌نویسد که وزارت خارجهٔ ایران همهٔ هیئت‌های دیپلماتیک را دعوت کرده بود و تنها این دو سفارت، با این توضیح که دربارهٔ جانشینی ولیعهد «دستوری ندارند»، جای خود را در جایگاه دیپلمات‌ها خالی گذاشتند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که دولت‌های دو کشور تنها پس از سه روز او را به رسمیت شناختند، و در این مدت تظاهرات مردم به سود او نشان داد که چارهٔ دیگری ندارند.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی می‌نویسد که بریتانیا در این روزها دو راه دیگر را نیز بررسی می‌کرد: پایان دادن به خاندان پهلوی و بازگرداندن قاجارها، یا دگرگون کردن نظام و برپایی جمهوری. به نوشتهٔ او، بریتانیا ریاست جمهوری را نخست به فروغی و ساعد پیشنهاد کرد و هر دو آن را رد کردند و گفتند ایران هنوز به پادشاهی به سرکردگی ولیعهد نیاز دارد. میلانی در اینجا داوری دوسویه‌ای دربارهٔ فروغی و ساعد دارد. او می‌نویسد که این دو به جای رساندن پیام آشتی رضا شاه، از کناره‌گیری او هواداری کردند، اما در نگاه‌داشت خود خاندان پهلوی نیز نقش داشتند.\n\nجست‌وجوی بریتانیا برای نامزدی از خاندان قاجار به شاهزاده حمید، پسر محمدحسن میرزا، واپسین ولیعهد قاجار، رسید. میلانی می‌نویسد که حمید شهروند بریتانیا شده بود و در نیروی دریایی بریتانیا خدمت می‌کرد. به نوشتهٔ او، هارولد نیکلسن در ۲۲ شهریور ۱۳۲۰ (۱۳ سپتامبر ۱۹۴۱) با محمدحسن میرزا دربارهٔ بازگرداندن قاجارها گفت‌وگو کرد و از او پرسید که آیا پسرش فارسی می‌داند. پاسخ این بود که «حتی یک کلمه». محمدرضا شاه پهلوی نیز در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که بریتانیا به هواداری از شاهزاده‌ای قاجار، افسر نیروی دریایی بریتانیا، گرایش داشت.\n\nمیلانی می‌نویسد که وزارت خارجهٔ بریتانیا حتی در ۲۸ شهریور ۱۳۲۰ (۱۹ سپتامبر ۱۹۴۱)، دو روز پس از سوگند، به بولارد نوشت که به سبب گرایش‌های آلمانی ولیعهد باید او را کنار گذاشت، و استعفا به سود او را ترفندی برای ادامهٔ سیاست ضد متفقین می‌دانست. به نوشتهٔ میلانی، بولارد در تلگرامی که روز پس از سوگند فرستاده بود، دلایل پذیرفتن پادشاه جوان را برشمرده بود: این راه را قانون اساسی پشتیبانی می‌کرد و «کمترین آشفتگی» را برای کشور در پی داشت، خاندان قاجار پشتیبانی چندانی نداشت و فروغی با آن خاندان مخالف بود. بولارد افزوده بود که صدها تن از قاجارها در کشور چشم به بازگشت روزگار خود دوخته‌اند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"The British and Russian ambassadors had remained absent from the ceremony. The British had been inclined to support a Qajar prince who was an officer in the Royal Navy. Only after three days did their governments recognize me. During that time popular demonstrations in my favor showed them that they had no alternative.","translation":"سفیران بریتانیا و روسیه در مراسم حاضر نشدند. بریتانیا به هواداری از شاهزاده‌ای قاجار، که افسر نیروی دریایی سلطنتی بود، گرایش داشت. دولت‌های آنان تنها پس از سه روز مرا به رسمیت شناختند. در این مدت، تظاهرات مردم به سود من به آنان نشان داد که چارهٔ دیگری ندارند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۶۸","date":"دربارهٔ ۲۶ تا ۲۹ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۷ تا ۲۰ سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)","context":"شاهنشاه پس از شرح مراسم سوگند، از غیبت سفیران دو دولت اشغالگر و درنگ آنان در شناسایی سلطنت خود یاد می‌فرماید."},{"original":"First there was the pragmatic consideration that, in Bullard's words, they \"could always get rid of [the new Shah] quickly if he proved unsuitable.\" Accepting the Crown Prince as the new king had the advantage that it was sanctioned by the constitution and was the \"solution least disturbing to the country.\" Finally, the Qajar dynasty, in the embassy's assessment, enjoyed little support. In fact, \"PM [Foroughi] is against that dynasty.\"","translation":"نخست، ملاحظه‌ای عملی در کار بود: به گفتهٔ بولارد، آنان \"همیشه می‌توانستند اگر [شاه تازه] نامناسب از آب درآمد، به‌سرعت از شرش خلاص شوند.\" پذیرفتن ولیعهد به پادشاهی این برتری را داشت که قانون اساسی پشتیبانش بود و \"کمترین آشفتگی را برای کشور\" در پی داشت. سرانجام، به ارزیابی سفارت، خاندان قاجار پشتیبانی اندکی داشت. در واقع، \"نخست‌وزیر [فروغی] با آن خاندان مخالف است.\"","speaker":"عباس میلانی، به نقل از ریدر بولارد","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران؛ گوینده: وزیر مختار بریتانیا در تهران","work":"شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"فصل ششم","date":"دربارهٔ ۲۷ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۸ سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی","context":"میلانی تلگرام سفارت بریتانیا را در روز پس از سوگند محمدرضا شاه پهلوی بازمی‌گوید و دلایل ناکامی بریتانیا را در یافتن جانشینی دیگر برمی‌شمارد."}]},{"title":"ورود نیروهای متفقین به تهران","body":"ارفع می‌نویسد که شاهنشاه در بعدازظهر روز سوگند او را به دربار فراخواند و این نخستین شرفیابی او نزد پادشاه تازه بود. به فرمودهٔ شاهنشاه، نیروهای بریتانیا و شوروی روز بعد به تهران درمی‌آمدند، و ارفع را به افسری رابط با بریتانیا گماشت تا با فرماندهان آنان تماس بگیرد و جای مناسب برایشان فراهم کند. ارفع همراه ژنرال فریزر، وابستهٔ نظامی بریتانیا و آشنای دیرین خود، به کهریزک در جنوب تهران رفت تا به پیشواز ستون بریتانیا برود. به نوشتهٔ او، دو طرف قرار گذاشتند که نیروهای بریتانیا شب را در ری و نیروهای شوروی در مهرآباد بگذرانند و روز بعد در ساختمان‌هایی که ستاد ارتش در اختیارشان گذاشته بود جای بگیرند.\n\nارفع در همین بخش صحنه‌ای از سرنوشت آلمانی‌های مقیم تهران را نیز ثبت می‌کند. او زنان و کودکان آلمانی را دید که در برابر سفارت آلمان سوار اتوبوس می‌شدند تا از راه منطقهٔ شوروی به ترکیه بروند. مردان آلمانی را اسیر جنگی اعلام کرده بودند. به نوشتهٔ ارفع، نود تن از آنان را به مقامات شوروی سپردند و بریتانیا دیگران را در استرالیا و جاهای دیگر بازداشت کرد."},{"title":"سفر تبعید","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که پدرش امید داشت به کانادا یا آمریکای لاتین برود، اما بریتانیا اجازه نداد. به فرمودهٔ شاهنشاه، رضا شاه را که به تعبیر او عملاً زندانی بود نخست به هند بردند، اما اجازه ندادند در بمبئی از کشتی پیاده شود، زیرا بریتانیا از اثر حضور او در شبه‌قاره‌ای ناآرام بیم داشت. سپس او را به جزیرهٔ موریس و سرانجام به ژوهانسبورگ بردند. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» نیز می‌فرماید که قرار بود پدرش نخست به آمریکای جنوبی برود، اما در عوض به جزیرهٔ موریس، در شرق ماداگاسکار، رفت. به فرمودهٔ او، واپسین نگاه رضا شاه به میهنش از عرشهٔ کشتی‌ای انگلیسی بود که او را به موریس می‌برد.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nیارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا می‌نویسد که رضا شاه با شماری از اعضای خانواده‌اش به موریس و سپس به ژوهانسبورگ رفت. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» دربارهٔ رابطهٔ خود با پدر در این دوران می‌فرماید که آن دو پیوسته با هم نامه‌نگاری داشتند. به فرمودهٔ شاهنشاه، رضا شاه در نامه‌هایش دربارهٔ امور کشور نظر نمی‌داد و در عوض او را به دلیری و فداکاری در راه دشواری که در پیش داشت تشویق می‌کرد. شاهنشاه می‌افزاید که چند بار از پدر خواست خاطرات خود را بنویسد، اما رضا شاه نپذیرفت، زیرا بیم داشت که مطلبی را از سر هیجان میهن‌دوستانه بگوید که به صلاح کشور نباشد.\n\nشاهنشاه در همان کتاب شایعهٔ افسردگی پدرش را در تبعید رد می‌کند و می‌فرماید که بر پایهٔ نامه‌های او این شایعه با واقعیت نمی‌خواند. او همچنین در «مأموریت برای وطنم» دربارهٔ چگونگی رفتن رضا شاه داوری‌ای دوگانه دارد: می‌فرماید که دو دولت رضا شاه را برای استعفا و ترک وطن زیر فشار گذاشتند، اما خواست خود او نیز همین بود. در «پاسخ به تاریخ» آمده است که واپسین پیام رضا شاه به پسرش صفحهٔ گرامافونی بود که در آن فرمود: «پسرم، از هیچ چیز نترس».","quotes":[{"original":"My father hoped to go to Canada or to Latin America, but the British would not permit it. A virtual prisoner, he was taken first to India but was not allowed ashore at Bombay. [...] Next, they decided to take him to the island of Mauritius and finally to Johannesburg, South Africa. The very last message I received from him in his exile there was on a phonograph record. \"My son,\" he said to me, \"fear nothing.\" I was never to see him again.","translation":"پدرم امید داشت به کانادا یا آمریکای لاتین برود، اما بریتانیا اجازه نداد. او را که عملاً زندانی بود نخست به هند بردند، اما نگذاشتند در بمبئی پیاده شود. [...] سپس تصمیم گرفتند او را به جزیرهٔ موریس و سرانجام به ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی ببرند. واپسین پیامی که در تبعید از او دریافت کردم بر صفحهٔ گرامافونی بود. به من فرمود: \"پسرم، از هیچ چیز نترس.\" دیگر هرگز او را ندیدم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۶۸ و ۶۹","date":"دربارهٔ ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۳ خورشیدی (۲۵۰۰ تا ۲۵۰۳ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۴ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی","context":"شاهنشاه مسیر تبعید پدرش و واپسین پیام او را بازمی‌گوید."},{"original":"آخرین نگاهی که پدر به میهن عزیزش انداخت از عرشهٔ یک کشتی انگلیسی بود که ویرا بجزیرهٔ موریس می‌برد. اول قرار بود که بامریکای جنوبی رهسپار شود ولی در عوض اول بجزیرهٔ مزبور که واقع در مشرق ماداگاسکار و از مستعمرات انگلیس است عزیمت نمود و از آنجا نیز بژوهانسبورگ در افریقا رفت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات","page":"ص ۹۵","date":"دربارهٔ مهر ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با اکتبر ۱۹۴۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه سفر تبعید پدرش را از ایران تا موریس و ژوهانسبورگ شرح می‌فرماید."}]},{"title":"درگذشت در ژوهانسبورگ","body":"رضا شاه پهلوی در ۴ مرداد ۱۳۲۳ (۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۴۴) در ژوهانسبورگ درگذشت. غنی همین تاریخ را ثبت می‌کند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که اندوهش از شنیدن خبر درگذشت پدر بی‌اندازه بود و خود را وام‌دار یاد او می‌دانست تا کاری را که پدرش آغاز کرده بود تا پایان دنبال کند. یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا می‌نویسد که پیکر رضا شاه را نخست به قاهره بردند و سپس در ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۵۰ میلادی، به تهران بازگرداندند و در آرامگاهی ویژه در نزدیکی حرم حضرت عبدالعظیم به خاک سپردند."}],"views":[{"title":"روایت محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» این سخن را که رضا شاه برای نگاه‌داشت تاج و تخت برای فرزندش استعفا داد «گمراه‌کننده» می‌خواند. به فرمودهٔ شاهنشاه، علت اصلی استعفا این بود که پدرش مردی نبود که بماند و اشغال میهن را به دست نیروهای بیگانه و دخالت آنان را در امور ایران ببیند. شاهنشاه سخن پدر را در این باره نقل می‌فرماید: مردم او را همواره پادشاهی مستقل و نیرومند و پاسدار منافع کشور شناخته‌اند و او نمی‌تواند پادشاه اسمی کشوری اشغال‌شده باشد و از افسری جزء، انگلیسی یا روسی، دستور بگیرد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» همین سخن را با تعبیر «سروانی کوچک از انگلیس» بازگو می‌فرماید.\n\n{{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nشاهنشاه در همان کتاب رازی را نیز آشکار می‌فرماید: یکی از نزدیکان و مشاوران رضا شاه بعدها به او فرمود که پدرش چند سال پیش از استعفای رسمی در نظر داشت سلطنت را به سود او واگذارد و خود چون سیاستمداری کارآزموده در هنگام نیاز او را از تجربه‌هایش بهره‌مند سازد. شاهنشاه می‌افزاید که پذیرفتن این سخن هنوز برایش دشوار است. به فرمودهٔ او، اگر متفقین به جای حمله با رضا شاه آشکارا گفت‌وگو می‌کردند و پیمانی آبرومندانه پیشنهاد می‌دادند، رضا شاه یا پیشنهادشان را می‌پذیرفت یا با واگذاری تاج و تخت به پسرش راه را برای اجرای آن باز می‌کرد.","quotes":[{"original":"مردم همیشه مرا شاهنشاهی مستقل و صاحب اراده و نیرومند و حافظ منافع خود و کشور شناخته‌اند و با این حیثیت و حسن اعتماد و اطمینانی که مردم بمن دارند نمی‌توانم پادشاه اسمی کشور اشغال‌شده‌ای باشم و از یک افسر جزء انگلیسی و یا روسی دستور بگیرم.","speaker":"رضا شاه پهلوی، به روایت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران؛ راوی: ولیعهد ایران و سپس شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات","page":"ص ۹۴","date":"شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی","context":"محمدرضا شاه پهلوی این سخن را در پاسخ به این ادعا نقل می‌فرماید که پدرش برای نگاه‌داشت تاج و تخت برای فرزندش استعفا داد. به فرمودهٔ شاهنشاه، علت اصلی استعفا بیزاری رضا شاه از ماندن در کشور اشغال‌شده بود."},{"original":"When he heard that British troops were approaching Teheran, he said to me, \"Do you think that I can receive orders from some little English captain?\" He had made up his mind to abdicate. He was too independent and proud a man to subject himself to foreign invaders.","translation":"هنگامی که شنید سپاه بریتانیا به تهران نزدیک می‌شود، به من فرمود: \"گمان می‌کنی می‌توانم از سروانی کوچک از انگلیس دستور بگیرم؟\" او تصمیم خود را به کناره‌گیری گرفته بود. او مردی مستقل‌تر و سربلندتر از آن بود که به اشغالگران بیگانه گردن بنهد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۶۷ و ۶۸","date":"دربارهٔ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه در تبعید، روزهای پیش از استعفای پدرش را بازمی‌گوید و سخن رضا شاه را دربارهٔ پیشروی سپاه بریتانیا نقل می‌فرماید."}]},{"title":"روایت حسن ارفع","body":"ارفع نیز علت استعفا را در آمیزه‌ای از فشار بیرونی و آزردگی درونی می‌جوید. به نوشتهٔ او، پیشروی دو ارتش به سوی تهران نشان داد که متفقین بر کنار گذاشتن رضا شاه به هر وسیله‌ای مصمم‌اند. ارفع گمان می‌برد که رضا شاه می‌اندیشید اگر خود نزد متفقین ناخوشایند است، شاید پسرش، که در سیاست تازه‌کار بود و در چشم متفقین آلوده نشده بود، با پشتیبانی ارتش وفادار بتواند بماند. به داوری ارفع، رضا شاه آماده بود خود را فدا کند، اما می‌خواست ایران بماند و خاندانش به خدمت کشور ادامه دهد. ارفع می‌افزاید که پس از بیست سال فرمانروایی، پذیرفتن سرزنش نمایندگان مجلس و خواری‌ای که اشغالگران با سرنیزه‌های خود در پایتخت بر او تحمیل می‌کردند برای رضا شاه دشوار بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"The Shah was ready to sacrifice himself, but he wanted Iran to remain and his dynasty to continue to serve the country. Also, after twenty years of absolute power it was hard for him to accept the rebukes of his own deputies and the humiliations inflicted on him by the occupying Powers, who intended to dictate their wishes to him and to enforce them by the bayonets present in his capital.","translation":"شاهنشاه آماده بود خود را فدا کند، اما می‌خواست ایران بماند و خاندانش به خدمت کشور ادامه دهد. افزون بر این، پس از بیست سال قدرت مطلق، پذیرفتن سرزنش نمایندگان مجلس خود و خواری‌ای که قدرت‌های اشغالگر بر او تحمیل می‌کردند برایش دشوار بود؛ قدرت‌هایی که می‌خواستند خواسته‌های خود را به او دیکته کنند و با سرنیزه‌هایی که در پایتختش حاضر بود به اجرا درآورند.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"افسر ارتش ایران، رئیس ستاد نیروهای دفاع تهران در شهریور ۱۳۲۰","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۰۱","date":"دربارهٔ ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۳ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۴ میلادی","context":"ارفع پس از شنیدن خبر استعفا از ستاد لشکر یکم، دلایل تصمیم رضا شاه را آن‌گونه که خود می‌اندیشید برمی‌شمارد."}]},{"title":"روایت مهدیقلی هدایت","body":"هدایت استعفا را برآیند دو عامل می‌داند. به نوشتهٔ او، «نیمی به اشارهٔ دولتین، نیمی به اقتضای افکار» استعفای رضا شاه پیش آمد. هدایت می‌افزاید که روسیه اساساً منکر سلطنت بود و انگلیس نیز رضا شاه را مایل به آلمان می‌دانست. او در پانوشتی یادآوری می‌کند که از مدتی پیش از گوشه و کنار به بریتانیا شکایت می‌رسید که رضا شاه را بریتانیا بر ایرانیان مسلط کرده است. هدایت سال‌ها پیش از این رویداد از نخست‌وزیری کنار رفته بود و در این دوران مقامی نداشت، و داوری‌اش دربارهٔ واژهٔ «باید» در استعفانامه را نیز باید در پرتو همین فاصله خواند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"نیمی به اشارهٔ دولتین نیمی باقتضای افکار استعفای پهلوی پیش آمد. روسیه اساساً منکر سلطنت است. انگلیس هم پهلوی را مایل بالمان بجا آورده است.","speaker":"مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه)","speakerTitle":"رئیس‌الوزرای پیشین ایران","work":"خاطرات و خطرات","workType":"خاطرات","page":"ص ۵۳۴","date":"دربارهٔ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی)، برابر با سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی","context":"هدایت پس از روایت گفت‌وگوهای فروغی با دو دولت و پیش از آوردن متن استعفانامه، علت استعفا را در یک جمله خلاصه می‌کند."}]},{"title":"روایت عباس میلانی","body":"میلانی نقش ایرانیان را در کنار نقش دو دولت برجسته می‌کند. به نوشتهٔ او، بدون همکاری و مشورت ایرانیانی چون فروغی، بریتانیا و شوروی نمی‌توانستند طرح خود را اجرا کنند. میلانی در عین حال می‌پذیرد که پرسش از اینکه اگر فروغی و ساعد پیام رضا شاه را صادقانه می‌رساندند چه پیش می‌آمد، پاسخی قطعی ندارد. او عامل تعیین‌کننده را، گذشته از باور کسانی چون فروغی، تصمیم ارتش شوروی به پیشروی به سوی تهران و حتی شایعهٔ آن می‌داند. میلانی همچنین بر نقش بی‌بی‌سی و برنامه‌های آن انگشت می‌گذارد، اما می‌نویسد که این حمله‌ها به‌تنهایی رضا شاه را به استعفا وانداشت."},{"title":"داوری پژوهشگران دیگر","body":"غنی رخداد را بی‌پرده روایت می‌کند: به نوشتهٔ او، رضا شاه را واداشتند که به سود پسرش کناره بگیرد و او را به تبعید فرستادند. غنی حملهٔ دو دولت را «بی‌انگیزه» می‌خواند و بهانهٔ رسمی آن را شمار آلمانی‌های شاغل در ایران می‌داند. یارشاطر در ایرانیکا می‌نویسد که رضا شاه، که به جایگاه خود می‌بالید و بر بی‌طرفی کشور پای می‌فشرد، درخواست اخراج آلمانی‌ها را نپذیرفت، و پس از ناتوانی ارتش در برابر حمله، «در پی توافق با قدرت‌های مهاجم» سلطنت را به پسر بزرگ خود سپرد. گاه‌شمار ایرانیکا نیز از «وادار شدن» رضا شاه به کناره‌گیری با موافقت متفقین سخن می‌گوید.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Reza Shah was made to abdicate in favour of his son on 16 September. Reza Shah was forced into exile, first to Mauritius and then Johannesburg, where he died on 26 July 1944.","translation":"رضا شاه را در ۱۶ سپتامبر واداشتند که به سود پسرش کناره بگیرد. او را به تبعید فرستادند، نخست به موریس و سپس به ژوهانسبورگ، و او در ۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۴۴ در آنجا درگذشت.","speaker":"سیروس غنی","speakerTitle":"پژوهشگر تاریخ معاصر ایران","work":"ایران و برآمدن رضا شاه","workType":"پژوهش تاریخی","page":"ص ۴۰۶","date":"دربارهٔ ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ تا ۴ مرداد ۱۳۲۳ خورشیدی (۲۵۰۰ تا ۲۵۰۳ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۷۷ خورشیدی، برابر با ۱۹۹۸ میلادی","context":"غنی در پایان‌گفتار کتاب خود، سرانجام سلطنت رضا شاه را در چند جمله خلاصه می‌کند."}]}],"aftermathSections":[{"title":"آغاز سلطنت محمدرضا شاه پهلوی","body":"استعفای رضا شاه سلطنت سی‌وهفت‌سالهٔ محمدرضا شاه پهلوی را آغاز کرد. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که نخستین کارش تعیین سیاست خارجی تازه بود، زیرا به داوری او سیاست بی‌طرفی رسمی پدرش نتیجه‌ای بد به بار آورده بود. به فرمودهٔ شاهنشاه، او دریافت که همکاری با متفقین نه تنها گریزناپذیر، بلکه به سود کشور است، و فروغی نیز با این دیدگاه همراه بود. حاصل این سیاست پیمان سه‌جانبهٔ ایران، بریتانیا و شوروی بود که دو طرف در ۹ بهمن ۱۳۲۰ (۲۹ ژانویهٔ ۱۹۴۲) امضا کردند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که مادهٔ پنجم این پیمان دو دولت را به خروج از ایران در شش ماه پس از پایان جنگ متعهد کرد و مادهٔ ششم ضمانت‌هایی در برابر تقسیم کشور داشت.\n\nایران در ۱۷ شهریور ۱۳۲۲ (۹ سپتامبر ۱۹۴۳) به آلمان اعلان جنگ داد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» این رویداد را نیز در شمار پیامدهای سیاست تازه می‌آورد. میلانی می‌نویسد که پادشاه جوان از دیدن اینکه دو قدرت بزرگ چگونه به‌آسانی پدر او را به استعفا واداشتند، این باور را در خود پروراند که قدرت‌های بزرگ در ایران هر کاری از دستشان برمی‌آید. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه بعدها یکی از دلایل گسترش ارتش را همین می‌دانست که دیگر هرگز شکستی ناگهانی مانند شکست شهریور ۱۳۲۰ را روا ندارد."},{"title":"دگرگونی‌های درونی","body":"یارشاطر در ایرانیکا می‌نویسد که با رفتن رضا شاه سانسور یک‌شبه از میان رفت و کشور با سیلی از اندیشه‌ها و مرام‌ها، از جمله کمونیسم، روبه‌رو شد. به نوشتهٔ او، محمدرضا شاه پهلوی زیر فشار مجلس و کسانی که املاکشان در مازندران به تصرف رضا شاه درآمده بود، پذیرفت که بیشتر این املاک را به صاحبان پیشین بازگرداند. یارشاطر دورهٔ نخست سلطنت شاهنشاه، از ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، را دوران چنددستگی در مجلس و آزادی بی‌سابقهٔ مطبوعات می‌خواند.\n\nگاه‌شمار ایرانیکا تشکیل کمیتهٔ مؤسس حزب توده را در خانهٔ سلیمان میرزا اسکندری در همان سال ثبت می‌کند. همین گاه‌شمار می‌نویسد که کار فرهنگستان ایران، که فروغی ریاستش را داشت، در ۱۳۲۰ با کناره‌گیری رضا شاه پایان یافت. غنی پیامد اشغال را تلخ‌تر توصیف می‌کند: به نوشتهٔ او، از آغاز اشغال، دو قدرت بیگانه بار دیگر بر زندگی سیاسی و اقتصادی ایران چیره شدند، و نخست‌وزیران، وزیران، فرمانداران و نمایندگان را دو سفارت برمی‌گزیدند. ارفع نیز از ناامنی، دزدی و راهزنی‌ای یاد می‌کند که به نوشتهٔ او بی‌درنگ پس از رفتن رضا شاه در سراسر کشور آغاز شد، و با چند حکایت نشان می‌دهد که مردم نظم پیشین را تا چه اندازه به حضور شخص رضا شاه بسته می‌دانستند."}]},{"id":"azerbaijan-crisis-1324","title":"غائلهٔ آذربایجان و بازگشت آذربایجان به ایران، ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۵","date":{"solarYear":1324,"solarMonth":9,"solarDay":21,"gregorianYear":1945,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":12},"endDate":{"solarYear":1325,"solarMonth":9,"solarDay":21,"gregorianYear":1946,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":12},"tier":"primary","category":"international","summary":"غائلهٔ آذربایجان نام رایج بحرانی است که از تابستان ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی، ۱۹۴۵ میلادی) تا آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی، ۱۹۴۶ میلادی) استان آذربایجان و بخشی از کردستان ایران را از فرمان دولت مرکزی بیرون برد. در این دوره فرقهٔ دموکرات آذربایجان به رهبری سید جعفر پیشه‌وری، روزنامه‌نگار و فعال کمونیست که سال‌ها در اتحاد شوروی زیسته بود، با پشتیبانی سپاه شوروی که از شهریور ۱۳۲۰ در شمال ایران مانده بود، راه‌های استان را گرفت، پادگان‌ها را محاصره کرد، «مجلس ملی» آذربایجان را گشود و حکومتی خودمختار در تبریز برپا ساخت. هم‌زمان قاضی محمد، قاضی موروثی و پیشوای دینی مهاباد، در مهاباد حکومتی کردی پدید آورد.\n\nماجرا در سه سطح پیش رفت. در سطح نظامی، ارتش سرخ ستون امدادی ارتش ایران را در راه آذربایجان در قزوین و شریف‌آباد بازداشت و پس از گذشت موعد تخلیهٔ ایران در ۱۱ اسفند ۱۳۲۴ خورشیدی (۲ مارس ۱۹۴۶ میلادی) نیز سپاهیانش را بیرون نبرد و حتی نیروی تازه به آذربایجان آورد. در سطح دیپلماتیک، دولت ایران نخستین شکایت تاریخ شورای امنیت سازمان ملل متحد را به ثبت رساند، و احمد قوام (قوام‌السلطنه)، نخست‌وزیر، با سفر به مسکو و امضای موافقت‌نامهٔ ۱۵ فروردین ۱۳۲۵ خورشیدی (۴ آوریل ۱۹۴۶ میلادی) راه خروج سپاه شوروی را گشود. در سطح داخلی، گفت‌وگوهای تهران و تبریز، ورود سه وزیر توده‌ای به کابینه، شورش عشایر جنوب و سرانجام دگرگونی کابینه در مهر ۱۳۲۵ زمینهٔ لشکرکشی آذر ۱۳۲۵ را فراهم آورد.\n\nدر ۲۰ و ۲۱ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۱۱ و ۱۲ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی) حکومت خودمختار تبریز بی‌نبرد جدی فروپاشید، پیشه‌وری و گروهی از یارانش به شوروی گریختند و نیروهای ارتش ایران به تبریز و سپس به مهاباد درآمدند. محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، که فرماندهی کل نیروها را در دست داشت، این رویداد را در خاطرات خود آغاز جنگ سرد خواند، و ایرانیان سال‌ها روز ۲۱ آذر را به نام روز آذربایجان و روز نجات آذربایجان گرامی داشتند. مجلس پانزدهم در ۲۹ مهر ۱۳۲۶ خورشیدی (۲۲ اکتبر ۱۹۴۷ میلادی) موافقت‌نامهٔ نفتی قوام و سادچیکف را باطل اعلام کرد و فصل دیپلماتیک ماجرا را بست.\n\nداوری دربارهٔ سهم هر بازیگر در این پیروزی، یعنی شاهنشاه، قوام‌السلطنه، حسین علاء در شورای امنیت، دولت ایالات متحده و ملاحظات خود استالین، هنوز میان مورخان و راویان یکسان نیست.","citations":[{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۱۴۶ تا ۱۵۲","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» از اعلامیهٔ تهران، تشکیل حکومت پیشه‌وری، بازماندن ستون امدادی، جنبش نیروهای شوروی در ۱۳ اسفند، سخنان علاء در شورای امنیت، مسئلهٔ افسران فراری، فرمان لشکرکشی، دیدار سفیر شوروی، رد قرارداد نفت، آغاز جنگ سرد و روز آذربایجان سخن می‌گوید."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۷۳ تا ۸۰","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از دیدار استالین، کنفرانس مسکو، مسئلهٔ افسران فراری، سخن الن، پروازهای شناسایی، دیدار سفیر شوروی، آغاز جنگ سرد، سفر ۱۳۲۶ و رد قرارداد نفت سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل هشتم، «سپیده‌دم جنگ سرد»","text":"عباس میلانی در «شاه» از امتیاز نفت شمال، دستور دفتر سیاسی شوروی، نخست‌وزیری قوام، نامهٔ استالین به پیشه‌وری، گفت‌وگوهای تهران و تبریز، لشکرکشی آذر ۱۳۲۵ و ادعای اولتیماتوم ترومن سخن می‌گوید."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۳۴۳ تا ۳۷۸","text":"حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» از فرار افسران مشهد، رأی‌گیری مجلس برای قوام، محاکمهٔ ارفع، پیشروی به زنجان، شورای جنگ و سه ستون لشکرکشی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1946-v07","locus":"سندهای ۲۱۴، ۲۴۹، ۲۸۴، ۳۰۱، ۳۴۳، ۴۰۵، ۴۱۶، ۴۱۸، ۴۲۳ تا ۴۲۷","text":"وزارت خارجهٔ ایالات متحده، «روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم: خاور نزدیک و آفریقا»، تلگرام‌های رابرت راسو، والاس موری، جرج الن، ساتن و جیمز برنز دربارهٔ آذربایجان."},{"sourceId":"iranica-azerbaijan-v","locus":"مقالهٔ «آذربایجان: تاریخ از ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۷»، جلد سوم، دفتر سوم، ص ۲۳۱ تا ۲۳۴","text":"بروس کونیهولم در دانشنامهٔ ایرانیکا از اشغال، اصلاحات حکومت تبریز، اهداف استالین، بحران اسفند ۱۳۲۴، لشکرکشی، گریختگان و رأی مجلس پانزدهم سخن می‌گوید."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"دورهٔ چهاردهم، نشست‌های ۱۶۲، ۱۶۶، ۱۷۳ و ۱۸۱؛ دورهٔ پانزدهم، نشست ۲۵ (۲۹ مهر ۱۳۲۶)","text":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دربارهٔ گزارش‌های حکیمی، سخنان مصدق دربارهٔ خودمختاری، گزارش قوام از سفر مسکو و مادهٔ واحدهٔ ابطال موافقت‌نامهٔ نفت."},{"sourceId":"fis-alimard","locus":"ص ۴ متن پیاده‌شده","text":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در گفت‌وگو با امیر علیمرد از تبریز در سال‌های اشغال سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-etemad","locus":"ص ۸ متن پیاده‌شده","text":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در گفت‌وگو با اکبر اعتماد از احساس یک عضو حزب توده در ۲۱ آذر ۱۳۲۵ سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-azimi","locus":"ص ۳ متن پیاده‌شده","text":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در گفت‌وگو با ارتشبد رضا عظیمی از مأموریت ستون او در آذربایجان غربی پس از ۱۳۲۵ سخن می‌گوید."}],"personIds":["mohammad-reza-person","mohammad-mosaddegh","seyyed-jafar-pishevari","iosef-stalin","ahmad-qavam","qazi-mohammad","hossein-ala","hassan-arfa","ali-razmara","george-allen","harry-truman","ivan-sadchikov"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"فرماندهی کل نیروها را داشت و در آذر ۱۳۲۵ ارتش را به آذربایجان فرستاد.","mohammad-mosaddegh":"در ۲۸ آذر ۱۳۲۴ در مجلس پرسش خودمختاری را از دیدگاه حقوق اساسی پیش کشید.","seyyed-jafar-pishevari":"فرقهٔ دموکرات آذربایجان را با پشتیبانی شوروی رهبری کرد.","iosef-stalin":"در کنفرانس تهران با شاهنشاه دیدار کرد و پس از جنگ نیروی شوروی را در آذربایجان نگاه داشت.","ahmad-qavam":"با سفر به مسکو موافقت‌نامهٔ نفت شمال را بست و سپس ارتش به آذربایجان رفت.","qazi-mohammad":"در مهاباد حکومت کردی برپا کرد.","hossein-ala":"شکایت ایران را در شورای امنیت پیگیری کرد.","hassan-arfa":"در آن هنگام رئیس ستاد ارتش بود.","ali-razmara":"فرماندهی عملیات بازگشت ارتش به آذربایجان را داشت.","george-allen":"به شاهنشاه گفت آمریکا با او هم‌رأی است اما به خاطر ایران با روسیه نخواهد جنگید.","harry-truman":"فشار آمریکا بر خروج نیروی شوروی در دوران ریاست‌جمهوری او بالا گرفت.","ivan-sadchikov":"موافقت‌نامهٔ نفت شمال را با قوام بست و مجلس پانزدهم آن را باطل کرد."},"personTitles":{"mohammad-mosaddegh":"نمایندهٔ مجلس","hassan-arfa":"رئیس ستاد ارتش","ali-razmara":"فرماندهٔ عملیات آذربایجان","hossein-ala":"نمایندهٔ ایران در شورای امنیت"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["غائلهٔ آذربایجان","روز آذربایجان"],"contextSections":[{"title":"اشغال ایران و پیمان سه‌جانبه","body":"در ۳ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰ شاهنشاهی، ۲۵ اوت ۱۹۴۱ میلادی) بریتانیا و اتحاد شوروی ایران را از جنوب و شمال اشغال کردند. بروس کونیهولم، مورخ آمریکایی، در مقالهٔ «آذربایجان: تاریخ از ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۷» در دانشنامهٔ ایرانیکا، شمار سربازان شوروی را در آغاز اشغال نزدیک به چهل هزار تن می‌نویسد که آذربایجان و مشهد را گرفتند، و شمار سربازان بریتانیایی را نزدیک به نوزده هزار تن. به گزارش همان مقاله، از ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵ میلادی نزدیک به هفت میلیون و نهصد هزار تن کالا، از جمله یکصد و هشتاد هزار کامیون و چهار هزار و هشتصد و هفتاد و چهار هواپیما، از راه ایران به شوروی رسید؛ همین رقم اهمیت «پل پیروزی» را برای متفقین نشان می‌دهد.\n\nاشغال به استعفای رضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، و پادشاهی محمدرضا شاه پهلوی انجامید. کونیهولم می‌نویسد پراکندگی ارتش، دستاوردهای رضا شاه را در مهار نیروهای گریز از مرکز سست کرد و دولت مرکزی را در برابر آن‌ها آسیب‌پذیر گذاشت. به نوشتهٔ او، شوروی پس از ورود، پاسگاه‌های مرزی و گمرکی میان دو کشور را برچید و بر مرز جنوبی منطقهٔ اشغالی پاسگاه نظامی گذاشت، چنان‌که مرز شوروی در عمل به درون ایران آمد. فرماندهان شهری شوروی، که به کنسول شوروی در تبریز گزارش می‌دادند، بسیاری از کارهای استان را در دست گرفتند.\n\nدر ۹ بهمن ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۹ ژانویهٔ ۱۹۴۲ میلادی) ایران، بریتانیا و شوروی پیمان اتحاد سه‌جانبه را امضا کردند. بنابر مادهٔ نخست این پیمان، دو دولت اشغالگر تمامیت ارضی، حاکمیت و استقلال سیاسی ایران را محترم می‌شمردند، و بنابر مادهٔ پنجم تعهد می‌کردند که تا شش ماه پس از پایان جنگ با دولت‌های محور، نیروهایشان را از خاک ایران بیرون ببرند. در ۱۰ آذر ۱۳۲۲ خورشیدی (۲۵۰۲ شاهنشاهی، ۱ دسامبر ۱۹۴۳ میلادی) سران سه دولت بزرگ در پایان کنفرانس تهران اعلامیه‌ای دربارهٔ ایران صادر کردند و بار دیگر بر استقلال و تمامیت ارضی ایران پای فشردند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در کتاب «مأموریت برای وطنم»، خاطرات و اندیشه‌های سیاسی خود، به همین دو سند تکیه می‌کند و می‌فرماید که به گمان او همهٔ ایرانیان می‌پنداشتند استالین به پیمان و اعلامیه پایبند خواهد ماند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"چنانکه در اعلامیه تهران که قسمتی از آن را در فصل پیش نقل کرده‌ام قید شده بود دولتهای کشورهای متحده آمریکا و روسیه و انگلستان ملتزم و متعهد شده بودند که استقلال و حق حاکمیت و تمامیت ارضی ایران را محترم بشمارند. بنظر من تمام ایرانیان نزد خود تصور میکردند که استالین مفاد عهدنامه و اعلامیه را محترم شمرده و بقولی که داده است وفادار خواهد ماند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۴۷","date":"دربارهٔ ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۴ خورشیدی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"یادآوری تعهدات پیمان سه‌جانبه و اعلامیهٔ تهران پیش از روایت غائلهٔ آذربایجان."}]},{"title":"دیدار استالین و پیشنهاد هنگ تانک","body":"محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ»، واپسین کتاب خاطرات خود، از دیدارش با یوسف استالین، رهبر اتحاد شوروی، در روزهای کنفرانس تهران یاد می‌کند. به روایت شاهنشاه، استالین در آغاز گفت‌وگو دربارهٔ پنجاه سال آینده به او اطمینان داد و چون شاهنشاه از نیاز ارتش به هواپیما و تانک سخن فرمود، یک هنگ تانک و یک اسکادران هواپیما پیشنهاد کرد. چند هفته بعد سفیر شوروی شرایط مسکو را آورد: افسران روس باید فرماندهی هر دو یگان را دست‌کم تا پایان جنگ در دست می‌داشتند، هنگ تانک در قزوین و هواپیماها در مشهد مستقر می‌شدند. شاهنشاه می‌فرماید این شرایط را نپذیرفت و آن را نخستین درس خود در «دوگانگی روسی» شمرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"When I did, he immediately offered me a tank regiment and a squadron of planes, with troop training and method of delivery to be discussed later. I thanked him warmly for his expression of support, believing that I had taken an important step toward establishing the independence and prestige of my country. It would prove to be my first lesson in Russian duplicity and the hard bargain Moscow drove for every concession.","translation":"چون [نیاز به هواپیما و تانک را] پیش کشیدم، او بی‌درنگ یک هنگ تانک و یک اسکادران هواپیما پیشنهاد کرد و آموزش نیرو و شیوهٔ تحویل را به بعد واگذاشت. من گرم از ابراز پشتیبانی او سپاسگزاری کردم و پنداشتم گامی مهم در راه استقلال و اعتبار کشورم برداشته‌ام. این نخستین درس من در دوگانگی روسی و چانه‌زنی سختی بود که مسکو برای هر امتیاز می‌کرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۷۳","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"دیدار با استالین در روزهای کنفرانس تهران، آذر ۱۳۲۲ خورشیدی (نوامبر و دسامبر ۱۹۴۳ میلادی)."}]},{"title":"زمین‌شناسان شوروی و درخواست امتیاز نفت شمال","body":"عباس میلانی، مورخ و استاد دانشگاه استنفورد، در کتاب «شاه»، زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی، فصل هشتم را «سپیده‌دم جنگ سرد» نام می‌نهد و ریشهٔ بحران را در نفت شمال می‌جوید. به نوشتهٔ میلانی، شوروی در خرداد ۱۳۲۲ خورشیدی (ژوئن ۱۹۴۳ میلادی)، بی‌آگاهی شاهنشاه و دولت ایران، گروهی زمین‌شناس را در جامهٔ مهندسان نظامی به استان‌های شمالی فرستاد و این گروه برآورد کرد که ذخایر نفت و گاز شمال ایران از ذخایری که بریتانیا در جنوب در دست داشت کمتر نیست. میلانی از تلگرام ۲۵ مرداد ۱۳۲۳ خورشیدی (۲۵۰۳ شاهنشاهی، ۱۶ اوت ۱۹۴۴ میلادی) لاورنتی بریا، رئیس دستگاه امنیتی شوروی، یاد می‌کند که گرفتن امتیاز نفت شمال را به استالین سفارش می‌کرد.\n\nدر مهر ۱۳۲۳ خورشیدی (اکتبر ۱۹۴۴ میلادی) سرگئی کافتارادزه، معاون کمیسر امور خارجهٔ شوروی، به تهران آمد. به نوشتهٔ کونیهولم در ایرانیکا، او حق انحصاری اکتشاف پنج‌ساله در سراسر کرانهٔ شمالی ایران، از مرز آذربایجان تا خراسان، را خواست. کابینهٔ محمد ساعد مراغه‌ای، نخست‌وزیر، از بیم آنکه این درخواست پوششی برای رخنه در منطقه باشد، در ۱۶ مهر ۱۳۲۳ خورشیدی (۸ اکتبر ۱۹۴۴ میلادی) هرگونه گفت‌وگو دربارهٔ امتیاز نفت را به پس از جنگ واگذاشت. کونیهولم می‌افزاید که شوروی پس از این تصمیم دست به ارعاب زد."},{"title":"قانون ۱۱ آذر ۱۳۲۳ و موازنهٔ منفی","body":"دکتر محمد مصدق (مصدق‌السلطنه)، نمایندهٔ تهران در مجلس چهاردهم، در ۱۱ آذر ۱۳۲۳ خورشیدی (۲ دسامبر ۱۹۴۴ میلادی) طرحی را به تصویب مجلس رساند که هرگونه مذاکرهٔ نخست‌وزیران و وزیران با بیگانگان دربارهٔ امتیاز نفت را بی‌اجازهٔ مجلس ممنوع می‌کرد و مجازات سنگین برای ناقضان آن می‌گذاشت. میلانی در کتاب «شاه» این قانون را بیان نخستین سیاست خارجی‌ای می‌داند که بعدها نام «موازنهٔ منفی» گرفت، و سخن مصدق را در دفاع از طرح، در برابر سیاست «موازنهٔ مثبت» یعنی دادن امتیاز به شوروی برای هم‌سنگی با امتیاز بریتانیا، نقل می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» همین اصل را از زاویه‌ای دیگر می‌نگرد. شاهنشاه می‌فرماید که «موازنهٔ مثبت»، یعنی دادن امتیاز به یک قدرت در برابر امتیاز به قدرت دیگر، پایهٔ روند تاریخ اخیر ایران بود و مصدق می‌خواست آن را وارونه کند؛ ولی به داوری شاهنشاه، این اصل را نمی‌شد با سرسختی بر همهٔ عرصهٔ سیاست روا داشت. میلانی نیز می‌نویسد که مصدق نیت خود را از طرح تا روز طرح آن در مجلس پنهان نگه داشت. هر دو روایت در این نکته هم‌داستان‌اند که قانون آذر ۱۳۲۳ دست دولت‌های بعدی را در برابر درخواست شوروی بست و راه را بر هر قرارداد نفتی بی‌تصویب مجلس گرفت؛ همین نکته دو سال بعد در گفت‌وگوهای قوام و مسکو اهمیتی تعیین‌کننده یافت.","quotes":[{"original":"It advocated a concession for the Soviets to balance the British concession. If Iran does so, her action would resemble that of a person with one hand amputated who, in pursuance of balance, would consent to have his right hand amputated.","translation":"[سیاست موازنهٔ مثبت] دادن امتیازی به شوروی را برای هم‌سنگی با امتیاز بریتانیا سفارش می‌کرد. اگر ایران چنین کند، کارش به کار کسی می‌ماند که یک دستش را بریده‌اند و او برای برقراری توازن، رضا می‌دهد دست راستش را هم ببرند.","speaker":"دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در مجلس چهاردهم شورای ملی","work":"شاه، به نقل عباس میلانی","workType":"زندگی‌نامه، به نقل از سخنرانی در مجلس","page":"فصل هشتم، «سپیده‌دم جنگ سرد»","date":"آذر ۱۳۲۳ خورشیدی (۲۵۰۳ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۴۴ میلادی)","context":"دفاع مصدق از طرح منع مذاکرهٔ نفتی با بیگانگان در برابر درخواست امتیاز نفت شمال از سوی شوروی."}]},{"title":"دستور مسکو در تیر ۱۳۲۴","body":"کشف اسناد بایگانی‌های شوروی پس از فروپاشی آن کشور تصویر تازه‌ای از آغاز ماجرا به دست داد. عباس میلانی در کتاب «شاه» به یادداشتی به تاریخ ۱۵ تیر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی، ۶ ژوئیهٔ ۱۹۴۵ میلادی) استناد می‌کند که دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی امضا کرده بود و میلانی می‌نویسد گمان می‌رود خود استالین آن را نوشته باشد. بنابر این یادداشت، حزب کمونیست آذربایجان شوروی مأموریت یافت جنبشی جدایی‌خواه در آذربایجان جنوبی و دیگر استان‌های شمال ایران سازمان دهد، آذربایجانی خودمختار «با اختیارات گسترده در درون دولت ایران» پدید آورد و در میان کردهای شمال ایران نیز برای پیوستن به این جنبش کار کند.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی می‌افزاید که دستور مسکو حتی شمار نشریات جنبش را معین می‌کرد، از جمله یک مجلهٔ مصور در باکو برای پخش در ایران و سه روزنامهٔ تازه دربارهٔ آذربایجان جنوبی، و سیاست‌هایی چون اصلاحات ارضی را پیش می‌نهاد. به نوشتهٔ او، استالین یک میلیون روبل ارزی برای تبدیل به تومان و پرداخت هزینه‌های جنبش اختصاص داد. میلانی همچنین از فراخواندن عبدالصمد کامبخش، از رهبران حزب توده، به باکو یاد می‌کند. کمتر از دو ماه پس از این دستور، در مرداد ۱۳۲۴ خورشیدی (اوت ۱۹۴۵ میلادی)، هواداران جنبش نوپا چند ساختمان دولتی را در تبریز گرفتند و بیانیه‌ای انتشار دادند. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «مأموریت برای وطنم» به همین رویداد اشاره می‌کند و می‌فرماید که در مرداد آن سال کارگزاران حزب توده چند ساختمان دولتی تبریز را به زور گرفتند و نیروی شوروی سربازان ایرانی را در سربازخانه‌ها نگه داشت.","quotes":[{"original":"In a memorandum dated July 6, 1945, and signed by the Communist Party's Politburo but believed to have been written by Stalin himself, the Communist Party of Soviet Azerbaijan was ordered to take all measures necessary to \"organize a Separatist movement in Southern Azerbaijan and other provinces of Northern Iran.\" Stalin ordered the creation of a \"national autonomous Azerbaijan with broad powers within the Iranian state\".","translation":"در یادداشتی به تاریخ ۶ ژوئیهٔ ۱۹۴۵ که دفتر سیاسی حزب کمونیست امضا کرده بود ولی گمان می‌رود خود استالین نوشته باشد، به حزب کمونیست آذربایجان شوروی دستور رسید که هر اقدام لازم را برای \"سازمان دادن جنبشی جدایی‌خواه در آذربایجان جنوبی و دیگر استان‌های شمال ایران\" به کار گیرد. استالین فرمان داد \"آذربایجانی ملی و خودمختار با اختیارات گسترده در درون دولت ایران\" پدید آید.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ، استاد مطالعات ایران در دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامه","page":"فصل هشتم، «سپیده‌دم جنگ سرد»","date":"انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی؛ دربارهٔ تیر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)","context":"خلاصهٔ میلانی از یادداشت دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی بر پایهٔ اسناد بایگانی‌های شوروی."}]},{"title":"فرقهٔ دموکرات و حزب توده","body":"حزب تودهٔ ایران از ۱۳۲۰ خورشیدی پدید آمده بود و میلانی می‌نویسد شاخهٔ تبریز آن از ۱۳۲۱ خورشیدی (۱۹۴۲ میلادی) فعالیت داشت. کونیهولم در ایرانیکا می‌نویسد که شوروی در ۱۳۲۴ خورشیدی، برای ساختن پایگاهی گسترده‌تر، از انحلال حزب توده در آذربایجان و برپایی فرقهٔ دموکرات آذربایجان به جای آن پشتیبانی کرد. به نوشتهٔ او، پایگاه اجتماعی، منافع و سیاست‌های این دو سازمان یکسان نبود. سید جعفر پیشه‌وری، بنیان‌گذار فرقه، روشنفکران فارسی‌زبان حزب توده و مارکسیسم اروپایی آنان را خوار می‌شمرد، ولی به داوری کونیهولم فرقهٔ او حتی بیش از حزب توده در برابر دستکاری شوروی آسیب‌پذیر بود.\n\nپیشه‌وری پیش‌تر از تبریز به نمایندگی مجلس چهاردهم رأی آورده بود، ولی مجلس اعتبارنامهٔ او را نپذیرفت. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از همین نکته یاد می‌کند و می‌فرماید که پیشه‌وری را به چهره می‌شناخت و مجلس از پذیرفتنش سر باز زده بود، زیرا او را عامل شوروی می‌دانستند. در ماه‌های بعد، فرقه و هوادارانش ردّ اعتبارنامه را یکی از نشانه‌های بی‌اعتنایی تهران به آذربایجان شمردند."},{"title":"زمینه‌های درونی و نارضایی منطقه‌ای","body":"کونیهولم در ایرانیکا تأکید می‌کند که جنبش آذربایجان تنها زادهٔ فشار شوروی نبود. به نوشتهٔ او، آذربایجانی‌ها تا اندازه‌ای به تمرکزگرایی دوران رضا شاه و نیز به ناکارآمدی، فساد و تبعیض دولت مرکزی در حق استان واکنش نشان می‌دادند، و کردها با سیاست اسکان عشایر مخالف بودند. همو یادآور می‌شود که آذربایجان در آن زمان تنها دوازده شهر بالای ده هزار نفر داشت و جز تبریز جایی با شمار درخورِ کارگر کارخانه نبود؛ پس حزب توده اختلاف‌های قومی و منطقه‌ای را به زبان طبقاتی بیان می‌کرد. کونیهولم می‌افزاید که از نه وزیر حکومت پیشه‌وری تنها یک تن پیشینهٔ عضویت در حزب توده داشت.\n\nسال‌های جنگ برای مردم آذربایجان سال‌های گرسنگی و ناامنی بود. کونیهولم می‌نویسد شوروی این دشواری‌ها را تشدید کرد و قراردادهای ناسودمندی بر آذربایجانی‌ها تحمیل کرد. در کنار این روایت، گزارش‌های کنسولگری آمریکا در تبریز نیز از دو سوی ماجرا خبر می‌دهند. رابرت راسو، کنسول‌یار آمریکا در تبریز، در تلگرام ۱۹ دی ۱۳۲۴ خورشیدی (۹ ژانویهٔ ۱۹۴۶ میلادی) نوشت که اصلاحات اجتماعی و اقتصادی حکومت تازه در میان مردم یکسره ناپسند نیست، ولی بیشتر مردم با سلطهٔ شوروی مخالف‌اند و تنها ترس و ارعاب آنان را به پشتیبانی وامی‌دارد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر همین تلگرام، راسو از محمد بی‌ریا، وزیر فرهنگ حکومت تبریز و بنیان‌گذار این انجمن، نقل می‌کند که در پاسخ به پرسش مستقیم، هدف پیوستن به شوروی را رد کرد، ولی قیدی افزود: «البته به شرط آنکه دولت مرکزی خواسته‌های ما را برآورد». امین عالیمرد، که در آن سال‌ها دانش‌آموز دبیرستانی در تبریز بود، در گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران تصویری دوگانه از شهر به دست می‌دهد. به یاد او، بیشتر مردم تبریز از بازگشت روس‌ها سخت نگران بودند، زیرا یاد کشتارهای قزاقان تزاری پس از انقلاب مشروطه و از دست رفتن شهرهای قفقاز هنوز در ذهن‌ها زنده بود؛ با این همه، رفتار سربازان شوروی را آن‌گونه که خود می‌دید بد نمی‌یافت. عالیمرد از دکانی به نام مغازهٔ شکرچی یاد می‌کند که او برای خرید تمبر به آن‌جا می‌رفت و به گفتهٔ او پاتوق نیمه‌سیاسی روشنفکران شهر بود؛ دکتر جاوید، که بعدها وزیر کشور حکومت تبریز شد، و شبستری، که بعدها ریاست مجلس آن را یافت، در آن‌جا می‌نشستند.\n\n{{quote:1}}\n\nاین خاطره‌ها نشان می‌دهند که برخی گردانندگان حکومت تبریز پیش از ۱۳۲۴ از چهره‌های شناختهٔ محافل روشنفکری شهر بودند و به گفتهٔ راوی، هواداری از روسیه در آن هنگام مسئلهٔ آنان نبود.","quotes":[{"original":"Although the social and economic reforms are not entirely unpopular among the people here, they are assuredly opposed in the majority to Soviet domination, and only fear and intimidation lead them to endorse movements of this sort. However, the omnipresence of heavily armed Soviet troops, the general awareness of Soviet manipulation of recent revolt, and widespread fear of the ruthlessness of Soviet agents, have given rise to a deeply ingrained terrorism, such that a mere invitation to join such a society is tantamount to duress.","translation":"هرچند اصلاحات اجتماعی و اقتصادی در میان مردم این‌جا یکسره ناپسند نیست، بی‌گمان بیشترشان با سلطهٔ شوروی مخالف‌اند و تنها ترس و ارعاب آنان را به تأیید چنین جنبش‌هایی وامی‌دارد. ولی حضور همه‌جایی سربازان سراپا مسلح شوروی، آگاهی همگانی از دستکاری شوروی در شورش اخیر و ترس گسترده از بی‌رحمی مأموران شوروی، فضای رعبی ریشه‌دار پدید آورده است، چندان که دعوتی ساده برای پیوستن به چنین انجمنی خود به منزلهٔ اجبار است.","speaker":"رابرت راسو","speakerTitle":"کنسول‌یار ایالات متحده در تبریز","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک وزارت خارجهٔ آمریکا (تلگرام به وزیر خارجه)","page":"سند ۲۱۴","date":"۱۹ دی ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۹ ژانویهٔ ۱۹۴۶ میلادی","context":"گزارش دربارهٔ «انجمن دوستان آذربایجان شوروی» که به نوشتهٔ راسو پس از بازگشت رهبرانش از باکو پا گرفته بود و برای عضوگیری فشار می‌آورد."},{"original":"اکثریت مردم در شهر تبریز تا آنجائی که نظرم هست شدیدا ناراحت و نگران بودند بدلیل سابقه تاریخی فجایعی که روسهای تزاری بخصوص در تبریز انجام داده بودند... البته نحوه رفتار [سربازان شوروی] لااقل به آن صورتی که من می‌دیدم هیچ بد نبود... دکتر جاوید که وزیر کشور پیشه وری شد وقتی که جمهوری دموکراتیک آذربایجان را پیشه وری درست کرد می آمد آنجا، شبستری که رئیس مجلس [شد] آنجا می‌نشست... آن زمان اصلا این افراد طرفداری از روسیه و فلان برایشان مطرح نبود.","speaker":"امین عالیمرد","speakerTitle":"دانش‌آموز تبریزی در سال‌های اشغال، راوی طرح تاریخ شفاهی","work":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، گفت‌وگو با امین عالیمرد","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۴ متن پیاده‌شده","date":"دربارهٔ ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۰ تا ۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵ میلادی","context":"یاد راوی از فضای تبریز پیش از برپایی حکومت خودمختار."}]}],"whatHappened":[{"title":"خیزش پاییز ۱۳۲۴","body":"کونیهولم می‌نویسد که پس از تسلیم ژاپن در ۱۱ شهریور ۱۳۲۴ خورشیدی (۲ سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی)، دولت ایران بارها به همدلی آشکار شوروی با جنبش آذربایجان و دخالت‌های پیاپی در استان اعتراض کرد و شوروی تنها با تکرار درخواست امتیاز نفت پاسخ داد. به نوشتهٔ او، شوروی در پاییز در نقاط کلیدی سلاح پخش کرد و در مهر و آبان خیزش‌هایی گسترده را در سراسر استان پشتیبانی کرد. کونیهولم از گزارشی یاد می‌کند که بنابر آن، تفنگ‌هایی که ارتش پس از فروپاشی حکومت تبریز از فداییان گرفت، تقریباً در همهٔ موارد با شمارهٔ سریال تفنگ‌هایی برابر بود که بریتانیا در ۱۳۲۰ از قورخانهٔ تهران به ارتش سرخ سپرده بود.\n\nحسن ارفع، که در آن هنگام سرلشکر و رئیس ستاد ارتش بود، در کتاب «زیر فرمان پنج پادشاه»، خاطرات خود به زبان انگلیسی، رویداد دیگری را از همان تابستان روایت می‌کند. به نوشتهٔ ارفع، در شب ۲۵ مرداد ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۶ اوت ۱۹۴۵ میلادی) سرهنگ وثوق از مشهد تلگراف زد که هجده افسر با چند سرباز، دو جیپ و سه کامیون سبک پر از سلاح از مشهد گریخته‌اند و پیش از گریز خودروهای لشکر را از کار انداخته‌اند تا کسی دنبالشان نکند. نیروی شوروی گروه تعقیب را در بیرون شهر بازگرداند ولی به گریختگان راه داد تا به سوی قوچان و بجنورد بروند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"On the night of 16th August I received a telegram from Colonel Vossuq stating that eighteen officers, with half a dozen soldiers, had fled from Mashad with two jeeps and three light lorries loaded with arms, after having disabled all the divisional motor vehicles, to prevent their being pursued. As soon as he had learned what had happened, Vossuq requisitioned several cars from local garages and sent a force in pursuit of the deserters, but just outside the town this detachment was stopped by Soviet forces and turned back, although they had allowed the fleeing officers to proceed unmolested towards Quchan and Bojnurd.","translation":"در شب ۱۶ اوت تلگرافی از سرهنگ وثوق رسید که هجده افسر با نیم‌دوجین سرباز، با دو جیپ و سه کامیون سبکِ پر از سلاح از مشهد گریخته‌اند و پیش از آن همهٔ خودروهای لشکر را از کار انداخته‌اند تا کسی نتواند دنبالشان کند. وثوق همین که از ماجرا آگاه شد، چند خودرو از گاراژهای شهر گرفت و نیرویی به تعقیب فراریان فرستاد، ولی نیروهای شوروی درست بیرون شهر این دسته را نگه داشتند و بازگرداندند، حال آنکه به افسران گریزان اجازه داده بودند بی‌مزاحمت به سوی قوچان و بجنورد بروند.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"سرلشکر، رئیس ستاد ارتش ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۳۴۳","date":"دربارهٔ ۲۵ مرداد ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ اوت ۱۹۴۵ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۳ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۴ میلادی","context":"گریز گروهی از افسران لشکر خراسان که بعدها بخشی از آنان به نیروهای فرقهٔ دموکرات پیوستند."}]},{"title":"بازماندن ستون امدادی در شریف‌آباد، آبان ۱۳۲۴","body":"با گسترش خیزش در آبان ۱۳۲۴ خورشیدی، ژاندارمری ایران کوشید شورشیان تازه‌مسلح را مهار کند، ولی به نوشتهٔ کونیهولم، نیروهای شوروی با ژاندارم‌ها درگیر شدند و آنان را به عقب‌نشینی واداشتند. ابراهیم حکیمی (حکیم‌الملک)، نخست‌وزیر، در ۲۹ آبان ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۰ نوامبر ۱۹۴۵ میلادی) در مجلس شورای ملی، بی‌آنکه از دخالت بیگانه نام ببرد، از «حوادث قابل تأسف» در «بعضی از نقاط استان‌های ۳ و ۴» سخن گفت و از نمایندگان مهلت خواست.\n\n{{quote:0}}\n\nکونیهولم می‌نویسد که تا ۲۸ آبان ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۹ نوامبر ۱۹۴۵ میلادی) فرقهٔ دموکرات همهٔ راه‌های اصلی ورود به استان را گرفته و ارتباطات را بریده بود. دولت ستونی نزدیک به هزار و پانصد سرباز به سوی آذربایجان فرستاد، ولی نیروهای شوروی این ستون را در نزدیکی قزوین، در شریف‌آباد، نگه داشتند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» همین رویداد را چنین روایت می‌فرماید:\n\n{{quote:1}}\n\nوزیر کشور در ۴ آذر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵ نوامبر ۱۹۴۵ میلادی) در مجلس گزارش داد که دولت بیات را به استانداری آذربایجان گماشته و هواپیمایی برای سفرش آماده کرده، ولی هوای نامساعد پرواز را عقب انداخته است. در جلسهٔ ۱۱ آذر، نمایندگان دربارهٔ خاستگاه شتاب‌زدهٔ فرقه پرسش کردند. یکی از سخنرانان آن جلسه، که گردآورندهٔ مذاکرات سخنش را زیر نام دکتر عبده و دکتر اعتبار آورده است، فرقه را سازمانی «خلق‌الساعه» خواند، و سید محمد طباطبائی، که صورت‌جلسه او را بی‌عنوان آورده است، در میان سخن او افزود که این «طفل یکشبه» است.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"بطوری که آقایان نمایندگان محترم اجمالاً استحضار حاصل فرموده‌اند از چند روز قبل به این طرف توسط عده‌ای نادان در بعضی از نقاط استان‌ها ۳ و ۴ حوادث قابل تأسفی پیش آمده که الحق خلاف اصل میهن پرستی و خلاف افکار عموم و هموطنان عزیز مخصوصاً برادران آذربایجانی من می‌باشد. این‌جانب فعلاً نمی‌خواهم قبل از اینکه اطلاعات کامل نسبت به این حوادث به دولت برسد شرح وقایع را بعرض مجلس شورای ملی برسانم.","speaker":"ابراهیم حکیمی (حکیم‌الملک)","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ چهاردهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۶۲","date":"۲۹ آبان ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ نوامبر ۱۹۴۵ میلادی","context":"نخستین گزارش نخست‌وزیر به مجلس پس از آغاز خیزش در آذربایجان و کردستان. «استان‌های ۳ و ۴» نام اداری آن روز آذربایجان شرقی و غربی بود."},{"original":"وقتی برای ختم این غائله نیروی امدادی بآذربایجان گسیل داشتیم ارتش سرخ در قزوین و چهارصد کیلومتری تبریز نیروی ما را متوقف ساخته و مانع حرکت آنها بطرف تبریز گردید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران و فرمانده کل نیروهای مسلح","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۴۸","date":"دربارهٔ آبان ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"روایت شاهنشاه از بازداشتن ستون امدادی ارتش."},{"original":"فرقه‌ای به نام دمکرات در آذربایجان پیدا شده و این فرقه خلق الساعه در ظرف دو سه ماه به اندازه‌ای قدرت پیدا کرده که با دولت مرکزی مقاومت می‌کند همین وضعیت، همین خلق الساعه بودن این حزب، این دسته یک قدری ما را مشکوک می‌کند که چطور ممکن است در یک مملکتی یک حزبی در مدت به این کوتاهی (سید محمد طباطبائی – طفل یکشبه‌است) و به قول آقای طباطبائی این طفل یکشبه ره صد ساله می‌رود منتها ره صد ساله بر خلاف مصالح کشور ایران.","speaker":"نماینده‌ای در نشست ۱۶۶ مجلس چهاردهم","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس چهاردهم شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ چهاردهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۶۶","date":"۱۱ آذر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲ دسامبر ۱۹۴۵ میلادی","context":"سخنان پیش از دستور در نشست ۱۶۶ مجلس چهاردهم دربارهٔ فرقهٔ دموکرات آذربایجان. صورت‌جلسه این سخن را زیر نام دکتر عبده و دکتر اعتبار آورده است."}]},{"title":"تشکیل حکومت خودمختار، آذر ۱۳۲۴","body":"کونیهولم می‌نویسد که تا ۱۹ آذر ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۰ دسامبر ۱۹۴۵ میلادی) تبریز به دست فرقهٔ دموکرات افتاد و اندکی بعد «مجلس ملی» تازه‌گشوده حکومت خودمختار آذربایجان را با نخست‌وزیری پیشه‌وری اعلام کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» روز اعلام را ۲۱ آذر می‌نهد و می‌فرماید که حزب توده با نامی تازه، حزب دموکرات، در آبان سراسر آذربایجان را در دست گرفت، مجلسی قانون‌گذار برپا کرد و این مجلس پیشه‌وری را به نخست‌وزیری برگزید.\n\n{{quote:0}}\n\nکونیهولم دربارهٔ کارنامهٔ داخلی حکومت تبریز می‌نویسد که پیشه‌وری با پشتیبانی شوروی دو اصلاح را به اجرا گذاشت: تقسیم زمین‌های مالکان غیرآذربایجانی، که در ۶۸۷ روستا از بیش از هفت هزار روستای استان اجرا شد، و ملی کردن بانک‌های بزرگ. حکومت او ساختن راه‌ها را آغاز کرد، برای کارگران مستمری گذاشت و ترکی آذربایجانی را زبان رسمی استان کرد. به داوری کونیهولم این اصلاحات، یا دست‌کم انگیزه‌هایشان، در میان مردم هوادار داشت، ولی بدی آب‌وهوا و برداشت ضعیف حکومت را واداشت از کشاورزان و مالکان بیش از گذشته مطالبه کند. کونیهولم می‌افزاید که حکومت پیشه‌وری با شهربانی‌ای به الگوی دستگاه امنیتی شوروی آذربایجان را به «دولتی پلیسی» بدل کرد و حتی دوستان پیشه‌وری نیز از سوءاستفادهٔ او از قدرت گله داشتند. میلانی از چاپ تمبرهایی با نشان «۲۱ آذر» و پذیرفتن ساعت رسمی مسکو در قلمرو حکومت تبریز یاد می‌کند.","quotes":[{"original":"حزب توده مجدداً تشکیل یافته بخود نام حزب دموکرات داد و در آبان ماه تمام خطه آذربایجان را تحت اختیار خود در آورده و برای خود مجلس مقننه‌ای ترتیب داد و روز ۲۱ آذرماه جمهوری خود مختار آذربایجان را اعلام نمود. این مجلس شخصی بنام جعفر پیشه‌وری را که یکی از عمال کمونیستها و سالها در کشور اتحاد شوروی بسر برده بود بسمت نخست وزیر دولت جمهوری خود مختار آذربایجان برگزید و این شخص بکمک سربازان و اسلحه و مهمات شوروی حکومت انقلابی که در واقع دستگاه ترور و وحشت محسوب بود تشکیل داد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۴۸","date":"دربارهٔ آبان و آذر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"روایت رسمی پهلوی از برپایی حکومت خودمختار تبریز."}]},{"title":"جمهوری مهاباد","body":"در غرب استان، به نوشتهٔ کونیهولم، فرماندهٔ شوروی در میاندوآب رؤسای کرد را فراخواند و به باکو برد. در شهریور ۱۳۲۴ خورشیدی (سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی) نخست‌وزیر آذربایجان شوروی به آنان گفت که مسکو نه به سازمان ملی‌گرای آنان، کومهٔ ژیانی کردستان، و نه به حزب توده روی خوش دارد، و آنان باید خواسته‌هایشان را در چارچوب خودمختاری آذربایجان دنبال کنند و نام حزب دموکرات کردستان را برگزینند. کونیهولم آغاز جمهوری کردستان را به دست قاضی محمد در مهاباد ۲۴ آذر ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۵ دسامبر ۱۹۴۵ میلادی) می‌نویسد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که آنچه را «جمهوری کرد» نامیده بودند از جنبش ملی طوایف کرد سرچشمه می‌گرفت که در جنگ جهانی نخست پدید آمده بود و روس‌ها در جنگ دوم آن را نیرو بخشیدند. شاهنشاه کردها را «از لحاظ نژاد و زبان تماماً ایرانی» می‌خواند و می‌فرماید هدف روسیه آن بود که این دولت را گسترش دهد و کردهای عراق و ترکیه را نیز به آن بپیوندد. به روایت شاهنشاه، بسیاری از افراد طوایف کرد که به حکومت مهاباد بدگمان بودند، دیری نگذشت که برای بازگرداندن فرمان دولت مرکزی به یاری ارتش برخاستند."},{"title":"مجلس چهاردهم و مسئلهٔ خودمختاری، آذر و دی ۱۳۲۴","body":"در ۲۱ آذر ۱۳۲۴ خورشیدی، همان روزی که «مجلس ملی» تبریز آغاز به کار کرد، حکیمی در مجلس شورای ملی گزارش داد که گردانندگان فرقه با وجود نصیحت مأموران دولت بر کار خود پای فشردند، برخلاف صریح قانون اساسی مجلس ملی برپا کردند، وزیر معرفی کردند و ادارات دولتی را گرفتند. یک هفته بعد، در ۲۸ آذر ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۹ دسامبر ۱۹۴۵ میلادی)، دکتر محمد مصدق در مجلس پرسش خودمختاری را از دیدگاه حقوق اساسی پیش کشید.\n\n{{quote:0}}\n\nدر ۱۳ دی ۱۳۲۴ خورشیدی (۳ ژانویهٔ ۱۹۴۶ میلادی) کمیسیون عرایض مجلس گزارشی از تلگراف‌های مردم شهرستان‌ها دربارهٔ رویدادهای آذربایجان خواند. این تلگراف‌ها نشان می‌دهند که پرسش آذربایجان در آن ماه‌ها از دغدغه‌ای استانی به مسئله‌ای ملی بدل شده بود.","quotes":[{"original":"من عرض نمی‌کنم که دولت خود مختار در بعضی از ممالک مثل دول متحده آمریکای شمالی و سوئیس نیست ولی عرض می‌کنم که دولت خود مختار باید با رفراندوم عمومی تشکیل شود (صحیح است) قانون اساسی ما امروز اجازهٔ تشکیل چنین دولتی نمی‌دهد (صحیح است) ممکن است که ما رفراندوم کنیم، اگر ملت رأی داد مملکت ایران مثل دول متحدهٔ آمریکای شمالی و سوئیس دولت فدرالی شود.","speaker":"دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در مجلس چهاردهم شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ چهاردهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۷۳","date":"۲۸ آذر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹ دسامبر ۱۹۴۵ میلادی","context":"سخنرانی مصدق دربارهٔ اوضاع کشور پس از اعلام حکومت خودمختار تبریز. در همین سخنرانی مصدق قانون اساسی را «قرارداد اجتماعی» خواند که تنها جامعه می‌تواند آن را اصلاح یا نقض کند."}]},{"title":"کنفرانس مسکو و پیشنهاد کمیسیون سه‌دولتی، دی ۱۳۲۴","body":"در آذر ۱۳۲۴ خورشیدی (دسامبر ۱۹۴۵ میلادی) وزیران خارجهٔ ایالات متحده، بریتانیا و شوروی در مسکو گرد آمدند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که جیمز برنز، وزیر خارجهٔ آمریکا، و ارنست بوین، وزیر خارجهٔ بریتانیا، در این کنفرانس پیشنهاد کردند آذربایجان، کردستان و خوزستان استان‌هایی خودمختار شوند. به روایت شاهنشاه، استالین نخست پذیرفت ولی ویاچسلاو مولوتف، وزیر خارجهٔ شوروی، به او گفت «یک سال صبر کن تا همهٔ کشور را به دست آوریم» و استالین پیشنهاد غربی را رد کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nروایت دولت ایران از همین کنفرانس شکل دیگری دارد. حکیمی در ۲۵ دی ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۵ ژانویهٔ ۱۹۴۶ میلادی) به مجلس گزارش داد که دولت از کنفرانس خواسته بود دربارهٔ بیرون بردن نیروهای خارجی تصمیم فوری بگیرد و یادآوری کرده بود که بی‌رایزنی با ایران دربارهٔ امور ایران تصمیمی نمی‌توان گرفت. به گفتهٔ حکیمی، آمریکا و بریتانیا سپس به‌طور شفاهی خبر دادند که سه دولت در مسکو دربارهٔ فرستادن کمیسیونی سه‌دولتی به ایران گفت‌وگو کرده‌اند، و دولت ایران «بدون تأمل و فوری» جواب رد داد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"Indeed, Stalin and Molotov were so sure that Iran would fall in their Soviet laps that they rejected a British suggestion to make Azerbaijan, Kurdestan, and Khuzestan autonomous provinces. This proposal was made at the Moscow foreign ministers' conference in December 1945 by Secretary of State James Byrnes and British Foreign Secretary, Ernest Bevin. At first Stalin accepted the proposition, but after Molotov told him to \"wait one year and we'll have the whole country,\" Stalin believed him and refused the Western offer.","translation":"در واقع استالین و مولوتف چنان مطمئن بودند که ایران به دامان شوروی‌شان خواهد افتاد که پیشنهاد بریتانیا را برای خودمختار کردن آذربایجان، کردستان و خوزستان رد کردند. این پیشنهاد را جیمز برنز، وزیر خارجهٔ آمریکا، و ارنست بوین، وزیر خارجهٔ بریتانیا، در کنفرانس وزیران خارجه در مسکو در دسامبر ۱۹۴۵ مطرح کردند. استالین نخست پیشنهاد را پذیرفت، ولی پس از آنکه مولوتف به او گفت \"یک سال صبر کن، همهٔ کشور را خواهیم داشت\"، سخن او را باور کرد و پیشنهاد غرب را رد کرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۷۴","date":"دربارهٔ آذر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با دسامبر ۱۹۴۵ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"روایت شاهنشاه از پیشنهاد غربی در کنفرانس مسکو."},{"original":"در این ضمن دولتین آمریکا و انگلیس شفاهاً اطلاع دادند که هر سه دولت در مسکو مذاکره نموده‌اند که هرگاه دولت ایران هم رضایت داشته باشد کمیسیونی از طرف آن‌ها به ایران بیاید شرایط و وظایف کمیسیون را هم به ما گفتند. ما پیشنهاد مزبور به صورتیکه آن‌ها در نظر گرفته بودند بدون تأمل و فوری جواب رد دادیم.","speaker":"ابراهیم حکیمی (حکیم‌الملک)","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ چهاردهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۸۱","date":"۲۵ دی ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۵ ژانویهٔ ۱۹۴۶ میلادی","context":"گزارش نخست‌وزیر دربارهٔ پیشنهاد کمیسیون سه‌دولتی و آمادگی دولت برای شکایت به سازمان ملل متحد."}]},{"title":"شکایت به شورای امنیت، دی ۱۳۲۴","body":"دولت حکیمی در ۲۹ دی ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۹ ژانویهٔ ۱۹۴۶ میلادی) از شورای امنیت سازمان ملل متحد خواست دخالت شوروی در امور داخلی ایران را بررسی کند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» این را «اولین شکایتی» می‌خواند که به شورای تازه‌بنیاد رسید، و می‌فرماید که روس‌ها اعتراض‌ها را نادیده گرفتند و غافل بودند که دیگران این قضیه را بی‌اهمیت نمی‌نگرند. حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» می‌نویسد که حکیمی در همان روز استعفا داد و در روزهای بعد رایزنی‌ها در مجلس بر سر جانشین او بالا گرفت."},{"title":"نخست‌وزیری قوام‌السلطنه، بهمن ۱۳۲۴","body":"احمد قوام (قوام‌السلطنه)، که پیش‌تر چند بار نخست‌وزیر شده بود، نامزد نخست‌وزیری شد. ارفع می‌نویسد که قوام را آشتی‌جو با روس‌ها می‌شناختند و مخالفان دربار گرد او بودند، و از سید ابوالقاسم کاشانی، مجتهد سرشناس، در شمار هواداران پرشور او یاد می‌کند. به نوشتهٔ ارفع، بریتانیا و آمریکا نیز، بی‌آنکه آشکارا بگویند، به قوام نظر مساعد داشتند و او را توانا به نگه داشتن توازن میان منافع خود و شوروی می‌دانستند. در رأی تمایل مجلس، قوام از صد رأی پنجاه و یک رأی آورد و نمایندگان حزب توده و حزب ایران به او رأی دادند.\n\n{{quote:0}}\n\nتاریخ فرمان نخست‌وزیری قوام در منابع یکسان نیست: میلانی ۶ بهمن ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۶ ژانویهٔ ۱۹۴۶ میلادی) و ارفع ۷ بهمن (۲۷ ژانویه) را می‌نویسد. مظفر فیروز، روزنامه‌نگار و سیاستمدار، معاون نخست‌وزیر و سپس وزیر کار و تبلیغات شد. ارفع در همان روزها از ریاست ستاد برکنار شد و اندکی بعد به بازداشت درآمد.\n\nمیلانی در کتاب «شاه» دربارهٔ این انتصاب داوری روشنی دارد. به نوشتهٔ او، شاهنشاه با پیشینهٔ جاه‌طلبی‌های قوام آشنا بود و ناچار شد زیر فشار سه قدرت بزرگ، که ناگهان همه شیفتهٔ قوام شده بودند، به این انتصاب تن دهد. میلانی سپس روایت هواداران قوام را، که او را تنها نجات‌دهندهٔ تمامیت ارضی ایران می‌دانند، به چالش می‌کشد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"Although not openly saying so, the British and Americans appeared to be favourable to Qavam, whom they considered able to maintain a balance between their interests and those of the U.S.S.R. This act was certainly not without influence on the Majles, and when the Shah (whose Constitutional prerogative is to designate himself the Prime Minister, with or without previous consultation with the Presidents of the Majles and the Senate) asked the Majles to give its opinion, Qavam got 51 votes out of 100; the Tudeh and Iran parties voting for Qavam.","translation":"بریتانیایی‌ها و آمریکایی‌ها، هرچند آشکارا نمی‌گفتند، به قوام نظر مساعد داشتند و او را توانا می‌دانستند که میان منافع آنان و منافع شوروی توازن نگه دارد. این امر بی‌گمان در مجلس بی‌اثر نبود، و هنگامی که شاهنشاه (که بنابر حق قانون اساسی خود نخست‌وزیر را، با رایزنی پیشین با رئیسان مجلس و سنا یا بی آن، خود برمی‌گزیند) از مجلس خواست نظرش را بگوید، قوام از صد رأی پنجاه و یک رأی آورد؛ حزب توده و حزب ایران به قوام رأی دادند.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"سرلشکر، رئیس ستاد ارتش ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۳۶۱","date":"دربارهٔ بهمن ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ژانویهٔ ۱۹۴۶ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۳ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۴ میلادی","context":"روایت ارفع از رأی تمایل مجلس به قوام."},{"original":"For decades after the end of the war, Qavam and his supporters cultivated the myth that only his cunning, nationalism, and political acumen had saved Iran's territorial integrity and fooled Stalin into pulling Soviet troops out of Iran. Archival evidence does not support this claim. The Soviets' sudden affection for Qavam was no accident, but had been carefully solicited by Qavam himself.","translation":"تا دهه‌ها پس از پایان جنگ، قوام و هوادارانش این افسانه را پروردند که تنها زیرکی، ملی‌گرایی و هوش سیاسی او تمامیت ارضی ایران را نجات داد و استالین را فریفت تا سپاهیان شوروی را از ایران بیرون ببرد. شواهد بایگانی این ادعا را تأیید نمی‌کند. مهر ناگهانی شوروی به قوام تصادفی نبود، بلکه خود قوام با دقت آن را جلب کرده بود.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ، استاد مطالعات ایران در دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامه","page":"فصل هشتم، «سپیده‌دم جنگ سرد»","date":"انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی؛ دربارهٔ بهمن ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)","context":"داوری میلانی دربارهٔ نقش قوام؛ این داوری دیدگاه نویسنده است و هواداران قوام آن را نمی‌پذیرند."}]},{"title":"سفر قوام به مسکو، بهمن و اسفند ۱۳۲۴","body":"قوام در ۲۹ بهمن ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۸ فوریهٔ ۱۹۴۶ میلادی) با هیئتی رهسپار مسکو شد. او بعدها در گزارش خود به مجلس پانزدهم گفت که روز سه‌شنبه ۳۰ بهمن به مسکو رسید و مولوتف با کمیسرهای ملی و سفیران خارجی در فرودگاه به پیشوازش آمد و موسیقی نظامی سلام شاهنشاهی و سلام شوروی را نواخت. قوام سپس از گفت‌وگوهایش با استالین و مولوتف سخن گفت و به صراحت پذیرفت که دربارهٔ تخلیهٔ ایران پاسخ مساعدی نگرفت.\n\n{{quote:0}}\n\nبه گزارش قوام، هیئت ایرانی روز پنجشنبه ۱۶ اسفند ۱۳۲۴ خورشیدی (۷ مارس ۱۹۴۶ میلادی) از مسکو به باکو رفت و مولوتف در بدرقه گفت روابط ایران و شوروی خوب خواهد شد. گفت‌وگوهای مسکو به تبادل چند یادداشت انجامید که سرفصل مسائل مورد بحث را در بر داشت، ولی موافقتی دربارهٔ خروج سپاهیان پدید نیاورد. میلانی می‌نویسد که قوام در همان هفته‌ها به سفیر آمریکا پیشنهاد امتیاز نفت بلوچستان را داده بود. والاس موری، سفیر ایالات متحده در تهران، در تلگرام ۴ فروردین ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵ مارس ۱۹۴۶ میلادی) گزارش داد که به قوام گفته است این پیشنهاد از سوی او «داوطلبانه» است و هرگز نباید با مسئلهٔ تخلیهٔ ایران پیوندی داشته باشد، و قوام پذیرفته که پیشنهاد را به ابتکار خود داده است.","quotes":[{"original":"باید بیدرنگ بگویم که با وجود سوء تفاهمهایی که ریشه آن از گذشته بود رجال خردمند و ورزیده شوروی بخصوص شخص ژنرالیسم استالین نظریات ما را با توجهی خاص و حسن تلقی استماع کردند و در نتیجه یکرشته مذاکرات بعمل آمد که مسائل و مشکلات اساسی مورد بحث واقع گردید که اگر بحل و فصل قطعی نرسیدیم حتما طرفین علاقه خاص در این باب نشان دادند... ژنرالیسم استالین این نظر اصلاحی دولت را تاکید و تصدیق کردند ولی راجع به تخلیه ایران جواب مساعدی ندادند.","speaker":"احمد قوام (قوام‌السلطنه)","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس (گزارش نخست‌وزیر)","page":"نشست ۲۵","date":"۲۹ مهر ۱۳۲۶ خورشیدی (۲۵۰۶ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ اکتبر ۱۹۴۷ میلادی؛ دربارهٔ اسفند ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)","context":"گزارش قوام به مجلس پانزدهم دربارهٔ سفر مسکو، در همان نشستی که مجلس موافقت‌نامهٔ نفتی را باطل کرد."}]},{"title":"موعد ۱۱ اسفند و جنبش نیروهای شوروی","body":"بنابر پیمان سه‌جانبه، همهٔ نیروهای بیگانه باید تا ۱۱ اسفند ۱۳۲۴ خورشیدی (۲ مارس ۱۹۴۶ میلادی) از ایران بیرون می‌رفتند. نیروهای بریتانیا و آمریکا تا این روز رفته بودند، ولی شوروی نه تنها نرفت، بلکه نیروی تازه آورد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که نیروی شوروی عصر ۱۳ اسفند از تبریز بیرون آمد ولی به سوی مرز روسیه نرفت.\n\n{{quote:0}}\n\nکونیهولم در ایرانیکا می‌نویسد که در سه هفتهٔ پس از ۱۱ اسفند دست‌کم دویست تانک و سه هزار و پانصد کامیون شوروی به تبریز رسید و به سوی قزوین، مرز ترکیه و مرز عراق گسترش یافت. رابرت راسو، کنسول‌یار آمریکا در تبریز، در تلگرام ۱۵ اسفند ۱۳۲۴ خورشیدی (۶ مارس ۱۹۴۶ میلادی) از رسیدن چهل و شش تانک متوسط با راه‌آهن و از آمدن ژنرال باگرامیان، فرماندهٔ شوروی با پیشینهٔ نبردهای نام‌آور، برای فرماندهی نیروهای آذربایجان خبر داد.\n\n{{quote:1}}\n\nمیلانی از تلگرام فوری کنسولگری آمریکا در ۱۳ اسفند (۴ مارس) دربارهٔ حرکت پانصد کامیون مهمات و بیست تانک به سوی تهران یاد می‌کند و می‌نویسد که سفیر آمریکا چند روز بعد به شاهنشاه و قوام هشدار داد که روس‌ها ممکن است تهران را بگیرند. به نقل میلانی، جرج کنان، کاردار آمریکا در مسکو و معمار سیاست مهار، نتیجه گرفت که شوروی به‌زودی خواهد کوشید در ایران حکومتی آماده به پذیرفتن خواسته‌های عمده‌اش بر سر کار آورد. در ۱۴ اسفند (۵ مارس) وینستون چرچیل، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا، سخنرانی «پردهٔ آهنین» را در فولتن ایراد کرد، و میلانی از ساتن، کنسول آمریکا در تبریز، نقل می‌کند که جنگ سرد در ۱۳ اسفند ۱۳۲۴ (۴ مارس ۱۹۴۶) آغاز شد.","quotes":[{"original":"عصر روز ۱۳ اسفند ۱۳۲۴ نیروی شوروی از تبریز خارج شد. این نیرو بسمت مرز روسیه نرفته بلکه به سه ستون پخش شده و بترتیب بسوی تهران و مرز عراق و سرحد ترکیه روانه گشتند و در ظرف چند هفته صدها تانک با واحدهای کمکی و نیروی پیاده از روسیه بایران سرازیر شده و در سه جهت فوق‌الذکر بدنبال نیروهای پیشین براه افتادند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران و فرمانده کل نیروهای مسلح","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۴۸","date":"دربارهٔ اسفند ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با مارس ۱۹۴۶ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"روایت شاهنشاه از جابه‌جایی نیروهای شوروی پس از گذشت موعد تخلیه."},{"original":"All Soviet troops departing from here are equipped for combat and there seems noticeable lack in their supply trains of garrison types of equipment. All observations and reports indicate inescapably that Soviets are preparing for major military operations.","translation":"همهٔ سپاهیان شوروی که از این‌جا می‌روند برای نبرد آراسته‌اند و در ستون‌های تدارکاتشان کمبود آشکاری از ساز و برگ پادگانی دیده می‌شود. همهٔ مشاهدات و گزارش‌ها ناگزیر نشان می‌دهند که شوروی برای عملیات نظامی بزرگ آماده می‌شود.","speaker":"رابرت راسو","speakerTitle":"کنسول‌یار ایالات متحده در تبریز","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک وزارت خارجهٔ آمریکا (تلگرام به وزیر خارجه)","page":"سند ۲۴۹","date":"۱۵ اسفند ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۶ مارس ۱۹۴۶ میلادی","context":"گزارش از تبریز دربارهٔ جابه‌جایی نیروهای شوروی به سوی تهران، مهاباد و مرز ترکیه."}]},{"title":"حسین علاء در شورای امنیت، فروردین ۱۳۲۵","body":"حسین علاء، سفیر ایران در واشینگتن و نمایندهٔ ایران در شورای امنیت، شکایت ایران را در شورا پی گرفت. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که قوام زیر فشار روس‌ها به علاء دستور داد شکایت را پس بگیرد، ولی علاء از این دستور سر پیچید، و میلانی نیز می‌نویسد که علاء تلگرام دستور پس گرفتن شکایت را نادیده گرفت. به روایت شاهنشاه، قوام به روس‌ها وعده‌هایی داده بود: پیشنهاد شرکت مختلط نفت با پنجاه و یک درصد سهم شوروی به مجلس، ورود سه عضو حزب توده به کابینه، به رسمیت شناختن حکومت تبریز و پس گرفتن شکایت از سازمان ملل.\n\n{{quote:0}}\n\nجیمز برنز، وزیر خارجهٔ آمریکا، در این نشست‌ها از ایران پشتیبانی کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از یادداشت‌های هری ترومن، رئیس‌جمهور آمریکا، به استالین در ۱۵ اسفند ۱۳۲۴ خورشیدی (۶ مارس ۱۹۴۶ میلادی) و از اعلام شوروی در ۴ فروردین ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۴ مارس ۱۹۴۶ میلادی) دربارهٔ خروج نیروها یاد می‌کند، و می‌فرماید که تا اردیبهشت ارتش سرخ رسماً ایران را ترک کرده بود.","quotes":[{"original":"آقای علاء که اکنون وزیر دربار شاهنشاهی است و در آنزمان سفیر کبیر دولت شاهنشاهی در واشنگتن و نماینده کشور ایران در شورای امنیت سازمان ملل متحد بود مصمم گشت که از دستور نخست وزیر سرپیچی کرده... در اولین جلسه شورای امنیت که روز ۲۵ مارس تشکیل شد آقای علاء شکایت ایران را با بیانی شیوا و مؤثر که بطوریکه گفته‌اند از رشیق‌ترین بیاناتی بوده است که ثبت تاریخ شورای امنیت شده طرح نمود. پنج روز بعد در جلسه دیگر شورای امنیت آقای گرومیکو نماینده شوروی در میان تعجب حضار اعلام داشت که در ظرف پنج یا شش هفته تمام نیروی شوروی مشروط بر اینکه اتفاق غیر مترقبه‌ای رخ ندهد از خاک ایران خارج خواهند شد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۴۹","date":"دربارهٔ فروردین ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با مارس و آوریل ۱۹۴۶ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"روایت شاهنشاه از ایستادگی علاء در شورای امنیت."}]},{"title":"موافقت‌نامهٔ ۱۵ فروردین ۱۳۲۵ و خروج ارتش سرخ","body":"قوام و ایوان سادچیکف، سفیر تازهٔ شوروی در تهران، شب ۱۴ فروردین ۱۳۲۵ خورشیدی متن اعلامیه‌ای مشترک را فراهم کردند. والاس موری، سفیر آمریکا، در تلگرام ۱۵ فروردین ۱۳۲۵ خورشیدی (۴ آوریل ۱۹۴۶ میلادی) چکیدهٔ پیش‌نویس را چنین گزارش داد: گفت‌وگوهایی که در مسکو آغاز شده بود در تهران به موافقت کامل رسید؛ سپاهیان شوروی در پنج یا شش هفته بی‌هیچ شرطی بیرون می‌روند؛ موافقت‌نامهٔ شرکت مختلط نفت ایران و شوروی تا هفت ماه به مجلس می‌رود؛ و آذربایجان مسئله‌ای یکسره داخلی است که دولت ایران مستقیم با مردم آن استان حل می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nبنابر همین تلگرام، شرکت نفت پنجاه سال عمر داشت؛ در بیست و پنج سال نخست پنجاه و یک درصد مهار آن از آن شوروی و چهل و نه درصد از آن ایران بود و در بیست و پنج سال دوم دو دولت سهم برابر داشتند. قلمرو کار شرکت گیلان، مازندران، گرگان، خراسان شمالی و بخشی از آذربایجان را در بر می‌گرفت. قوام به موری گفت که یادداشت‌های مربوط به آذربایجان را بی‌امضا می‌گذارد تا بهانه‌ای برای دخالت شوروی پدید نیاید. محمدرضا شاه پهلوی، به نوشتهٔ میلانی، با این قرارداد مخالف بود و فرمود رها کردن کارشناسان شوروی در استان‌های شمالی در سراسر عمر پنجاه‌سالهٔ قرارداد «اندیشیدنی نیست».\n\nبنابر مادهٔ دوم قانون ۱۱ آذر ۱۳۲۳، هیچ قرارداد نفتی بی‌تصویب مجلس اعتبار نداشت، و مجلس پانزدهم هنوز گشوده نشده بود. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که همین شرط به ایران امکان داد قرارداد را «به‌طور قانونی» معلق نگه دارد. به روایت «مأموریت برای وطنم»، ارتش شوروی در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۲۵ خورشیدی (۵ مه ۱۹۴۶ میلادی) خاک ایران را تخلیه کرد. میلانی از نامهٔ استالین به پیشه‌وری در همین روزها یاد می‌کند که در آن استالین نوشت شوروی دیگر نمی‌توانست سپاهیانش را در ایران نگه دارد، زیرا حضور آنان پایه‌های سیاست «آزادی‌بخش» شوروی را در اروپا و آسیا سست می‌کرد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"2. Soviet troops will be entirely withdrawn from Iran in 5 or 6 weeks. No conditions are attached this withdrawal. 3. An agreement for joint Irano-Soviet Oil Company will be submitted to Majlis within 7 months. 4. Azerbaijan is purely internal Iranian problem and will be settled by Iran Govt direct with inhabitants of province.","translation":"۲. سپاهیان شوروی در پنج یا شش هفته به‌طور کامل از ایران بیرون می‌روند. هیچ شرطی به این خروج پیوسته نیست. ۳. موافقت‌نامه‌ای برای شرکت مختلط نفت ایران و شوروی تا هفت ماه به مجلس تقدیم خواهد شد. ۴. آذربایجان مسئله‌ای یکسره داخلی ایران است و دولت ایران آن را مستقیم با مردم استان حل خواهد کرد.","speaker":"والاس موری","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک وزارت خارجهٔ آمریکا (تلگرام به وزیر خارجه)","page":"سند ۳۰۱","date":"۱۵ فروردین ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۴ آوریل ۱۹۴۶ میلادی","context":"چکیدهٔ پیش‌نویس اعلامیهٔ مشترک قوام و سادچیکف که قوام آن را به سفارت آمریکا نشان داد."},{"original":"we could no longer keep [Soviet troops] in Iran, mainly because the presence of Soviet troops in Iran undercut the foundations of our liberationist policies in Europe and Asia. The British and Americans said to us that if Soviet troops could stay in Iran, then why could not the British troops stay in Egypt, Syria, Indonesia, Greece and also the American troops in China . . . therefore we decided to withdraw troops from Iran and China, in order . . . to unleash the liberation movements in the colonies.","translation":"ما دیگر نمی‌توانستیم [سپاهیان شوروی را] در ایران نگه داریم، بیش از همه از آن رو که حضور سپاهیان شوروی در ایران پایه‌های سیاست‌های آزادی‌بخش ما را در اروپا و آسیا سست می‌کرد. بریتانیایی‌ها و آمریکایی‌ها به ما گفتند اگر سپاهیان شوروی می‌توانند در ایران بمانند، چرا سپاهیان بریتانیا نتوانند در مصر، سوریه، اندونزی و یونان، و سپاهیان آمریکا در چین... پس تصمیم گرفتیم سپاهیان را از ایران و چین بیرون ببریم تا... جنبش‌های آزادی‌بخش را در مستعمره‌ها رها سازیم.","speaker":"یوسف استالین","speakerTitle":"رهبر اتحاد شوروی","work":"شاه، به نقل عباس میلانی","workType":"زندگی‌نامه، به نقل از نامهٔ استالین به پیشه‌وری","page":"فصل هشتم، «سپیده‌دم جنگ سرد»","date":"بهار ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۴۶ میلادی","context":"نامه‌ای که به نوشتهٔ میلانی، پیشه‌وری آن را در روزهای گفت‌وگو در تهران دریافت کرد و استالین در آن تندروی انقلابی او را نکوهش کرد."}]},{"title":"گفت‌وگوهای تهران و تبریز، اردیبهشت تا خرداد ۱۳۲۵","body":"با خروج ارتش سرخ، گفت‌وگوی دولت مرکزی و حکومت تبریز آغاز شد. قوام در ۱ اردیبهشت ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۱ آوریل ۱۹۴۶ میلادی) اعلامیه‌ای با هفت ماده دربارهٔ اختیارات انجمن‌های ایالتی و ولایتی آذربایجان منتشر کرد. هیئتی از تبریز به ریاست پیشه‌وری به تهران آمد. ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» می‌نویسد که اعضای این هیئت با جامه‌هایی به سبک روسی به تهران رسیدند. پس از پانزده روز گفت‌وگو، قوام در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۲۵ خورشیدی (۱۳ مه ۱۹۴۶ میلادی) اعلامیه‌ای دیگر داد و گفت‌وگوها را معلق کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nدو طرف در خرداد گفت‌وگوها را از سر گرفتند. مظفر فیروز، معاون نخست‌وزیر، به تبریز رفت و میلانی می‌نویسد که موافقت‌نامهٔ دولت و حکومت تبریز در ۲۳ خرداد ۱۳۲۵ خورشیدی (۱۳ ژوئن ۱۹۴۶ میلادی) به دست او اعلام شد. به نوشتهٔ میلانی، با رفتن سپاهیان شوروی، پیشه‌وری خود را آسیب‌پذیرتر می‌یافت و لحنش را نرم‌تر کرد، ولی مسائل دشواری چون حدود اختیارات «ناحیهٔ خودمختار» حل‌نشده ماند. میلانی از دعوت سادچیکف از شاهنشاه به شام در همان ماه و می‌نویسد که به فرمان شاهنشاه، ستوان حسنعلی علوی‌کیا، افسر اطلاعات ارتش که حسن پاکروان او را برگزیده بود، هر هفته با خبرچینی دیدار می‌کرد که از درون حزب توده گزارش می‌داد.","quotes":[{"original":"Although I have had confidence in the goodwill of the representatives of the Azerbaijan representatives, as a result of the negotiations of the past 15 days I am sorry that some of their demands surpassed my legal powers and the Government's seven points. Perforce the negotiations were suspended until such time as a way for the solution of the problem can be found, and the representatives of Azerbaijan left for Tabriz.","translation":"هرچند به حسن نیت نمایندگان آذربایجان اطمینان داشته‌ام، در نتیجهٔ گفت‌وگوهای پانزده روز گذشته متأسفم که برخی از خواسته‌های آنان از اختیارات قانونی من و از هفت مادهٔ دولت فراتر رفت. ناگزیر گفت‌وگوها تا هنگامی که راهی برای حل مسئله پیدا شود معلق ماند و نمایندگان آذربایجان به تبریز بازگشتند.","speaker":"احمد قوام (قوام‌السلطنه)","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک (ترجمهٔ انگلیسی سفارت آمریکا از اعلامیهٔ نخست‌وزیر)","page":"سند ۳۴۳","date":"۲۳ اردیبهشت ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ مه ۱۹۴۶ میلادی","context":"اعلامیهٔ قوام پس از شکست دور نخست گفت‌وگو با هیئت تبریز؛ جرج الن، سفیر آمریکا، ترجمهٔ آن را به واشینگتن فرستاد."}]},{"title":"مسئلهٔ افسران فراری و «بریدن دست»","body":"مهم‌ترین گره در گفت‌وگوها سرنوشت افسرانی بود که از ارتش ایران گریخته و به فرقه پیوسته بودند، و سرنوشت نیروهای فدایی. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه مخالفت خود را بر بندی متمرکز کرد که «ارتش آذربایجان در ارتش ایران ادغام خواهد شد». محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که قوام می‌خواست افسران فراری را به خدمت بازگرداند و افرادی را که از پیشه‌وری درجهٔ افسری گرفته بودند نیز وارد ارتش کند، و شاهنشاه چنین فرمانی را امضا نکرد.\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه در «پاسخ به تاریخ»، نوزده سال بعد، همین ماجرا را با جزئیاتی دیگر بازگو می‌فرماید: به این روایت، یکی از پیشنهادهای قوام آن بود که هر افسر شورشی دو درجه ترفیع گیرد، برای نمونه ستوان سرگرد شود.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"قوام در نظر داشت افسران خیانتکار را که از ارتش ایران فرار کرده و به پیشه‌وری پیوسته بودند مجدداً بخدمت گماشته و حتی سایر افرادی که از جانب پیشه‌وری به اخذ درجه افسری نائل شده بودند در خدمت ارتش ایران وارد کند. وی روی پای من افتاده و استدعا نمود که بدین امر موافقت نمایم ولی من باو خاطر نشان کردم که من ترجیح میدهم دستم قطع شود و چنین کاری را امضاء نکنم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران و فرمانده کل نیروهای مسلح","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۴۹–۱۵۰","date":"دربارهٔ تابستان ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۴۶ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"روایت شاهنشاه از درخواست قوام دربارهٔ افسران فرقه."},{"original":"Soon after his return he began talks with the Azerbaijan rebels. One of his proposals called for the promotion of every rebel officer by two grades — making a lieutenant a major, for example as a price for agreement. \"I would prefer,\" I said, \"to have my hand cut off than to sign such a decree.\"","translation":"[قوام] اندکی پس از بازگشت، گفت‌وگو با شورشیان آذربایجان را آغاز کرد. یکی از پیشنهادهای او آن بود که هر افسر شورشی، برای نمونه ستوان به سرگرد، دو درجه ترفیع بگیرد و این بهای توافق باشد. گفتم: \"ترجیح می‌دهم دستم را ببرند تا چنین فرمانی را امضا کنم.\"","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۷۶","date":"دربارهٔ ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۴۶ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"روایت دوم شاهنشاه از همان رویارویی با قوام بر سر افسران فرقه."}]},{"title":"وزیران توده‌ای و شورش عشایر جنوب، مرداد تا مهر ۱۳۲۵","body":"در تابستان ۱۳۲۵ قوام سه عضو حزب توده را به کابینه آورد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که دو تن از آنان وزارتخانه‌های کم‌اهمیت گرفتند. جرج الن، سفیر تازهٔ آمریکا، به روایت همان کتاب، به ایشان گفت که ایالات متحده صددرصد با او هم‌رأی است ولی به خاطر ایران با روسیه نخواهد جنگید.\n\n{{quote:0}}\n\nدر شهریور و مهر ۱۳۲۵ عشایر جنوب سر به شورش برداشتند. ارفع می‌نویسد که مظفر فیروز در ۱۷ شهریور ۱۳۲۵ خورشیدی (۸ سپتامبر ۱۹۴۶ میلادی) چند تن از خان‌های بختیاری را بازداشت کرد و در ۱۱ مهر (۳ اکتبر) قبادیان اتحادیه‌ای از عشایر غرب برپا ساخت. کونیهولم در ایرانیکا می‌نویسد که شورش قشقایی و بختیاری به قوام امکان داد اقتدار دولت مرکزی را در سراسر کشور بازگرداند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که مردم از سیاست ملایم قوام در برابر کمونیست‌ها راضی نبودند و طوایف جنوب بیرون راندن وزیران توده‌ای را از کابینه خواستار شدند.","quotes":[{"original":"Even the American ambassador, George Allen, who was my friend, warned that \"the United States are one hundred percent in agreement with you, but we won't go to war with Russia for your sake.\" Persuading the opposition to rally round my plans took some months.","translation":"حتی سفیر آمریکا، جرج الن، که دوست من بود، هشدار داد که \"ایالات متحده صددرصد با شما موافق است، ولی به خاطر شما با روسیه نخواهیم جنگید.\" چند ماه طول کشید تا مخالفان را به گرد آمدن پیرامون نقشه‌هایم قانع کنم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۷۶","date":"دربارهٔ ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۴۶ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه دربارهٔ تصمیمش برای حمله به آذربایجان پیش از آنکه شورشیان با آموزش و تجهیزات شوروی بازگردند؛ به روایت او، دولت و بیشتر فرماندهان نظامی با حمله مخالف بودند."}]},{"title":"بازداشت و محاکمهٔ حسن ارفع، ۱۳۲۵","body":"ارفع، رئیس پیشین ستاد ارتش، در این ماه‌ها در بازداشت بود. او می‌نویسد که حزب توده چند اتهام بر او نهاد، از جمله دادن سلاح به عشایر، و دادگاهی ویژه به ریاست تیمسار فضل‌الله زاهدی، که چند ماه پیش‌تر از بازداشت بریتانیا آزاد شده بود، به پرونده‌اش رسیدگی کرد. به روایت ارفع، حکیمی، نخست‌وزیر پیشین، و زند، وزیر جنگ پیشین، گواهی دادند که ارفع سلاح‌ها را با موافقت آنان داده بود. ارفع از سخنی یاد می‌کند که به گفتهٔ او مظفر فیروز به همسر ارفع گفته بود: ارفع خود مقصر است، زیرا فیروز بارها به او هشدار داده بود که به «ریسمان پوسیده» نیاویزد، و ارفع می‌افزاید مقصود فیروز سلطنت پهلوی بود. ارفع می‌نویسد که دادگاه در ۱۲ دی ۱۳۲۵ خورشیدی (۲ ژانویهٔ ۱۹۴۷ میلادی) او را تبرئه کرد."},{"title":"دگرگونی کابینه، مهر ۱۳۲۵","body":"در میانهٔ مهر ۱۳۲۵ شاهنشاه بر بیرون راندن وزیران توده‌ای پای فشرد. جرج الن، سفیر آمریکا، در تلگرام ۲۸ مهر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۰ اکتبر ۱۹۴۶ میلادی) روایت شاهنشاه را از این دگرگونی گزارش داد. به این گزارش، شاهنشاه پس از گفت‌وگو با الن در ۲۲ مهر (۱۴ اکتبر) تصمیم گرفت قوام را برکنار کند؛ قوام در ۲۵ مهر (۱۷ اکتبر) به حضور رسید و آمادگی خود را برای پیروی از هر دستور اعلام کرد؛ شاهنشاه بیرون رفتن هر دو برادر فیروز و سه وزیر توده‌ای را خواست، و قوام جز دربارهٔ مظفر فیروز همه را پذیرفت.\n\n{{quote:0}}\n\nبه همین گزارش، قوام راز را با مظفر فیروز در میان نهاد و فیروز سفیر شوروی را آگاه کرد؛ سادچیکف همان شب با زبانی تند نزد قوام رفت و قوام صبح روز بعد با نگرانی به حضور شاهنشاه بازگشت. شاهنشاه، به روایت الن، فرمود که باور ندارد شوروی به ایران حمله کند و حتی در آن صورت دگرگونی را پیش می‌برد و از سازمان ملل یاری می‌خواهد. کابینهٔ تازه بی وزیران توده‌ای آغاز به کار کرد و مظفر فیروز به سفارت ایران در مسکو رفت. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پس از این دگرگونی فرمان انتخابات تازهٔ سراسر کشور را صادر فرمود، که آذربایجان را نیز در بر می‌گرفت.\n\nمیلانی در کتاب «شاه» از دیدار ۲۵ مهر و لرزیدن قوام یاد می‌کند ولی آن را در روایتی می‌آورد که به سال ۱۹۴۷ میلادی نیز اشاره دارد؛ تلگرام الن در «روابط خارجی ایالات متحده» تاریخ مهر ۱۳۲۵ خورشیدی (اکتبر ۱۹۴۶ میلادی) را روشن می‌کند.","quotes":[{"original":"Qavam asked for audience with Shah next morning (Oct 17) and declared his willingness to follow any instructions. Shah says Qavam was \"trembling with fright\". Shah said his first requirement was that both Firuzes and three Tudeh members must be dismissed from Cabinet and Qavam's party must fight Tudeh with all its strength during coming election.","translation":"قوام برای صبح روز بعد (۱۷ اکتبر) درخواست شرفیابی کرد و آمادگی‌اش را برای پیروی از هر دستوری اعلام کرد. شاهنشاه می‌فرماید قوام \"از ترس می‌لرزید\". شاهنشاه فرمود نخستین خواسته‌اش آن بود که هر دو فیروز و سه عضو توده از کابینه برکنار شوند و حزب قوام در انتخابات پیش رو با همهٔ توان با حزب توده بجنگد.","speaker":"جرج الن","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک (تلگرام به وزیر خارجه)","page":"سند ۴۰۵","date":"۲۸ مهر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ اکتبر ۱۹۴۶ میلادی","context":"گزارش الن از روایتی که شاهنشاه شب پیش برای او باز فرموده بود. الن خود یادآوری می‌کند که این روایت با گزارش روز پیش او، که بر پایهٔ سخنان دیگران بود، اندکی تفاوت دارد."}]},{"title":"فرمان انتخابات و هشدار شوروی، آبان و آذر ۱۳۲۵","body":"قوام اعلام کرد که برای برگزاری انتخابات مجلس پانزدهم در همهٔ کشور، نیروهای دولتی باید در همهٔ استان‌ها، از جمله آذربایجان، حاضر باشند. ارفع می‌نویسد که دولت پس از گرد آوردن نیروی بسنده در قزوین اعلام کرد استان خمسه هرگز بخشی از آذربایجان نبوده و نیروهایش را به زنجان برد؛ ارتش زنجان را بی‌مقاومت گرفت و نیروهای حکومت تبریز در امتداد راه‌آهن به پشت گردنهٔ قافلانکوه، مرز جغرافیایی و اداری آذربایجان، عقب نشستند. به نوشتهٔ ارفع، مردم آن استان واحدهای ارتش شاهنشاهی را با شور پذیرفتند.\n\nسادچیکف، سفیر شوروی، به قوام هشدار داد که فرستادن نیرو به آذربایجان «در آذربایجان و در مرز ایران و شوروی» دشواری پدید می‌آورد. جرج الن در تلگرام ۱۰ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۱ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی) نوشت که شوروی احتمالاً این سخنان را «اندرز دوستانه» خواهد نامید، ولی اندرزی که آمریکا یا بریتانیا می‌توانستند بپذیرند یا نادیده بگیرند، برای ایران امری ناگزیر است. الن نیمروز ۱۲ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۳ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی) پاسخ وزارت خارجهٔ آمریکا را شفاهی به قوام رساند و همان روز گزارش داد که قوام آن را بسیار سودمند دانست و گفت بی‌درنگ به نمایندهٔ خود در سازمان ملل دستور می‌دهد دبیرکل را از وضع آذربایجان آگاه کند. به گزارش الن، قوام افزود که قصد نداشت نظر آمریکا را دربارهٔ فرستادن نیرو جویا شود، زیرا «در هر حال» بر این کار مصمم بود، ولی از هم‌رأیی آمریکا خرسند است.\n\nحسین علاء، نمایندهٔ ایران در سازمان ملل، در ۱۵ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۶ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی) به دستور قوام نامه‌ای به دبیرکل نوشت و شورای امنیت را از هشدار شوروی آگاه کرد. الن در تلگرام ۲۰ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۱۱ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی) گزارش داد که سادچیکف شب پیش با خشم از قوام پرسیده بود چرا «اندرز دوستانه»اش را به شورای امنیت گزارش داده است، و قوام پاسخ داده بود که به سبب لحن تهدیدآمیز سفیر.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Soviet Ambassador demanded to know why Qavam had reported his \"friendly advice\" to Security Council. Qavam replied in effect that it was because of threatening tone Ambassador had used in giving that advice. Soviet Ambassador grew very angry, became rude, and declared that Soviet Government would not remain passive in face of this disturbance near Soviet frontier.","translation":"سفیر شوروی خواست بداند چرا قوام \"اندرز دوستانهٔ\" او را به شورای امنیت گزارش داده است. قوام در عمل پاسخ داد که این کار به سبب لحن تهدیدآمیزی بود که سفیر در دادن آن اندرز به کار برده بود. سفیر شوروی سخت خشمگین شد، درشتی کرد و اعلام داشت که دولت شوروی در برابر این آشوب نزدیک مرز شوروی بی‌کار نخواهد ماند.","speaker":"جرج الن","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک (تلگرام به وزیر خارجه)","page":"سند ۴۲۳","date":"۲۰ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی","context":"گزارش الن از گفت‌وگوی شب ۱۹ آذر سادچیکف و قوام، بر پایهٔ آنچه قوام صبح روز بعد برای او خواند."}]},{"title":"شورای جنگ و پیشروی سه ستون، ۱۸ تا ۲۰ آذر ۱۳۲۵","body":"ارفع می‌نویسد که به او گفته بودند در شورای جنگی که در کاخ تشکیل جلسه داد، شاهنشاه هوادار پیشروی بی‌درنگ به آذربایجان بود، ولی دیگران از خطر واکنش شوروی بیم داشتند. به روایت ارفع، شاهنشاه سرانجام فرمان ورود به آذربایجان و پیشروی به سوی تبریز را داد و سه ستون به راه افتاد: ستون اصلی در امتداد راه میانه، و دو ستون دیگر در امتداد راه‌های بیجار و شاهین‌دژ و مراغه، و سقز و مهاباد. کونیهولم آغاز حرکت نیروها را ۱۸ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۹ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی) می‌نویسد. میلانی فرماندهی عملیات را با شاهنشاه و حاجعلی رزم‌آرا، رئیس ستاد ارتش، می‌داند.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که همراه رزم‌آرا بارها بر فراز قلمرو شورشیان پرواز شناسایی کرد، گاهی با هواپیماهای کهنه و گاهی با هواپیمای دوموتورهٔ کوچک، و همیشه بی‌دستگاه بی‌سیم. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» همین تصمیم را چنین بیان می‌فرماید:\n\n{{quote:0}}\n\nجرج الن در تلگرام ۲۱ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۱۲ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی) گزارش داد که نبرد چندانی رخ نداد؛ گردنهٔ قافلانکوه به دلیلی ناروشن بی‌دفاع ماند و تنها یک پل در آن منفجر شد، و نیروهای تهران ساعت سه بعدازظهر ۲۰ آذر (۱۱ دسامبر) بی‌مقاومت میانه را گرفتند. پانوشت ویراستاران به تلگرام دیگری از الن اشاره می‌کند که بنابر آن وزیر جنگ ایران تلفنی خبر داد ساعت دو بعدازظهر همان روز تلگراف تسلیم پیشه‌وری و جاوید به دستش رسیده است. به گزارش الن، دکتر جاوید به قوام تلگراف زد و پایان جنگ را خواست، و قوام پس از رایزنی با شاهنشاه پاسخ داد که افسرانش در تبریز با او گفت‌وگو خواهند کرد؛ رئیس ستاد ارتش نیز به ارتش فرمان داد با شتاب به سوی تبریز برود. الن می‌افزاید که در حکومت تبریز میان جاوید و شبستری، که میانه‌روتر بودند و تسلیم را می‌خواستند، و پیشه‌وری و دانشیان، که می‌خواستند بجنگند، شکاف افتاد؛ جاوید پرسش را به شورای آذربایجان برد و اکثریت را به دست آورد و تندروها از تبریز گریختند.","quotes":[{"original":"در این موقع به پیروی از ندای وجدان دستور دادم که نیرویی بآذربایجان اعزام شود و شورشیان را بدون درنگ منکوب سازند در همان موقع نیز شخصا برفراز استحکامات شورشیان پرواز نمودم تا میزان نیروی آنها بدست آید. در اینموقع روسها هم بکلی از یاری دولت دست‌نشانده خود دست کشیدند و روز ۲۱ آذر ۱۳۲۵ نیروی ما فاتحانه وارد تبریز شد و حکومت شورشیان سرنگون گردید و سران و گردانندگان آن بساط نیز بکشور روسیه فرار کردند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران و فرمانده کل نیروهای مسلح","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۵۰","date":"دربارهٔ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با دسامبر ۱۹۴۶ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"روایت شاهنشاه از فرمان لشکرکشی و پایان حکومت تبریز."}]},{"title":"فروپاشی حکومت تبریز، ۲۰ و ۲۱ آذر ۱۳۲۵","body":"میلانی از شعار معروف یاران پیشه‌وری، «مرگ هست، بازگشت نیست»، یاد می‌کند و می‌نویسد که با وجود این سخنان، چون ارتش ایران به حرکت درآمد، مقاومت جدی رخ نداد. ساتن، کنسول آمریکا در تبریز، در تلگرام ۲۱ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۱۲ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی) آنچه را در شهر دید چنین گزارش داد:\n\n{{quote:0}}\n\nساتن در همین تلگرام می‌نویسد که بعدازظهر ۲۰ آذر حکومت نظامی و منع آمدوشد از ساعت هشت اعلام شد، ولی اندکی بعد تسلیم به تهران را اعلام کردند؛ از نیمه‌شب صدای تیراندازی از سربازخانه‌ها برخاست و تا سپیده‌دم دموکرات‌ها در گریز بودند. به نوشتهٔ او، بسیاری از مردم مسلح شده و در پی دموکرات‌های پیشین بودند، ولی بی‌نظمی عمومی اندک بود. ساتن در کاخ استانداری جز شبستری، رئیس انجمن ایالتی، کسی را نیافت؛ شبستری می‌کوشید تا رسیدن نیروهای دولتی نشانی از نظم نگه دارد. پانوشت ویراستاران «روابط خارجی ایالات متحده» نخستین ورود نیروی ارتش را به تبریز در اوایل شب ۲۲ آذر (۱۳ دسامبر) می‌نهد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که مردم تبریز و رضائیه در برانداختن حکومت پیشه‌وری پیشقدم بودند، بسیاری از سربازان کمونیست را از میان بردند و اگر ارتش مانع نمی‌شد به زندان‌ها می‌ریختند. کونیهولم در ایرانیکا از کشته شدن چند صد تن از شورشیان و از ردیف اجساد بر چوبه‌های دار در میدان‌های آذربایجان و کردستان شمالی تا ماه‌ها پس از آن یاد می‌کند. میلانی، با استناد به برآوردی، شمار کشته‌شدگان دو سو را در مرحلهٔ نخست عملیات نزدیک به پانصد تن می‌نویسد و می‌افزاید که فرقهٔ دموکرات کمتر از بیست‌وچهار ساعت پس از آغاز عملیات شکست را پذیرفت. کونیهولم شمار گریختگان به شوروی را نزدیک به هزار آذربایجانی و تا ده هزار کرد به رهبری ملا مصطفی بارزانی می‌نویسد.","quotes":[{"original":"Just a year and a day after it was founded the Democrat regime of Azerbaijan crumbled in a few hours yesterday. It had shown increasing weakness during past month and as tension rose morale declined. It was evident that people had no wish to fight and that leaders could count on little or no support. Today it is as if we live in a different city. The pall is lifted. I have never seen so many smiling faces since I came to Azerbaijan. They are relieved and happy.","translation":"درست یک سال و یک روز پس از بنیادش، حکومت دموکرات آذربایجان دیروز در چند ساعت فروریخت. این حکومت در ماه گذشته روزبه‌روز ناتوان‌تر می‌نمود و با بالا گرفتن تنش، روحیه‌ها فرو می‌افتاد. آشکار بود که مردم خواستار جنگ نیستند و رهبران به پشتیبانی چندانی، یا هیچ پشتیبانی، نمی‌توانند تکیه کنند. امروز گویی در شهری دیگر زندگی می‌کنیم. پردهٔ اندوه کنار رفته است. از هنگامی که به آذربایجان آمده‌ام، این‌همه چهرهٔ خندان ندیده بودم. مردم آسوده و شادمان‌اند.","speaker":"ساتن","speakerTitle":"کنسول ایالات متحده در تبریز","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک (تلگرام به وزیر خارجه)","page":"سند ۴۲۵","date":"۲۱ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی","context":"گزارش کنسول از تبریز در روز پس از فروپاشی حکومت پیشه‌وری، پیش از رسیدن نیروهای ارتش."}]},{"title":"دیدار سفیر شوروی با شاهنشاه، ۲۰ آذر ۱۳۲۵","body":"الن در تلگرام ۲۱ آذر گزارش داد که سفیر شوروی ساعت شش بعدازظهر ۲۰ آذر به حضور شاهنشاه رسید و شاهنشاه چند دقیقه پیش از آن به الن اطمینان داده بود که اجازه نمی‌دهد سفیر او را بترساند. محمدرضا شاه پهلوی در هر دو کتاب خاطرات خود این دیدار را روایت می‌فرماید. در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که سفیر «برافروخته و خشمگین» آمد و توقف فوری پیشروی را خواست و آن را «تهدید صلح جهانی» خواند.\n\n{{quote:0}}\n\nدر «مأموریت برای وطنم» شاهنشاه همین دیدار را با یک جزء افزون روایت می‌فرماید: تلگرافی را که همان ساعت از استاندار حکومت تبریز رسیده بود و آمادگی شورشیان را برای تسلیم بی‌قیدوشرط خبر می‌داد به سفیر نشان داد، و سفیر که دیگر سخنی نداشت اجازهٔ مرخصی خواست.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"I refused, pointing out that our army threatened nothing and no one. We were merely reestablishing the status quo and preparing general elections in territory that belonged to us. Then I simply added, \"Besides, you must know that the rebels have just surrendered.\"","translation":"نپذیرفتم و یادآور شدم که ارتش ما نه چیزی را تهدید می‌کند و نه کسی را. ما تنها وضع پیشین را بازمی‌گرداندیم و در سرزمینی که از آن ما بود انتخابات همگانی را آماده می‌کردیم. سپس به سادگی افزودم: \"به‌علاوه، باید بدانید که شورشیان همین حالا تسلیم شده‌اند.\"","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران و فرمانده کل نیروهای مسلح","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۷۷","date":"دربارهٔ ۲۰ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"پاسخ شاهنشاه به اعتراض سفیر شوروی به پیشروی ارتش در آذربایجان."},{"original":"روزی سفیر کبیر شوروی در تهران تقاضای شرفیابی فوری نمود و من باو بار دادم هنگامیکه باریافت نسبت باعزام نیروی نظامی به آذربایجان بالحن تهدید آمیزی اعتراض نمود و اظهار داشت که ما با این عمل صلح جهان را بخطر انداخته ایم... من باو گفتم مسئله برعکس است و اوضاعی که تا حال در آذربایجان حکمفرما بوده صلح جهان را بخطر انداخته است. آنگاه از قبول تقاضای او امتناع کردم و تلگرافی را که همان ساعت از طرف استاندار حکومت پوشالی آذربایجان رسیده و حاضر بودن شورشیان را برای تسلیم بلاشرط اطلاع میداد باو ارائه دادم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران و فرمانده کل نیروهای مسلح","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۵۱","date":"دربارهٔ ۲۰ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"روایت نخست شاهنشاه از دیدار با سفیر شوروی."}]},{"title":"پایان جمهوری مهاباد، ۲۴ آذر ۱۳۲۵","body":"کونیهولم می‌نویسد که دو روز پس از ورود ارتش به تبریز، در ۲۴ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۱۵ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی)، قاضی محمد تسلیم مهاباد را اعلام کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که ارتش ایران با یاری افراد طوایف کرد و ساکنان محلی کردستان حکومت مهاباد را نیز برانداخت. کونیهولم جمع‌بندی می‌کند که دو جمهوری تقریباً یک سال پس از بنیادشان، روزبه‌روز، فروپاشیدند. ارتشبد رضا عظیمی، که بعدها وزیر جنگ شد، در گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که پس از ۱۳۲۵ فرماندهی ستونی را در آذربایجان غربی بر عهده داشت."}],"views":[{"title":"روایت رسمی پهلوی: آغاز جنگ سرد از ایران","body":"محمدرضا شاه پهلوی در هر دو کتاب خاطرات خود غائلهٔ آذربایجان را نقطهٔ عطفی در تاریخ معاصر خاورمیانه می‌خواند. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که مقاصد روسیهٔ استالینی پس از جنگ نخستین بار در آذربایجان آشکار شد، گفت‌وگوهای شورای امنیت جهان آزاد را تکان داد، و دولت آمریکا نخستین بار در تاریخ شیوهٔ رهبری را در خاورمیانه به کار برد، چنان‌که راه اصول ترومن و سپس نظریهٔ آیزنهاور هموار شد.\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» همین داوری را تکرار می‌فرماید و می‌افزاید که مرزبندی‌ها نخستین بار در ایران آشکار گردید.\n\n{{quote:1}}\n\nدر روایت رسمی پهلوی، نقش اصلی از آنِ شاهنشاه، ارتش و مردم آذربایجان است. در «مأموریت برای وطنم»، به نقل از حسین علاء، قوام «در اثر فشار روسها» به پس گرفتن شکایت ایران دست زد، و به داوری خود شاهنشاه «در کمال ساده‌لوحی» می‌پنداشت با روش مسالمت می‌تواند هم مقام خود و هم تمامیت ایران را نگه دارد. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه به یکی از زندگی‌نامه‌نویسان مجاز خود فرموده بود که سیاستش در بحران آذربایجان، مانند دیگر تصمیم‌هایش، بخشی از «زندگی عرفانی» او و مأموریتی بود که «نیروهای برتر» برایش مقرر کرده بودند. میلانی همچنین می‌نویسد که شاهنشاه بیرون رفتن ارتش سرخ را، که به گفتهٔ میلانی تنها نمونهٔ واگذاری سرزمینی اشغال‌شده از سوی شوروی بود، دست‌کم تا اندازه‌ای مرهون یادداشت‌های «صریح» و «سخت» ترومن به استالین می‌دانست.","quotes":[{"original":"تصور میکنم مورخان آینده گیتی تصدیق کنند که جنگ سرد در واقع و نفس الامر از ایران آغاز شد و اگر چه علائم آن در نقاط دیگر گیتی نیز بچشم میخورد نخستین بار آثار این طرز جنگ بطور آشکار در کشور ایران نمایان گردید در خلال قضایای آذربایجان دولت امریکا نیز اولین بار در تاریخ شیوه رهبری را در خاور میانه بکار برد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۵۱","date":"انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"جمع‌بندی شاهنشاه از اهمیت جهانی غائلهٔ آذربایجان."},{"original":"It was then that free men everywhere first began to awake to the threat of Communist imperialism. I think it is fair to say that the cold war really began in Iran. There were of course signs of it elsewhere as well, but the lines were first clearly drawn here. It was in the course of the Azerbaijan affair that America for the first time in history began to play a leading role in the Middle East.","translation":"آن هنگام بود که آزادمردان همه‌جا نخستین بار به خطر امپریالیسم کمونیستی بیدار شدند. گمان می‌کنم انصاف است بگوییم جنگ سرد در واقع از ایران آغاز شد. البته نشانه‌هایش جاهای دیگر هم بود، ولی خط‌ها نخستین بار این‌جا به روشنی کشیده شد. در جریان ماجرای آذربایجان بود که آمریکا برای نخستین بار در تاریخ نقشی رهبرانه در خاورمیانه بر عهده گرفت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۷۹","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"جمع‌بندی شاهنشاه از غائلهٔ آذربایجان در واپسین کتاب خاطراتش."}]},{"title":"دیدگاه هواداران قوام و داوری میلانی","body":"در برابر روایت رسمی، هواداران قوام او را معمار اصلی بازگشت آذربایجان می‌دانند: به این روایت، قوام با سفر به مسکو، پذیرفتن وزیران توده‌ای و وعدهٔ نفت شمال، استالین را به بیرون بردن سپاهیانش راضی کرد و سپس با تکیه بر قانون ۱۱ آذر ۱۳۲۳ قرارداد نفت را به مجلسی سپرد که آن را رد کرد. کونیهولم در ایرانیکا، بی‌آنکه نام کسی را بیاورد، از «دیپلماسی استادانهٔ ایرانی» و پشتیبانی استوار آمریکا در سازمان ملل به عنوان عامل ناکامی شوروی سخن می‌گوید و نقش قوام و شاهنشاه را در حل مسئلهٔ آذربایجان «تعیین‌کننده» می‌خواند.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی، چنان‌که در بخش نخست‌وزیری قوام آمد، روایت نجات‌دهندگی قوام را «افسانه» می‌خواند و می‌نویسد که شواهد بایگانی آن را تأیید نمی‌کند. به نوشتهٔ میلانی، قوام پیش از رسیدن به قدرت پنهانی با اعضای کمیسیون روسی دیدار کرده و به آنان گفته بود که اگر نخست‌وزیر بود، با خواسته‌هایشان همراهی می‌کرد. با این همه، میلانی نیز می‌نویسد که در برابر تهدید سفارت شوروی، تبلیغات فرقه و پشتیبانی حزب توده در آذر ۱۳۲۵، شاهنشاه و قوام هر دو، «هرچند به دلایل گوناگون»، استوار ماندند.","quotes":[{"original":"The influence of both Qawām and the Shah in resolving the situation in Azarbaijan was crucial and can be quickly summarized: Departure of the Soviets made it possible for the military to arm opponents of the Tabrīz regime; a revolt by the Qašqāʾī and Baḵtīārī tribes in the South made it possible for Qawām to assert the central government's authority throughout Iran and to order the military into Azarbaijan to maintain order during elections (which could be held only with security forces present).","translation":"نفوذ قوام و شاهنشاه هر دو در حل وضعیت آذربایجان تعیین‌کننده بود و می‌توان آن را به کوتاهی برشمرد: رفتن شوروی به ارتش امکان داد مخالفان حکومت تبریز را مسلح کند؛ شورش عشایر قشقایی و بختیاری در جنوب به قوام امکان داد اقتدار دولت مرکزی را در سراسر ایران برقرار کند و برای نگه داشتن نظم در انتخابات، که تنها با حضور نیروهای امنیتی برگزارشدنی بود، ارتش را به آذربایجان بفرستد.","speaker":"بروس کونیهولم","speakerTitle":"مورخ آمریکایی، پژوهشگر تاریخ دیپلماسی خاورمیانه","work":"دانشنامهٔ ایرانیکا، مقالهٔ «آذربایجان: تاریخ از ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۷»","workType":"مقالهٔ دانشنامه","page":"جلد سوم، دفتر سوم، ص ۲۳۱–۲۳۴","date":"انتشار ۱۳۶۷ خورشیدی، برابر با ۱۹۸۸ میلادی","context":"جمع‌بندی کونیهولم از نقش دو بازیگر اصلی داخلی پس از خروج شوروی."}]},{"title":"نقش ایالات متحده و ادعای اولتیماتوم ترومن","body":"پرسش نقش آمریکا دیدگاه‌های گوناگونی دارد. به گزارش جرج الن، شاهنشاه سه دلیل برای فروپاشی ناگهانی جنبش آذربایجان برشمرد: ناتوانی حیرت‌آور سازمان نظامی تبریز، روحیه و عزم بالای نیروهای تهران، و مهم‌تر از همه، باور همهٔ طرف‌ها به اینکه ایالات متحده استوار پشتیبان حاکمیت ایران است.\n\n{{quote:0}}\n\nدر همین تلگرام الن می‌نویسد که در یک مهمانی، برخی حاضران آذربایجان را «استالینگراد دموکراسی‌های غربی» خواندند. الن خود به آنان یادآور شد که ایرانیان خودشان آذربایجان را بازپس گرفتند و هر اعتباری برای آنکه ایران بی‌دخالت بیرونی چنین کند، از آنِ سازمانی جهانی است که می‌تواند افکار را در برابر چنین دخالتی بسیج کند. جیمز برنز، وزیر خارجهٔ آمریکا، نیز در پیامی شخصی به الن همین برداشت را بیان کرد.\n\n{{quote:1}}\n\nمیلانی از ادعای دیرتر هری ترومن، رئیس‌جمهور آمریکا، یاد می‌کند. ترومن در کنفرانس مطبوعاتی ۴ اردیبهشت ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۴ آوریل ۱۹۵۲ میلادی) گفت که برای بیرون بردن سپاهیان شوروی از ایران «ناچار شد اولتیماتومی» برای استالین بفرستد. به نوشتهٔ میلانی، سخنگوی کاخ سفید همان روز توضیح داد که رئیس‌جمهور واژهٔ اولتیماتوم را «به معنای غیرفنی» به کار برده است. ترومن افزوده بود که پیام آمریکا به شوروی «عامل اصلی» خروج شوروی از ایران بود. میلانی در برابر، می‌نویسد که اسناد تازهٔ بایگانی شوروی نشان می‌دهد استالین در تصمیم به بیرون بردن سپاهیانش عوامل بسیاری را سنجید، نه تنها فشار آمریکا یا وعده‌های قوام را.","quotes":[{"original":"Principal reason for sudden collapse of Azerbaijan movement, in Shah's opinion, was (1) surprising weakness of Tabriz military organization, (2) high morale and determination of Tehran forces, and (3) most important, conviction by all concerned (Soviets, Iranians and Azerbaijanis) that United States was solidly supporting Iranian sovereignty.","translation":"به نظر شاهنشاه، دلیل اصلی فروپاشی ناگهانی جنبش آذربایجان این‌ها بود: (۱) ناتوانی حیرت‌آور سازمان نظامی تبریز، (۲) روحیه و عزم بالای نیروهای تهران، و (۳) مهم‌تر از همه، باور همهٔ طرف‌ها (شوروی، ایرانیان و آذربایجانی‌ها) به اینکه ایالات متحده استوار از حاکمیت ایران پشتیبانی می‌کند.","speaker":"جرج الن","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک (تلگرام به وزیر خارجه)","page":"سند ۴۲۶","date":"۲۶ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۷ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی","context":"گزارش الن از داوری شاهنشاه پنج روز پس از فروپاشی حکومت تبریز."},{"original":"I like to think of the achievement of Iranian unity not in terms of victory or defeat for any outside nation, but rather as proof of the strength and effectiveness of the United Nations in helping those countries which truly desire independence.","translation":"دوست دارم دستیابی ایران به یکپارچگی را نه پیروزی یا شکست هیچ ملت بیرونی، بلکه گواه توان و کارایی سازمان ملل متحد در یاری به کشورهایی بدانم که به‌راستی استقلال می‌خواهند.","speaker":"جیمز برنز","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک (پیام شخصی به سفیر)","page":"سند ۴۲۷","date":"۲۹ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی","context":"پیام سپاس برنز به الن پس از بازگشت آذربایجان."}]},{"title":"دیدگاه هواداران فرقه و حزب توده","body":"برای بسیاری از اعضای حزب توده، ۲۱ آذر ۱۳۲۵ روزی دشوار بود. اکبر اعتماد، که در آن سال‌ها عضو حزب توده بود و بعدها ریاست سازمان انرژی اتمی ایران را یافت، در گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران از احساسی آمیخته در آن روز سخن می‌گوید.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"یکی روز ۲۱ آذر بود که به غائله آذربایجان خاتمه داده شد. من آنروز را خیلی خوب یادم هست و آنروز واقعا هر فکر میکنم که آن احساس درونی من که بخواهم بیرون بیآورم که چه بود، خیلی مشکل است برای اینکه احساس مخلوطی بود زیرا بهرصورت از یکطرف یک تصویری از ایران و اینکه مجددا تجزیه ایران از بین رفته است و ارتش ایران شکل گرفته است... یک چیزهائی بود که شاید در گوشه‌های مغز و احساس من هنوز مانده بود که یک ذره خوشم میامد و از آنطرف چون توده‌ای بودم و شکست فرقه دمکرات آذربایجان را نمیتوانستم ببینم ناراحت بودم.","speaker":"اکبر اعتماد","speakerTitle":"عضو حزب توده در آن سال‌ها، بعدها رئیس سازمان انرژی اتمی ایران","work":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، گفت‌وگو با اکبر اعتماد","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۸ متن پیاده‌شده","date":"دربارهٔ ۲۱ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی (۲۵۰۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ دسامبر ۱۹۴۶ میلادی","context":"یاد راوی از واکنش درونی خود به پایان حکومت تبریز، در پاسخ به پرسشی دربارهٔ تعارض فعالیت حزبی با احساسات ملی."}]},{"title":"دیدگاه تاریخ‌نگاری دانشگاهی دربارهٔ اهداف شوروی","body":"کونیهولم در ایرانیکا انگیزه‌های استالین را چند لایه می‌داند. به نوشتهٔ او، استالین دلیل نگه داشتن نزدیک به سی هزار سرباز در آذربایجان را پیشگیری از خرابکاری و اقدامات «خصمانه» اعلام کرد، ولی به احتمال بیشتر از منافع امنیتی جناح جنوبی خود پاسداری می‌کرد، از نفوذ آمریکا و بریتانیا در آنچه حوزهٔ نفوذ خود می‌دانست جلو می‌گرفت، می‌کوشید از فرصت اشغال برای چیرگی بر دولت تهران بهره ببرد و شاید شرایطی برای دسترسی دیرپا به آب‌های گرم فراهم می‌آورد. کونیهولم حکومتی دوست در آذربایجان و امتیاز نفت را دو وسیله برای یک هدف می‌شمارد و می‌افزاید که جابه‌جایی‌های نیروهای شوروی در اسفند ۱۳۲۴ احتمال کودتا را به ذهن می‌آورد و رویدادهای پس از آن تفسیرهای گوناگون دارد. میلانی با تکیه بر اسناد بایگانی شوروی بر وزن نفت شمال و بر طرح جدایی‌خواهانهٔ تیر ۱۳۲۴ تأکید می‌کند."}],"aftermathSections":[{"title":"ابطال موافقت‌نامهٔ نفت شمال، ۲۹ مهر ۱۳۲۶","body":"انتخابات مجلس پانزدهم، به نوشتهٔ کونیهولم، از دی ۱۳۲۵ آغاز شد و تا خرداد ۱۳۲۶ ادامه یافت، و مجلس در تیر ۱۳۲۶ گشایش یافت. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که انتخابات اکثریتی استوار به قوام داد. در ۲۹ مهر ۱۳۲۶ خورشیدی (۲۵۰۶ شاهنشاهی، ۲۲ اکتبر ۱۹۴۷ میلادی) قوام گزارش گفت‌وگوهایش را با شوروی به مجلس داد، و گروهی از نمایندگان ماده‌ای واحده با قید دو فوریت پیشنهاد کردند که مجلس همان روز تصویب کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nبنابر صورت‌جلسه، رأی‌گیری با ورقه انجام گرفت و از ۱۰۴ نمایندهٔ حاضر ۱۰۲ تن موافق رأی دادند و دو تن با ورقهٔ سفید امتناع کردند؛ کونیهولم نیز همین شمار ۱۰۲ به ۲ را می‌نویسد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» شمار آرا را «۱۰۹ به ۲۷» می‌نویسد و می‌فرماید محمد مصدق رهبری مخالفان را داشت؛ در صورت‌جلسهٔ آن نشست نام محمد مصدق نیست. در «مأموریت برای وطنم» شاهنشاه می‌فرماید که مجلس قرارداد را «باتفاق آراء» رد کرد، که با فریاد نمایندگان در صورت‌جلسه پس از اعلام نتیجه هم‌خوان است.","quotes":[{"original":"الف – نظر باینکه آقای نخست وزیر با حسن نیت و در نتیجه استنباط از مفاد ماده دوم قانون یازدهم آذر ماه ۱۳۲۳ اقدام بمذاکره و تنظیم موافقتنامه مورخ پانزدهم فروردین ماه ۱۳۲۵ در باب ایجاد شرکت مختلط نفت ایران وشوروی نموده‌اند و نظر باینکه مجلس شورای ملی ایران استنباط مزبور را منطبق با مدلول و مفهوم واقعی قانون سابق الذکر تشخیص نمی‌دهد مذاکرات و موافقت نامه فوق را بلااثر و کان لم یکن میداند... ج- واگذاری هر گونه امتیاز استخراج نفت کشور و مشتقات آن بخارجیها و ایجاد هر نوع شرکت برای این منظور که خارجیها در آن بوجهی از وجوه سهیم باشند مطلقا ممنوع است.","speaker":"نمایندگان امضاکنندهٔ طرح","speakerTitle":"نمایندگان مجلس پانزدهم شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ پانزدهم قانون‌گذاری","workType":"متن مادهٔ واحده در صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۲۵","date":"۲۹ مهر ۱۳۲۶ خورشیدی (۲۵۰۶ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ اکتبر ۱۹۴۷ میلادی","context":"بندهای الف و ج از مادهٔ واحده‌ای که موافقت‌نامهٔ نفتی قوام و سادچیکف را باطل کرد؛ بند ب پنج سال برای تهیهٔ نقشهٔ مناطق نفت‌خیز مهلت می‌داد، بند د فروش نفت شمال به شوروی را در صورت کشف مجاز می‌شمرد، و بند ه دولت را به استیفای حقوق ملت، به‌ویژه دربارهٔ نفت جنوب، موظف می‌کرد."}]},{"title":"راه به ملی شدن صنعت نفت","body":"بند ه مادهٔ واحدهٔ مهر ۱۳۲۶ دولت را مکلف کرد در همهٔ مواردی که حقوق ملت ایران در منابع ثروت کشور، «بخصوص راجع به نفت جنوب»، پایمال شده بود، برای استیفای حقوق ملی گفت‌وگو و اقدام کند. دولت‌های بعدی بر پایهٔ همین بند با شرکت نفت انگلیس و ایران به گفت‌وگو نشستند و حاصل آن، لایحهٔ قرارداد الحاقی گس و گلشائیان، در مجلس شانزدهم به بحثی انجامید که به جنبش ملی شدن صنعت نفت در ۱۳۲۹ و ۱۳۳۰ پیوست. مدخل «ملی شدن صنعت نفت» این دنباله را بازمی‌گوید."},{"title":"آغاز جنگ سرد و آموزهٔ ترومن","body":"بسیاری از ناظران غائلهٔ آذربایجان را از نخستین رویارویی‌های جنگ سرد می‌دانند. میلانی از گفتهٔ ساتن، کنسول آمریکا، یاد می‌کند که جنگ سرد در ۱۳ اسفند ۱۳۲۴ آغاز شد، و شاهنشاه در هر دو کتاب خود از آغاز جنگ سرد در ایران سخن می‌فرماید و آذربایجان را راه‌گشای آموزهٔ ترومن می‌خواند که در اسفند ۱۳۲۵ خورشیدی (مارس ۱۹۴۷ میلادی) برای یونان و ترکیه اعلام شد. نخستین شکایت تاریخ شورای امنیت نیز از آن ایران بود."},{"title":"روز آذربایجان و سفر شاهنشاه","body":"ایران روز ۲۱ آذر را روز آذربایجان و جشن ملی اعلام کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که از ۱۳۲۵ به این سو مردم ایران هر سال در آن روز به یاد نجات آذربایجان جشن می‌گیرند و همهٔ ملل آزاد نیز باید این رویداد را به خاطر بسپارند.\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» از سفرش به آذربایجان در ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ میلادی) یاد می‌فرماید که پذیرایی مردم در استان بازپیوسته و هنگام بازگشت به تهران به هیجانی بی‌مانند رسید، چندان که در تهران پیمودن سه کیلومتر چهار ساعت به درازا کشید. به داوری شاهنشاه، این رویداد پایان دوره‌ای دفاعی در تاریخ ایران و آغاز دوره‌ای سازنده بود. در سوی دیگر، کونیهولم از اعدام‌ها و چوبه‌های دار در میدان‌های آذربایجان و از گریز هزاران تن به شوروی یاد می‌کند، و پرسش هویت و حقوق فرهنگی آذربایجان در دهه‌های بعد همچنان موضوع بحث ماند.","quotes":[{"original":"اهمیت وقایع مزبور بقدری آشکار است که ملت ایران روزی را که مصادف باختم این غائله عظیم است نام روز آذربایجان عید ملی اعلام نموده و از سال ۱۳۲۵ باین طرف همه ساله در آن روز بیاد نجات آذربایجان و اعاده حق حاکمیت ما بر آن خطه جشن میگیرد و عقیده من نه تنها ایرانیان باید پیوسته بیاد این روز باشند بلکه تمام ملل آزاد جهان نیز بایستی این واقعه تاریخی را بخاطر سپرده و فراموش ننمایند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۵۲","date":"انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"یادکرد شاهنشاه از روز ۲۱ آذر به عنوان روز آذربایجان."}]}]},{"id":"oil-nationalisation-mosaddegh-1330","title":"ملی شدن صنعت نفت و نخست‌وزیری محمد مصدق، ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۰","date":{"solarYear":1329,"solarMonth":12,"solarDay":24,"gregorianYear":1951,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":15},"endDate":{"solarYear":1330,"solarMonth":2,"solarDay":10,"gregorianYear":1951,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":1},"tier":"primary","category":"economic","summary":"ملی شدن صنعت نفت ایران نام رایج زنجیره‌ای از تصمیم‌های قانونی است که مجلس شورای ملی و مجلس سنا در زمستان ۱۳۲۹ و بهار ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۰۹ و ۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۱۹۵۱ میلادی) گرفتند و با آن، بهره‌برداری از نفت جنوب ایران را از دست شرکت نفت ایران و انگلیس بیرون آوردند و به دولت ایران سپردند. مجلس شورای ملی در ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۱۵ مارس ۱۹۵۱ میلادی) به اتفاق آرا تصمیم ۱۷ اسفند کمیسیون مخصوص نفت را دربارهٔ «ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور» تأیید کرد و مجلس سنا در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ (۲۰ مارس ۱۹۵۱ میلادی) همان را پذیرفت. چند هفته بعد، مجلس شورای ملی در شب ۷ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۲۸ آوریل ۱۹۵۱ میلادی) «قانون طرز اجرای اصل ملی شدن صنعت نفت» را در نُه ماده تصویب کرد، و در همان روزها محمد مصدق، نمایندهٔ تهران و رئیس کمیسیون مخصوص نفت، با رأی تمایل مجلس به نخست‌وزیری رسید.\n\nاین رویداد از دل کشمکشی چندساله برخاست. مجلس پانزدهم در مهر ۱۳۲۶ دولت را به استیفای حقوق ایران از شرکت نفت موظف کرده بود. دولت محمد ساعد مراغه‌ای در تیر ۱۳۲۸ قرارداد الحاقی معروف به قرارداد گس و گلشائیان را امضا کرد، ولی این قرارداد در مجلس به تصویب نرسید. کمیسیون مخصوص نفت مجلس شانزدهم به ریاست مصدق آن را برای استیفای حقوق ایران ناکافی شمرد، و دولت سپهبد حاجعلی رزم‌آرا لایحهٔ آن را در ۵ دی ۱۳۲۹ پس گرفت. خلیل طهماسبی، عضو جمعیت فداییان اسلام، در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ رزم‌آرا را در مسجد شاه تهران کشت و هشت روز بعد مجلس به ملی شدن نفت رأی داد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، قانون ملی شدن و قانون طرز اجرای آن را توشیح فرمود و فرمان نخست‌وزیری مصدق را صادر کرد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که بر سر اصل ملی شدن با مصدق اختلافی نداشت، ولی ملی شدن را بدون توافق با بریتانیا کارساز نمی‌دانست. دولت بریتانیا و شرکت نفت ملی شدن را یک‌جانبه و ناقض قرارداد ۱۳۱۲ خورشیدی (۱۹۳۳ میلادی) شمردند، به دیوان بین‌المللی دادگستری و شورای امنیت سازمان ملل متحد شکایت بردند و خرید نفت ایران را در بازارهای جهان بستند. مأموریت‌های جکسون، هریمن، استوکس و بانک بین‌المللی برای حل اختلاف به نتیجه نرسید، و بحران نفت در دو سال بعد با بحران سیاسی درونی ایران درآمیخت.\n\nداوری دربارهٔ این رویداد، از نقش آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی و ترور رزم‌آرا گرفته تا موضع شاهنشاه، نقش حزب توده، و درستی یا نادرستی راهبرد مصدق در گفت‌وگو با بریتانیا، میان راویان یکسان نیست.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۸۳ تا ۸۵","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از رزم‌آرا، ملی شدن، فرمان نخست‌وزیری مصدق، توشیح قانون و ناوگان بریتانیا در خلیج فارس سخن می‌گوید."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۱۱۴ تا ۱۱۹","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» از رفتار شرکت نفت، نخست‌وزیری علاء، ادعای ۳۰۰ هزار لیره، تهدید نظامی بریتانیا، مأموریت استوکس، شورای امنیت، تلگراف ۸ آبان ۱۳۳۰ و دو اشتباه مصدق سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۱۸۲ تا ۱۸۵ و بخش مک‌گی","text":"عباس میلانی در «شاه» از رزم‌آرا، ترور او، رأی‌گیری ملی شدن، سخن رادیویی شاهنشاه، کابینهٔ علاء، طرح نظامی بریتانیا و داوری مک‌گی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۳۹۳ تا ۳۹۵","text":"حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» از اعلامیهٔ فروهر، ترور رزم‌آرا، کابینهٔ علاء، موضع حزب توده، استعفای علاء و دیدار با کاشانی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"دورهٔ شانزدهم، نشست‌های ۹۷، ۱۰۲، ۱۲۸، ۱۴۰، ۱۴۱ و ۱۴۲","text":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دربارهٔ پس گرفتن قرارداد الحاقی، طرح ۲۱ دی ۱۳۲۹، تصویب اصل ملی شدن، تصمیم ۵ اردیبهشت کمیسیون نفت، قانون نه‌ماده‌ای و معرفی کابینهٔ مصدق."},{"sourceId":"frus-1951-54-iran","locus":"سندهای ۸، ۱۲، ۲۲ و ۲۳","text":"وزارت خارجهٔ ایالات متحده، «روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران»، گزارش‌های سفارت و سازمان سیا دربارهٔ ترور رزم‌آرا، اعتصاب‌های خوزستان، رأی تمایل و دولت مصدق."},{"sourceId":"frus-1952-54-v10","locus":"سندهای ۱۸۷ و ۲۰۸ و تلگراف‌های مأموریت مک‌گی","text":"وزارت خارجهٔ ایالات متحده در «روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم: ایران» از رأی دیوان لاهه، تهدید قطع رابطه و گفت‌وگوهای واشینگتن سخن می‌گوید."},{"sourceId":"mina-oil","locus":"بخش‌های قرارداد ۱۹۳۳، قرارداد الحاقی، ملی شدن، پیشنهادهای جکسون، استوکس، بانک جهانی، چرچیل و ترومن، و قرارداد کنسرسیوم","text":"پرویز مینا، «قراردادهای نفتی در ایران»، دانشنامهٔ ایرانیکا، ۲۰۰۴ میلادی."},{"sourceId":"iranica-kashani","locus":"بخش‌های ۱۳۲۹ و ۱۳۳۰","text":"علی رهنما در «کاشانی، ابوالقاسم»، دانشنامهٔ ایرانیکا از فتوای ملی شدن، فداییان اسلام و ترور رزم‌آرا سخن می‌گوید."},{"sourceId":"iranica-coup-1953","locus":"بند نخست و بخش ۱۳۳۱","text":"مارک گازیوروفسکی در مقاله‌ای در ایرانیکا دربارهٔ رویدادهای مرداد ۱۳۳۲ از رویدادهای تیر و مهر ۱۳۳۱ و جدایی کاشانی، بقائی و مکی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-farkhan","locus":"ص ۱۳ تا ۱۵ متن پیاده‌شده","text":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در گفت‌وگو با هوشنگ فرخان از بامداد روز ترور رزم‌آرا سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-etemad","locus":"ص ۹ و ۱۰ متن پیاده‌شده","text":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در گفت‌وگو با اکبر اعتماد از موضع حزب توده در برابر ملی شدن نفت سخن می‌گوید."}],"personIds":["fazlollah-zahedi","abolqasem-kashani","mohammad-reza-person","ali-razmara","khalil-tahmasebi","harry-truman","mohammad-mosaddegh","hossein-ala"],"personDeeds":{"fazlollah-zahedi":"در کابینه‌ای که پس از رزم‌آرا آمد وزیر بود و پایبندی به ملی شدن نفت را شرط کار دانست.","abolqasem-kashani":"فراخوان او بازار و روحانیان را به پشتیبانی از ملی شدن نفت کشاند.","mohammad-reza-person":"قانون ملی شدن و قانون اجرای آن را توشیح کرد و فرمان نخست‌وزیری مصدق را صادر کرد.","ali-razmara":"لایحهٔ نفت را در دی ۱۳۲۹ به مجلس برد و در ۱۶ اسفند در مسجد شاه کشته شد.","khalil-tahmasebi":"در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ رزم‌آرا را در مسجد شاه کشت.","harry-truman":"به اتلی نوشت از زور علیه ایران استفاده نکند.","mohammad-mosaddegh":"کمیسیون نفت را ریاست کرد و در اردیبهشت ۱۳۳۰ قانون اجرای ملی شدن را به مجلس برد.","hossein-ala":"پس از کشته شدن رزم‌آرا نخست‌وزیر شد و لایحهٔ ملی شدن را پیش برد."},"personTitles":{"fazlollah-zahedi":"وزیر کشور","hossein-ala":"نخست‌وزیر","abolqasem-kashani":"آیت‌الله","ali-razmara":"نخست‌وزیر","mohammad-mosaddegh":"رئیس کمیسیون نفت و نخست‌وزیر"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["ملی شدن صنعت نفت","نهضت ملی شدن نفت"],"contextSections":[{"title":"قرارداد ۱۳۱۲ و جایگاه شرکت نفت ایران و انگلیس","body":"بهره‌برداری از نفت جنوب ایران از آغاز سدهٔ بیستم میلادی در دست شرکتی بریتانیایی بود که در این دوره «شرکت نفت ایران و انگلیس» نام داشت. پرویز مینا، کارشناس نفت و نویسندهٔ مقالهٔ «قراردادهای نفتی ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا، این تاریخ را از امتیاز رویتر در ۱۸۷۲ میلادی آغاز می‌کند. پایهٔ حقوقی کار شرکت در دههٔ ۱۳۲۰ قرارداد ۱۳۱۲ خورشیدی (۱۹۳۳ میلادی) بود که دولت رضا شاه پهلوی با شرکت بست. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» این قرارداد را قراردادی می‌خواند که «دولت پدرم» با شرکت بسته بود و تا ملی شدن نفت بر پایهٔ آن عمل می‌شد. پرویز مینا از رقم‌هایی یاد می‌کند که به نوشتهٔ او خشم ایرانیان را برمی‌انگیخت: در سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۷ میلادی درآمد دولت ایران از نفت، با حق‌الامتیاز و مالیات، سالانه میان ۵٫۶ و ۷٫۱ میلیون لیره بود، در حالی که دولت بریتانیا در همان سال‌ها سالانه میان ۱۵٫۶ و ۱۶٫۸ میلیون لیره از شرکت مالیات می‌گرفت.\n\nمدت قرارداد ۱۳۱۲ تا سال ۱۹۹۳ میلادی می‌رسید. محمد مصدق در جلسهٔ ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ مجلس آن را «قرارداد ساختگی» خواند که «بزور ایجاد شد». غلامحسین فروهر، وزیر دارایی دولت رزم‌آرا، در جلسهٔ ۵ دی ۱۳۲۹ در برابر این داوری یادآور شد که مادهٔ نخست قرارداد تنها «حق تفحص و استخراج و تصفیه» را برای مدتی معین به شرکت سپرده و مالکیت نفت را از ملت ایران نگرفته است."},{"title":"قانون ۲۹ مهر ۱۳۲۶ و تکلیف استیفای حقوق ایران","body":"مجلس پانزدهم در ۲۹ مهر ۱۳۲۶ خورشیدی (۲۵۰۶ شاهنشاهی، ۲۲ اکتبر ۱۹۴۷ میلادی) با یک مادهٔ واحده موافقت‌نامهٔ نفت شمال میان احمد قوام (قوام‌السلطنه) و سفیر شوروی را باطل کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» بندهای این قانون را چنین برمی‌شمارد: همهٔ گفت‌وگوهای پیشین دربارهٔ امتیاز نفت به شوروی باطل است، دولت از این پس به هیچ دولت بیگانه امتیاز اکتشاف یا استخراج نفت نمی‌دهد، گفت‌وگو با شرکت نفت ایران و انگلیس برای سهمی بزرگ‌تر برای ایران باید هرچه زودتر آغاز شود، و اگر در سه سال آینده ذخایر تازه‌ای یافت شود، ایران آمادهٔ گفت‌وگو برای فروش نفت به شوروی خواهد بود. پرویز مینا در ایرانیکا همین قانون را محوری می‌داند که سیاست نفتی ایران در سال‌های بعد گرد آن چرخید. دولت رزم‌آرا در دی ۱۳۲۹ نیز پس گرفتن لایحهٔ قرارداد الحاقی را با استناد به همین «قانون ۲۹ مهر ۱۳۲۶» توجیه کرد."},{"title":"قرارداد الحاقی گس و گلشائیان، تیر ۱۳۲۸","body":"به نوشتهٔ پرویز مینا، گفت‌وگوهای مقدماتی برای بازنگری قرارداد ۱۳۱۲ در ۶ مهر ۱۳۲۷ خورشیدی (۲۵۰۷ شاهنشاهی، ۲۸ سپتامبر ۱۹۴۸ میلادی) در تهران میان نویل گس، از مدیران شرکت نفت، و حسین پیرنیا، نمایندهٔ دولت ایران، آغاز شد. هیئت ایرانی یادداشتی ۲۵ بندی ارائه کرد که گفت‌وگوها را مستقیم به بند ه قانون ۱۳۲۶ پیوند می‌داد. گس کوشید دولت ایران را قانع کند که قرارداد پنجاه‌پنجاه ونزوئلا با وضع ایران قیاس‌پذیر نیست، و در ۲۶ مهر ۱۳۲۷ (۱۸ اکتبر ۱۹۴۸ میلادی) بی‌نتیجه تهران را ترک کرد. مینا می‌نویسد سوءقصد به جان شاهنشاه در دانشگاه تهران در ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ خورشیدی (۴ فوریهٔ ۱۹۴۹ میلادی) سایه‌ای سنگین بر گفت‌وگوهای بعدی افکند.\n\nگفت‌وگوهای اصلی در ۲۴ بهمن ۱۳۲۷ خورشیدی (۱۳ فوریهٔ ۱۹۴۹ میلادی) آغاز شد. عباسقلی گلشائیان، وزیر دارایی، بر تکلیف دولت به پیروی از قانون ۱۳۲۶ پای فشرد، و محمد ساعد مراغه‌ای، نخست‌وزیر، در ۱۸ اسفند ۱۳۲۷ (۹ مارس ۱۹۴۹ میلادی) پذیرش بی‌درنگ اصل تقسیم پنجاه‌پنجاه سود را خواستار شد. به نوشتهٔ مینا، گس به ویلیام فریزر، رئیس شرکت، هشدار داد که بی‌پاسخ ماندن این خواست گفت‌وگوها را به بن‌بست می‌کشاند. سرانجام گس و گلشائیان در ۲۶ تیر ۱۳۲۸ خورشیدی (۲۵۰۸ شاهنشاهی، ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۴۹ میلادی) «قرارداد الحاقی» را امضا کردند. بنابر این قرارداد، حق‌الامتیاز هر تن نفت از چهار شیلینگ به شش شیلینگ می‌رسید و شرکت ۵٬۰۹۰٬۹۰۹ لیره به دولت ایران می‌پرداخت. میلانی تاریخ امضا را ۲۷ ژوئیه می‌نویسد و درآمد ایران را از هر بشکه از ۲۲ سنت به ۳۳ سنت برآورد می‌کند. غلامحسین فروهر، وزیر دارایی، در مجلس از همین قرارداد با عنوان «قرارداد الحاقی مورخ ۲۶ تیرماه ۱۳۲۸» یاد کرد.\n\nدولت ساعد در ۲۸ تیر ۱۳۲۸ (۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۴۹ میلادی) قرارداد را به مجلس پانزدهم برد. به نوشتهٔ مینا، مظفر بقائی، امیرتیمور کلالی و عبدالحسین حائری‌زاده با شیوه‌های بازدارنده و حسین مکی با سخنرانی‌ای طولانی رأی‌گیری را به تأخیر انداختند، و دورهٔ پانزدهم در ۶ مرداد ۱۳۲۸ (۲۸ ژوئیهٔ ۱۹۴۹ میلادی) بی‌آنکه به قرارداد رأی دهد به پایان رسید. میلانی می‌نویسد بریتانیا این قرارداد را منصفانه‌تر از هر قراردادی می‌خواند که تا آن روز به کشوری نفت‌خیز پیشنهاد شده بود، و خود داوری می‌کند که چنین نبود: مکزیک تا آن هنگام نفت خود را ملی کرده بود، و ایالات متحده به ونزوئلا قرارداد پنجاه‌پنجاه داده بود و آمادهٔ همین کار با عربستان سعودی بود.\n\nعباس میلانی در «شاه» دربارهٔ موضع شاهنشاه در برابر این قرارداد می‌نویسد:\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"The Shah’s position on the Supplemental Agreement was at best inconsistent. In fact there were clear discrepancies between his public pronouncements and what he told the British Embassy in private.","translation":"موضع شاهنشاه دربارهٔ قرارداد الحاقی، در بهترین حالت، یکدست نبود. در واقع میان سخنان علنی او و آنچه در خلوت به سفارت بریتانیا می‌گفت ناهمخوانی‌های آشکاری وجود داشت.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"فصل نهم، «کاخ تنهایی»","date":"دربارهٔ ۱۳۲۸ و ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۸ و ۲۵۰۹ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"داوری میلانی دربارهٔ دوگانگی موضع دربار در برابر قرارداد گس و گلشائیان. میلانی در ادامه می‌نویسد که شاهنشاه نه نادان بود و نه فریبکار، بلکه سیاستمداری عمل‌گرا بود که می‌دانست پشتیبانی آشکار از این قرارداد «بوسهٔ مرگ سیاسی» است."}]},{"title":"کمیسیون مخصوص نفت مجلس شانزدهم","body":"پس از گشایش مجلس شانزدهم، علی منصور (منصورالملک)، نخست‌وزیر تازه، قرارداد الحاقی را دوباره به مجلس فرستاد و مجلس آن را به کمیسیونی هجده‌نفره سپرد. به نوشتهٔ پرویز مینا، محمد مصدق ریاست این کمیسیون را داشت و پنج تن از نمایندگان جبههٔ ملی در آن عضو بودند. غلامحسین فروهر، وزیر دارایی، در جلسهٔ ۵ دی ۱۳۲۹ گفت که مجلس این کمیسیون را «در اواخر خرداد ماه» ۱۳۲۹ برای رسیدگی به لایحهٔ دولت برپا کرد. علی رهنما، مورخ و نویسندهٔ مقالهٔ «کاشانی» در ایرانیکا، روز ۲۸ خرداد ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۱۸ ژوئن ۱۹۵۰ میلادی) را روزی می‌نویسد که کمیسیون هجده‌نفره قرارداد را برای استیفای حقوق ایران ناکافی شمرد.\n\nجبههٔ ملی، که در ۱۳۲۸ خورشیدی (۱۹۴۹ میلادی) گرد محمد مصدق شکل گرفت، حزبی به معنای معمول نبود. مینا آن را ائتلافی از گروه‌های گوناگون می‌خواند: روحانیان سنتی به رهبری آیت‌الله کاشانی، حزب ملت ایران به رهبری داریوش فروهر، حزب ایران به رهبری اللهیار صالح، و حزب زحمتکشان ملت ایران به رهبری مظفر بقائی. به داوری مینا، تنها چیزی که این ائتلاف را یکپارچه نگه می‌داشت، بیزاری از نفوذ بریتانیا بود که در مسئلهٔ نفت راه بروز می‌یافت."},{"title":"بازگشت آیت‌الله کاشانی و فتوای ملی شدن نفت","body":"آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی، که از ۱۳۲۸ در تبعید به سر می‌برد، به دعوت رسمی علی منصور در ۲۰ خرداد ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۱۰ ژوئن ۱۹۵۰ میلادی) به تهران بازگشت. علی رهنما می‌نویسد که تهران پیشوازی گرم از او کرد، اتوبوس‌ها تصویرش را بر خود داشتند، و محمد مصدق، مظفر بقائی، دکتر سید علی شایگان، سید مهدی میراشرافی و آیت‌الله محمد بهبهانی در فرودگاه به پیشواز او رفتند. مصدق پیام کاشانی را در ۲۷ خرداد ۱۳۲۹ در مجلس خواند. کاشانی در این پیام نفت ایران را از آنِ مردم ایران خواند، هشدار داد که ایرانیان زیر بار استبداد نمی‌روند، و مجلس مؤسسان را باطل شمرد. عباس میلانی در «شاه» بازگشت کاشانی را در گرماگرم کشمکش رزم‌آرا با مجلس می‌گذارد و می‌نویسد که شاهنشاه با بازگشت او موافقت فرمود و در تهران زمزمه بود که هدف اصلی، کاستن از قدرت رزم‌آرای جاه‌طلب به دست کاشانی بود. ترتیب زمانی رهنما، که بازگشت کاشانی را پیش از نخست‌وزیری رزم‌آرا می‌گذارد، با این روایت یکسان نیست.\n\nروزنامه‌های تهران در ۲۱ آذر ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۱۲ دسامبر ۱۹۵۰ میلادی) فتوای کاشانی را دربارهٔ ملی شدن نفت منتشر کردند. علی رهنما در ایرانیکا بخش اصلی آن را از روزنامهٔ «شاهد کشاورزان» چنین نقل می‌کند:\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ رهنما، از آبان ۱۳۲۹ درخواست ملی شدن نفت در مجلس بازتاب یافت و هواداران کاشانی گردهمایی‌هایی از چند هزار تا نزدیک به شصت هزار تن برپا کردند که در آن‌ها رزم‌آرا را خائن و دست‌نشاندهٔ بیگانه می‌خواندند. از میان مراجع، تنها آیت‌الله خوانساری به فراخوان کاشانی پاسخ داد، و آیت‌الله بروجردی سکوت خود را نشکست.","quotes":[{"original":"all Iranians should demand the nationalization of Iran’s oil industry throughout the entire geographical expanse of the country","translation":"همهٔ ایرانیان باید ملی شدن صنعت نفت ایران را در سراسر پهنهٔ کشور خواستار شوند.","speaker":"آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی","speakerTitle":"مجتهد و از رهبران جنبش ملی شدن نفت","work":"فتوای ملی شدن نفت، به نقل علی رهنما در مقالهٔ «کاشانی» در دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"فتوای مذهبی منتشرشده در مطبوعات","page":"روزنامهٔ «شاهد کشاورزان»، ۲۲ آذر ۱۳۲۹","date":"۲۱ آذر ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۲ دسامبر ۱۹۵۰ میلادی","context":"رهنما می‌نویسد کاشانی در این فتوا «وظیفهٔ دینی و میهنی» مسلمانان ایران را تعیین کرد."}]},{"title":"نخست‌وزیری سپهبد حاجعلی رزم‌آرا، تیر ۱۳۲۹","body":"پس از استعفای علی منصور، محمدرضا شاه پهلوی سپهبد حاجعلی رزم‌آرا، رئیس ستاد ارتش، را در ۵ تیر ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۲۶ ژوئن ۱۹۵۰ میلادی) به نخست‌وزیری برگزید. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» از این انتصاب در ژوئن ۱۹۵۰ میلادی یاد می‌فرماید و می‌افزاید که رزم‌آرا نخستین موافقت‌نامهٔ کمک اندک آمریکا را بست، که به فرمودهٔ شاهنشاه بسیار کمتر از نیاز برنامهٔ عمرانی ایران بود. علی رهنما می‌نویسد که چند روز پس از این انتصاب، مصدق اعلامیهٔ کاشانی را در مجلس خواند که در آن کاشانی از دست‌هایی نادیدنی سخن می‌گفت که ایران را به «چنگال دیکتاتوری» می‌کشانند. در روز رأی اعتماد، به نوشتهٔ رهنما، رزم‌آرا را با فریاد «مرگ بر دیکتاتور» به پیشواز رزم‌آرا رفتند، و پس از آنکه او ۹۵ رأی از ۱۰۶ رأی را به دست آورد، اعضای فداییان اسلام و مسلمانان مجاهد خودرویش را سنگباران کردند.\n\nعباس میلانی در «شاه» از اسناد بریتانیا نشان می‌دهد که بریتانیا رزم‌آرا را مردی می‌دید که می‌تواند قرارداد را به تصویب برساند، و شاهنشاه، که چند هفته پیش‌تر فرموده بود هرگز با نخست‌وزیری رزم‌آرا موافقت نمی‌کند، سرانجام آن را پذیرفت. میلانی می‌نویسد رزم‌آرا قول داد «قراردادی بازنگری‌شده» را در چارچوب موجود به تصویب برساند، و همزمان طرح‌هایی برای تمرکززدایی و برکناری کارمندان فاسد در سر داشت. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» دربارهٔ کارنامهٔ رزم‌آرا چنین می‌فرماید:\n\n{{quote:0}}\n\nهوشنگ فرخان، مهندس نفت در شرکت سهامی نفت ایران، در گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران می‌گوید که دولت رزم‌آرا در آن هنگام از سه مرجع، یعنی وزارت دادگستری، وزارت امور خارجه و شرکت سهامی نفت ایران، دربارهٔ جنبه‌های حقوقی، سیاسی و فنی اختلاف نفت نظر می‌خواست.","quotes":[{"original":"Unhappily, Razmara's Prime Ministership did not work out as well as I had hoped. He could not or would not bring negotiations with the Anglo-Iranian Oil Company to a conclusion. His performance in Parliament was terrible. He failed to articulate clearly the government's positions and was widely perceived as an ineffective parliamentarian.","translation":"متأسفانه نخست‌وزیری رزم‌آرا آن‌چنان که امید داشتم پیش نرفت. او نتوانست یا نخواست گفت‌وگو با شرکت نفت ایران و انگلیس را به سرانجام برساند. کارنامه‌اش در مجلس بسیار بد بود. نتوانست مواضع دولت را روشن بیان کند و بسیاری او را پارلمان‌نشینی ناکارآمد می‌دانستند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۸۳","date":"دربارهٔ ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۵۹ خورشیدی، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"داوری شاهنشاه دربارهٔ دولت رزم‌آرا در فصل «مصدق». شاهنشاه در همین بند می‌فرماید که اگر رزم‌آرا زیرک‌تر بود، مصدق شاید هرگز به آن اوج نمی‌رسید."}]}],"whatHappened":[{"title":"گزارش کمیسیون مخصوص نفت، آذر ۱۳۲۹","body":"کمیسیون مخصوص نفت مجلس شانزدهم نتیجهٔ رسیدگی خود را در گزارشی به تاریخ ۱۹ آذر ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۱۰ دسامبر ۱۹۵۰ میلادی) به مجلس داد. غلامحسین فروهر، وزیر دارایی، خلاصهٔ این گزارش را در مجلس چنین بازگفت: کمیسیون «به این نتیجه رسیده که قرارداد الحاقی ساعد ـ گس کافی برای استیفای حقوق ایران نیست لذا مخالفت خود را با آن اظهار می‌دارد». فروهر یادآوری کرد که این کمیسیون در اواخر خرداد ۱۳۲۹ تشکیل شده بود، یعنی گزارش حاصل نزدیک به شش ماه کار بود.\n\nبحث بر سر گزارش در جلسه‌های علنی آذر و دی ۱۳۲۹ چند روز به درازا کشید. نمایندگان اقلیت، که هستهٔ آن را جبههٔ ملی می‌ساخت، در این جلسه‌ها به جای بحث بر سر جزئیات قرارداد از ملی شدن صنعت نفت سخن گفتند. هم‌زمان فتوای آیت‌الله کاشانی دربارهٔ ملی شدن نفت در مطبوعات تهران انتشار یافت، که متن آن در بخش زمینه آمد. دولت رزم‌آرا در این میان با دو فشار روبه‌رو بود: نمایندگان اقلیت قرارداد را ناکافی می‌دانستند و به ملی شدن می‌اندیشیدند، و به نوشتهٔ عباس میلانی، بریتانیا رزم‌آرا را مردی می‌دید که می‌تواند قراردادی بازنگری‌شده را در چارچوب موجود به تصویب برساند."},{"title":"سخن رزم‌آرا دربارهٔ «لولهنگ»، آذر ۱۳۲۹","body":"سپهبد حاجعلی رزم‌آرا در همین ماه‌ها کوشید نمایندگان را قانع کند که ملی شدن به سود ایران نیست. عباس میلانی می‌نویسد که رزم‌آرا مشاوری آمریکایی را برای استدلال بر ضد ملی شدن به کار گرفت و حتی گفت ایران توان ادارهٔ صنعت نفت را ندارد. به نوشتهٔ میلانی، رزم‌آرا در سخنرانی‌ای در مجلس گفت: «ما حتی دستهٔ یک لولهنگ را هم نمی‌توانیم بسازیم.» حسین مکی، نمایندهٔ مجلس و مخبر کمیسیون مخصوص نفت، در جلسهٔ ۵ دی ۱۳۲۹ همین سخن را به «جلسهٔ خصوصی» مجلس نسبت داد و در پاسخ آن گفت:\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی سخن رزم‌آرا را «سخنی بدنام» می‌خواند.","quotes":[{"original":"من اطمینان دارم که وجدان پاک عده زیادی از نمایندگان محترم هیچ وقت اجازه نمی‌دهد که این طور شرکت نفت اموال ملی ومنابع حیاتی این مملکت را غارت بکند و آن وقت یک رئیس دولتی هم بیاید در جلسه خصوصی این طور به مهندسین ایرانی توهین بکند که بگوید ما لیاقت اداره کارخانه لولهنگ‌سازی را هم نداریم خود او لیاقت ندارد که بتواند حق ملت ایران را بگیرد... بنده فرض می‌کنم که اگر تمام این نفت را به دریا بریزیم یا در چاه‌هایمان را ببندیم و نفوذ بیگانه را از این مملکت قطع بکنیم بزرگترین خدمت را به این [کشور کرده‌ایم].","speaker":"حسین مکی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شانزدهم شورای ملی و مخبر کمیسیون مخصوص نفت","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۹۷","date":"۵ دی ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ دسامبر ۱۹۵۰ میلادی","context":"سخنان پیش از دستور مکی، پیش از آنکه وزیر دارایی لایحهٔ قرارداد الحاقی را پس بگیرد. مکی پیش از این بند، به نقل روزنامهٔ «باختر»، از مردی تهی‌دست یاد کرد که از فقر فرزندش را به چاه انداخته بود. او در همین سخنان به مقایسهٔ رزم‌آرا میان ایران و ملی شدن نفت مکزیک در ۱۹۳۸ نیز پاسخ داد."}]},{"title":"پس گرفتن لایحهٔ قرارداد الحاقی، ۵ دی ۱۳۲۹","body":"در جلسهٔ ۵ دی ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۲۶ دسامبر ۱۹۵۰ میلادی)، به ریاست رضا حکمت (سردار فاخر)، رئیس مجلس، غلامحسین فروهر، وزیر دارایی دولت رزم‌آرا، سخنرانی بلندی کرد. او ملی شدن را لفظی «دلچسب» با نتایجی نامعلوم خواند و تجربهٔ مکزیک را مثال آورد، که به گفتهٔ او در ۱۹۳۸ تأسیسات نفتی را «جبراً» از صاحب امتیاز گرفت و سپس بازارهایش را از دست داد. فروهر برخی سخنان نمایندگان دربارهٔ ناتوانی ایرانیان را «ناشی از یک حس حقارت شخصی» شمرد و در پایان اعلام کرد:\n\n{{quote:0}}\n\nصورت‌جلسه پس از این اعلام آشوبی کم‌مانند را ثبت کرده است. آزاد، نمایندهٔ مجلس، بانگ زد که «خیانت کردند». کشاورز صدر اعلام کرد که دولت را استیضاح می‌کند. حسین مکی و مظفر بقائی گفتند که دولت حق پس گرفتن ندارد. مکی استدلال کرد که آنچه در دستور است گزارش کمیسیون است و «لایحه نیست». بقائی بانگ زد: «ملت حق خودش را خواهد گرفت و صنایع نفت ملی خواهد شد»، و تیمورتاش، نمایندهٔ مجلس، پاسخ داد: «ملی هم نخواهد شد و به این ترتیب هم پیش نخواهد رفت.»\n\nجمال امامی، نمایندهٔ مجلس و به نوشتهٔ میلانی از نزدیکان دربار، از حق دولت در پس گرفتن لایحه دفاع کرد، ولی لحن وزیر را نپسندید و گفت: «من تعجبم از آقای وزیر دارایی است که این همه حماسه‌سرایی لازم نبود». تیمورتاش، که خود را از هواداران رزم‌آرا می‌خواند، به نخست‌وزیر هشدار داد:\n\n{{quote:1}}\n\nرضا حکمت، رئیس مجلس، در پایان این گفت‌وگو داوری کرد که گزارش کمیسیون بر پایهٔ لایحهٔ دولت بوده است، لایحه‌ای «که آقای گلشائیان داده بود بعد آقای منصور تأیید کرده‌است بعد هم دولت آقای رزم‌آرا قبول نموده»، و بنابراین دولت «همه وقت می‌تواند استرداد کند».","quotes":[{"original":"در خاتمه نظر به اینکه کمیسیون مخصوص نفت لایحه قرارداد الحاقی را جهت استیفای حقوق ایران کافی ندانسته دولت این لایحه را مسترد می‌دارد تا طبق قانون ۲۹ مهر ۱۳۲۶ در حقوق کشور اقدام ونتیجه را به عرض مجلس شورای ملی برساند.","speaker":"غلامحسین فروهر","speakerTitle":"وزیر دارایی در دولت سپهبد حاجعلی رزم‌آرا","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۹۷","date":"۵ دی ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ دسامبر ۱۹۵۰ میلادی","context":"پایان سخنرانی وزیر دارایی. صورت‌جلسه پس از این جمله «همهمه شدید و تعرض نمایندگان» را ثبت کرده است. حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» می‌نویسد که شیوهٔ نگارش این بیانیه این گمان را پدید آورد که شرکت نفت آن را به انگلیسی نوشته و به فارسی برگردانده بود."},{"original":"جناب آقای رزم‌آرا من در کمال ارادت و با اینکه موافق شما هستم و با این سمت به شما می‌گویم که پوست خربزه زیر پای شما گذاشته‌اند (صحیح است) شما این کار را نکنید والله بالله دیگر در این مملکت نمی‌توانید حکومت بکنید و من می‌خواهم شما حکومت بکنید من موافق شما هستم و به این جهت به شما می‌گویم که شما لایحه را پس نگیرید و بگذارید صحبت بشود و حرفها گفته بشود و بگذارید این عقده برای یک بار حل بشود.","speaker":"تیمورتاش","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شانزدهم شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۹۷","date":"۵ دی ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ دسامبر ۱۹۵۰ میلادی","context":"واکنش یکی از نمایندگان هوادار دولت به استرداد لایحه."}]},{"title":"طرح ۲۱ دی ۱۳۲۹ و مأموریت تازهٔ کمیسیون نفت","body":"دو هفته بعد، در ۲۱ دی ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۱۱ ژانویهٔ ۱۹۵۱ میلادی)، جمال امامی طرحی دوفوریتی به امضای چهل تن از نمایندگان به مجلس داد. امضاکنندگان از گرایش‌های گوناگون بودند: جمال امامی، حائری‌زاده، دکتر علی شایگان، خسرو قشقایی، اللهیار صالح، مظفر بقائی، غلامرضا فولادوند، عبدالرحمن فرامرزی، کشاورز صدر، محمود نریمان و حسین مکی در میان آنان بودند. جمال امامی توضیح داد که «قضیه نفت لاینحل ماندنش هم سیاستاً و هم اقتصاداً به ضرر کشور است» و چون نمایندگان «زیاد اطمینان نداشتیم که دولت کماهوحقه تکالیف خودش را انجام بدهد»، در جلسه‌ای خصوصی پذیرفته بودند که موضوع دوباره به کمیسیون برود. متن طرح چنین بود:\n\n{{quote:0}}\n\nتیمورتاش در دفاع از اصلاح عبارتی خود استدلالی حقوقی آورد: اگر مجلس بنویسد قرارداد حقوق ایران را استیفا «نمی‌نماید»، این به معنای رد قرارداد است و آنچه شرکت نفت در همان قرارداد پذیرفته بود از دست می‌رود.\n\n{{quote:1}}\n\nتیمورتاش و فقیه‌زاده پیشنهاد کردند مهلت کمیسیون از دو ماه به یک ماه کاهش یابد. جمال امامی با این پیشنهاد مخالفت کرد و گفت کمیسیون اگر بتواند «در ظرف ده روز تمام» می‌کند. تیمورتاش پیشنهاد خود را پس گرفت و مجلس طرح را با مهلت دوماهه تصویب کرد. صورت‌جلسهٔ ۲۴ اسفند بعدها همین مصوبه را «تصمیم روز پنجشنبه ۲۱-۱۰-۱۳۲۹» می‌خواند و آن را پایهٔ قانونی کار کمیسیون می‌داند.","quotes":[{"original":"مجلس شورای ملی با تأیید و تصویب گزارش کمیسیون نفت دایر بر این که لایحه ساعد گس استیفای حقوق ایران را نمی‌نماید به منظور اجرای قانون مهر ماه ۱۳۲۶ به آن کمیسیون مأموریت می‌دهد با توجه به پیشنهادات آقایان نمایندگان درظرف دو ماه گزارشی مبنی بر تعیین وظیفه دولت تهیه و برای تصویب به مجلس شورای ملی تقدیم نماید.","speaker":"جمال امامی و چهل تن از نمایندگان","speakerTitle":"نمایندگان مجلس شانزدهم شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس، متن طرح قانونی","page":"نشست ۱۰۲","date":"۲۱ دی ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ ژانویهٔ ۱۹۵۱ میلادی","context":"متن طرح پیش از اصلاح عبارتی. مجلس سپس پیشنهاد تیمورتاش را پذیرفت و عبارت «استیفای حقوق ایران را نمی‌نماید» را به «کافی برای استیفای حقوق ایران نیست» تغییر داد."},{"original":"بنده حقیقتش این است که یک بیم دارم آن هم این است که بگویند نمی‌نماید یعنی رد شده است و بنابراین ریش مصنوعی هم که ما در دست داریم از دست می‌رود... در این لایحه «گس ساعد» شرکت نفت ملزم است ولیکن دولت ایران قبل از این که از تصویب مجلس گذشته باشد الزامی ندارد بنابراین خوب باید آنچه را که هست شرکت نفت فعلاً ملزم به تأدیه هست.","speaker":"تیمورتاش","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شانزدهم شورای ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۰۲","date":"۲۱ دی ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ ژانویهٔ ۱۹۵۱ میلادی","context":"توضیح پیشنهاد اصلاح عبارتی طرح. جمال امامی در میان سخن او گفت «تفاوتی نمی‌کند آقا» و تیمورتاش پاسخ داد که «از نقطه نظر نوآنس خیلی تفاوت دارد». مجلس اصلاح را پذیرفت."}]},{"title":"کار کمیسیون و پیشنهاد پنجاه‌پنجاه، بهمن و اسفند ۱۳۲۹","body":"کمیسیون مخصوص نفت، به گزارش خود به مجلس، از ۹ بهمن ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۲۹ ژانویهٔ ۱۹۵۱ میلادی) تا پنجشنبه ۱۷ اسفند ۱۳۲۹ دوازده جلسه برگزار کرد. به نوشتهٔ همان گزارش، بیشتر جلسه‌ها طولانی بود و اعضا موضوع را «از لحاظ سیاسی و اقتصادی و قضائی» بررسیدند. مصوبهٔ ۲۱ دی به نمایندگان دو هفته فرصت داده بود تا پیشنهادهای خود را به کمیسیون بدهند.\n\nعباس میلانی در «شاه» می‌نویسد رزم‌آرا گمان داشت که با قانع کردن دولت بریتانیا به پذیرش قراردادی نزدیک به تقسیم پنجاه‌پنجاه سود، بر همهٔ دسیسه‌های رقیبان پیروز است. به نوشتهٔ میلانی، رزم‌آرا به مجلس خبر داد که می‌خواهد سخنرانی مهمی کند و اشاره کرد که حل نهایی بحران نفت نزدیک است. حسن ارفع می‌نویسد که پس از مرگ رزم‌آرا «سخن‌های بسیاری» دربارهٔ طرح‌های او گفته شد، ولی تا آنجا که او می‌داند «چیزی ثابت نشد». هندرسن، معاون پارلمانی وزارت خارجهٔ بریتانیا، اندکی پس از قتل رزم‌آرا در مجلس اعیان آن کشور گفت که شرکت آماده است بر پایهٔ «تساوی منافع» شرکت و ایران قرارداد الحاقی تازه‌ای ببندد و «قبل از واقعهٔ ناگوار قتل سپهبد رزم‌آرا همین مذاکرات را با دولت ایران نموده بود». مصدق ترجمهٔ این گزارش را در جلسهٔ ۲۴ اسفند در مجلس خواند."},{"title":"ترور سپهبد رزم‌آرا، ۱۶ اسفند ۱۳۲۹","body":"سپهبد حاجعلی رزم‌آرا در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۷ مارس ۱۹۵۱ میلادی)، هنگام ورود به مراسم ختمی در مسجد شاه تهران، به دست یکی از اعضای جمعیت فداییان اسلام از پای درآمد. میلانی می‌نویسد ضارب، که از ارادتمندان کاشانی بود، با سه گلوله به نخست‌وزیر حمله کرد و رزم‌آرا اندکی پس از رسیدن به بیمارستان درگذشت. حسن ارفع، که از رقیبان رزم‌آرا بود، می‌نویسد این ترور «درست به همان شیوهٔ» ترور عبدالحسین هژیر رخ داد و او را سخت تکان داد، و رزم‌آرا را با همهٔ ناخرسندی از روش‌ها و جاه‌طلبی‌اش، مردی بسیار توانا می‌خواند که در ۱۳۲۵ خدمتی بزرگ به شاهنشاه و کشور کرده بود.\n\nمیلانی از شایعه‌هایی یاد می‌کند که بی‌درنگ پس از قتل دربارهٔ دست داشتن دربار پراکنده شد، و می‌نویسد که اسدالله علم، از نزدیکان شاهنشاه، رزم‌آرا را بارها به رفتن به آن مراسم تشویق کرده بود و پلیس پس از قتل از علم بازجویی کرد. میلانی این را واقعیت‌هایی می‌خواند که بر شایعه‌ها دامن زد، و خود داوری قطعی دربارهٔ آن نمی‌کند.\n\nعلی رهنما در مقالهٔ «کاشانی» در دانشنامهٔ ایرانیکا ضارب را خلیل طهماسبی می‌نامد. رهنما به نقل از خاطرات مهدی عراقی، از اعضای فداییان اسلام، می‌نویسد که پیش از ترور، کاشانی و نواب صفوی، رهبر فداییان، در خانهٔ حاج ابوالقاسم رفیعی دیدار کردند و کاشانی، به روایت عراقی، فهرستی از هفت سیاستمدار به نواب داد که نام رزم‌آرا در صدر آن بود. این روایت تنها بر یک منبع خاطره‌ای تکیه دارد. رهنما می‌افزاید که کاشانی پس از ترور پیامی به فداییان فرستاد:\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ رهنما، کاشانی در روزنامهٔ «شاهد» به تاریخ ۲۷ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۱۸ مارس ۱۹۵۱ میلادی) آشکارا اعلام کرد که قتل نخست‌وزیر به سود ایران بود و گلولهٔ طهماسبی را بهترین و سودمندترین ضربه بر استعمار و دشمنان ایران خواند. دولت ایران طهماسبی را زندانی کرد و حکومت نظامی برقرار شد.\n\nلرد ونسیتارت، عضو مجلس اعیان بریتانیا، همان روزها از دولت بریتانیا پرسید که آیا به اعلامیهٔ کاشانی توجه کرده است که به گفتهٔ او قتل رزم‌آرا را تأیید کرده بود. مصدق در جلسهٔ ۲۴ اسفند گزارش این پرسش و پاسخ را در مجلس خواند و آن را توهین به «یک مقام روحانی این مملکت» شمرد.\n\nشاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» دربارهٔ آنچه رزم‌آرا در روز مرگش در دست داشت می‌فرماید:\n\n{{quote:1}}\n\nهوشنگ فرخان، مهندس نفت در شرکت سهامی نفت ایران، در گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایتی از صبح همان روز دارد. به گفتهٔ او، رزم‌آرا پیش از ساعت هشت صبح با اتومبیلی که جز راننده و یک همراه محافظی نداشت به دفتر شرکت سهامی نفت ایران آمد و با نفیسی، رئیس هیئت مدیره، باقر مستوفی و دکتر کیهان، دو تن از مدیران، گفت‌وگو کرد. یکی از این دو مدیر، که فرخان به یاد نمی‌آورد کدام، پس از رفتن نخست‌وزیر گفت که رزم‌آرا از قراردادی در «کشوی میز» خود سخن گفته بود. بخشی از این جمله در متن پیاده‌شده خوانا نیست، و فرخان خود می‌افزاید که از وجود چنین پیشنهادی آگاهی ندارد. فرخان روز را «پنجشنبه» می‌نامد، ولی ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ چهارشنبه بود. او داوری خود را چنین بیان می‌کند:\n\n{{quote:2}}\n\nبری، معاون دستیار وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور خاور نزدیک، در یادداشتی به تاریخ ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۱۵ مارس ۱۹۵۱ میلادی) برای مقامی بالاتر در وزارت خارجه دربارهٔ پیشنهادهای سازمان سیا برای اقدام پنهانی در ایران، دربارهٔ ترور چنین نوشت:\n\n{{quote:3}}","quotes":[{"original":"you have severed Britain’s artery; I do not think it is necessary to kill anyone else","translation":"شما شاهرگ بریتانیا را بریدید؛ گمان نمی‌کنم کشتن کس دیگری لازم باشد.","speaker":"آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی","speakerTitle":"مجتهد و از رهبران جنبش ملی شدن نفت","work":"روزنامهٔ «نبرد ملت»، به نقل علی رهنما در مقالهٔ «کاشانی» در دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"پیام منتشرشده در مطبوعات","page":"«نبرد ملت»، به تاریخی که رهنما «۲۳ ژانویهٔ ۱۹۵۱» ضبط می‌کند","date":"پس از ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۷ مارس ۱۹۵۱ میلادی","context":"تاریخی که رهنما برای این شمارهٔ «نبرد ملت» می‌آورد، یعنی ۲۳ ژانویهٔ ۱۹۵۱، پیش از ترور است و با محتوای پیام نمی‌خواند."},{"original":"On March 7, 1951, Prime Minister Razmara was assassinated by a member of Fedayeen Islam, a terrorist group of the extreme right, while attending a religious ceremony in the Great Mosque. I can't prove it, but my impression is that Razmara had the agreement with the Anglo-Iranian Oil Company in his pocket when he died. Even if he had, it was too late, for popular indignation was at the boiling point.","translation":"در ۷ مارس ۱۹۵۱، نخست‌وزیر رزم‌آرا هنگام شرکت در مراسمی دینی در مسجد جامع به دست یکی از اعضای فداییان اسلام، گروهی تروریست از راست افراطی، کشته شد. نمی‌توانم ثابت کنم، ولی گمان من این است که رزم‌آرا هنگام مرگ قرارداد با شرکت نفت ایران و انگلیس را در جیب داشت. و حتی اگر داشت، دیگر دیر شده بود، زیرا خشم مردم به نقطهٔ جوش رسیده بود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۸۴","date":"دربارهٔ ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۷ مارس ۱۹۵۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۵۹ خورشیدی، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه این برداشت را با تصریح به اینکه نمی‌تواند آن را ثابت کند، بیان می‌فرماید. «مسجد جامع» در متن انگلیسی همان مسجدی است که منابع فارسی آن را مسجد شاه تهران می‌نامند."},{"original":"من بنظر خودم ترور مرحوم رزم‌آرا حتماً صددرصد [به] نفت بستگی داشت بعد با سیاست شخصی خود مرحوم رزم‌آرا. مرحوم رزم‌آرا در زمان نخست‌وزیریش کسی بود که مهندسین مشاورین ماوراء بحار را که در سازمان برنامه مشغول کار بودند از ایران اخراج کرد... و به عقیده من مشاورین ماوراء بحار، البته باز می‌گویم که عقیده شخصی خود من است، در ملی شدن نفت ایران رل مهمی را بازی کردند.","speaker":"هوشنگ فرخان","speakerTitle":"مهندس نفت در شرکت سهامی نفت ایران و بعدها از مدیران صنعت نفت ایران","work":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، گفت‌وگو با هوشنگ فرخان","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۱۴ و ۱۵ متن پیاده‌شده","date":"دربارهٔ ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)؛ مصاحبه در ۱۳۶۱ خورشیدی، برابر با ۱۹۸۲ میلادی","context":"داوری شخصی فرخان، سی سال پس از رویداد، که او دو بار آن را «عقیدهٔ شخصی» می‌خواند. فرخان می‌گوید که در گفت‌وگوهای ملی شدن شرکت نداشت. «مشاورین ماوراء بحار» همان شرکت مشاوران آمریکایی سازمان برنامه است."},{"original":"Razmara’s assassination appears in fact to have been accomplished by a representative of a small fanatical nationalist sect. The lack of drastic subsequent developments lends credence to the assumption that the assassination was not brought about by Communist elements, although Communism in Iran clearly has benefited greatly by the confusion and turmoil which has been created.","translation":"ترور رزم‌آرا در واقع به نظر می‌رسد کار نمایندهٔ یک فرقهٔ کوچک ملی‌گرای متعصب بوده است. نبود رویدادهای تند پس از آن، این فرض را تقویت می‌کند که عناصر کمونیست ترور را پدید نیاوردند، هرچند کمونیسم در ایران آشکارا از آشفتگی و آشوبی که پدید آمده سود فراوان برده است.","speaker":"بری","speakerTitle":"معاون دستیار وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور خاور نزدیک، جنوب آسیا و آفریقا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک، یادداشت درونی وزارت خارجه","page":"سند ۸","date":"۲۴ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۵ مارس ۱۹۵۱ میلادی","context":"بری در همین یادداشت هشدار می‌دهد که آمریکا باید از هر سیاستی که آشکار شدن مداخلهٔ «ناروا» در این «دورهٔ حساس ملی‌گرایی احساسی» را در پی داشته باشد، بپرهیزد."}]},{"title":"تصمیم ۱۷ اسفند کمیسیون مخصوص نفت","body":"کمیسیون مخصوص نفت در ۱۷ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۸ مارس ۱۹۵۱ میلادی)، یک روز پس از ترور رزم‌آرا، دوازدهمین و واپسین جلسهٔ این دوره را برگزار کرد. به گزارش کمیسیون به مجلس، اعضا در این جلسه «پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور» را به اتفاق آرا پذیرفتند و چون وقت برای بررسی راه اجرای این اصل کافی نبود، دو ماه مهلت تازه خواستند. هجده عضو کمیسیون گزارش را امضا کردند: محمد مصدق، جمال امامی، دکتر علی شایگان، اللهیار صالح، بهبهانی، عبدالحسین حائری‌زاده، گنجه، حسین مکی، سرتیپ‌زاده، پالیزی، دکتر علوی، خسرو قشقائی، ناصر ذوالفقاری، دکتر کاسمی، دکتر هدایتی، فقیه‌زاده، عامری و عبدالرحمن فرامرزی. مصدق در جلسهٔ ۲۴ اسفند یادآوری کرد که قشقائی و ذوالفقاری نیز، که نامشان را در جلسهٔ پیشین نبرده بود، با پیشنهاد ملی شدن موافق بودند. کمیسیون مادهٔ واحده‌ای کوتاه با قید دو فوریت به مجلس داد:\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"مجلس شورای ملی تصمیم مورخ ۱۷و۱۲٫۱۳۲۹ کمیسیون مخصوص نفت را تایید و باتمدید مدت موافقت می‌نماید.","speaker":"کمیسیون مخصوص نفت مجلس شورای ملی، به امضای حسین مکی","speakerTitle":"مخبر کمیسیون مخصوص نفت","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس، متن مادهٔ واحده","page":"نشست ۱۲۸","date":"۲۴ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۵ مارس ۱۹۵۱ میلادی","context":"مادهٔ واحده‌ای که مجلس در همان جلسه تصویب کرد. «۱۷و۱۲٫۱۳۲۹» شیوهٔ نگارش صورت‌جلسه برای ۱۷ اسفند ۱۳۲۹ است."}]},{"title":"تصویب اصل ملی شدن در مجلس شورای ملی، ۲۴ اسفند ۱۳۲۹","body":"مجلس شورای ملی در جلسه‌ای پیشین فوریت مادهٔ واحده را تصویب کرده بود. ابوالقاسم کشاورز صدر در جلسهٔ ۲۴ اسفند یادآوری کرد که در آن جلسه «جمیع نمایندگان که حتی یک نفر هم ننشست» برای فوریت به پا خاستند. در ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، پنجشنبه ۱۵ مارس ۱۹۵۱ میلادی)، به ریاست رضا حکمت، مجلس گزارش کمیسیون را در دستور گذاشت. پیش از رأی، نمایندگان طرحی برای تقدم گزارش بر دیگر لوایح به امضای بقائی، آزاد، اللهیار صالح، حائری‌زاده، مصدق، خسرو قشقائی، حسین مکی، کشاورز صدر، ناصر ذوالفقاری، برومند، شایگان، بهبهانی و نریمان دادند و مجلس آن را پذیرفت.\n\nعبدالحسین حائری‌زاده، نمایندهٔ مجلس و عضو کمیسیون نفت، به عنوان «مخالف مشروط» سخن گفت. مخالفت او با اصل گزارش نبود، بلکه با تمدید دوماهه بود، زیرا ملی شدن را امری بدیهی می‌دانست که «محتاج بشور و بحث و انتقاد نیست»:\n\n{{quote:0}}\n\nمحمد مصدق، رئیس کمیسیون مخصوص نفت، از نمایندگان سپاس گفت و سپس ترجمهٔ خبر لندن دربارهٔ پرسش لرد ونسیتارت و پاسخ هندرسن را خواند. به گزارشی که مصدق خواند، هندرسن گفته بود که مدت قانونی امتیاز تا ۱۹۹۳ است و دولت ایران بر پایهٔ قرارداد ۱۹۳۳ نمی‌تواند یک‌جانبه به کار شرکت پایان دهد، و سفیر بریتانیا در تهران دستور داشت یادداشتی در این باره به دولت ایران بدهد. هندرسن همچنین کاشانی را، به گزارش همان خبر، عامل پیشین آلمان نازی خوانده بود. مصدق پاسخ داد:\n\n{{quote:1}}\n\nکشاورز صدر پیشنهاد کرد کارشناسان خارجی که کمیسیون به کار می‌گیرد از «دولت‌های بی‌طرف» باشند. حسین مکی، مخبر کمیسیون، با این پیشنهاد مخالفت کرد و گفت کمیسیون خود می‌داند کارشناس را از کدام کشور بیاورد، و در همین سخن اهمیت آن روز را چنین وصف کرد:\n\n{{quote:2}}\n\nرضا حکمت، رئیس مجلس، پیش از رأی‌گیری یادداشت عبدالرحمن فرامرزی را خواند که دو روز بیمار بود و نظرش همان بود که در کمیسیون داده بود. سپس رأی را به قیام گرفت. صورت‌جلسه می‌نویسد: «عموم نمایندگان باتفاق آراء قیام نمودند»، و پس از اعلام تصویب، «کف زدن ممتد مخبرین جراید و تماشاچیان و چند نفر نمایندگان» را ثبت کرده است. جلسه بیست دقیقه پس از نیمروز با اعلام تنفس پایان یافت. شمار دقیق نمایندگان حاضر در صورت‌جلسه نیامده است.\n\nعباس میلانی در «شاه» می‌نویسد که شاهنشاه گفت‌وگوهای این جلسه را از رادیو شنید و سپس به مقام‌های سفارت بریتانیا فرمود که از ناتوانی در بازداشتن جنبش ملی شدن متأسف است. میلانی نقل‌قول‌های مقام‌های بریتانیایی را از اسناد بایگانی بریتانیا آورده است:\n\n{{quote:3}}","quotes":[{"original":"این موضوع نفت که مایه حیات زندگانی امروز بشر است مایه بدبختی و بیچارگی ما شده (غلامرضا فولادوند – صحیح است) موقعی که کمیسیون نفت تشکیل شد و بنده افتخار عضویت آن کمیسیون را پیدا کردم مذاکرات که شروع شد من عرض کردم که این مسئله پیش من یک امر بدیهی است محتاج بشور و بحث و انتقاد نیست.","speaker":"عبدالحسین حائری‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شانزدهم شورای ملی و عضو کمیسیون مخصوص نفت","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۲۸","date":"۲۴ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۵ مارس ۱۹۵۱ میلادی","context":"آغاز سخنان حائری‌زاده در مقام «مخالف مشروط». او در ادامه گفت که شرکت پنجاه سال «غارت» کرده و اکنون پیشنهاد تقسیم نیمه‌نیمه می‌دهد."},{"original":"من وتمام نمایندگان این مجلس شورای ملی هیچ سمتی برای هندرسن که چنین حرفی در مجلس لردها زده‌است نمی‌توانیم قبول کنیم (نمایندگان - صحیح است) قرارداد ۱۹۳۳ که من آن را قرارداد ساختگی می‌دانم (صحیح است) بزور ایجاد شد و حالا می‌خواهند بزور هم اجرا کنند ملت ایران هیچ وقت حاضر نیست که زیر بار این حرفها برود... هندرسن بیک مقام روحانی این مملکت که نمایندهٔ این مجلس هم هست (صحیح است) و مصونیت هم دارد (صحیح است) و از طرف مردم تهران بنمایندگی مجلس انتخاب شده‌است توهین کرده‌است.","speaker":"محمد مصدق","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در مجلس شانزدهم شورای ملی، رئیس کمیسیون مخصوص نفت و رهبر جبههٔ ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۲۸","date":"۲۴ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۵ مارس ۱۹۵۱ میلادی","context":"پاسخ مصدق به سخنان هندرسن در مجلس اعیان بریتانیا. «مقام روحانی» آیت‌الله کاشانی است که در آن هنگام نمایندهٔ تهران بود. صورت‌جلسه «بروز» آورده که خطای نگارشی «بزور» است."},{"original":"اعضاء کمیسیون نفت تاکنون ماکزیمم فداکاری را کرده‌اند و همین طور مجلس شورای ملی و فرد فرد نمایندگان بعقیده من در تمام ۱۶ دوره مجلس شورای ملی روزی مهم‌تر و با اهمیت‌تر و خطیرتر از امروز در تاریخ پارلمان ایران سابقه ندارد شاید صد سال دیگر هم پارلمان ایران نصیبش نباشد که یک چنین افتخار به این بزرگی را کسب بکند.","speaker":"حسین مکی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شانزدهم شورای ملی و مخبر کمیسیون مخصوص نفت","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۲۸","date":"۲۴ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۵ مارس ۱۹۵۱ میلادی","context":"سخن مکی در پاسخ به پیشنهاد کشاورز صدر، که سپس آن را پس گرفت."},{"original":"The Shah listened to the historic March 15 proceedings of the Majlis discussing the nationalization bill on the radio and then told British officials that “he regretted that it had not been possible to arrest the movement which the National Front had inaugurated towards nationalization.”","translation":"شاه گفت‌وگوهای تاریخی مجلس در ۱۵ مارس دربارهٔ لایحهٔ ملی شدن را از رادیو شنید و سپس به مقام‌های بریتانیایی گفت که \"متأسف است که نتوانستند جنبشی را که جبههٔ ملی به سوی ملی شدن آغاز کرده بود، بازدارند\".","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و پژوهشگر دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"زندگی‌نامهٔ پژوهشی","page":"فصل نهم، «کاخ تنهایی»، ص ۱۸۳","date":"دربارهٔ ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۵ مارس ۱۹۵۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی بی‌درنگ می‌افزاید که بریتانیایی‌ها شاهنشاه را به دوگانه‌گویی بدگمان بودند، زیرا تقریباً همهٔ نمایندگان نزدیک به دربار در رأی‌گیری ۱۵ مارس حاضر شدند. این گزارش از زبان مقام‌های بریتانیایی است و سخن مستقیم شاهنشاه نیست."}]},{"title":"تصویب در مجلس سنا، ۲۹ اسفند ۱۳۲۹","body":"مجلس سنا در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی، ۲۰ مارس ۱۹۵۱ میلادی)، واپسین روز سال، از مجلس شورای ملی پیروی کرد و قانون ملی شدن را پذیرفت. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که تا ۲۰ مارس هر دو مجلس قانون ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرده بودند و شورش‌های خیابانی برای تصرف فوری تأسیسات در پی آمد. پرویز مینا، کارشناس نفت، در مقالهٔ «قراردادهای نفتی در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا همین تاریخ را برای رأی سنا می‌آورد. به گزارش بری در یادداشت ۱۳ فروردین ۱۳۳۰ خورشیدی (۳ آوریل ۱۹۵۱ میلادی) به دین اچسن، وزیر خارجهٔ ایالات متحده، شاهنشاه در همان ۲۹ اسفند در تهران حکومت نظامی دوماهه اعلام فرمود و مجلس برای تعطیلات نوروز تعطیل شد. همان یادداشت گزارش می‌دهد که چند روز پس از قتل رزم‌آرا، وزیر پیشین فرهنگ در دولت او نیز هدف گلوله قرار گرفت و درگذشت.\n\nمتن مصوبه به صورتی که در تاریخ‌نگاری‌های بعدی آمده، صنعت نفت را «در تمام مناطق کشور بدون استثنا» ملی اعلام می‌کرد."},{"title":"دولت حسین علاء و اعتصاب‌های خوزستان، اسفند ۱۳۲۹ تا فروردین ۱۳۳۰","body":"شاهنشاه پس از ترور رزم‌آرا حسین علاء را به نخست‌وزیری برگزید. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» علاء را «دیپلمات و مقام دولتی باتجربه» می‌خواند و می‌فرماید که «برای میانه‌روی و تجربه دیگر دیر شده بود». شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» دربارهٔ برنامهٔ علاء می‌فرماید:\n\n{{quote:0}}\n\nسرلشکر حسن ارفع، رئیس پیشین ستاد ارتش و نویسندهٔ کتاب خاطرات «زیر فرمان پنج پادشاه»، که در کابینهٔ علاء وزیر راه شد، علاء را از «برجسته‌ترین دولتمردان ایران» و مردی «بسیار درستکار و فرهیخته» می‌خواند. ارفع می‌نویسد که وزارت را به چند شرط پذیرفت که یکی از آن‌ها پایبندی به ملی شدن صنعت نفت بود، و سرلشکر فضل‌الله زاهدی نیز در همان کابینه وزیر کشور شد. به نوشتهٔ ارفع، کابینهٔ علاء در چند هفتهٔ عمر خود با سه فشار روبه‌رو بود: تظاهرات چپ‌گرایان بر ضد شرکت نفت، حملهٔ هواداران مصدق که دولت را در اجرای قانون سست می‌شمردند، و ایستادگی سرسختانهٔ شپرد، سفیر بریتانیا. ارفع همچنین می‌نویسد که حزب توده، با همهٔ دشمنی با شرکت نفت، هوادار ملی شدن نبود، زیرا به گمان او این قانون راه امتیاز نفت شمال را برای اتحاد جماهیر شوروی برای همیشه می‌بست.\n\nبری، معاون دستیار وزیر خارجهٔ ایالات متحده، در یادداشت ۱۳ فروردین ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۳ آوریل ۱۹۵۱ میلادی) به دین اچسن، وزیر خارجه، اعتصاب‌های آبادان را چنین گزارش کرد:\n\n{{quote:1}}\n\nعباس میلانی در «شاه» از دوگانگی دربار در این هفته‌ها سخن می‌گوید. به نوشتهٔ او، مقام‌های بریتانیایی از اسدالله علم خواستند شاهنشاه را وادارد که نمایندگان نزدیک به دربار از حضور در مجلس خودداری کنند تا جلسه به حد نصاب نرسد، و علم به آنان گفت که «۴۳ تن از ۱۳۱ نمایندهٔ مجلس» از جلسه دوری خواهند کرد. میلانی هم‌زمان از علاء نقل می‌کند که به مقام‌های بریتانیایی گفت «همهٔ ایرانیان ملی شدن را اصلی مطلوب می‌دانند». به نوشتهٔ میلانی، بریتانیا شاهنشاه را زیر فشار می‌گذاشت که مجلس را منحل، حکومت نظامی برقرار و قانون ملی شدن را بی‌اثر کند و سید ضیاءالدین طباطبایی را به نخست‌وزیری برگزیند. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه در برابر این فشارها ایستادگی فرمود، هرچند در گفت‌وگوهای خصوصی با بریتانیایی‌ها با جنبش ملی شدن همراه نبود.","quotes":[{"original":"حسین علاء طرفدار راه حل مسالمت‌آمیزی بود که بتوان در عین ملی شدن صنعت نفت تأسیسات و استخراج و بهره‌برداری با کمک متخصصین خارجی اداره نمود و کار ادامه یابد ولی افراطیون با چنین قراری موافق نبودند و عده‌ای آشوبگر به مناطق نفتی جنوب اعزام شدند که در میان کارگران تشنج و هیجان ایجاد کنند و حزب توده نیز در عین غیرقانونی بودن باز تشکیل شده بود، به این آشوبگران دستیاری کرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و دیدگاه‌ها","page":"ص ۱۱۵","date":"دربارهٔ فروردین ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با آوریل ۱۹۵۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه در ادامه می‌فرماید که در پی این ناآرامی‌ها چند تن از مردم و سه تن از اتباع بریتانیا جان باختند."},{"original":"A succession of strikes broke out last week in Abadan and nearby oilfields, the original cause being a reduction by AIOC of living allowances for its workers. These strikes, which initially involved only a few employees, quickly expanded as a result of agitation by members of the illegal Communist Tudeh Party, posing as members of the National Front group which spearheaded the popular move for nationalization.","translation":"هفتهٔ گذشته رشته‌ای از اعتصاب‌ها در آبادان و میدان‌های نفتی نزدیک آن آغاز شد که علت نخستینش کاهش کمک‌هزینهٔ زندگی کارگران از سوی شرکت نفت ایران و انگلیس بود. این اعتصاب‌ها، که در آغاز تنها چند کارمند را در بر می‌گرفت، در پی تحریک اعضای حزب غیرقانونی و کمونیست توده، که خود را عضو گروه جبههٔ ملی، پیشاهنگ جنبش مردمی ملی شدن، جا می‌زدند، به‌سرعت گسترش یافت.","speaker":"بری","speakerTitle":"معاون دستیار وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور خاور نزدیک، جنوب آسیا و آفریقا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک، یادداشت به وزیر خارجه","page":"سند ۱۲","date":"۱۳ فروردین ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با ۳ آوریل ۱۹۵۱ میلادی","context":"بری در همین یادداشت شمار اعتصاب‌کنندگان را میان دوازده تا پانزده هزار تن برآورد می‌کند و می‌نویسد که شاهنشاه در منطقهٔ نظامی آبادان و میدان‌های نفتی جنوب نیز حکومت نظامی اعلام فرمود. او همچنین گزارش می‌دهد که علاء هنوز رأی اعتماد مرسوم را از مجلس نگرفته بود."}]},{"title":"شتاب مصدق و تصمیم کمیسیون نفت، ۵ اردیبهشت ۱۳۳۰","body":"در جلسهٔ پنجشنبه ۵ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۲۶ آوریل ۱۹۵۱ میلادی)، به ریاست رضا حکمت، محمد مصدق در سخنان پیش از دستور از نمایندگان خواست کار طرح اجرای ملی شدن را بی‌درنگ به پایان برسانند. او گفت که اطلاعاتی «بی‌مأخذ» نیست به او رسیده که ممکن است در آینده‌ای نزدیک رویدادهایی کار مجلس را «عقیم» کند:\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» به همین رقم اشاره می‌فرماید و می‌نویسد که مصدق به مردم وعده داده بود «هر روز سیصد هزار لیره» از شرکت درآمد خواهد گرفت و با این وعده «کسی نبود که دیگر با او مخالف باشد».\n\nکمیسیون مخصوص نفت همان روز در جلسه‌ای که به گزارش خود کمیسیون «در حدود پنج ساعت» به درازا کشید، طرح نه‌ماده‌ای اجرای اصل ملی شدن را به اتفاق آرا پذیرفت. حسین مکی، مخبر کمیسیون، گزارش را امضا کرد.","quotes":[{"original":"مطابق اطلاعاتی که به من رسیده که باید عرض بکنم ممکن است در آتیه خیلی نزدیکی حوادثی روی بدهد که این کاری که شما کرده‌اید به کلی عقیم بماند... خصوصاً این که از نظر اقتصادی ما روزی سیصد هزار لیره از تأخیر کار متضرر می‌شویم (صحیح است) سیصد هزار لیره که تقریباً سه میلیون تومان در روز می‌شود که شما می‌توانید یک روزش را بدهید و یک مردمان گرسنه‌ای را که به این مجلس و به این دستگاه هجوم می‌آورند سیر بکنید.","speaker":"محمد مصدق","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در مجلس شانزدهم شورای ملی و رئیس کمیسیون مخصوص نفت","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۴۰","date":"۵ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ آوریل ۱۹۵۱ میلادی","context":"مصدق در همین سخن خواست کمیسیون نفت همان روز ساعت چهار بعدازظهر و، در صورت نیاز، روز جمعه نیز تشکیل شود و طرح را با قید سه فوریت به مجلس بیاورد. سربرگ چاپی این صورت‌جلسه روز را «پنجشنبه ۱۵ اردیبهشت» نوشته، ولی عنوان پرونده و محتوای سخنان با ۵ اردیبهشت می‌خواند."}]},{"title":"استعفای علاء و رأی تمایل به مصدق، ۵ تا ۷ اردیبهشت ۱۳۳۰","body":"منابع دربارهٔ روز دقیق استعفای علاء و رأی تمایل مجلس به مصدق یکسان سخن نمی‌گویند. ایستگاه سازمان سیا در تهران در تلگرافی به تاریخ ۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۳ مه ۱۹۵۱ میلادی) برگزیدن مصدق از سوی مجلس را به ۲۶ آوریل، یعنی ۵ اردیبهشت، نسبت داد:\n\n{{quote:0}}\n\nحسن ارفع روایتی دیگر دارد. به نوشتهٔ او، علاء در ۲۷ آوریل، یعنی ۷ اردیبهشت، وزیران را فراخواند و گفت که میان سرسختی مصدق و خودداری قاطع سفیر بریتانیا از پذیرش ملی شدن، راهی برای ادامهٔ کار نمی‌بیند و همان روز استعفای کابینه را به شاهنشاه داده است. ارفع ادامه می‌دهد:\n\n{{quote:1}}\n\nارفع و میلانی هر دو پیشنهاد نخست‌وزیری مصدق را به جمال امامی نسبت می‌دهند. ارفع از «نماینده‌ای راست‌گرا» یاد می‌کند که احتمالاً گمان می‌برد مصدق، مانند گذشته، از پذیرش مسئولیت سر باز می‌زند. میلانی جمال امامی را «نماینده‌ای با پیوندهای نزدیک با شاه» می‌خواند و می‌نویسد که برخی گمان برده‌اند او این نامزدی را به این فرض پیشنهاد کرد که مصدق آن را نخواهد پذیرفت. میلانی می‌افزاید که حزب توده این رویداد را نشانهٔ تازه‌ای از نفوذ فزایندهٔ «امپریالیسم آمریکا» در ایران دانست. خود جمال امامی در جلسهٔ ۷ اردیبهشت گفت: «به پیشنهاد من شما لطف فرمودید آمدید رأی تمایل به آقای دکتر مصدق دادید».","quotes":[{"original":"Majlis selection Mosadeq to succeed Ala on 26 April 1951 came as great surprise even to Seyyid Zia who apparently expected be chosen but believes Mosadeq has committed political suicide and is not displeased. Ala resigned because of conviction Majlis and Senate would pass oil bill in spite of his private opposition and recognition inability to execute. UK protest probably spurred Ala’s action and Majlis determination pass oil bill.","translation":"انتخاب مصدق از سوی مجلس به جانشینی علاء در ۲۶ آوریل ۱۹۵۱ حتی برای سید ضیاء نیز شگفتی بزرگی بود؛ او ظاهراً انتظار داشت خودش برگزیده شود، ولی بر این باور است که مصدق دست به خودکشی سیاسی زده و ناخرسند نیست. علاء از آن رو استعفا داد که یقین داشت مجلس و سنا، با وجود مخالفت پنهانی او، لایحهٔ نفت را تصویب خواهند کرد و می‌دانست که توان اجرای آن را ندارد. اعتراض بریتانیا احتمالاً هم اقدام علاء و هم عزم مجلس برای تصویب لایحهٔ نفت را برانگیخت.","speaker":"ایستگاه سازمان سیا در تهران","speakerTitle":"نمایندگی سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک، تلگراف اطلاعاتی","page":"سند ۲۲","date":"۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با ۳ مه ۱۹۵۱ میلادی","context":"برآورد وضع سیاسی ایران به تاریخ ۱ مه ۱۹۵۱. متن اصلی به سبک تلگرافی و بی‌حرف تعریف نوشته شده است."},{"original":"The next day I drove to Seyid Abul Qassem Kashani’s house. He was alone, and as we began to talk the telephone rang and he went to answer it. I heard loud exclamations, and coming back, he announced to me in an elated manner: ‘God has had pity on Iran, the Majles has voted for Mosaddeq!’ I did not tell him what I was thinking, but my thoughts were far from cheerful. I knew that the real purpose of Mosaddeq in coming to power was the elimination of the Pahlavi dynasty, which he would strive to bring about by destroying the army.","translation":"فردای آن روز به خانهٔ سید ابوالقاسم کاشانی رفتم. تنها بود و همین که گفت‌وگو را آغاز کردیم تلفن زنگ زد و او برای پاسخ دادن رفت. بانگ‌های بلندی شنیدم و او بازگشت و با شادمانی به من گفت: \"خدا به ایران رحم کرد، مجلس به مصدق رأی داد!\" آنچه را در اندیشه داشتم به او نگفتم، ولی اندیشه‌هایم هیچ شادمانه نبود. می‌دانستم که هدف واقعی مصدق از به دست گرفتن قدرت برانداختن خاندان پهلوی است، و او می‌کوشید این کار را با نابود کردن ارتش انجام دهد.","speaker":"حسن ارفع","speakerTitle":"سرلشکر، رئیس پیشین ستاد ارتش و وزیر راه در کابینهٔ حسین علاء","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۳۹۵","date":"دربارهٔ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با آوریل ۱۹۵۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۳ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۴ میلادی","context":"ارفع داوری خود دربارهٔ هدف مصدق را به عنوان باور شخصی‌اش در آن روز می‌آورد. او می‌افزاید که همراه دوستانش تصمیم گرفتند از ملی شدن صنعت نفت پشتیبانی کنند ولی «با هر وسیله» در برابر هر تجاوز به ارتش و حقوق تاج بایستند."}]},{"title":"قانون نه‌ماده‌ای اجرای ملی شدن، ۷ اردیبهشت ۱۳۳۰","body":"مجلس شورای ملی روز شنبه ۷ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۲۸ آوریل ۱۹۵۱ میلادی)، سی و پنج دقیقه پیش از نیمروز، به ریاست گنجه‌ای، نایب‌رئیس، تشکیل شد تا طرح سه‌فوریتی کمیسیون نفت را بررسد. طرح نه ماده داشت. مادهٔ نخست هیئتی مختلط از پنج سناتور، پنج نمایندهٔ مجلس شورای ملی، وزیر دارایی و یک نمایندهٔ دولت پدید می‌آورد. مادهٔ سوم دولت را به رسیدگی به «دعاوی حقه» دولت و شرکت هر دو مکلف می‌کرد. مادهٔ چهارم همهٔ درآمد نفت را از ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ «حق مسلم ملت ایران» می‌شمرد. مادهٔ پنجم و ششم تهیهٔ اساسنامهٔ شرکت ملی نفت ایران و فرستادن دانشجو برای آموزش صنعت نفت را مقرر می‌کرد، و مادهٔ هفتم به خریداران پیشین حق خرید همان مقدار نفت سالانه را «بنرخ عادله بین‌المللی» می‌داد. هستهٔ طرح مادهٔ دوم بود:\n\n{{quote:0}}\n\nبحث‌ها تا شب به درازا کشید. تیمورتاش اخطار داد که بر پایهٔ آیین‌نامه، گزارش‌ها باید ۴۸ ساعت پیش از طرح چاپ و پخش شوند. آشتیانی‌زاده، نماینده‌ای که ارفع او را نزدیک به گرایش حزب توده می‌شمرد، با فوریت طرح مخالفت کرد. جمال امامی پیشنهاد کرد که دولت در هیئت مختلط سهم بیشتری داشته باشد، زیرا به گفتهٔ او کار اکنون «به مرحله اجرائی» رسیده بود و مجری آن دولت است. کمیسیون نفت این پیشنهاد را نپذیرفته بود. جمال امامی توضیح داد که چون خود پیشنهاددهندهٔ رأی تمایل به مصدق بوده، «یک مسئولیت شخصی» دارد که دست رئیس دولت آزاد بماند. علی شایگان، نمایندهٔ مجلس و از رهبران جبههٔ ملی، شرط مصدق را برای پذیرش نخست‌وزیری به مجلس یادآوری کرد:\n\n{{quote:1}}\n\nپیش از رأی نهایی، شوشتری، نمایندهٔ مجلس، از مجلسی که «این رأی مقدس را داده» خواست کمیسیون‌ها درآمد کشور را درست تأمین کنند و گفت که ایران «با هیچ دولتی جنگ» ندارد. رضا حکمت، رئیس مجلس، سپس رأی را به قیام گرفت. صورت‌جلسه می‌نویسد: «عموم نمایندگان برخاستند»، و رئیس اعلام کرد که طرح «به اتفاق آرا تصویب شد» و آن را به مجلس سنا می‌فرستد. نمایندگان «انشاالله مبارک است» گفتند و تماشاگران کف زدند. مظفر بقائی از رئیس خواست نام نمایندگان حاضر تا آن ساعت را بخواند. جلسه ساعت یازده و ده دقیقهٔ شب پایان یافت.","quotes":[{"original":"ماده ۲ – دولت مکلف است با نظارت هیئت مختلط بلافاصله از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران خلع ید کند و چنانچه شرکت برای تحویل فوری به عذر وجود ادعائی بر دولت متعذر شود دولت می‌تواند تا میزان بیست و پنج در صد از عایدات جاری نفت را پس از وضع مخارج بهره‌برداری برای تأمین مدعی‌به شرکت در بانک ملی ایران یا بانک مرضی‌الطرفین دیگر ودیعه گذارد.","speaker":"کمیسیون مخصوص نفت مجلس شورای ملی، به گزارش حسین مکی","speakerTitle":"مخبر کمیسیون مخصوص نفت","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس، متن طرح قانونی","page":"نشست ۱۴۱","date":"۷ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۸ آوریل ۱۹۵۱ میلادی","context":"متن مادهٔ دوم در گزارش کمیسیون. واژهٔ «خلع ید» از همین ماده به نام عمومی رویدادهای خرداد ۱۳۳۰ تبدیل شد."},{"original":"نظر جناب آقای جمال امامی این بود که دست رئیس دولت باز باشد و در هر تصمیمی که گرفته می‌شود با موافقت نمایندگان شرکت کند در صورتیکه خود رئیس دولت می‌گوید من این اجازه را نمی‌خواهم رئیس دولت می‌گوید میل دارم نمایندگان مجلس حرف خودشان را بزنند و تصمیم خودشان را بگیرند من عین آن مطلب را اجرا می‌کنم یا می‌روم کنار... ایشان می‌گویند با سوابق و احوالی که من دارم با وضع مزاجی که فعلاً دارم با اینکه بایستی من در مجلس باشم ولی در اقلیت باشم از همه اینها صرف نظر کردم و صرفنظر می‌کنم (احسنت) مشروط به اینکه امروز مجلس شورای ملی رأی خودش را در باب نفت قطعاً بدهد.","speaker":"دکتر علی شایگان","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شانزدهم شورای ملی، عضو کمیسیون مخصوص نفت و از رهبران جبههٔ ملی","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۴۱","date":"۷ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۸ آوریل ۱۹۵۱ میلادی","context":"پاسخ شایگان به پیشنهاد جمال امامی. جمال امامی در میان سخن او گفت: «انشاءالله بگور نبرید». شایگان در ادامه افزود که رأی تمایل «دلیل بر اعتماد است» ولی «رأی اعتماد نیست»."}]},{"title":"تصویب سنا، توشیح و فرمان نخست‌وزیری، ۸ تا ۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۰","body":"پرویز مینا در ایرانیکا می‌نویسد که مجلس سنا قانون نه‌ماده‌ای را در ۲۹ آوریل، یعنی ۸ اردیبهشت ۱۳۳۰، تصویب کرد و این قانون در ۱ مه ۱۹۵۱، یعنی ۱۰ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، به توشیح شاهنشاه رسید. مینا هدف‌های اصلی ملی شدن را سه چیز می‌داند: برقراری حاکمیت، مالکیت و نظارت ایران بر صنعت و منابع نفت، ریشه‌کن کردن نفوذ سیاسی و اقتصادی بریتانیا، و فراهم کردن منابع مالی برای برنامه‌های عمرانی کشور.\n\nشاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» دربارهٔ تصمیم خود به نخست‌وزیری مصدق می‌فرماید:\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه در همان کتاب می‌فرماید که «دو روز پس از» آغاز نخست‌وزیری مصدق، مجلس فرمانی برای تصرف تأسیسات نفت ملی‌شده تصویب کرد و شاهنشاه آن را امضا فرمود، به این امید که مصدق اکنون گفت‌وگو با بریتانیا را دربارهٔ توافقی تازه آغاز خواهد کرد. صورت‌جلسهٔ مجلس نشان می‌دهد که قانون نه‌ماده‌ای در همان روز ۷ اردیبهشت تصویب شد. این ناهمخوانی در بخش موارد تأییدنشده آمده است.\n\nمصدق کابینهٔ خود را در جلسهٔ ۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۳ مه ۱۹۵۱ میلادی) به مجلس معرفی کرد. باقر کاظمی وزیر امور خارجه، محمدعلی وارسته وزیر دارایی، دکتر کریم سنجابی وزیر فرهنگ، سپهبد نقدی وزیر جنگ و سرلشکر فضل‌الله زاهدی وزیر کشور شدند. وزارت اقتصاد ملی بی‌وزیر ماند. مصدق برنامهٔ دولت را در دو بند خلاصه کرد:\n\n{{quote:1}}\n\nآرتور ریچاردز، رایزن سفارت ایالات متحده در تهران، در گزارشی به تاریخ ۱۳ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۴ مه ۱۹۵۱ میلادی) نخستین برآورد سفارت از دولت تازه را فرستاد:\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"On April 28, 1951, I bowed to the inevitable. It was not an easy decision. I had long been wary of Mossadegh's strident nationalism and violent anti-British sentiments, suspecting that both hid pronounced pro-British statements... When we discussed his nomination, I urged prudence and moderation. Our path to political and economic independence was full of pitfalls, I said, and we had to beware of moving too fast. He promised to be cautious.","translation":"در ۲۸ آوریل ۱۹۵۱ به آنچه گریزناپذیر بود تن دادم. تصمیم آسانی نبود. دیرزمانی به ملی‌گرایی پرخروش مصدق و احساسات تند ضدبریتانیایی او بدگمان بودم و گمان می‌کردم هر دو گرایش‌هایی آشکارا هوادار بریتانیا را پنهان می‌کنند... هنگامی که دربارهٔ نامزدی او گفت‌وگو کردیم، او را به احتیاط و میانه‌روی فراخواندم. گفتم راه ما به استقلال سیاسی و اقتصادی پر از دام است و باید از شتاب بیش از اندازه بپرهیزیم. او قول داد که محتاط باشد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۸۴","date":"دربارهٔ ۷ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۸ آوریل ۱۹۵۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۵۹ خورشیدی، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه پیش از این بند می‌فرماید که فشار برای گماشتن مصدق به جای علاء رو به افزایش بود."},{"original":"دولت فعلی بدون این که وعده‌های دور و دراز بدهد عجالتاً با وضعیات فعلی کشور برنامه خود را منحصر به دو موضوع ذیل می‌نماید: ۱ - اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور بر طبق قانون طرز اجرای اصل ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور مورخه نهم اردیبهشت ۱۳۳۰ و تخصیص عواید حاصله از آن به تقویت بنیه اقتصادی کشور و ایجاد موجبات رفاه و آسایش عمومی. ۲ - اصلاح قانون انتخابات مجلس شورای ملی و شهرداری‌ها.","speaker":"محمد مصدق","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ شانزدهم قانون‌گذاری","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس، برنامهٔ دولت","page":"نشست ۱۴۲","date":"۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با ۳ مه ۱۹۵۱ میلادی","context":"برنامه‌ای که مصدق هنگام معرفی کابینه خواند. برنامه سیاست خارجی را بر پایهٔ منشور سازمان ملل متحد اعلام می‌کرد. برنامه تاریخ قانون اجرای ملی شدن را ۹ اردیبهشت می‌نویسد، که احتمالاً به تاریخ تصویب سنا یا ابلاغ آن اشاره دارد."},{"original":"The enigmatic Dr. Mosadeq is to exert considerable influence in Iran in the immediate future. The skill with which he conducts the affairs of the government, and the political course which he follows will probably determine the future not only of the vitally important oil resources of this country, but perhaps of the country itself.","translation":"دکتر مصدقِ رازآمیز در آیندهٔ نزدیک نفوذ چشمگیری در ایران خواهد داشت. مهارتی که او در ادارهٔ کارهای دولت نشان می‌دهد و راه سیاسی‌ای که در پیش می‌گیرد، احتمالاً نه تنها آیندهٔ منابع نفتی بسیار مهم این کشور، بلکه شاید آیندهٔ خود کشور را نیز رقم خواهد زد.","speaker":"آرتور ریچاردز","speakerTitle":"رایزن سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک، گزارش سفارت","page":"سند ۲۳","date":"۱۳ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با ۴ مه ۱۹۵۱ میلادی","context":"نامهٔ پوششی ریچاردز بر یادداشتی از دو کارمند سفارت. ریچاردز در همین نامه مصدق را «عوام‌فریبی نمایشی» می‌خواند و در این گفتهٔ یادداشت تردید می‌کند که مصدق «اعتماد اکثریت ایرانیان» را دارد، ولی پیشنهاد می‌کند ایالات متحده آمادگی همکاری با دولت مصدق را نشان دهد."}]},{"title":"خلع ید و مأموریت جکسون، خرداد ۱۳۳۰","body":"بریتانیا در ۴ خرداد ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۲۶ مه ۱۹۵۱ میلادی) شکایتی بر ضد ایران به دیوان بین‌المللی دادگستری برد. در ۲۸ خرداد ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۱۹ ژوئن ۱۹۵۱ میلادی) هیئتی بریتانیایی به سرپرستی بازیل جکسن، از مدیران شرکت نفت ایران و انگلیس، به نوشتهٔ پرویز مینا پیشنهاد کرد که شرکت ده میلیون لیره پیش‌پرداخت و ماهانه سه میلیون لیره در دوران گفت‌وگو به دولت ایران بپردازد. به پیشنهاد جکسن، دارایی‌های شرکت در ایران به شرکت ملی نفت ایران واگذار می‌شد و شرکت ملی بهره‌برداری از آن‌ها را به شرکتی تازه، وابسته به شرکت نفت ایران و انگلیس، می‌سپرد که مدیرانی ایرانی در هیئت مدیره‌اش می‌نشستند. ایران این پیشنهاد را نپذیرفت و دولت مصدق به اجرای خلع ید پرداخت.\n\nشاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» واکنش بریتانیا و پاسخ خود را چنین وصف می‌فرماید:\n\n{{quote:0}}\n\nعباس میلانی در «شاه» می‌نویسد که بریتانیا، پس از آنکه نتوانست شاهنشاه را به برکناری مصدق وادارد، طرحی نظامی به نام «بوکانیر» برای فرستادن ناوهای جنگی به آب‌های خوزستان و، «در صورت لزوم»، به کار بردن زور آماده کرد. به نوشتهٔ میلانی، دولت ترومن به‌سختی با این طرح مخالفت کرد: هری ترومن، رئیس‌جمهور ایالات متحده، به کلمنت اتلی، نخست‌وزیر بریتانیا، نوشت که از زور استفاده نکند و راه حلی گفت‌وگومحور بجوید، و دین اچسن و جورج مک‌گی نیز کوشیدند بریتانیایی‌ها را منصرف کنند.","quotes":[{"original":"در آن هنگام دولت انگلیس اعلام داشت که نیروی چترباز خود را به قبرس روانه خواهد نمود و شهرت یافت که این نیرو برای اعزام به ایران آماده می‌شود. رزمناو انگلیسی به نام موریتیوس روبروی آبادان لنگر انداخته و شایع بود که قسمت دیگری از نیروی دریایی انگلیس به سوی آب‌های ایران به حرکت درآمده است. سفیر کبیر انگلیس را احضار کردم و به او خاطرنشان ساختم که اگر دولت انگلستان قصد تجاوز به حق حاکمیت ایران داشته باشد من شخصاً در رأس نیروی ایران قرار گرفته و در برابر هر تجاوزی ایستادگی خواهم نمود. شایعات مزبور به علت این اظهار صریح من یا به علل دیگر صورت عمل پیدا نکرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و دیدگاه‌ها","page":"ص ۱۱۶","date":"دربارهٔ خرداد تا مهر ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۵۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» (ص ۸۵) همین رویداد را بازگو می‌فرماید و جملهٔ خود به سفیر را چنین می‌آورد: «باید بدانید که اگر به ایران حمله کنید، من شخصاً سربازانم را در نبرد با شما رهبری خواهم کرد.» شاهنشاه بلافاصله می‌افزاید که مصدق نیز می‌توانست برای یافتن راه حلی مثبت چنین روش محکمی در پیش گیرد."}]},{"title":"مأموریت استوکس، مرداد ۱۳۳۰","body":"در ۱۹ مرداد ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۱۱ اوت ۱۹۵۱ میلادی) هیئتی بریتانیایی به سرپرستی ریچارد استوکس، مهردار سلطنتی بریتانیا، یادداشتی هشت‌ماده‌ای به دولت ایران داد. به نوشتهٔ پرویز مینا، مقدمهٔ یادداشت اعلام می‌کرد که بر این اصل استوار است که «شرکت نفت ایران و انگلیس در ایران از میان خواهد رفت و دولت ایران اختیار کامل اکتشاف، استخراج و بهره‌برداری نفت را به دست خواهد آورد». به پیشنهاد استوکس، شرکت دارایی‌هایش را در برابر غرامت به شرکت ملی نفت می‌سپرد، سازمانی خریدار با قراردادی بلندمدت فروش نفت ایران را تضمین می‌کرد و سود میان دو طرف «پنجاه‌پنجاه» تقسیم می‌شد. مینا به نقل از جیمز بمبرگ، تاریخ‌نگار رسمی شرکت نفت بریتانیا، می‌نویسد که این یادداشت در بررسی دقیق‌تر «چیزی بیش از نسخهٔ بازسازی‌شدهٔ پیشنهادهای جکسن نبود». دولت مصدق پیشنهاد استوکس را نپذیرفت.\n\nشاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» دربارهٔ این پیشنهاد می‌فرماید:\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"هنگامی که صنعت نفت در ایران ملی اعلام و مصدق به نخست‌وزیری منصوب گردید دولت انگلیس و شرکت نفت مآل کار را فوراً اندیشیده سیاست قبلی خود را تغییر دادند و اصل ملی شدن را رسماً پذیرفتند. به دیری نگذشت که هیئت استوکس را به تهران اعزام داشتند. در آن موقع دولت انگلیس موافقت نمود که کلیه درآمد نفت بالمناصفه (پنجاه - پنجاه) بین دو کشور تقسیم شود. اگر در آن هنگام مصدق به مذاکره حسابی و معقول موافقت کرده بود هموطنان من از محرومیت‌های اقتصادی و مخاطرات ناشی از آن در امان می‌ماندند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و دیدگاه‌ها","page":"ص ۱۱۷","date":"دربارهٔ مرداد ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با اوت ۱۹۵۱ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه بی‌درنگ می‌افزاید که هنوز گمان می‌فرماید مصدق تا حدی به توافق مایل بود، ولی به برخی مشاوران او «سخت مشکوک» است."}]},{"title":"شورای امنیت، سفر مصدق به آمریکا و پیشنهاد بانک جهانی، مهر و آبان ۱۳۳۰","body":"پس از آنکه مصدق صلاحیت دیوان بین‌المللی را نپذیرفت، بریتانیا موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل متحد برد. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که شورای امنیت پس از گفت‌وگوهای بسیار در مهر ۱۳۳۰ تصمیم گرفت رسیدگی را تا هنگامی که دیوان بین‌المللی دربارهٔ صلاحیت خود رأی دهد، مسکوت بگذارد. مصدق خود برای دفاع از ایران در شورای امنیت به نیویورک رفت. شاهنشاه برای تشویق او تلگرافی فرستاد و مصدق پاسخ داد:\n\n{{quote:0}}\n\nمصدق از نیویورک به واشینگتن رفت. به نوشتهٔ پرویز مینا، جورج مک‌گی، معاون وزیر خارجهٔ ایالات متحده، از ۱۵ مهر تا ۲۶ آبان ۱۳۳۰ (۸ اکتبر تا ۱۸ نوامبر ۱۹۵۱ میلادی) در بیست دیدار، هشتاد ساعت با مصدق گفت‌وگو کرد. مک‌گی بعدها نوشت:\n\n{{quote:1}}\n\nدر همین سفر، به پیشنهاد سفیر پاکستان، رابرت گارنر، معاون بانک بین‌المللی ترمیم و توسعه، در ۱۸ آبان ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی، ۱۰ نوامبر ۱۹۵۱ میلادی) با مصدق دیدار کرد. به نوشتهٔ مینا، گارنر پیشنهاد کرد که بانک تا دو سال مدیریتی موقت با سرپرستی اتباع کشورهای بی‌طرف برای صنعت نفت ایران بگمارد و بانک بخشی از درآمد فروش را تا حل نهایی اختلاف به امانت نگاه دارد. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که مصدق در آغاز با شرایط بانک موافق بود، ولی مشاورانش «به دلائلی که خود از آن آگاه بودند» او را منصرف کردند و گفت‌وگوها به‌کلی قطع شد.","quotes":[{"original":"از نیویورک - ۳۱ اکتبر ۱۹۵۱. پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی - تهران. دستخط تلگرافی ذات مبارک شرف وصول بخشید و بیش از آنچه تصور شود موجب سرافرازی و تشکر گردید. از خداوند سلامتی و طول عمر و موفقیت روزافزون اعلیحضرت همایون شاهنشاهی را همواره آرزو کرده و عرض می‌کنم که هر موفقیتی در هر جا و هر مورد تحصیل شده مرهون توجهات و عنایات ذات اقدس ملوکانه است که همه وقت دولت را تقویت و رهبری فرموده‌اند.","speaker":"محمد مصدق","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"مأموریت برای وطنم، به نقل محمدرضا شاه پهلوی","workType":"تلگراف رسمی، نقل‌شده در کتاب خاطرات","page":"ص ۱۱۸ و ۱۱۹","date":"۸ آبان ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۵۱ میلادی","context":"شاهنشاه پس از نقل تلگراف می‌فرماید که «قضاوت در صحت اظهاراتی که در این تلگراف مندرج است با توجه به حوادثی که بعداً رخ داد به خوانندگان واگذار می‌گردد»."},{"original":"Moṣaddeq gave the impression that he was very much alone… No terms agreed could ever be good enough","translation":"مصدق این احساس را القا می‌کرد که بسیار تنهاست... هیچ شرطی که بر سر آن توافق می‌شد، هرگز به اندازهٔ کافی خوب نمی‌توانست باشد.","speaker":"جورج مک‌گی","speakerTitle":"معاون وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور خاور نزدیک، جنوب آسیا و آفریقا","work":"نقل پرویز مینا در مقالهٔ «قراردادهای نفتی در ایران»، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"خاطرات، به نقل مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش «دوران مصدق»","date":"دربارهٔ مهر و آبان ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۱۰ شاهنشاهی)، برابر با اکتبر و نوامبر ۱۹۵۱ میلادی","context":"مینا این گفته را در تأیید داوری خود می‌آورد که مصدق «فضای بسیار اندکی برای مانور» داشت و هر سازشی با شرکت و بریتانیا او را در چشم هوادارانش به خیانت متهم می‌کرد. عباس میلانی از همان مک‌گی نقل می‌کند که بریتانیا نیز سرسختی نشان داد و به جای گفت‌وگو با حسن نیت «ترجیح داد منتظر سقوط مورد انتظار مصدق بماند»."}]}],"views":[{"title":"روایت رسمی پهلوی","body":"روایت رسمی دوران پهلوی، که در دو کتاب محمدرضا شاه پهلوی آمده، اصل ملی شدن را می‌پذیرد ولی شیوهٔ اجرای آن را نکوهش می‌کند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» تصریح می‌فرماید که در خواست ملی شدن با مصدق اختلافی نداشت، ولی ملی شدن را بی‌توافق با بریتانیا کارا نمی‌دانست:\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» بخشی از مسئولیت بحران را بر دوش شرکت نفت و دولت بریتانیا می‌گذارد. او می‌فرماید که شرکت افکار عمومی ایران را «ناشنیده» گرفت و با «بی‌اعتنایی شگفت‌آوری» رفتار کرد، با آنکه می‌دانست حق‌السهمی که شرکت‌های بزرگ غربی به عربستان سعودی و برخی کشورهای آمریکای لاتین می‌پردازند بسیار مساعدتر است و مالیاتی که شرکت به دولت بریتانیا می‌دهد از حق‌الامتیاز ایران «خیلی زیادتر» است. به فرمودهٔ شاهنشاه، شرکت نفت و دولت بریتانیا با این رویه «احساسات ملی ایران را شعله‌ور ساختند». شاهنشاه سپس دو «اشتباه عظیم» را به مصدق نسبت می‌دهد:\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"He called for the nationalization of oil time and again, enflaming the hearts of a people long angered by foreign domination of their affairs. This was an issue on which I had no quarrel with him. But I knew that to function effectively, nationalization had to be coupled or preceded by an agreement with the British. The agreement proved elusive, as we have seen. The Anglo-Iranian Oil Company refused to grant us a fifty-fifty royalty split, similar to the American oil companies' arrangements with Saudi Arabia.","translation":"او بارها و بارها خواستار ملی شدن نفت شد و دل‌های مردمی را که دیرزمانی از سلطهٔ بیگانه بر کارهایشان خشمگین بودند برافروخت. این موضوعی بود که در آن با او اختلافی نداشتم. ولی می‌دانستم که ملی شدن برای آنکه کارا باشد، باید با توافقی با بریتانیایی‌ها همراه شود یا پس از آن بیاید. چنان‌که دیدیم، این توافق دست‌نیافتنی ماند. شرکت نفت ایران و انگلیس از دادن سهم پنجاه‌پنجاه، همانند ترتیبات شرکت‌های نفتی آمریکایی با عربستان سعودی، به ما سر باز زد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۸۴","date":"انتشار ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه این بند را پس از توصیفی انتقادی از شخصیت و شیوه‌های سیاسی مصدق می‌آورد."},{"original":"مصدق در سیاست خود نسبت به دولت انگلیس و شرکت سابق نفت مرتکب دو اشتباه عظیم گردید: یکی اینکه اعتقاد راسخ داشت که دنیا بدون نفت ایران قادر به ادامهٔ حیات اقتصادی و صنعتی خود نیست و به همین مناسبت استدلال می‌کرد که به زودی شرکت سابق و سایر حامیان آن در مقابل وی به زانو درآمده و تسلیم خواهند شد ولی وقتی تولید نفت در ایران متوقف شد سایر کشورهای نفت‌خیز به منظور جبران این کسر میزان تولید خود را بالاتر بردند... اشتباه دیگر مصدق آن بود که تصور می‌کرد نفت ایران را می‌تواند بدون کمک و استعانت خارجیان به بازار جهان عرضه نماید. در آن زمان ایران حتی دارای یک کشتی نفتکش نبود و سازمان فروش بین‌المللی نفت نیز نداشت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و دیدگاه‌ها","page":"ص ۱۱۶ و ۱۱۷","date":"انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"پرویز مینا در ایرانیکا داوری نزدیکی دارد و می‌نویسد که مشاوران نفتی مورد اعتماد مصدق او را قانع کرده بودند که نفت ایران در بازارهای جهانی جایگزین‌ناپذیر است."}]},{"title":"روایت جبههٔ ملی و مصدق","body":"هواداران جبههٔ ملی ملی شدن را پایان امتیازی می‌دانستند که به گفتهٔ مصدق «بزور ایجاد شد». سخنان نمایندگان جبههٔ ملی در مجلس شانزدهم، که در بخش «چه رخ داد» آمد، سه استدلال اصلی این جریان را نشان می‌دهد: قرارداد ۱۳۱۲ را نامشروع می‌دانستند، درآمد ایران را در برابر سود شرکت و مالیات دولت بریتانیا ناچیز می‌شمردند، و ملی شدن را راه قطع نفوذ سیاسی بیگانه می‌دیدند. حسین مکی در ۵ دی ۱۳۲۹ گفت که حتی بستن چاه‌ها، اگر نفوذ بیگانه را قطع کند، «بزرگترین خدمت» به کشور است.\n\nپرویز مینا در ایرانیکا، به نقل از کتاب پژوهشی محمدعلی موحد «خواب آشفتهٔ نفت»، یادآوری مصدق را دربارهٔ نگرانی‌اش از هر توافق بر سر غرامت چنین می‌آورد:\n\n{{quote:0}}\n\nمینا در جمع‌بندی خود می‌نویسد که مصدق در ملی کردن نفت ایران موفق شد ولی نتوانست ملی شدن را به سود کشور به کار اندازد، و با این همه باید کوشش او و موفقیتش در زدودن آخرین نشانه‌های نظارت بیگانه را، هرچند به بهایی گران برای خود و مردم ایران، به حساب او گذاشت.","quotes":[{"original":"If the competence of the International Court of Justice at the Hague had been agreed to and the court had committed us to payment of only a minimum compensation, then it would have become known how the foreign agents would have accused the signatories of the agreement with treason and condemned them to eternal reproach and damnation","translation":"اگر صلاحیت دیوان بین‌المللی دادگستری لاهه پذیرفته شده بود و دیوان ما را تنها به پرداخت کمترین غرامت ملزم کرده بود، آن‌گاه معلوم می‌شد که عوامل بیگانه چگونه امضاکنندگان توافق را به خیانت متهم می‌کردند و به سرزنش و نفرین ابدی محکوم می‌ساختند.","speaker":"محمد مصدق","speakerTitle":"نخست‌وزیر پیشین ایران","work":"یادآوری مصدق به نقل محمدعلی موحد در «خواب آشفتهٔ نفت»، و به نقل پرویز مینا در مقالهٔ «قراردادهای نفتی در ایران»، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"گفتهٔ نقل‌شده در کتاب پژوهشی و مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"موحد، ص ۶۴۸","date":"تاریخ گفته در منبع نیامده است؛ کتاب موحد در ۱۳۷۸ خورشیدی (۱۹۹۹ میلادی) منتشر شد","context":"منبع اصلی گفتهٔ مصدق در نقل مینا روشن نیست. مینا این گفته را در تأیید داوری خود می‌آورد که مصدق بی آنکه هوادارانش او را به خیانت متهم کنند، نمی‌توانست هیچ سازشی را بپذیرد."}]},{"title":"دیدگاه سرلشکر حسن ارفع و محافظه‌کاران نظامی","body":"سرلشکر حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» دیدگاه گروهی از افسران و محافظه‌کاران را بازتاب می‌دهد که از ملی شدن پشتیبانی می‌کردند ولی مصدق را تهدیدی برای ارتش و سلطنت می‌دیدند. ارفع می‌نویسد که او و دوستانش در روز رأی تمایل به مصدق تصمیم گرفتند از «درخواست ملی شدن صنعت نفت» پشتیبانی کنند، ولی «با هر وسیله» در برابر «هر تجاوز به ارتش و حقوق تاج» بایستند. ارفع از دو گمانهٔ رایج در آن روزها نیز یاد می‌کند: پیشنهاددهندهٔ راست‌گرای نخست‌وزیری مصدق شاید می‌پنداشت او از پذیرش سر باز می‌زند، و برخی گمان داشتند مصدق پس از چند هفته، با دیدن ناممکن بودن کار، کنار خواهد رفت."},{"title":"دیدگاه حزب توده","body":"حزب توده، که از ۱۳۲۷ غیرقانونی بود، در آغاز با شعار ملی شدن همراه نشد. اکبر اعتماد، که در آن سال‌ها دانش‌آموزی عضو حزب بود و بعدها رئیس سازمان انرژی اتمی ایران شد، در گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد:\n\n{{quote:0}}\n\nحسن ارفع نیز می‌نویسد که حزب توده، با همهٔ دشمنی با شرکت نفت، با قانون ملی شدن موافق نبود، زیرا این قانون راه امتیاز نفت شمال را برای شوروی می‌بست. ارفع از آشتیانی‌زاده، نماینده‌ای که به گفتهٔ او گرایش حزب توده را در مجلس نمایندگی می‌کرد، یاد می‌کند که هم علاء و هم جبههٔ ملی را آماج حمله می‌ساخت.","quotes":[{"original":"در مورد ملی کردن نفت یادم هست که مدتها با حزب توده کنکاش داشتیم برای اینکه اتفاقاً این جالب هست که ذکر بشود که دقیقاً حزب توده در آن وقت با ملی شدن نفت در ایران مخالفت می‌کرد و به ما دستور داده شده بود که در بحث‌هایی که داشتیم همیشه با ملی شدن نفت مخالفت کنیم... تنها چیزی که یادم هست که آن وقت به ما می‌گفتند این بود که شما کارتان را بکنید و مخالفت بکنید برای اینکه الان در هر صورت نفت ملی شده ای برای ایران [سودی] نیست و مهم این است که ما امپریالیسم را به زانو درآوریم.","speaker":"دکتر اکبر اعتماد","speakerTitle":"عضو جوان حزب توده در سال‌های ۱۳۲۹ و ۱۳۳۰ و بعدها رئیس سازمان انرژی اتمی ایران","work":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، گفت‌وگو با اکبر اعتماد","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۹ و ۱۰ متن پیاده‌شده","date":"دربارهٔ ۱۳۲۹ و ۱۳۳۰ خورشیدی (۲۵۰۹ و ۲۵۱۰ شاهنشاهی)؛ مصاحبه در پاریس، نوامبر ۱۹۸۲ میلادی، برابر با آبان ۱۳۶۱ خورشیدی","context":"یاد راوی از موضع حزب توده در برابر ملی شدن نفت."}]},{"title":"دیدگاه بریتانیا و ایالات متحده","body":"دیدگاه رسمی بریتانیا را هندرسن، معاون پارلمانی وزارت خارجهٔ آن کشور، در مجلس اعیان بیان کرد: به گزارشی که مصدق در مجلس شورای ملی خواند، هندرسن گفت مدت قانونی امتیاز تا ۱۹۹۳ است. جیمز بمبرگ، تاریخ‌نگار رسمی شرکت نفت بریتانیا، که پرویز مینا سخن او را در ایرانیکا نقل می‌کند، بعدها پیشنهاد ۱ اسفند ۱۳۳۱ را فرصتی می‌داند که مصدق از دست داد:\n\n{{quote:0}}\n\nدیدگاه آمریکا در این دوره دوگانه بود. پرویز مینا می‌نویسد که ایالات متحده از یک سو نمی‌توانست منافع بریتانیا، نزدیک‌ترین متحد خود، را نادیده بگیرد و نمی‌خواست توافقی با ایران ثبات قراردادهای پنجاه‌پنجاه شرکت‌های آمریکایی را در دیگر کشورهای خاورمیانه بر هم زند، و از سوی دیگر ملی‌گرایی ایرانی را سدی در برابر کمونیسم می‌دید. به نوشتهٔ مینا، تنها راه حلی که این خواست‌های ناسازگار را برمی‌آورد، پذیرش ملی شدن همراه با تقسیم پنجاه‌پنجاه سود بود. عباس میلانی می‌نویسد که مک‌گی، با آنکه مصدق را «میهن‌پرست» می‌دانست، او را «بی‌اندازه سرسخت» و در امور اقتصادی «به‌طرزی شگفت‌آور ساده‌اندیش» می‌خواند، و هم‌زمان می‌گفت بریتانیا نیز سرسختی نشان داد.","quotes":[{"original":"The AIOC paradoxically owed a large debt of gratitude to Dr. Moṣaddeq who, having played with great effect on US fears of communism to wring concession after concession out of the British, was offered terms in February 1953 which would have left the Iranians in charge of their own oil industry and the AIOC with no more than a share in a consortium responsible for the international marketing of Iranian oil exports. At that point Moṣaddeq made the great mistake of failing to realize that he had extracted all the concessions he could get.","translation":"شرکت نفت ایران و انگلیس، به گونه‌ای متناقض‌نما، وام بزرگی از سپاس به دکتر مصدق داشت؛ او که با بهره‌گیری بسیار مؤثر از هراس آمریکا از کمونیسم امتیاز پشت امتیاز از بریتانیایی‌ها گرفته بود، در فوریهٔ ۱۹۵۳ شرایطی پیشنهاد شنید که ادارهٔ صنعت نفت را به دست خود ایرانیان می‌سپرد و برای شرکت نفت ایران و انگلیس چیزی بیش از سهمی در کنسرسیومی مسئول بازاریابی بین‌المللی صادرات نفت ایران باقی نمی‌گذاشت. در آن نقطه، مصدق این اشتباه بزرگ را کرد که درنیافت همهٔ امتیازهایی را که می‌توانست بگیرد، گرفته است.","speaker":"جیمز بمبرگ","speakerTitle":"تاریخ‌نگار رسمی شرکت نفت بریتانیا","work":"تاریخ شرکت نفت بریتانیا، جلد دوم، به نقل پرویز مینا در دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"تاریخ‌نگاری سازمانی، به نقل مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"ص ۵۱۱","date":"انتشار ۱۳۷۳ خورشیدی، برابر با ۱۹۹۴ میلادی","context":"داوری تاریخ‌نگار شرکتی که طرف دعوا بود. مینا این بند را برای نشان دادن «فرصت طلایی» پیشنهاد ۱ اسفند ۱۳۳۱ می‌آورد."}]},{"title":"دیدگاه آیت‌الله کاشانی و روحانیان","body":"آیت‌الله کاشانی ملی شدن را «وظیفهٔ دینی و میهنی» مسلمانان ایران خواند. علی رهنما در ایرانیکا می‌نویسد که فراخوان کاشانی پیامی به آیت‌الله بروجردی و روحانیان محافظه‌کار نیز بود، که آمیختن دین و سیاست را نمی‌پسندیدند. به نوشتهٔ رهنما، تنها روحانی بانفوذی که پاسخ مثبت داد آیت‌الله خوانساری بود. مارک گازیوروفسکی در مقالهٔ خود دربارهٔ رویدادهای مرداد ۱۳۳۲ در ایرانیکا می‌نویسد که آیت‌الله کاشانی، مظفر بقائی و حسین مکی پس از قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ از مصدق دلسرد شدند، از جمله بر سر گزینش وزیران تازه و درخواست اختیارات ویژه از مجلس."}],"aftermathSections":[{"title":"تحریم نفت ایران و تنگنای اقتصادی","body":"پس از خلع ید، شرکت نفت ایران و انگلیس و دولت بریتانیا خرید نفت ایران را تحریم کردند. پرویز مینا در ایرانیکا می‌نویسد که شرکت‌های نفتی تولید خود را در ایالات متحده، عربستان سعودی، کویت و عراق افزایش دادند و کمبودی که از آن بیم داشتند هرگز پدید نیامد. به نوشتهٔ مینا، با تکیه بر پژوهش دانیل یرگین، تولید نفت ایران از ۶۶۴ هزار بشکه در روز در ۱۳۲۹ خورشیدی (۱۹۵۰ میلادی) به تنها ۲۰ هزار بشکه در روز در ۱۳۳۱ خورشیدی (۱۹۵۲ میلادی) فروافتاد، در حالی که تولید جهانی در همین دو سال از ۱۰٫۹ میلیون به ۱۳ میلیون بشکه در روز رسید. مینا می‌افزاید که ایران از آغاز تولید نفت در ۱۲۹۱ خورشیدی (۱۹۱۲ میلادی) تا ۱۳۳۰ خورشیدی (۱۹۵۱ میلادی) روی‌هم ۱۶۵٫۸ میلیون لیرهٔ انگلیس درآمد نفتی داشت. به نوشتهٔ مینا، بدتر شدن اوضاع اقتصادی با شکاف میان مصدق و شاهنشاه و از هم گسستن همبستگی جبههٔ ملی هم‌زمان شد."},{"title":"رأی دیوان لاهه، تیر ۱۳۳۱","body":"دیوان بین‌المللی دادگستری در ۳۱ تیر ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی، ۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۵۲ میلادی) رأی داد که صلاحیت رسیدگی به دعوای بریتانیا را ندارد. یادداشت ویراستاران مجموعهٔ «روابط خارجی ایالات متحده» این رأی را چنین ثبت می‌کند:\n\n{{quote:0}}\n\nاین رأی هم‌زمان با پایان رویدادهای پنج‌روزه‌ای آمد که مینا آن را «سقوط و بازگشت» مصدق، از ۲۶ تا ۳۱ تیر ۱۳۳۱، می‌خواند: مصدق استعفا داد، احمد قوام نخست‌وزیر شد و پس از قیام ۳۰ تیر، مصدق به نخست‌وزیری بازگشت. به نوشتهٔ مینا، دین آچسن، وزیر خارجهٔ ایالات متحده، پس از این دو رویداد نتیجه گرفت که جز پشتیبانی از مصدق، به عنوان تنها سد در برابر کمونیسم در ایران، راهی نمانده است.","quotes":[{"original":"On July 22, 1952, the International Court of Justice supported the claim of the Government of Iran, by nine votes to five, that the Court was without jurisdiction in the Iranian oil nationalization case.","translation":"در ۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۵۲، دیوان بین‌المللی دادگستری با نُه رأی در برابر پنج رأی، ادعای دولت ایران را تأیید کرد که دیوان در پروندهٔ ملی شدن نفت ایران صلاحیت ندارد.","speaker":"ویراستاران مجموعهٔ «روابط خارجی ایالات متحده»","speakerTitle":"دفتر تاریخ‌نگار وزارت خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم: ایران","workType":"مجموعهٔ اسناد دیپلماتیک، یادداشت ویراستاری","page":"سند ۱۸۷","date":"رویداد ۳۱ تیر ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۵۲ میلادی","context":"ویراستاران برای متن کامل نظر دیوان به حکم ۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۵۲ در پروندهٔ «بریتانیا در برابر ایران» ارجاع می‌دهند."}]},{"title":"پیشنهادهای چرچیل و ترومن، شهریور ۱۳۳۱ تا اسفند ۱۳۳۱","body":"جرج میدلتون و لوی هندرسن، سفیران بریتانیا و ایالات متحده در تهران، نخستین پیشنهاد مشترک وینستون چرچیل و هری ترومن را در ۸ شهریور ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی، ۳۰ اوت ۱۹۵۲ میلادی) به مصدق دادند. دو دولت این پیشنهاد را چند بار اصلاح کردند و آخرین نسخه را در ۱ اسفند ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی، ۲۰ فوریهٔ ۱۹۵۳ میلادی) پیش نهادند. پرویز مینا چهار بند آن را چنین خلاصه می‌کند: ادارهٔ صنعت نفت در دست ایرانیان؛ تعیین غرامت به دست دیوان بین‌المللی دادگستری بر پایهٔ یکی از قوانین ملی کردن بریتانیا، که در عمل قانون ملی کردن زغال‌سنگ ۱۹۴۶ بود، با پرداخت نقدی حداکثر ۲۵ درصد درآمد صادرات نفت؛ پیش‌پرداخت ۱۰۰ میلیون دلاری ایالات متحده در برابر تحویل آیندهٔ نفت؛ و قرارداد درازمدت فروش با کنسرسیومی بین‌المللی که شرکت نفت ایران و انگلیس نیز در آن سهم داشته باشد. مینا دربارهٔ بند نخست می‌نویسد:\n\n{{quote:0}}\n\nدولت ایالات متحده در ۱۶ اسفند ۱۳۳۱ خورشیدی (۷ مارس ۱۹۵۳ میلادی) در بیانیه‌ای پیشنهادهای ۱ اسفند را «منصفانه و معقول» و سازگار با اصل ملی شدن خواند. مصدق در ۲۹ اسفند ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی، ۲۰ مارس ۱۹۵۳ میلادی)، در دومین سالروز تصویب قانون ملی شدن در مجلس سنا، در سخنرانی رادیویی این پیشنهادها را رد کرد. مصدق سپس از دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور تازهٔ ایالات متحده، کمک مالی خواست. به نوشتهٔ مینا، لوی هندرسن پاسخ آیزنهاور را در ۱۲ تیر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۳ ژوئیهٔ ۱۹۵۳ میلادی) به مصدق رساند. آیزنهاور کمک را نپذیرفت، با این استدلال که درست نیست پول مالیات‌دهندگان آمریکایی به ایرانی برسد که اگر بر سر غرامت به توافقی معقول برسد، می‌تواند از فروش نفت درآمد داشته باشد. مینا می‌نویسد که با این نامه «در مذاکره با مصدق سرانجام بسته شد».","quotes":[{"original":"The management and control of the oil industry in Iran would be in the hands of the Iranians. For the first time Moṣaddeq was to be offered a settlement that did not entail foreign management and control of oil operations in Iran.","translation":"مدیریت و کنترل صنعت نفت در ایران در دست ایرانیان می‌بود. برای نخستین بار، به مصدق راه‌حلی پیشنهاد می‌شد که مدیریت و کنترل بیگانه بر عملیات نفتی در ایران را در بر نداشت.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"کارشناس نفت و نویسندهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"قراردادهای نفتی در ایران","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای در دانشنامهٔ ایرانیکا","page":"بخش «پیشنهادهای چرچیل و ترومن»","date":"انتشار ۱۳۸۳ خورشیدی، برابر با ۲۰۰۴ میلادی؛ دربارهٔ ۱ اسفند ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی)","context":"مینا این پیشنهاد را «فرصتی طلایی» می‌خواند که مصدق می‌توانست با پذیرش آن هدف ملی شدن را به‌طور کامل به دست آورد."}]},{"title":"قطع رابطه با بریتانیا","body":"مارک گازیوروفسکی در مقالهٔ خود دربارهٔ رویدادهای مرداد ۱۳۳۲ در ایرانیکا می‌نویسد که دولت مصدق در ۲۱ مهر ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی، ۱۳ اکتبر ۱۹۵۲ میلادی) برادران سیف‌الله و اسدالله رشیدیان و دیگر هواداران سپهبد فضل‌الله زاهدی را بازداشت کرد و سپس رابطهٔ سیاسی با بریتانیا را برید، با این ادعا که سفارت بریتانیا از زاهدی پشتیبانی می‌کرد. اسناد «روابط خارجی ایالات متحده» نشان می‌دهد که مصدق از شهریور ۱۳۳۱ قطع رابطه را تهدید می‌کرد. لوی هندرسن در تلگرافی به تاریخ ۳ شهریور ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی، ۲۵ اوت ۱۹۵۲ میلادی) از گفت‌وگوی همان روز با مصدق گزارش داد:\n\n{{quote:0}}\n\nدولت سپهبد فضل‌الله زاهدی پس از مرداد ۱۳۳۲ توافق برای از سرگیری رابطهٔ سیاسی با بریتانیا را اعلام کرد.","quotes":[{"original":"He therefore intended if he did not receive by August 27 reply from UK which would change atmosphere and promise bring economic relief to country, to dispatch note to British Government severing diplomatic relations.","translation":"از این رو قصد داشت اگر تا ۲۷ اوت پاسخی از بریتانیا دریافت نکند که فضا را دگرگون سازد و نوید گشایش اقتصادی برای کشور بدهد، یادداشتی دربارهٔ قطع روابط سیاسی برای دولت بریتانیا بفرستد.","speaker":"لوی هندرسن","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم: ایران","workType":"تلگراف دیپلماتیک در مجموعهٔ اسناد","page":"سند ۲۰۸","date":"۳ شهریور ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ اوت ۱۹۵۲ میلادی","context":"هندرسن در ادامه می‌نویسد به مصدق گفت اکنون زمان سخن گفتن از قطع رابطه نیست و چنین کاری بیش از هر کشور دیگری به ایران زیان می‌زند."}]},{"title":"دگرگونی مرداد ۱۳۳۲","body":"اختلاف نفت، تنگنای اقتصادی و شکاف در میان هواداران پیشین مصدق زمینهٔ رویدادهای مرداد ۱۳۳۲ را فراهم کرد. در این رویدادها، محمدرضا شاه پهلوی مصدق را از نخست‌وزیری برکنار فرمود و سپهبد فضل‌الله زاهدی را به جای او گماشت؛ مصدق فرمان را نپذیرفت، و سرانجام در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دولت او افتاد. روایت رسمی پهلوی این رویداد را «قیام ملی» می‌خواند و روایت‌های دیگر آن را به گونهٔ دیگری توصیف می‌کنند. شرح این رویدادها و دیدگاه‌های گوناگون دربارهٔ آن‌ها در صفحهٔ رویدادهای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ و صفحهٔ رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ آمده است."},{"title":"قرارداد کنسرسیوم، ۱۳۳۳","body":"پس از روی کار آمدن دولت زاهدی، به نوشتهٔ پرویز مینا، ایالات متحده رهبری حل اختلاف را بر عهده گرفت، زیرا پیشگامی شرکت نفت ایران و انگلیس آتش ملی‌گرایی را دوباره برمی‌افروخت. جان فاستر دالس، وزیر خارجهٔ ایالات متحده، هربرت هوور پسر را نمایندهٔ ویژهٔ خود کرد. شرکت‌های نفتی در ۲۰ فروردین ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۹ آوریل ۱۹۵۴ میلادی) تفاهم‌نامه‌ای امضا کردند که سهم‌ها را چنین تعیین می‌کرد: ۴۰ درصد برای شرکت نفت ایران و انگلیس، ۱۴ درصد برای رویال داچ شل، ۸ درصد برای هر یک از پنج شرکت بزرگ آمریکایی، و ۶ درصد برای شرکت نفت فرانسه.\n\nهیئت ایرانی به ریاست دکتر علی امینی، وزیر دارایی، پس از چهار ماه گفت‌وگو قرارداد را در ۲۸ شهریور ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۹ سپتامبر ۱۹۵۴ میلادی) در ایران امضا کرد و در ۳۰ شهریور به مجلس برد. مجلس شورای ملی یک ماه بعد با ۱۱۳ رأی موافق، ۵ رأی مخالف و ۱ رأی ممتنع آن را تصویب کرد. مجلس سنا در ۶ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۸ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی) با ۴۱ رأی موافق، ۴ رأی مخالف و ۴ رأی ممتنع از آن پیروی کرد، و محمدرضا شاه پهلوی در ۷ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۹ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی) آن را توشیح فرمود.\n\nبه نوشتهٔ مینا، کنسرسیوم سود را به نسبت پنجاه‌پنجاه با دولت ایران بخش می‌کرد. مدت قرارداد بیست‌وپنج سال بود و سه تمدید پنج‌ساله را ممکن می‌ساخت. ایران می‌بایست ۲۵ میلیون لیرهٔ انگلیس غرامت خالص در ده قسط برابر، از ۱۱ دی ۱۳۳۵ خورشیدی (۱ ژانویهٔ ۱۹۵۷ میلادی)، به شرکت نفت ایران و انگلیس بپردازد، و دیگر اعضای کنسرسیوم نیز ۳۲٫۴ میلیون لیره در سال نخست به آن شرکت می‌پرداختند. مینا می‌افزاید که شرکت ملی نفت ایران در ۱۳۵۲ خورشیدی (۱۹۷۳ میلادی) به کنسرسیوم اعلام کرد که قرارداد ۱۳۳۳ را پس از ۱۳۵۸ خورشیدی (۱۹۷۹ میلادی) تمدید نخواهد کرد، و کنسرسیوم با پذیرش قرارداد بیست‌سالهٔ خرید و فروش، مدیریت و کنترل صنعت نفت را واگذار کرد."}]},{"id":"events-25-mordad-1332","title":"رویدادهای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲: فرمان عزل دکتر محمد مصدق و سرپیچی او","date":{"solarYear":1332,"solarMonth":5,"solarDay":22,"gregorianYear":1953,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":13},"endDate":{"solarYear":1332,"solarMonth":5,"solarDay":27,"gregorianYear":1953,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":18},"tier":"primary","category":"political","summary":"رویدادهای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۶ اوت ۱۹۵۳ میلادی) نام رایج زنجیره‌ای از کنش‌ها است که با امضای دو فرمان از سوی اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، آغاز شد: یک فرمان دکتر محمد مصدق را از نخست‌وزیری برکنار می‌کرد و فرمان دیگر سرلشکر فضل‌الله زاهدی را به جای او می‌گماشت. شاهنشاه در کتاب «مأموریت برای وطنم» تاریخ امضای این فرمان‌ها را ۲۲ مرداد ۱۳۳۲ (۱۳ اوت ۱۹۵۳ میلادی) می‌نویسد. سرهنگ نعمت‌الله نصیری، فرمانده گارد شاهنشاهی، فرمان انتصاب را روز ۲۳ مرداد به سرلشکر زاهدی رساند و فرمان عزل را در نیمه‌شب ۲۴ به ۲۵ مرداد به خانهٔ دکتر مصدق برد. دکتر مصدق رسید فرمان را با خط خود نوشت، ولی از واگذاری کار سر باز زد. سرتیپ تقی ریاحی، رئیس ستاد ارتش، سرهنگ نصیری را بازداشت کرد، و دولت در بامداد ۲۵ مرداد در اطلاعیه‌ای رادیویی از فرمان عزل نامی نبرد و رویداد را حرکتی نظامی از سوی گارد شاهنشاهی خواند. شاهنشاه همان بامداد از کلاردشت به رامسر و از آنجا به بغداد رفت.\n\nبحث اصلی دربارهٔ این رویداد بحثی حقوقی است. متمم قانون اساسی مشروطه در اصل چهل و ششم عزل و نصب وزیران را به «فرمان همایون پادشاه» سپرده بود، و مجلس مؤسسان در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۲۸ (۲۵۰۸ شاهنشاهی، ۸ مه ۱۹۴۹ میلادی) با بازنگری اصل چهل و هشتم قانون اساسی حق انحلال مجلسین را به شاهنشاه داد. دکتر مصدق در تیر و مرداد ۱۳۳۲ مجلس هفدهم را با استعفای نمایندگان هوادار خود از کار انداخت و انحلال آن را به همه‌پرسی سپرد. منتقدان او، از جمله نمایندگان مخالف در مجلس، محمدرضا شاه پهلوی در دو کتاب خاطرات خود، سپهبد حسن ارفع و عباس میلانی، این همه‌پرسی را بیرون از چارچوب قانون اساسی دانستند و استدلال کردند که در غیاب مجلس، اختیار گماشتن و برکنار کردن نخست‌وزیر به شاهنشاه بازمی‌گشت. دکتر مصدق در گفت‌وگو با سفیر ایالات متحده در ۲۷ مرداد گفت که چنین فرمانی را ندیده است و اگر دیده بود نیز آن را بی‌اعتبار می‌شمرد، زیرا اختیارات شاهنشاه را «تشریفاتی» می‌دانست.\n\nداوری دربارهٔ نقش دولت‌های بیگانه بخش دیگری از این بحث است. اسناد منتشرشدهٔ وزارت خارجهٔ ایالات متحده و پژوهش مارک گازیوروفسکی نشان می‌دهند که سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده و سرویس اطلاعاتی بریتانیا در طراحی این اقدام دست داشتند. شاهنشاه در گفت‌وگو با سفیر ایالات متحده در بغداد فرمود که اقدام خود را در «چارچوب اختیارات قانون اساسی» نگه داشته است. رویدادهای ۲۸ مرداد در نوشتاری جداگانه آمده است.","citations":[{"sourceId":"qanun-asasi","locus":"اصل‌های ۲۶، ۳۵ و ۴۶","text":"متمم قانون اساسی مشروطه در مصوب ۲۹ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی از منشأ قوا و عزل و نصب وزیران سخن می‌گوید."},{"sourceId":"qanun-asasi-senate-ed","locus":"اصل ۴۸ اصلاحی","text":"قانون اساسی مشروطه با اصلاحات مجلس مؤسسان ۱۳۲۸ در نسخهٔ انتشاریافته از سوی مجلس سنا از اختیار انحلال مجلسین سخن می‌گوید."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"دورهٔ هفدهم، نشست‌های ۱۸، ۱۹، ۲۳، ۶۱، ۶۲ و ۸۷","text":"مذاکرات مجلس شورای ملی، دربارهٔ رأی تمایل تیر ۱۳۳۱، قانون اختیارات، تمدید آن و آخرین نشست کامل مجلس هفدهم."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۱۲۲ تا ۱۲۹","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» از کمیسیون اختیارات، همه‌پرسی، رویداد ۹ اسفند ۱۳۳۱، امضای فرمان‌ها و ابلاغ آن‌ها و بازداشت سرهنگ نصیری سخن می‌گوید."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۸۷ تا ۹۰","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از همه‌پرسی، امضای فرمان‌ها، رسید دکتر مصدق، سفر به بغداد و رم و انتشار فرمان سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۱۹۶ تا ۲۰۷، ۲۱۷ تا ۲۲۴ و ۲۳۱","text":"عباس میلانی در «شاه» از رویداد اسفند ۱۳۳۱، همه‌پرسی، فرمان‌های دوران فترت، دیدارهای مرداد، ابلاغ فرمان، سفر به بغداد، باختر امروز، گفت‌وگوی هندرسن و پیام بازگشت سخن می‌گوید."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۴۰۳ تا ۴۰۵","text":"حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» از همه‌پرسی، فرمان عزل، بازداشت سرهنگ نصیری و رویدادهای ۲۵ تا ۲۷ مرداد سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1951-54-iran","locus":"سندهای ۱۶۶، ۲۵۷، ۲۷۰، ۲۷۱، ۲۷۳، ۲۸۰ و ۳۰۷","text":"وزارت خارجهٔ ایالات متحده در «روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران» از رویداد ۹ اسفند، همه‌پرسی، بازداشت سرهنگ نصیری، گفت‌وگوی بغداد، یادداشت اسمیت، گفت‌وگوی هندرسن و گزارش روزولت سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1952-54-v10","locus":"سندهای ۳۴۵ و ۳۴۷","text":"وزارت خارجهٔ ایالات متحده، «روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم: ایران»، متن همان گزارش‌های بغداد و تهران."},{"sourceId":"iranica-coup-1953","locus":"بخش‌های طرح عملیات و رویدادهای ۲۴ تا ۲۷ مرداد","text":"مارک گازیوروفسکی، مقاله‌ای در ایرانیکا دربارهٔ رویدادهای مرداد ۱۳۳۲."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۸۱","text":"اندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت»، ۲۰۱۶ میلادی از دیدار ۱۲ مرداد ۱۳۳۲ و نیاز به فرمان سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-atabai","locus":"ص ۳۲ تا ۳۵ متن پیاده‌شده","text":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در مصاحبه با ابوالفتح آتابای به کوشش احمد قریشی، نیویورک، خرداد ۱۳۶۱ خورشیدی از پرواز به بغداد و رفتار سفیر ایران سخن می‌گوید."}],"personIds":["fazlollah-zahedi","mohammad-reza-person","nematollah-nassiri","mohammad-mosaddegh","ashraf-pahlavi","kermit-roosevelt","taghi-riahi","loy-henderson","hossein-fatemi","soraya-esfandiary"],"personDeeds":{"fazlollah-zahedi":"با فرمان ۲۲ مرداد به نخست‌وزیری گماشته شد.","mohammad-reza-person":"فرمان عزل مصدق و فرمان نصب زاهدی را امضا کرد و سپس به کلاردشت و از آنجا از کشور رفت.","nematollah-nassiri":"فرمان نصب را به زاهدی رساند و فرمان عزل را در نیمه‌شب ۲۵ مرداد به خانهٔ مصدق برد و بازداشت شد.","mohammad-mosaddegh":"از واگذاری کار سر باز زد و آورندهٔ فرمان را بازداشت کرد.","ashraf-pahlavi":"در ۵ مرداد، به خواست لندن و واشینگتن، به تهران آمد تا شاهنشاه را به امضای فرمان برساند.","kermit-roosevelt":"طرح برکناری را به شاهنشاه رساند و گفت حتی بی‌موافقت او پیش خواهد رفت.","taghi-riahi":"رئیس ستاد ارتش بود و بازداشت نصیری در دستگاه او انجام شد.","loy-henderson":"سفیر آمریکا بود و در هفته‌های پیش از ۲۵ مرداد گزارش تصمیم دربار را می‌فرستاد.","hossein-fatemi":"در باختر امروز سرمقاله‌هایی تند بر ضد شاهنشاه نوشت.","soraya-esfandiary":"با شاهنشاه در ۲۰ مرداد به کلاردشت رفت."},"personTitles":{"mohammad-mosaddegh":"نخست‌وزیر"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["رویدادهای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲","فرمان عزل مصدق"],"contextSections":[{"title":"جایگاه نخست‌وزیر در قانون اساسی مشروطه","body":"قانون اساسی مشروطه و متمم آن، که در سال‌های ۱۲۸۵ و ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۵ و ۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۶ و ۱۹۰۷ میلادی) به توشیح رسیدند، گماشتن وزیران را کار پادشاه می‌دانستند و مسئولیت آنان را در برابر مجلس قرار می‌دادند. اصل چهل و ششم متمم قانون اساسی در یک جمله این حکم را بیان می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nدر عمل، از دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی رسمی پدید آمد که مجلس پیش از صدور فرمان نخست‌وزیری «رأی تمایل» می‌داد. این رسم در متن قانون اساسی جایی نداشت، و در بحران تیر ۱۳۳۱ هر دو سوی کشمکش به آن استناد کردند. عباس میلانی، مورخ و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ «شاه»، می‌نویسد که در دوره‌هایی که مجلس برپا نبود، یعنی دوره‌های «فترت»، پادشاهان دست‌کم چهارده بار نخست‌وزیر را بی رأی مجلس گماشتند. به نوشتهٔ او، دکتر مصدق خود این رسم را می‌شناخت و در نامه‌ای به عبدالحسین هژیر، وزیر دربار، آن را پذیرفته بود.\n\n{{quote:1}}\n\nاصل چهل و هشتم قانون اساسی در متن نخستین خود راهی برای انحلال مجلس پیش‌بینی نکرده بود. مجلس مؤسسان در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۲۸ این اصل را بازنگری کرد و حق انحلال هر یک از دو مجلس یا هر دو را به شاهنشاه داد، به شرط آنکه فرمان انحلال علت آن را بگوید و دستور انتخابات تازه را نیز بدهد. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه این حق را حتی زمانی که دولت بریتانیا بر انحلال مجلس و برکناری دکتر مصدق فشار می‌آورد به کار نبرد.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"عزل و نصب وزرا بموجب فرمان همایون پادشاه است.","speaker":"نمایندگان مجلس شورای ملی دورهٔ نخست","speakerTitle":"تدوین‌کنندگان متمم قانون اساسی مشروطه","work":"متمم قانون اساسی مشروطه، اصل چهل و ششم","workType":"متن قانون اساسی","page":"اصل چهل و ششم","date":"۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۰۷ میلادی","context":"این اصل پایهٔ حقوقی فرمان‌های عزل و نصب نخست‌وزیران در سراسر دوران مشروطه بود. رسم «رأی تمایل»، یعنی رأی مشورتی مجلس دربارهٔ نامزد نخست‌وزیری پیش از صدور فرمان، بعدها شکل گرفت و در متن قانون اساسی نیامده است."},{"original":"His Majesty is of course the source of all reforms, and the main reason for our sit-in is that in this period of parliamentary recess (fetrat) when the appointment of a Prime Minister does not require a vote of inclination by the Majlis, we hope His Majesty can appoint a government whose goal is to preserve the interests of the monarchy and the nation.","translation":"اعلیحضرت البته سرچشمهٔ همهٔ اصلاحات‌اند، و انگیزهٔ اصلی تحصن ما این است که در این دورهٔ فترت که گماشتن نخست‌وزیر به رأی تمایل مجلس نیاز ندارد، امیدواریم اعلیحضرت دولتی بگمارند که هدفش پاسداری از مصالح سلطنت و ملت باشد.","speaker":"دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"رهبر تحصن‌کنندگان در دربار، بعدها نخست‌وزیر","work":"نامه به عبدالحسین هژیر، وزیر دربار، به نقل عباس میلانی در کتاب «شاه»","workType":"نامهٔ سیاسی، به نقل در کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۰۷ کتاب میلانی","date":"میلانی تاریخ نامه را «اکتبر ۱۹۴۸» میلادی می‌نویسد","context":"میلانی از این نامه نتیجه می‌گیرد که به باور خود دکتر مصدق، در غیاب مجلس، گماشتن و برکنار کردن نخست‌وزیر در اختیار شاهنشاه بود."},{"original":"اعلیحضرت همایون شاهنشاهی میتواند هر یک از مجلس شورای ملّی و مجلس سنا را جداگانه و یا هر دو مجلس را در آن واحد منحل نماید. در هر مورد که مجلس یا یکی از آنها بموجب فرمان همایونی منحل میگردد باید در همان فرمان انحلال علت انحلال ذکر شده و امر بتجدید انتخابات نیز بشود. انتخابات جدید در ظرف یکماه از تاریخ صدور فرمان شروع شده و مجلس یا مجلسین جدید در ظرف سه ماه از تاریخ مزبور باید منعقد گردد.","speaker":"مجلس مؤسسان ۱۳۲۸","speakerTitle":"مجلس بازنگری قانون اساسی","work":"اصل چهل و هشتم اصلاحی قانون اساسی مشروطه، در چاپ مجلس سنا از قانون اساسی و متمم آن","workType":"متن قانون اساسی","page":"اصل چهل و هشتم","date":"۱۸ اردیبهشت ۱۳۲۸ خورشیدی (۲۵۰۸ شاهنشاهی)، برابر با ۸ مه ۱۹۴۹ میلادی","context":"بر پایهٔ این اصل، انحلال مجلس شورای ملی تنها با فرمان شاهنشاه ممکن بود. منتقدان دکتر مصدق همین اصل را دلیل بر بیرون بودن همه‌پرسی مرداد ۱۳۳۲ از چارچوب قانون اساسی آوردند."}]},{"title":"بحران تیر ۱۳۳۱ و رأی تمایل","body":"دکتر مصدق در تیر ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۵۲ میلادی) وزارت جنگ را برای دولت خود خواست. شاهنشاه این درخواست را نپذیرفت و دکتر مصدق روز ۲۵ تیر ۱۳۳۱ (۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۵۲ میلادی) استعفا داد. پیش از این استعفا، در مجلس سنا گروهی از سناتورها رسم رأی تمایل را زیر پرسش برده بودند. نادعلی کریمی، نمایندهٔ مجلس هفدهم و هوادار دولت، در نشست ۱۷ تیر ۱۳۳۱ استدلال سناتورها را بازگو کرد و به آن پاسخ داد.\n\n{{quote:0}}\n\nپس از استعفای دکتر مصدق، مجلس به احمد قوام (قوام‌السلطنه) رأی تمایل داد و شاهنشاه او را به نخست‌وزیری گماشت. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه با این انتصاب موافق نبود و پس از رأی تمایل مجلس «چاره‌ای جز» صدور فرمان نداشت. هواداران دکتر مصدق، جبههٔ ملی، آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی و حزب توده در روز ۳۰ تیر ۱۳۳۱ (۲۱ ژوئیهٔ ۱۹۵۲ میلادی) در تهران و شهرهای دیگر به خیابان آمدند، و در درگیری‌های آن روز گروهی جان باختند. قوام کناره گرفت، مجلس دوباره به دکتر مصدق رأی تمایل داد، و شاهنشاه او را دوباره به نخست‌وزیری گماشت و وزارت جنگ را نیز به او سپرد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که این تصمیم را «بمنظور جلوگیری ازجنگ داخلی» گرفت.\n\nمجلس شورای ملی در نشست فوق‌العادهٔ ۲ مرداد ۱۳۳۱ (۲۴ ژوئیهٔ ۱۹۵۲ میلادی) با ماده‌ای واحده، به پیشنهاد سی و یک نماینده، رویدادهای ۳۰ تیر را «قیام ملی» نامید.\n\n{{quote:1}}\n\nمیلانی پیامد این رویداد را در رابطهٔ دو سو چنین می‌سنجد که دکتر مصدق از آن پس چنان رفتار می‌کرد که گویی شاهنشاه هرگز جرئت برکناری او را نخواهد داشت.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"در ضمن بیان خود گفته‌اند که سنت پارلمانی یعنی ما باید فقط رعایت قانون اساسی را بنماییم طبق قانون اساسی عزل و نصب وزرا با شاه است باید ایشان دولت را معرفی کند و مجلسین هم رای اعتماد یا عدم اعتماد بدهند و رای تمایل لازم نیست، بعقیده بنده این منطق صحیح نیست و بنده با این منطق مخالف هستم زیرا گرفتن رای تمایل بهیچوجه مخالف قانون اساسی نیست.","speaker":"نادعلی کریمی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی دورهٔ هفدهم","work":"صورت مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ هفدهم، نشست ۱۸","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۱۸، دستور پیش از دستور","date":"۱۷ تیر ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی)، برابر با ۸ ژوئیهٔ ۱۹۵۲ میلادی","context":"کریمی سخنان سناتورها، از جمله حقنویس و عباس مسعودی، را در جلسهٔ خصوصی مجلس سنا بازگو می‌کند. این گفت‌وگو نشان می‌دهد که پرسش از جایگاه اصل چهل و ششم یک سال پیش از مرداد ۱۳۳۲ نیز در مجلس مطرح بود."},{"original":"مجلس شورای ملی در جلسه فوق العاده روز پنجشنبه دوم امردادماه ۱۳۳۱ قیام روز دوشنبه ۳۰تیرماه ۱۳۳۱ را که در سراسرکشور برای پشتیبانی از نهضت ملی ایران انجام پذیرفت قیام ملی می‌نامد و شهدای آن روز را بعنوان شهدای ملی می‌شناسد.","speaker":"مجلس شورای ملی، دورهٔ هفدهم","speakerTitle":"قوهٔ مقننه","work":"صورت مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ هفدهم، نشست ۱۹","workType":"متن مادهٔ واحدهٔ مصوب مجلس","page":"نشست ۱۹، طرح سه‌فوریتی سی و یک نماینده","date":"۲ مرداد ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی)، برابر با ۲۴ ژوئیهٔ ۱۹۵۲ میلادی","context":"مجلس هفدهم در این مصوبه برای نخستین بار عنوان «قیام ملی» را بر رویدادی خیابانی نهاد. یک سال بعد، روایت رسمی دوران پهلوی همین عنوان را برای رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به کار برد."},{"original":"Ever since his victory in the showdown with the Shah in July 1952, Mossadeq had acted as if he was impervious to any action from the Shah, as if he knew that the King would never dare dismiss him.","translation":"از زمان پیروزی‌اش در رویارویی با شاه در ژوئیهٔ ۱۹۵۲، مصدق چنان رفتار کرده بود که گویی هیچ اقدامی از سوی شاه بر او کارگر نیست، گویی می‌دانست که پادشاه هرگز جرئت برکناری او را نخواهد داشت.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۱۹۷","date":"دربارهٔ ۱۳۳۱ و ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۱ و ۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی این داوری را در شرح بحران اسفند ۱۳۳۱ می‌آورد و آن را به گفت‌وگوی دکتر محمد مصدق با دکتر غلامحسین صدیقی پیش از انحلال مجلس پیوند می‌دهد."}]},{"title":"اختیارات قانون‌گذاری، مرداد ۱۳۳۱ تا دی ۱۳۳۱","body":"دکتر مصدق پس از بازگشت به نخست‌وزیری از مجلس خواست به او اجازه دهد لایحه‌هایی را بی گذر از روند عادی قانون‌گذاری به اجرا بگذارد. مجلس شورای ملی در نشست ۱۲ مرداد ۱۳۳۱ (۳ اوت ۱۹۵۲ میلادی) ماده‌ای واحده را با قیام و قعود تصویب کرد که به «آقای دکتر محمد مصدق نخست‌وزیر» اجازه می‌داد به مدت شش ماه لایحه‌هایی را در نُه زمینه، از اصلاح قانون انتخابات و امور مالی تا دادگستری، مطبوعات و فرهنگ، تهیه کند و پیش از تصویب مجلسین به اجرا بگذارد. مجلس سنا این قانون را در ۲۰ مرداد ۱۳۳۱ (۱۱ اوت ۱۹۵۲ میلادی) پذیرفت. سید ابوالحسن حائری‌زاده، نمایندهٔ تهران و از یاران پیشین جبههٔ ملی، در همان نشست هشدار داد.\n\n{{quote:0}}\n\nمدت اختیارات در دی ۱۳۳۱ پایان می‌یافت. دکتر مصدق در نامه‌ای به تاریخ ۲۷ دی ۱۳۳۱ به رئیس مجلس نوشت که دولت رأی به لایحهٔ تمدید را «رای اعتماد» تلقی خواهد کرد. مجلس در نشست ۲۹ دی ۱۳۳۱ (۱۹ ژانویهٔ ۱۹۵۳ میلادی) تمدید اختیارات را برای یک سال با رأی ورقه بررسی کرد. نایب رئیس مجلس اعلام کرد که از شصت و هفت نمایندهٔ حاضر، پنجاه و نه تن موافق بودند. دکتر مظفر بقائی کرمانی، نمایندهٔ تهران و رهبر حزب زحمتکشان ملت ایران، با آنکه گفت همچنان به شخص دکتر مصدق رأی اعتماد می‌دهد، با لایحه مخالفت کرد.\n\n{{quote:1}}\n\nحمیدیه، نمایندهٔ دیگر مجلس هفدهم، مخالفت خود را در متن ورقهٔ رأی نوشت، و صورت‌جلسه آن را چنین ثبت کرده است: «برای حفظ مشروطیت واحترام به قانون اساسی با قانون تمدید مدت اختیارات شش ماهه اعطایی به شخص آقای دکتر مصدق نخست‌وزیر از تاریخ انقضا برای مدت یک‌ سال مخالف و با دولت جناب آقای دکترمصدق موافقم». در سوی دیگر، دکتر علی شایگان، نمایندهٔ تهران و از رهبران جبههٔ ملی، در دفاع از لایحه گفت که در ایران «یک انقلابی انقلاب نسبتا بی سر و صدایی» رخ داده است که دفتر گذشته را بسته است. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که با تمدید اختیارات موافقت کرد تا «هر گو نه مجال برای اجرای سیاست مثبتی درامر نفت» به دکتر مصدق داده شود، ولی او این اختیارات را برای پیشبرد خواسته‌های خود، بستن روزنامه‌ها و تضعیف مجلس به کار برد.","quotes":[{"original":"ما در مقابل نسلهای آینده مسئول هستیم ما نباید احساسات را اینطور جلو چشممان بگذاریم و از حقایق چشم بپوشیم … من شما دکتر مصدق نخواهیم ماند خواهیم رفت فقط خداوند و ملت ها باقی خواهند ماند یک سوابقی درباره اختیارات در مملکت مشروطه گذاشته می‌شود که در آتیه ما نخواهیم توانست در جلوش ترمز بکنیم و مملکت ما به یک سراشیبی دیکتاتوری خواهد افتاد.","speaker":"سید ابوالحسن حائری‌زاده","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در مجلس شورای ملی دورهٔ هفدهم","work":"صورت مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ هفدهم، نشست ۲۳","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۲۳، بحث بر سر لایحهٔ اختیارات","date":"۱۲ مرداد ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی)، برابر با ۳ اوت ۱۹۵۲ میلادی","context":"حائری‌زاده این سخن را در دفاع از پیشنهادی گفت که اجرای لایحه‌ها را به تصویب کمیسیون‌های مجلس مشروط می‌کرد. او در همین سخنرانی به تجربهٔ حکومت نظامی اشاره کرد که مجلس دوم برای سرکوب استبداد پذیرفته بود و، به گفتهٔ او، اکنون بر ضد آزادی‌خواهان به کار می‌رفت."},{"original":"ما همه بشخص آقای دکترمصدق رای اعتماد داده‌ایم باز هم رای می‌دهیم … ولی با لایحه اختیارات باین صورتی که مطرح شده‌است مخالف هستیم … این رویه باعث این می‌شود که هردولتی که می‌آید خیال کند که می‌خواهد به مردم خدمتی کند می‌خواهد تعدی کند پا روی صلاحیت سایر قوای مشروطه بگذارد دستگاه مشروطه ایران قوه مقننه دارد قوه مقننه برای این وضع شده‌است که وضع قانون کند.","speaker":"دکتر مظفر بقائی کرمانی","speakerTitle":"نمایندهٔ تهران در مجلس شورای ملی دورهٔ هفدهم و رهبر حزب زحمتکشان ملت ایران","work":"صورت مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ هفدهم، نشست ۶۱","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۶۱، توضیح رأی دربارهٔ لایحهٔ تمدید اختیارات","date":"۲۹ دی ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۵۳ میلادی","context":"بقائی ورقهٔ سفید خود و همکارش زهری را نشانهٔ اعتماد به شخص نخست‌وزیر و مخالفت با واگذاری اختیار قانون‌گذاری به قوهٔ مجریه خواند."}]},{"title":"کمیسیون اختیارات شاهنشاه و بحران ۹ اسفند ۱۳۳۱","body":"در زمستان ۱۳۳۱، مجلس به خواست دولت کمیسیونی برای بررسی اختیارات شاهنشاه برپا کرد. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که این کمیسیون دربارهٔ محدود کردن اختیارات او به عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح گزارش داد، ولی مجلس به آن گزارش اعتنایی نکرد.\n\n{{quote:0}}\n\nدکتر مصدق در اسفند ۱۳۳۱ به شاهنشاه پیشنهاد کرد که برای مدتی از کشور بیرون برود. عباس میلانی، با تکیه بر گزارش‌های سفارت ایالات متحده، می‌نویسد که دکتر مصدق به فرستادهٔ دربار گفته بود که دیگر رفتار «غیردوستانه»ٔ شاهنشاه و دربار را تاب نمی‌آورد و استعفا خواهد داد، و میلانی این را «قماری خطرناک» برای وادار کردن شاهنشاه به تسلیم کامل یا ترک کشور می‌خواند. محمدرضا شاه پهلوی روایت خود را در «مأموریت برای وطنم» چنین می‌آورد.\n\n{{quote:1}}\n\nلوی هندرسن، سفیر ایالات متحده در ایران، در تلگراف ساعت پنج بعدازظهر ۹ اسفند ۱۳۳۱ گزارش داد که حسین علاء، وزیر دربار، به او گفته است شاهنشاه می‌ترسد اگر نرود دکتر مصدق اعلامیه‌ای در حمله به او و خانواده‌اش منتشر کند. هندرسن نوشت که به دعوت آیت‌الله کاشانی، رئیس مجلس، حدود پنجاه و هفت نماینده در جلسه‌ای خصوصی و غیررسمی دربارهٔ خبر سفر شاهنشاه گفت‌وگو کردند. در روزهای پس از آن، به نوشتهٔ میلانی، نمایندگان هوادار دربار در مجلس دکتر مصدق را به سبب پنهان کردن خبر سفر از مجلس سرزنش کردند، و او در پاسخ از قصد خود برای برگزاری همه‌پرسی سخن گفت. میلانی می‌نویسد که دکتر مصدق حدود یک هفته پیش‌تر به هندرسن گفته بود که شاید همه‌پرسی را چنان برگزار کند که هواداران او در یک مسجد و مخالفانش در مسجدی دیگر گرد آیند، و خود را نه نخست‌وزیرِ پادشاه و نه نخست‌وزیر مجلس، بلکه «نخست‌وزیر مردم» خوانده بود.\n\n{{quote:2}}\n\nمیلانی می‌نویسد که سرلشکر محمود افشارطوس، رئیس شهربانی و از هواداران دکتر مصدق، به قتل رسید و پیکر شکنجه‌دیده‌اش در ۲۵ فروردین ۱۳۳۲ (۱۴ آوریل ۱۹۵۳ میلادی) بیرون از تهران پیدا شد، و اتهام دست داشتن هواداران دربار در این قتل فضای کشور را تیره‌تر کرد. او همچنین می‌نویسد که در این ماه‌ها شاهنشاه پس از ناامیدی از اللهیار صالح چند روز کوشید عبدالله معظمی، رئیس تازهٔ مجلس، را به پذیرفتن نخست‌وزیری راضی کند و معظمی نیز نپذیرفت.","quotes":[{"original":"The committee actually prepared a detailed report on the subject, which Mossadegh demanded be brought before the whole Parliament. But Parliament refused to pay any attention to the report or to Mossadegh's request; even Kashani and other of Mossadegh's former supporters in Parliament refused to countenance his behavior.","translation":"کمیسیون در واقع گزارشی مفصل در این باره فراهم کرد، و مصدق خواست که آن را در مجلس به بحث بگذارند. ولی مجلس به آن گزارش و به درخواست مصدق اعتنایی نکرد؛ حتی کاشانی و دیگر هواداران پیشین مصدق در مجلس رفتار او را نپذیرفتند.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۸۷","date":"دربارهٔ زمستان ۱۳۳۱ و بهار ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۱ و ۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» همین رویداد را آورده و شمار اعضای کمیسیون را هفت تن نوشته است."},{"original":"روز ۹ اسفند ۱۳۳۱ مصدق بمن توصیه کرد که موقتاً از کشور خارج شوم برای اینکه ویرا دراجرای سیاستیکه پیش گرفته بود آزادی عمل بدهم و تا حدی از حیل ودسایس وی دور باشم با این پیشنهاد موافقت‌کردم مصدق پیشنهاد کرد که این نقشه مسافرت مخفی بماند.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۲۳ و ۱۲۴","date":"دربارهٔ ۹ اسفند ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی)، برابر با ۲۸ فوریهٔ ۱۹۵۳ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه در ادامه می‌فرماید که دکتر مصدق از او خواست با هواپیما نرود، زیرا مردم در فرودگاه گرد می‌آمدند و مانع پرواز می‌شدند، و او پس از تظاهرات وفاداری مردم از تصمیم خود بازگشت و بعدها آن تصمیم را «عمل بسیار خطائی» خواند."},{"original":"He was not, he told Henderson, the \"Prime Minister of the Shah, or the Prime Minister of the Majlis, but the Prime Minister of the people.\"","translation":"او به هندرسن گفت که \"نخست‌وزیر شاه یا نخست‌وزیر مجلس نیست، بلکه نخست‌وزیر مردم است.\"","speaker":"دکتر محمد مصدق، به گزارش لوی هندرسن","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"شاه، نوشتهٔ عباس میلانی، به نقل از گزارش سفارت ایالات متحده","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۰۴","date":"حدود اسفند ۱۳۳۱ خورشیدی (۲۵۱۱ شاهنشاهی)، برابر با فوریه و مارس ۱۹۵۳ میلادی","context":"میلانی این سخن را ریشهٔ ایستادگی دکتر مصدق در برابر شاهنشاه و مجلس می‌داند و آن را با مبانی دموکراسی نمایندگی ناسازگار می‌شمرد؛ هواداران دکتر مصدق، به نوشتهٔ همو، همین سخنان را نشانهٔ باور او به دموکراسی دانسته‌اند."}]}],"whatHappened":[{"title":"۱۸ تیر ۱۳۳۲: آخرین نشست کامل مجلس هفدهم","body":"مجلس شورای ملی دورهٔ هفدهم روز پنجشنبه ۱۸ تیر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۹ ژوئیهٔ ۱۹۵۳ میلادی) به ریاست دکتر عبدالله معظمی نشست کرد. در این نشست، دکتر غلامحسین صدیقی، وزیر کشور، اعلام کرد که دولت برای پاسخ به استیضاح علی زهری، نمایندهٔ مخالف، آماده است. نمایندگان مخالف خواستند که نخست‌وزیر خود در مجلس حاضر شود. عبدالرحمن فرامرزی، نمایندهٔ مجلس هفدهم و روزنامه‌نگار، در این باره سخن گفت.\n\n{{quote:0}}\n\nاز هفتاد و دو رأی، حسین مکی، نمایندهٔ تهران و از یاران پیشین دکتر مصدق که اکنون در صف منفردین بود، چهل و یک رأی و میرمجید موسوی، نامزد فراکسیون‌های هوادار دولت، سی و شش رأی آوردند. نامزد دیگر فراکسیون‌های هوادار دولت، کهبد، بیست و هشت رأی گرفت. این رأی‌گیری نشان داد که دولت دیگر اکثریت روشنی در مجلس نداشت.","quotes":[{"original":"آنچه در این یک ساله می‌خواهیم به بعضی از رفقایمان حالی بکنیم و آنها حاضر نیستند که حالیشان بشود این است که آیا آخر عمر دولت و مملکت ایران یا آخر عمر مشروطیت ایران با آخر عمر دکتر مصدق بسر می‌رود یا بعد از این هم ما باید یک مشروطیتی داشته باشیم و یک مملکتی داشته باشیم … مشروطیت ایران را فدای یک نفر آدم نکنید باید بیاید اینجا و جواب بدهد.","speaker":"عبدالرحمن فرامرزی","speakerTitle":"نمایندهٔ مجلس شورای ملی دورهٔ هفدهم","work":"صورت مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ هفدهم، نشست ۸۷","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی مجلس","page":"نشست ۸۷، مذاکره دربارهٔ تعیین روز استیضاح","date":"۱۸ تیر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۹ ژوئیهٔ ۱۹۵۳ میلادی","context":"رئیس مجلس روز سه‌شنبه ۲۳ تیر را برای استیضاح تعیین کرد. این نشست، به گواهی صورت‌جلسه‌های موجود، آخرین نشست با مذاکرات کامل در مجلس هفدهم است."}]},{"title":"استعفای نمایندگان هوادار دولت","body":"پس از این نشست، نمایندگان هوادار دولت گروه‌گروه از نمایندگی کناره گرفتند و مجلس را از حد نصاب انداختند. گزارش ماهانهٔ تیر ۱۳۳۲ معاونت عملیات سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده این رویداد و برنامهٔ دکتر مصدق برای همه‌پرسی را چنین شرح می‌دهد.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی می‌نویسد که دکتر غلامحسین صدیقی، وزیر کشور، پیش از تصمیم به انحلال مجلس به دکتر مصدق یادآوری کرد که نام او با نمایندگی مجلس گره خورده است و انتخابات همین مجلس در دوران نخست‌وزیری خود او برگزار شده است. صدیقی همچنین یادآوری کرد که در سیزده سال نخست مشروطه، بیش از ده سال مجلسی برپا نبود و پادشاه در آن دوره‌ها نخست‌وزیر می‌گماشت.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"The opposition's success in preventing action in the Majlis on Mossadeq's requests resulted in the surprise resignation from the Majlis of all government supporters, leaving that body without a quorum. Mossadeq now proposes holding a national referendum, on 3 August in Tehran and 10 August in the rest of the country. The referendum will seek national approval for the dissolution of the present Majlis and also revocation of the Shah's power to appoint prime ministers by royal firman.","translation":"کامیابی مخالفان در جلوگیری از رسیدگی مجلس به درخواست‌های مصدق به استعفای غافلگیرکنندهٔ همهٔ هواداران دولت از مجلس انجامید و آن نهاد را بی حد نصاب گذاشت. مصدق اکنون پیشنهاد می‌کند که همه‌پرسی ملی در ۳ اوت در تهران و ۱۰ اوت در دیگر نقاط کشور برگزار شود. این همه‌پرسی تأیید ملت را برای انحلال مجلس کنونی و نیز لغو اختیار شاه در گماشتن نخست‌وزیران با فرمان همایونی می‌خواهد.","speaker":"معاونت عملیات سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده","speakerTitle":"نهاد اطلاعاتی ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۵۷","workType":"گزارش ماهانهٔ اطلاعاتی در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۲۵۷، بند نخست","date":"گزارش تیر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ژوئیهٔ ۱۹۵۳ میلادی","context":"این گزارش دو هدف برای همه‌پرسی برمی‌شمرد: انحلال مجلس و لغو اختیار فرمان نخست‌وزیری."},{"original":"He asked Mossadeq, \"[W]hat guarantee is there that the Shah will not choose another Prime Minister after you dissolve the Majlis?\" Mossadeq replied that the Shah \"does not have the guts to do that.\"","translation":"او از مصدق پرسید: \"چه تضمینی هست که پس از آنکه مجلس را منحل کنید، شاه نخست‌وزیر دیگری برنگزیند؟\" مصدق پاسخ داد که شاه \"جرئت چنین کاری را ندارد.\"","speaker":"عباس میلانی، به نقل گفت‌وگوی دکتر غلامحسین صدیقی و دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"مورخ و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۲۳","date":"دربارهٔ تیر و مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ژوئیه و اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"میلانی در ادامه می‌نویسد که شاهنشاه این جرئت را یافت و همه‌پرسی دکتر مصدق در این تحول نقشی تعیین‌کننده داشت. تاریخ دقیق این گفت‌وگو در متن میلانی نیامده است."}]},{"title":"۱۲ و ۱۹ مرداد ۱۳۳۲: همه‌پرسی انحلال مجلس","body":"دولت همه‌پرسی را در تهران روز ۱۲ مرداد ۱۳۳۲ (۳ اوت ۱۹۵۳ میلادی) و در شهرستان‌ها روز ۱۹ مرداد ۱۳۳۲ (۱۰ اوت ۱۹۵۳ میلادی) برگزار کرد. دولت برای رأی موافق و رأی مخالف صندوق‌ها و جایگاه‌های جداگانه برپا کرد. میلانی می‌نویسد که آیت‌الله کاشانی آشکارا با همه‌پرسی و با شخص دکتر مصدق مخالفت می‌کرد، و حائری‌زاده دکتر مصدق را «دیکتاتوری بدتر از رضا شاه» و دولت او را «دولت یاغی» خواند. سپهبد حسن ارفع، رئیس پیشین ستاد ارتش، در خاطرات خود شیوهٔ رأی‌گیری را چنین وصف می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» و «مأموریت برای وطنم» همین شیوه را نکوهش می‌فرماید و نتیجهٔ همه‌پرسی را با همه‌پرسی‌های دولت آلمان در دوران هیتلر می‌سنجد.\n\n{{quote:1}}\n\nشاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» زمینهٔ تصمیم به همه‌پرسی را در کارهای پیشین دولت می‌جوید و می‌فرماید که دکتر مصدق پیش از همه‌پرسی دیوان عالی کشور را منحل کرده و انتخابات را متوقف ساخته بود.\n\n{{quote:2}}\n\nشمار رایج رأی‌ها در پژوهش‌های پس از آن ۲٬۰۴۳٬۳۰۰ رأی موافق در برابر حدود ۱٬۳۰۰ رأی مخالف است. میلانی می‌نویسد که دولت شمار رأی‌های موافق را در تهران به‌تنهایی ۱٫۵ میلیون و رأی‌های مخالف را تنها بیست اعلام کرد. او شیوهٔ رأی‌گیری در جایگاه‌های جداگانه را «باز هم مشکوک‌تر» از خود همه‌پرسی می‌خواند و می‌افزاید که بخشی از تبلیغات بر ضد همه‌پرسی را عملیات «بدامن» سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده پشتیبانی مالی می‌کرد.\n\n{{quote:3}}","quotes":[{"original":"On the 10th August Mosaddeq arranged a referendum to approve his action in dissolving the Majles. In order to frighten the people into acquiescence, ignoring the secrecy of the ballot guaranteed by the Constitution, he arranged that there should be two tents in all polling stations, one for those who intended voting as he wished and one for the few bold enough to brave the threats and insults of the hefty young Communists stationed before its entrance, who made assurance doubly sure by destroying the dissentient votes, the police having been ordered not to interfere.","translation":"در ۱۰ اوت مصدق همه‌پرسی‌ای برپا کرد تا اقدام خود را در انحلال مجلس به تأیید برساند. او برای آنکه مردم را با ترس به پذیرش وادارد، رازداری رأی را که قانون اساسی تضمین کرده بود نادیده گرفت و ترتیبی داد که در همهٔ حوزه‌های رأی‌گیری دو چادر برپا شود: یکی برای کسانی که می‌خواستند همان‌گونه که او می‌خواست رأی دهند، و دیگری برای آن معدود کسانی که جرئت داشتند تهدیدها و دشنام‌های جوانان کمونیست تنومندی را که جلوی ورودی آن ایستاده بودند به جان بخرند؛ این جوانان برای اطمینان بیشتر رأی‌های مخالف را نابود می‌کردند، و به پلیس دستور داده بودند که دخالت نکند.","speaker":"سپهبد حسن ارفع","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش شاهنشاهی ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۴۰۳","date":"دربارهٔ ۱۹ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۰ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۳ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۴ میلادی","context":"ارفع تاریخ شهرستان‌ها را می‌آورد و از رأی‌گیری ۱۲ مرداد در تهران یاد نمی‌کند. او در دنبالهٔ همین بند می‌نویسد که چنین دولتی از جابه‌جا کردن صندوق‌ها یا شمردن تنها رأی‌های موافق نیز پروا نداشت."},{"original":"And for that referendum Mossadegh, the champion of free elections, arranged that those in favor of dissolution and those against it should vote in separate plainly-marked booths! Everyone understood that if a man had the courage to vote against dissolution he would probably be beaten up by Mossadegh's toughs or by those of the Tudeh. … Dissolution won by over 99 percent of all votes cast. In one provincial town where the entire population was about 3,000 people, 18,000 votes were announced as favoring dissolution.","translation":"و مصدق، قهرمان انتخابات آزاد، برای آن همه‌پرسی ترتیبی داد که موافقان و مخالفان انحلال در جایگاه‌های جداگانه و آشکارا نشانه‌دار رأی دهند! همه می‌دانستند که اگر کسی جرئت کند به انحلال رأی منفی دهد، احتمالاً چماقداران مصدق یا توده‌ای‌ها کتکش خواهند زد. … انحلال با بیش از ۹۹ درصد رأی‌ها پیروز شد. در یکی از شهرهای شهرستان که همهٔ جمعیتش حدود ۳٬۰۰۰ تن بود، ۱۸٬۰۰۰ رأی موافق انحلال اعلام کردند.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۸۷","date":"دربارهٔ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» (ص ۱۲۲) همین روایت را به فارسی آورده و یادآوری فرموده است که دکتر مصدق در گشایش همین مجلس هشتاد درصد نمایندگان را «منتخبین حقیقی ملت» خوانده بود. نام آن شهر در هیچ‌یک از دو کتاب نیامده است."},{"original":"مصدق دیوان عالی کشور را منحل و انتخابات مجلس شورای ملی را متوقف ساخت و چون بعضی از نمایندگان با شهامت به مخالفت وی برخاسته بودند اعلام کرد که باید به آراء عمومی مراجعه و بوسیله رفراندوم مسئله انحلال مجلس شورای ملی حل گردد. نمایندگان بیاد داشتند که مصدق هنگام گشایش همین دوره مجلس شورای ملی در طی سخنرانی کوتاه خود گفته بود که هشتاد درصد از نمایندگان منتخبین حقیقی ملت هستند.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۲۲","date":"دربارهٔ تیر و مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"«انتخابات» در این عبارت به احتمال به انتخابات مجلس هفدهم اشاره دارد که در ۱۳۳۱ نیمه‌کاره ماند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» (ص ۸۷) افزون بر این از برچیدن مجلس سنا یاد می‌فرماید و می‌پرسد که بر قانون اساسی‌ای که در ۱۹۰۶ با دشواری به دست آمده بود چه گذشته است."},{"original":"The ultimate goal of the referendum was also not clear. The apparent purpose was to decide whether the parliament should be dissolved. In 1949 the Constituent Assembly had given this power to the Shah. He had refused to use it against Mossadeq—particularly when the British pressured him to dissolve the Majlis, dismiss the Prime Minister, and nullify the Nationalization of Oil Act. Now Mossadeq was keen on using a referendum to dissolve a parliament elected during his own government's tenure.","translation":"هدف نهایی همه‌پرسی نیز روشن نبود. هدف آشکار آن تصمیم‌گیری دربارهٔ انحلال مجلس بود. مجلس مؤسسان در ۱۹۴۹ این اختیار را به شاه داده بود. شاه از به کار بردن آن بر ضد مصدق سر باز زده بود، به‌ویژه هنگامی که بریتانیایی‌ها او را برای انحلال مجلس، برکناری نخست‌وزیر و لغو قانون ملی شدن نفت زیر فشار گذاشتند. اکنون مصدق می‌خواست با همه‌پرسی مجلسی را منحل کند که در دوران دولت خود او برگزیده شده بود.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۰۵","date":"دربارهٔ اسفند ۱۳۳۱ تا مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۱ و ۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی می‌افزاید که شاهنشاه و سفارت ایالات متحده همه‌پرسی را نشانهٔ گرایش دکتر مصدق به «سمت اقتدارگرایانه» و «شیوهٔ حکومت توده‌ها» می‌دانستند، و بسیاری از هواداران تندرو دکتر مصدق آن را نخستین گام برای پایان دادن به پادشاهی می‌شمردند."}]},{"title":"اوایل مرداد ۱۳۳۲: دیدارها در کاخ سعدآباد","body":"میلانی می‌نویسد که در اوایل مرداد ۱۳۳۲ موضع شاهنشاه دگرگون شد. والاحضرت اشرف پهلوی، خواهر همزاد شاهنشاه، که به خواست دکتر مصدق در تبعید بود، روز ۵ مرداد ۱۳۳۲ (۲۷ ژوئیهٔ ۱۹۵۳ میلادی) به خواست دولت‌های بریتانیا و ایالات متحده پنهانی به تهران آمد. دکتر مصدق از سفر او آگاه شد، بازگشت فوری او را خواست و از شاهنشاه بیانیه‌ای گرفت که در آن شاهنشاه از سفر خواهرش فاصله گرفت. روز ۱۰ مرداد (۱ اوت ۱۹۵۳ میلادی) ژنرال نورمن شوارتسکف، مشاور پیشین ژاندارمری ایران، با شاهنشاه دیدار کرد. کرمیت روزولت، رئیس بخش خاور نزدیک سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده، به شاهنشاه گفت که طرح برکناری دکتر مصدق حتی بی موافقت او پیش خواهد رفت. شاهنشاه در دیدار ۱۲ مرداد (۳ اوت ۱۹۵۳ میلادی) با روزولت هنوز ایستادگی می‌فرمود.\n\n{{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه در همین روزها پذیرفت که نه با خود سرلشکر زاهدی بلکه با پسرش، اردشیر زاهدی، دیدار کند. پدر و پسر هر دو پنهان بودند و دولت برای دستگیری آنان جایزه گذاشته بود. اردشیر زاهدی، به نوشتهٔ میلانی، در صندوق عقب خودرویی از در پشتی وارد دربار می‌شد. روز ۱۲ مرداد، هم‌زمان با همه‌پرسی تهران، شاهنشاه به یکی از نزدیکان خود فرمود که «به‌زودی دگرگونی‌های بزرگی» در کشور رخ خواهد داد.","quotes":[{"original":"He was stunned when the Shah informed him that \"he was not an adventurer and could not take chances like one.\"","translation":"او [روزولت] شگفت‌زده شد وقتی شاه به او گفت که \"ماجراجو نیست و نمی‌تواند مانند ماجراجویان خطر کند.\"","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"مورخ و نویسندهٔ کتاب‌های تاریخ ایران معاصر","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب پژوهش تاریخی","page":"ص ۸۱","date":"دربارهٔ ۱۲ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۳ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ انتشار ۱۳۹۵ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۶ میلادی","context":"کوپر روزولت را مأمور اصلی سازمان اطلاعات مرکزی در ایران می‌خواند و می‌نویسد که طراحان برای آنکه به اقدام خود «پوششی از مشروعیت» بدهند به امضای فرمان شاهنشاه نیاز داشتند. میلانی نیز همین سخن شاهنشاه را از گزارش روزولت نقل می‌کند."}]},{"title":"۱۹ و ۲۰ مرداد ۱۳۳۲: درخواست فرمان انتخابات و سفر به کلاردشت","body":"به نوشتهٔ میلانی، دیدار اصلی شاهنشاه با سرلشکر فضل‌الله زاهدی روز ۱۹ مرداد ۱۳۳۲ (۱۰ اوت ۱۹۵۳ میلادی) رخ داد، یعنی همان روزی که همه‌پرسی در شهرستان‌ها برگزار می‌شد. سرلشکر زاهدی پیش‌تر وزیر کشور دولت نخست دکتر مصدق بود، ولی از او جدا شده و برای گریز از بازداشت مدتی در مجلس تحصن کرده بود. میلانی می‌نویسد که بی‌درنگ پس از پایان همه‌پرسی، دکتر مصدق از شاهنشاه به‌طور رسمی فرمانی برای برگزاری انتخابات تازه خواست. شاهنشاه به جای صدور این فرمان، سرلشکر زاهدی را به دربار فراخواند و به او خبر داد که به‌زودی به نخست‌وزیری گماشته خواهد شد.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی می‌نویسد که شاهنشاه، علیاحضرت ملکه ثریا و همراهانی اندک روز ۲۰ مرداد ۱۳۳۲ (۱۱ اوت ۱۹۵۳ میلادی) به کلاردشت، استراحتگاه تابستانی دلخواه شاهنشاه، رفتند و اعلامیهٔ رسمی دربار این سفر را تعطیلات معمول تابستانی خواند. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه به تعبیر خود این سفر را برای آن برگزید که دکتر مصدق را غافلگیر کند، و روزولت مدعی است که شهرهای شیراز، مشهد، اصفهان و تبریز را با شاهنشاه بررسی کرد و کنار گذاشت. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» (ص ۱۲۶) می‌فرماید که پیش از آن، دکتر مصدق دوازده تانک را برای پاسداری از خانهٔ خود در تهران گماشته بود و کاخ ییلاقی سعدآباد تنها چهار تانک داشت، و از این رو او و ملکه ثریا به نوبت در رامسر و کلاردشت به سر می‌بردند.","quotes":[{"original":"In his own mind, the Shah could finally abide by his own rule not to take part in a coup against Mossadeq, but to remove him legally. With the dissolution of the Majlis, he believed, he had the constitutional right to issue two firmans—one dismissing Mossadeq and the other appointing General Zahedi as his replacement.","translation":"در ذهن شاه، او سرانجام می‌توانست به قاعدهٔ خود پایبند بماند که در اقدامی غیرقانونی بر ضد مصدق شرکت نکند، بلکه او را از راه قانونی برکنار کند. او باور داشت که با انحلال مجلس، حق قانونی دارد دو فرمان صادر کند: یکی برای برکناری مصدق و دیگری برای گماشتن سرلشکر زاهدی به جای او.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۱۸","date":"دربارهٔ ۱۹ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۰ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی این را قاعدهٔ خود شاهنشاه می‌داند: شرکت نکردن در برکناری غیرقانونی، و عزل از راه قانون پس از انحلال مجلس."}]},{"title":"۲۲ مرداد ۱۳۳۲: امضای فرمان‌های عزل و نصب","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» تاریخ امضای فرمان‌ها و سپردن ابلاغ آن‌ها به فرمانده گارد شاهنشاهی را چنین می‌فرماید.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی دربارهٔ زمان امضا احتیاط بیشتری دارد. او می‌نویسد که شاهنشاه «ظاهراً» فرمان‌ها را در کلاردشت امضا فرمود، و بر سر اینکه آیا و دقیقاً کی فرمان‌ها را امضا کرد «بحث فراوان» هست، ولی تردیدی نیست که شاهنشاه در آن روزها بیش از یک بار قصد خود را برای صدور هر دو فرمان تأیید فرمود. مارک گازیوروفسکی، استاد علوم سیاسی دانشگاه ایالتی لوئیزیانا، در مقالهٔ خود در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که افسران سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده متن دو فرمان را نوشتند و شاهنشاه آن‌ها را امضا کرد.","quotes":[{"original":"در ۲۲ مردادماه سال ۱۳۳۲ احکام انفصال مصدق رااز مقام نخست وزیری وانتصاب سرلشگر زاهدی را بجای وی امضاء کردم و ماموریت خیلی دقیق ابلاغ احکام را بسرهنگ نعمت‌الله نصیری فرمانده گارد شاهنشاهی محول نمودم.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۲۶","date":"دربارهٔ ۲۲ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» (ص ۸۹) همین تاریخ را به گاه‌شماری میلادی، ۱۳ اوت ۱۹۵۳، آورده و فرموده است که در آن روز «زمان اقدام قاطع» را فرارسیده دید. او ماجرای سرهنگ نصیری را در هر دو کتاب به داستان «سه تفنگدار» الکساندر دوما همانند می‌کند."}]},{"title":"۲۳ مرداد ۱۳۳۲: ابلاغ فرمان نخست‌وزیری به سرلشکر زاهدی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که سرهنگ نصیری از رامسر به کاخ سعدآباد بازگشت و نخست، با کمک میانجی‌های گوناگون، سرلشکر زاهدی را که هر روز جای خود را عوض می‌کرد یافت و فرمان را به او رساند، و سرلشکر زاهدی بی‌درنگ آمادگی خود را اعلام کرد. میلانی تاریخ این ابلاغ را جمعه ۲۳ مرداد ۱۳۳۲ (۱۴ اوت ۱۹۵۳ میلادی) می‌نویسد. به نوشتهٔ او، میان امضای فرمان‌ها و ابلاغ فرمان عزل سه روز درنگ افتاد؛ برخی این درنگ را به ناکارآمدی، برخی به تعطیل پنجشنبه و جمعه، و شاهنشاه آن را به توطئه نسبت داده‌اند.\n\n{{quote:0}}\n\nگزارش ۲۶ مرداد ۱۳۳۲ پایگاه سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده در تهران می‌گوید که سرلشکر زاهدی روز ۲۳ مرداد تصمیم گرفت سرتیپ محمد دفتری را در برنامهٔ نهایی شریک کند، و سرتیپ ریاحی ساعت پنج بعدازظهر ۲۴ مرداد خبر یافت که شاهنشاه همان شب ساعت دوازده اقدام خواهد فرمود. همین گزارش می‌گوید که سرتیپ ریاحی از این هفت ساعت فرصت بهره برد و تا ساعت یازده شب فرماندهان هوادار خود را در جای خود گماشت، و حاضران در نشست سرلشکر زاهدی پس از شکست برنامه همداستان بودند که سرتیپ دفتری راز را فاش کرده بود.","quotes":[{"original":"Interestingly, Nasiri delivered the Shah's letter of appointment to Zahedi on Friday, August 14; he immediately accepted and understood himself to be the country's constitutional prime minister. Until Mossadeq's letter was delivered the next day, there were two men who each claimed to be the lawful prime minister of the country.","translation":"جالب آنکه نصیری نامهٔ انتصاب شاه را جمعه ۱۴ اوت به زاهدی رساند؛ زاهدی بی‌درنگ پذیرفت و خود را نخست‌وزیر قانونی کشور بر پایهٔ قانون اساسی دانست. تا هنگامی که نامهٔ مصدق روز بعد به دست او رسید، دو مرد هر کدام خود را نخست‌وزیر قانونی کشور می‌دانستند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۱۸ و ۲۱۹","date":"دربارهٔ ۲۳ و ۲۴ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۴ و ۱۵ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"شاهنشاه در گفت‌وگو با سفیر ایالات متحده در بغداد فرمود که روز نخست پیام دیرهنگام رسید و روز دوم تعطیل بود، و در روز سوم دکتر مصدق به راهی از ماجرا خبر یافته و فرصت چاره‌جویی داشت."}]},{"title":"شب ۲۴ مرداد ۱۳۳۲: ابلاغ فرمان عزل و بازداشت سرهنگ نصیری","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که سرهنگ نصیری، به دستور سرلشکر زاهدی، پیش از ابلاغ فرمان عزل سه تن از مشاوران نزدیک دکتر مصدق را بازداشت کرد. شاهنشاه می‌فرماید که سرلشکر زاهدی به سرهنگ نصیری دستور داده بود فرمان را بی میانجی به خود دکتر مصدق برساند و رسید بگیرد «تانتواند بعدا وصول آنرا منکرشود»، و خود شاهنشاه نیز به سرهنگ نصیری سفارش کرده بود که «هیچگونه آسیبی بمصدق وارد نیاید». به روایت شاهنشاه، سرهنگ نصیری حدود ساعت یازده شب با دو افسر به خانهٔ دکتر مصدق رفت، از کنار تانک‌ها گذشت، ولی دکتر مصدق او را به حضور نپذیرفت. سرهنگ نصیری فرمان را به یکی از افسران خانهٔ نخست‌وزیر سپرد و پس از حدود یک ساعت و نیم انتظار رسیدی گرفت.\n\n{{quote:0}}\n\nشاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» گفت‌وگوی سرهنگ نصیری و سرتیپ ریاحی را در دفتر رئیس ستاد ارتش چنین بازمی‌گوید.\n\n{{quote:1}}\n\nگزارش ۲۶ مرداد پایگاه سازمان اطلاعات مرکزی در تهران ساعت بازداشت سرهنگ نصیری را یازده و پنجاه دقیقهٔ شب ۲۴ مرداد می‌نویسد، و این با روایت شاهنشاه، که بازگشت سرهنگ نصیری را پس از ساعت یک بامداد می‌گذارد، همخوان نیست. همین گزارش می‌گوید که با وجود آمادگی سرتیپ ریاحی، هم‌زمان با اقدام سرهنگ نصیری یاران سرهنگ نصیری سه فرمانده هوادار دولت، ممتاز و شاهرخ و کیانی، را بازداشت کردند، و افسر پایگاه که ساعت چهار و ده دقیقهٔ بامداد در شهر گشت زد، خانهٔ دکتر مصدق را تا چند خیابان در محاصرهٔ نیروهای دولتی و شهر را آرام دید. سرلشکر زاهدی و همراهانش پس از بحث بر سر پنهان شدن، گریختن یا آشکار شدن، پنهان شدن را برگزیدند و سرتیپ فرزانگان را برای رایزنی نزد سازمان اطلاعات مرکزی فرستادند.","quotes":[{"original":"Nassiry waited for an hour and a half; then he was handed the receipt. He glanced at the handwriting. It was Mossadegh's. Before he could leave the house, Mossadegh's chief of staff, General Riahi, had him brought to the War Ministry and arrested.","translation":"نصیری یک ساعت و نیم انتظار کشید؛ سپس رسید را به دستش دادند. نگاهی به دست‌خط انداخت. دست‌خط مصدق بود. پیش از آنکه بتواند خانه را ترک کند، رئیس ستاد مصدق، سرتیپ ریاحی، او را به وزارت جنگ برد و بازداشت کرد.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۸۹","date":"دربارهٔ شب ۲۴ به ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با شب ۱۵ به ۱۶ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی، برابر با ۱۹۸۰ میلادی","context":"رسید با دست‌خط دکتر مصدق مهم‌ترین گواه آن است که فرمان عزل به دست او رسید. شاهنشاه در همین بند می‌فرماید که پیش از آن، با کمک دوستان آمریکایی خود، از جمله کرمیت روزولت و لوی هندرسن، برنامه‌ای داشت که اگر دکتر مصدق با زور در برابر برکناری بایستد، موقتاً از کشور بیرون رود."},{"original":"رئیس ستاد سرهنگ نصیری رامتهم بطرح کودتا ورفتار خلاف تربیت میکند ولی سرهنگ درپاسخ اظهار میداردکه فقط فرمان مرا به مصدق ابلاغ داشته وصحبت کودتا درکار نیست ورسید مصدق رابوی نشان میدهد. ریاحی میپرسد این معمول کجاست که فرامین رادرنیمه شب ابلاغ کنند؟ نصیری جواب میدهد برطبق کدام اصول ادب ومبانی نظامی این‌وقت شب رابرای مذاکره اختصاص میدهند؟","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۲۸","date":"دربارهٔ بامداد ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه می‌فرماید که سرتیپ ریاحی سپس دستور داد لباس نظامی سرهنگ نصیری را از تنش درآورند و او را به زندان بسپارند."}]},{"title":"بامداد ۲۵ مرداد ۱۳۳۲: اطلاعیهٔ رادیویی دولت","body":"دولت دکتر مصدق ساعت هفت بامداد ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ (۱۶ اوت ۱۹۵۳ میلادی) اطلاعیه‌ای از رادیو پخش کرد. میلانی می‌نویسد که این اطلاعیه از فرمان عزل نامی نبرد.\n\n{{quote:0}}\n\nبه جای خبر فرمان عزل، اطلاعیهٔ دولت، به نوشتهٔ میلانی، تنها اعلام کرد که حرکتی نظامی بر ضد دولت خنثی شده است. کرمیت روزولت در گزارشی که ۶ شهریور ۱۳۳۲ (۲۸ اوت ۱۹۵۳ میلادی) در نشستی در ستاد سازمان اطلاعات مرکزی داد، همین اطلاعیه را بازگفت و راهبرد خود را پس از آن چنین شرح داد.\n\n{{quote:1}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» (ص ۱۲۹) می‌فرماید که فردای بازداشت، دادستان ارتش، که دکتر مصدق او را گماشته بود، از سرهنگ نصیری بازجویی کرد و مدعی شد که شاهنشاه فرمان عزلی صادر نکرده است و خود سرهنگ آن را «بقصد کودتا» جعل کرده است. به روایت شاهنشاه، سرهنگ نصیری روزنامه‌ای را که برادرش متن فرمان‌ها را در آن پیچیده و برایش فرستاده بود نشان داد و بازجویی همان‌جا پایان یافت.","quotes":[{"original":"In Bakhtar's rendition of what happened on August 15, and in the government's official announcement broadcast at seven in the morning on August 16, there was no mention of the Shah's firman dismissing Mossadeq. There are some reports that Mossadeq initially planned to broadcast a radio message to the nation, informing them that he had been dismissed by the Shah. But Fatemi and other more radical members of the National Front changed his mind.","translation":"در روایت روزنامهٔ باختر از آنچه در ۱۵ اوت رخ داد، و در اطلاعیهٔ رسمی دولت که ساعت هفت بامداد ۱۶ اوت پخش شد، هیچ سخنی از فرمان شاه برای برکناری مصدق نبود. برخی گزارش‌ها می‌گویند که مصدق نخست قصد داشت پیامی رادیویی برای ملت پخش کند و به آنان بگوید که شاه او را برکنار کرده است. ولی فاطمی و دیگر اعضای تندروتر جبههٔ ملی نظر او را برگرداندند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و استاد دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۲۱","date":"دربارهٔ ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی می‌افزاید که سرمقالهٔ دکتر سید حسین فاطمی در روزنامهٔ باختر تنها از آمدن سرهنگ نصیری به خانهٔ نخست‌وزیر «برای کاری محرمانه و دادن نامه‌ای» سخن گفت و نوشت که نخست‌وزیر ساعت و تاریخ دریافت نامه را پشت آن نوشت."},{"original":"Mossadeq had an announcement put on the air at 7:00 o'clock to much the same effect that there was no American implication . . . that simply a coup had been attempted by the Shah's bodyguard and had been defeated. There was no mention of any firman by the Shah, no mention of any attempt to replace Mossadeq officially or appoint Zahedi. … so we then decided that the main thing to concentrate on was to prove to the Army and the people that this was not an attempted coup, that this was a legitimate change of government which Mossadeq had foiled by a coup.","translation":"مصدق ساعت هفت اطلاعیه‌ای پخش کرد با همین مضمون که پای آمریکایی‌ها در میان نیست … و تنها گارد شاه دست به کودتایی زده و شکست خورده است. هیچ سخنی از فرمان شاه نبود، هیچ سخنی از کوششی برای جایگزینی رسمی مصدق یا گماشتن زاهدی. … از این رو تصمیم گرفتیم مهم‌ترین کارمان این باشد که به ارتش و مردم ثابت کنیم این کودتا نبود، بلکه تغییر قانونی دولت بود که مصدق با کودتا آن را ناکام گذاشت.","speaker":"کرمیت روزولت","speakerTitle":"رئیس بخش خاور نزدیک در معاونت عملیات سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۳۰۷","workType":"صورت‌جلسهٔ نشست درونی سازمان اطلاعات مرکزی در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۳۰۷","date":"۶ شهریور ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۸ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"این بخش از گزارش روزولت هم روایت رادیویی دولت را بازمی‌گوید و هم نشان می‌دهد که روزولت و همکارانش پس از ۲۵ مرداد پخش خبر فرمان شاهنشاه را محور کار خود کردند."}]},{"title":"۲۵ مرداد ۱۳۳۲: سفر شاهنشاه از رامسر به بغداد","body":"میلانی می‌نویسد که شاهنشاه و ملکه ثریا در کلاردشت از راه یک دستگاه فرستنده و گیرنده با ستاد سرهنگ نصیری در پیوند بودند، و در شب ۲۴ مرداد شاهنشاه به همسرش فرمود که برای رفتنی شتابان آماده باشد. ساعت چهار بامداد ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ (۱۶ اوت ۱۹۵۳ میلادی) خبر بازداشت سرهنگ نصیری به کلاردشت رسید. شاهنشاه، ملکه ثریا، ابوالفتح آتابای از نزدیکان دربار و سرگرد خاتم، خلبان شخصی شاهنشاه که ارفع و آتابای نامش را چنین آورده‌اند، با هواپیمای کوچک شخصی شاهنشاه از رامسر به پرواز درآمدند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» (ص ۹۰) می‌فرماید که خود هدایت هواپیما را بر عهده داشت و نخست به بغداد رفت. ابوالفتح آتابای در گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران این پرواز را چنین به یاد می‌آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی می‌نویسد که برج مراقبت بغداد نخست اجازهٔ فرود نداد و خلبان به ناچار گفت که هواپیمای گردشگرانی است که موتورش آسیب دیده است. ملک فیصل دوم، پادشاه عراق، که از سفری بازمی‌گشت، اندکی پس از شاهنشاه در همان فرودگاه فرود آمد و به شاهنشاه و همراهانش پناه داد. در همان روز، مظفر اعلم، سفیر ایران در عراق، به دستور دولت دکتر مصدق از دیدار با شاهنشاه سر باز زد و کوشید شاهنشاه و ملکه را بازداشت کند. وزارت امور خارجهٔ ایران نیز به سفارتخانه‌های خود در سراسر جهان بخشنامه کرد که شاهنشاه دیگر در ایران جایگاهی در قدرت ندارد. آتابای همین کوشش سفیر را در گفت‌وگوی خود بازمی‌گوید.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"ما حرکت کردیم؛ در آسمان، البته همان‌طور که عرض کردم آقای خاتم علاقه به این کار ندارند. خوب نیست. حالا یا [تبریز] می‌رویم یا گرگان؛ یک جایی می‌رویم، نمی‌دانم، من که نمی‌دانم طیاره کجا می‌رود، حالا می‌پرسم از [اعلیحضرت]، فرمودند: می‌رویم کربلا زیارت. و آمدیم به بالای فرودگاه [بغداد] … سؤال: خاتم خلبانی [می‌کرد یا] اعلیحضرت؟ آقای آتابای: خود اعلیحضرت. خاتم مثل بنده آنجا یک کناری نشسته بود.","speaker":"ابوالفتح آتابای","speakerTitle":"از نزدیکان و کارکنان دربار شاهنشاهی و همراه شاهنشاه در سفر مرداد ۱۳۳۲","work":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، مصاحبه با ابوالفتح آتابای به کوشش احمد قریشی","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۳۲ و ۳۳ متن پیاده‌شده","date":"دربارهٔ ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ مصاحبه در نیویورک، خرداد ۱۳۶۱ خورشیدی، برابر با ژوئن ۱۹۸۲ میلادی","context":"آتابای می‌گوید که همسفران تا پیش از پرواز مقصد را نمی‌دانستند."},{"original":"سردار انتصار سفیرکبیر بود و هنوز [اعتبارنامه]‌اش هم نگذشته بود، یعنی رفته بود آنجا، حضور پادشاه معرفی نشده بود، در واقع هنوز سفیر کبیر نبود ولی از طرف ما سفیر کبیر بود. هیچ اعتنائی نکرد به ما و بعد طیاره‌مان را می‌خواسته که توقیف کند، بله، می‌خواسته طیاره را همان ۲۴ ساعت توقیف [کند]. مقامات عراقی جواب رد داده بودند و گفته بودند بروید، اینجا از این کارها نمی‌شود کرد. طیاره مال آنهاست و آن هم بسته به دستور و امر اعلیحضرت است.","speaker":"ابوالفتح آتابای","speakerTitle":"از نزدیکان و کارکنان دربار شاهنشاهی و همراه شاهنشاه در سفر مرداد ۱۳۳۲","work":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران، مصاحبه با ابوالفتح آتابای به کوشش احمد قریشی","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۳۵ متن پیاده‌شده","date":"دربارهٔ ۲۵ و ۲۶ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ و ۱۷ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ مصاحبه در خرداد ۱۳۶۱ خورشیدی، برابر با ژوئن ۱۹۸۲ میلادی","context":"«سردار انتصار» لقب مظفر اعلم است. آتابای در همین بخش می‌گوید که پس از پذیرایی مقامات عراقی، او و شاهنشاه برای زیارت به کربلا رفتند."}]},{"title":"۲۶ مرداد ۱۳۳۲: گفت‌وگوی شاهنشاه با سفیر ایالات متحده در بغداد","body":"برتن بری، سفیر ایالات متحده در عراق، شامگاه ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ ساعت نه و نیم به خواست شاهنشاه با او دیدار کرد و بامداد ۲۶ مرداد (۱۷ اوت ۱۹۵۳ میلادی) گزارش آن را به وزارت خارجهٔ ایالات متحده فرستاد. محمدرضا شاه پهلوی در این گفت‌وگو انگیزه و مبنای قانونی اقدام خود را چنین شرح فرمود.\n\n{{quote:0}}\n\nدر تهران، دکتر سید حسین فاطمی، وزیر امور خارجهٔ دولت دکتر مصدق، در روزنامهٔ باختر امروز که خود آن را می‌گرداند، سرمقاله‌هایی تند بر ضد شاهنشاه نوشت. میلانی عنوان یکی از آن‌ها را «خائنی که می‌خواست خون ملت را بریزد گریخت» آورده و بخشی از آن را نقل کرده است.\n\n{{quote:1}}\n\nسپهبد حسن ارفع در خاطرات خود (ص ۴۰۵) می‌نویسد که در این روزها سرتیپ تقی ریاحی، رئیس ستاد ارتش، دستور داد نام شاهنشاه را از دعای بامداد و شامگاه یگان‌های نظامی بردارند، هنگ گارد شاهنشاهی را خلع سلاح کرد و سربازان پیاده را جای آن بر درِ کاخ گماشت. ارفع می‌افزاید که دولت برای تشکیل شورای سلطنت تدارک دید و برخی همکاران دکتر مصدق، از جمله دکتر فاطمی، دکتر کریم سنجابی، مهندس کاظم حسیبی و زیرک‌زاده، او را به گنجاندن نمایندهٔ حزب توده در آن شورا ترغیب کردند. به نوشتهٔ میلانی، روزنامه‌های حزب توده و سازمان‌های وابسته به آن خواستار برپایی بی‌درنگ جمهوری شدند. ارفع می‌نویسد که در ۲۷ مرداد هواداران حزب توده مجسمه‌های رضا شاه کبیر را در میدان سپه پایین کشیدند و پاسبانان دستور دخالت نداشتند. همان روز، به نوشتهٔ شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ»، روزنامه‌های مخالف دکتر مصدق توانستند متن فرمان را منتشر کنند.","quotes":[{"original":"Shah stated that in recent weeks he had felt increasingly that he would have to take action against Mosadeq as the latter became bolder in flouting Iranian Constitution. Therefore, when a fortnight ago it was suggested that he sponsor a military coup he accepted the idea. However, in giving it more thought he decided that such action as he took must be within the framework of his constitutional power, hence, not (repeat not) a coup. Thus, after consultation with an American, not (repeat not) an official of the State Department, decided to appoint General Zahedi as Prime Minister in place of Mosadeq.","translation":"شاه گفت که در هفته‌های اخیر بیش از پیش احساس می‌کرد که باید بر ضد مصدق اقدام کند، چون مصدق در زیر پا گذاشتن قانون اساسی ایران گستاخ‌تر می‌شد. از این رو، هنگامی که دو هفته پیش به او پیشنهاد شد از یک کودتای نظامی پشتیبانی کند، این اندیشه را پذیرفت. ولی با تأمل بیشتر به این نتیجه رسید که هر اقدامی که می‌کند باید در چارچوب اختیارات قانونی‌اش باشد، و بنابراین (تکرار می‌کنم) کودتا نباشد. پس، پس از رایزنی با یک آمریکایی، که (تکرار می‌کنم) از کارکنان وزارت خارجه نبود، تصمیم گرفت سرلشکر زاهدی را به جای مصدق به نخست‌وزیری بگمارد.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی، به گزارش برتن بری","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۷۱؛ همچنین روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم، سند ۳۴۵","workType":"تلگراف سفارت ایالات متحده در بغداد به وزارت خارجهٔ ایالات متحده، در مجموعهٔ اسناد رسمی","page":"سند ۲۷۱، بند ۲؛ جلد دهم، ص ۷۴۶ تا ۷۴۸","date":"۲۶ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۷ اوت ۱۹۵۳ میلادی، ساعت هفت بامداد","context":"شاهنشاه در ادامه فرمود که پس از اطمینان از آماده بودن کارها برای غافلگیر کردن دکتر مصدق به کرانهٔ دریای خزر رفت و نامهٔ انتصاب را با سرهنگی مورد اعتماد به تهران فرستاد؛ روز نخست پیام دیر رسید، روز دوم تعطیل بود و در روز سوم دکتر مصدق خبر یافته و فرصت چاره‌جویی داشت."},{"original":"Go, you traitor, because even the foreigners now find you so worthless and useless that they will not pay you any wages for your most recent criminal act.. . .You must now pay your bills in European cabarets from the dollars and pounds you and your father have plundered.. . .Go you traitor who completed the thirty year history of the Pahlavi dynasty's criminal record.","translation":"برو ای خائن، که حتی بیگانگان هم اکنون تو را چنان بی‌ارزش و بی‌مصرف می‌بینند که برای تازه‌ترین کار جنایت‌آمیزت مزدی به تو نخواهند داد. … اکنون باید صورت‌حساب‌هایت را در کاباره‌های اروپا از دلارها و پوندهایی بپردازی که تو و پدرت به یغما برده‌اید. … برو ای خائنی که تاریخ سی‌سالهٔ کارنامهٔ جنایت‌بار دودمان پهلوی را کامل کردی.","speaker":"دکتر سید حسین فاطمی، به نقل عباس میلانی","speakerTitle":"وزیر امور خارجهٔ دولت دکتر محمد مصدق و مدیر روزنامهٔ باختر امروز","work":"شاه، نوشتهٔ عباس میلانی، به نقل از روزنامهٔ باختر امروز","workType":"سرمقالهٔ روزنامه، به نقل در کتاب پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۲۱","date":"۲۶ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۷ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"این متن ترجمهٔ فارسی از ترجمهٔ انگلیسی میلانی است و با متن اصلی فارسی روزنامه برابر نهاده نشده است. میلانی زبان این سرمقاله‌ها را بخشی از زمینه‌ای می‌داند که برخی افسران و گروه‌های مذهبی را به سوی هواداری از شاهنشاه راند."}]},{"title":"۲۷ مرداد ۱۳۳۲: گفت‌وگوی دکتر مصدق و سفیر ایالات متحده","body":"میلانی می‌نویسد که در همین روزها گروه کوچک یاران سرلشکر زاهدی به این نتیجه رسیدند که برپایی «ایران آزاد» را اعلام کنند و فرستادگانی نزد سه یگان نظامی وفادار به شاهنشاه در شهرستان‌ها بفرستند: یگانی در رشت به فرماندهی سرهنگ قرنی، یگان سوار کرمانشاه به فرماندهی سرهنگ بختیار، و یگانی در اصفهان به فرماندهی سرهنگ امیرقلی ضرغام. آنان می‌خواستند این یگان‌ها به سوی تهران حرکت کنند و، به تعبیر میلانی، کار به چیزی می‌کشید که رفته‌رفته به جنگ داخلی می‌مانست. هم‌زمان، یادداشت سازمان اطلاعات مرکزی برای پرزیدنت آیزنهاور، به نقل میلانی، پیشنهاد کرد که ایالات متحده وضع ایران را از نو بسنجد و شاید ناچار شود به دکتر مصدق نزدیک شود.\n\nمیلانی می‌نویسد که هندرسن پیش‌تر ایران را ترک کرده بود تا ایالات متحده بتواند نقش خود را در رویدادهای مرداد انکار کند، و بازگشت او چنان فوری بود که با هواپیمای ویژهٔ نیروی هوایی ایالات متحده به تهران آمد. پسر دکتر مصدق در فرودگاه به پیشواز او رفت و او را یکراست نزد نخست‌وزیر برد. لوی هندرسن، سفیر ایالات متحده، که بیش از دو ماه بیرون از ایران بود، شامگاه ۲۷ مرداد ۱۳۳۲ (۱۸ اوت ۱۹۵۳ میلادی) یک ساعت با دکتر مصدق گفت‌وگو کرد و همان شب گزارش آن را به وزارت خارجه فرستاد. دکتر مصدق به او گفت که سی تن از نمایندگان مجلس را بریتانیا یکسره خریده بود و تنها چهل رأی خریداری نشده بود، و از این رو مجلسی را که بریتانیا خریده بود شایستهٔ ملت ایران ندانست و منحل کرد. هندرسن در پاسخ گفت که مایهٔ تأسف است که دولت ایران ظاهراً نمی‌تواند بر پایهٔ مجلس استوار باشد، و افزود که ایران در وضعی بسیار خطرناک است و اگر همهٔ نهادهای پیش‌بینی‌شده در قانون اساسی با هماهنگی کار کنند، ایمن‌تر خواهد بود. سپس هندرسن دربارهٔ فرمان پرسید.\n\n{{quote:0}}\n\nاین گفت‌وگو آخرین گزارش مستقیم از موضع حقوقی دکتر مصدق پیش از رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ است. دربارهٔ دریافت فرمان، منابع سه گزارش به دست می‌دهند: شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» از رسیدی با دست‌خط دکتر مصدق یاد می‌فرماید؛ سرمقالهٔ باختر امروز، به نقل میلانی، نوشت که نخست‌وزیر ساعت و تاریخ دریافت نامه را پشت آن نوشت؛ و دکتر مصدق به هندرسن گفت که از چنین فرمانی «آگاهی رسمی» ندارد و آن را در هر حال بی‌اعتبار می‌شمارد.","quotes":[{"original":"I asked Mosadeq if he had reason believe it true Shah had issued firman (decree) removing him as Prime Minister and appointing Zahedi in his place. Mosadeq said he had never seen such decree and if he had it would have made no (repeat no) difference. His position for some time had been that Shah's powers were only of ceremonial character; that Shah had no (repeat no) right on his personal responsibility issue firman calling for change in government. … Was I to understand (a) he had no (repeat no) official knowledge that Shah had issued firman removing him as Prime Minister, and (b) even if he should find that Shah had issued such firman in present circumstances he would consider it to be invalid? He replied \"precisely\".","translation":"از مصدق پرسیدم آیا دلیلی دارد که باور کند شاه فرمانی برای برکناری او از نخست‌وزیری و گماشتن زاهدی به جای او صادر کرده است. مصدق گفت که چنین فرمانی ندیده است و اگر هم دیده بود (تکرار می‌کنم) هیچ تفاوتی نمی‌کرد. موضع او از مدتی پیش این بود که اختیارات شاه تنها جنبهٔ تشریفاتی دارد؛ و شاه (تکرار می‌کنم) حق ندارد به مسئولیت شخصی خود فرمانی برای تغییر دولت صادر کند. … آیا باید چنین بفهمم که (الف) او (تکرار می‌کنم) هیچ آگاهی رسمی ندارد که شاه فرمانی برای برکناری او از نخست‌وزیری صادر کرده است، و (ب) حتی اگر دریابد که شاه چنین فرمانی صادر کرده، در اوضاع کنونی آن را بی‌اعتبار می‌شمارد؟ او پاسخ داد: \"دقیقاً\".","speaker":"لوی هندرسن","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۸۰؛ همچنین روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم، سند ۳۴۷","workType":"تلگراف سفارت ایالات متحده در تهران به وزارت خارجهٔ ایالات متحده، در مجموعهٔ اسناد رسمی","page":"سند ۲۸۰، بند ۹؛ جلد دهم، ص ۷۵۲ تا ۷۵۵","date":"۲۷ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۸ اوت ۱۹۵۳ میلادی، ساعت ده شب","context":"در بند پیشین همین گزارش، دکتر مصدق به هندرسن گفت که سرهنگ نصیری شامگاه ۲۴ مرداد ظاهراً برای بازداشت او به خانه‌اش آمده بود، و افزود که سوگند خورده بود برای برانداختن شاهنشاه کوشش نکند و اگر شاهنشاه به چنین کاری دست نمی‌زد به سوگند خود پایبند می‌ماند."}]}],"views":[{"title":"استدلال قانونی به سود فرمان شاهنشاه","body":"هواداران قانونی بودن فرمان ۲۲ مرداد ۱۳۳۲ بر سه پایه تکیه می‌کنند: اصل چهل و ششم متمم قانون اساسی که عزل و نصب وزیران را «بموجب فرمان همایون پادشاه» می‌داند؛ نبود مجلس پس از استعفای نمایندگان و همه‌پرسی، که رأی تمایل را ناممکن کرده بود؛ و پیشینهٔ فرمان‌های نخست‌وزیری در دوره‌های فترت. میلانی می‌نویسد که پادشاهان در دوره‌های فترت دست‌کم چهارده بار بی مجلس نخست‌وزیر گماشته بودند، و نامهٔ دکتر مصدق به عبدالحسین هژیر در دوران تحصن در دربار نشان می‌دهد که خود او این اختیار را پذیرفته بود. میلانی نتیجه می‌گیرد که «در نبود مجلس، شاه حق برکناری نخست‌وزیر را دارد». سپهبد حسن ارفع همین استدلال را در خاطرات خود آورده است.\n\n{{quote:0}}\n\nپایگاه سازمان اطلاعات مرکزی در تهران نیز، در تلگرافی که روز ۲۶ مرداد ۱۳۳۲ پس از ناکامی برنامهٔ نخست فرستاد، فرمان‌ها را از دید حقوقی معتبر شمرد. این تلگراف می‌گوید: «فرمان‌ها دولت تازه را برپا و دولت پیشین را برکنار کردند. آن‌ها نافذند. مصدق در واقع انقلاب کرده است. سفیر از نظر قانونی نه نزد او بلکه نزد شاه، که او را برکنار کرده، معتمد است.» والتر بدل اسمیت، معاون وزیر خارجهٔ ایالات متحده، روز ۲۷ مرداد ۱۳۳۲ در یادداشتی برای پرزیدنت دوایت آیزنهاور همین داوری را آورد.\n\n{{quote:1}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی پس از بازگشت به ایران در پیام رادیویی روز ۳۱ مرداد ۱۳۳۲ (۲۲ اوت ۱۹۵۳ میلادی) همین استدلال را در زبان رسمی آورد.\n\n{{quote:2}}","quotes":[{"original":"Being a Constitutional Sovereign, the Shah could not dumbly assist at such a tragic farce and he understood that this tragi-comedy was leading the country directly to chaos and anarchy, from which it could emerge only to fall into the hands of the Tudeh. He, therefore, used his Constitutional right and dismissed Mosaddeq, appointing in his place General Fazlollah Zahedi, who was still in hiding. This order was conveyed to Mosaddeq by Colonel Nasiri, but Mosaddeq not only refused to obey the Shah's order but arrested Nasiri and also several people close to the Court.","translation":"شاه، که پادشاهی مشروطه بود، نمی‌توانست خاموش نظاره‌گر چنین نمایش غم‌انگیزی باشد و دریافت که این تراژدی‌کمدی کشور را یکراست به سوی هرج و مرج و بی‌سامانی می‌برد، که برون‌رفت از آن جز افتادن به دست حزب توده نبود. از این رو، از حق قانونی خود بهره گرفت و مصدق را برکنار کرد و سرلشکر فضل‌الله زاهدی را، که هنوز پنهان بود، به جای او گماشت. سرهنگ نصیری این فرمان را به مصدق رساند، ولی مصدق نه تنها از فرمان شاه سرپیچید، بلکه نصیری و چند تن از نزدیکان دربار را نیز بازداشت کرد.","speaker":"سپهبد حسن ارفع","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش شاهنشاهی ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۴۰۴","date":"دربارهٔ ۲۲ تا ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۳ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۴ میلادی","context":"ارفع در آن روزها از مخالفان دکتر مصدق بود و روزنامه‌های هوادار دولت او را آشکارا تهدید می‌کردند؛ او این را در همان بخش از کتاب خود آورده است."},{"original":"The move failed because of three days of delay and vacillation by the Iranian generals concerned, during which time Mosadeq apparently found out all that was happening. Actually it was a counter-coup, as the Shah acted within his constitutional power in signing the firman replacing Mosadeq. The old boy wouldn't accept this and arrested the messenger and everybody else involved that he could get his hands on.","translation":"این حرکت به سبب سه روز درنگ و دودلی ژنرال‌های ایرانی دست‌اندرکار شکست خورد، که در این مدت مصدق ظاهراً از همهٔ آنچه می‌گذشت آگاهی یافت. در واقع این یک ضدکودتا بود، زیرا شاه در امضای فرمان جایگزینی مصدق در چارچوب اختیارات قانونی خود عمل کرد. پیرمرد این را نپذیرفت و پیک و هر کس دیگری را که دستش به او می‌رسید و در کار دخیل بود بازداشت کرد.","speaker":"والتر بدل اسمیت","speakerTitle":"معاون وزیر خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۷۱، پانوشت ۳","workType":"یادداشت برای رئیس‌جمهور، به نقل در پانوشت مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۲۷۱، پانوشت ۳","date":"۲۷ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۸ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"اسمیت گزارش برتن بری از بغداد را پیوست این یادداشت کرد. میلانی همین یادداشت را از زبان سازمان اطلاعات مرکزی نقل می‌کند و دنبالهٔ آن را می‌آورد که ایالات متحده شاید ناچار شود به دکتر مصدق «نزدیک شود»."},{"original":"those who violated the constitution, in spite of the oath they took, and who dissolved the Majlis, dissolved the army.","translation":"کسانی که با وجود سوگندی که خورده بودند قانون اساسی را زیر پا گذاشتند، و مجلس را منحل کردند، و ارتش را از هم پاشیدند.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی، به نقل عباس میلانی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه، نوشتهٔ عباس میلانی","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی، به نقل از پیام رادیویی","page":"ص ۲۳۱","date":"۳۱ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"میلانی می‌نویسد که شاهنشاه در این پیام، با اشاره‌ای پوشیده به دکتر مصدق، فرمود که سنگینی کامل قانون بر این کسان فرود خواهد آمد."}]},{"title":"دیدگاه دکتر محمد مصدق","body":"دکتر مصدق در گفت‌وگو با هندرسن اختیارات شاهنشاه را «تشریفاتی» خواند و فرمان را در هر حال بی‌اعتبار شمرد. او در خاطرات خود، که پس از رویدادها نوشت، همین موضع را به تفصیل آورد. میلانی بخشی از آن را نقل می‌کند.\n\n{{quote:0}}\n\nهواداران دکتر مصدق، به نوشتهٔ میلانی، از ۱۳۳۲ به این سو استدلال کرده‌اند که شاهنشاه حتی در دوران فترت حق برکناری نخست‌وزیر را نداشت. دکتر مصدق، به گزارش هندرسن، فرمان را با کوشش‌های بریتانیا برای برکناری خود پیوند می‌داد و آمدن سرهنگ نصیری را کوششی برای بازداشت خود می‌شمرد.","quotes":[{"original":"order was not only against the constitution, but there was no reason for it.. . .My government had never done anything against the interests of the country or of His Majesty.","translation":"[فرمان عزل] نه تنها خلاف قانون اساسی بود، بلکه دلیلی هم برای آن نبود. … دولت من هرگز کاری بر خلاف منافع کشور یا اعلیحضرت نکرده بود.","speaker":"دکتر محمد مصدق، به نقل عباس میلانی","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران از ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲","work":"شاه، نوشتهٔ عباس میلانی، به نقل از خاطرات دکتر محمد مصدق","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی، به نقل از کتاب خاطرات","page":"ص ۲۲۴","date":"دربارهٔ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ نگارش خاطرات پس از ۱۳۳۲ خورشیدی","context":"میلانی بی‌درنگ پس از این نقل می‌نویسد که خود دکتر مصدق در نامهٔ پیشین خود به دربار، و بسیاری از مشاورانش پیش از انحلال مجلس، گواهی داده بودند که شاهنشاه در دوران فترت اختیار گماشتن نخست‌وزیر را دارد."}]},{"title":"نقش ایالات متحده و بریتانیا","body":"مارک گازیوروفسکی در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که افسران سازمان اطلاعات مرکزی متن دو فرمان را نوشتند و شاهنشاه آن‌ها را امضا کرد، و دکتر مصدق از راه محمدحسین آشتیانی و حزب توده از برنامه خبر یافته بود. او می‌افزاید که سرلشکر زاهدی پس از بازداشت سرهنگ نصیری به یک خانهٔ امن سازمان اطلاعات مرکزی پناه برد و تا پایان ماجرا آنجا ماند، و کرمیت روزولت و همکارانش پس از ناکامی برنامهٔ نخست، رونوشت فرمان‌ها را در سراسر تهران پخش کردند و دو روزنامه‌نگار آمریکایی را برای گفت‌وگو با سرلشکر زاهدی فراهم آوردند. اندرو اسکات کوپر می‌نویسد که طراحان به امضای فرمان نیاز داشتند تا به اقدام خود «پوششی از مشروعیت» بدهند. محمدرضا شاه پهلوی در گفت‌وگو با برتن بری فرمود که پیش از گماشتن سرلشکر زاهدی با «یک آمریکایی» که از کارکنان وزارت خارجه نبود رایزنی کرده بود، و در «پاسخ به تاریخ» از برنامه‌ریزی با کرمیت روزولت و لوی هندرسن برای خروج موقت از کشور یاد می‌فرماید."},{"title":"نامیدن رویداد","body":"نام‌گذاری رویدادهای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ از همان روزها محل اختلاف بوده است. اطلاعیهٔ رادیویی دولت دکتر مصدق، به گزارش روزولت و میلانی، رویداد را حرکتی نظامی از سوی گارد شاهنشاهی خواند و از فرمان نامی نبرد. دادستان ارتش، به روایت «مأموریت برای وطنم»، فرمان را ساختگی و کار خود سرهنگ نصیری خواند. شاهنشاه در گفت‌وگو با بری اقدام خود را «در چارچوب اختیارات قانونی» شمرد. روزولت هدف کار خود را این خواند که به ارتش و مردم نشان دهد رویداد «تغییر قانونی دولت» بود."}],"aftermathSections":[{"title":"روزهای ۲۵ تا ۲۷ مرداد","body":"پس از بازداشت سرهنگ نصیری، رفتن شاهنشاه از کشور و اعلام نکردن فرمان از سوی دولت، تهران در روزهای ۲۵ تا ۲۷ مرداد ۱۳۳۲ صحنهٔ تظاهرات و درگیری‌های خیابانی بود. به نوشتهٔ میلانی، روزنامه‌های حزب توده خواستار جمهوری شدند و هواداران آن در خیابان‌ها شعار ضدآمریکایی سر دادند. گازیوروفسکی می‌نویسد که گروه‌هایی که شبکهٔ سازمان اطلاعات مرکزی اجیر کرده بود در ۲۶ و ۲۷ مرداد خود را توده‌ای جا زدند و بر هراس از چیرگی حزب توده افزودند. میلانی می‌نویسد که دکتر مصدق پس از گفت‌وگو با هندرسن همهٔ تظاهرات را برای ۲۸ مرداد ممنوع کرد و از هواداران خود، از جمله اعضای حزب توده، خواست که در خانه بمانند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که روزنامه‌های مخالف دکتر مصدق در ۲۷ مرداد متن فرمان را منتشر کردند و از آن روز «ورق برگشت». شاهنشاه روز ۲۷ مرداد از بغداد به رم رفت."},{"title":"رویدادهای ۲۸ مرداد","body":"رویدادهای چهارشنبه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۹ اوت ۱۹۵۳ میلادی) به نخست‌وزیری سرلشکر زاهدی، بازداشت دکتر مصدق و بازگشت شاهنشاه در ۳۱ مرداد انجامید. این رویدادها در صفحهٔ رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ آمده است. دادگاه نظامی بعدها دکتر مصدق را محاکمه کرد."}]},{"id":"qiyam-28-mordad-1332","title":"رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲: پایان دولت دکتر محمد مصدق و نخست‌وزیری سرلشکر فضل‌الله زاهدی","date":{"solarYear":1332,"solarMonth":5,"solarDay":28,"gregorianYear":1953,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":19},"endDate":{"solarYear":1332,"solarMonth":5,"solarDay":31,"gregorianYear":1953,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":22},"tier":"primary","category":"political","summary":"رویدادهای چهارشنبه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۹ اوت ۱۹۵۳ میلادی) به پایان دولت دکتر محمد مصدق و آغاز نخست‌وزیری سرلشکر فضل‌الله زاهدی انجامید. محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، شش روز پیش از آن، در ۲۲ مرداد، دکتر مصدق را با فرمانی از نخست‌وزیری برکنار کرده و سرلشکر زاهدی را با فرمانی دیگر به جای او گماشته بود. دکتر مصدق از واگذاری کار سر باز زده و شاهنشاه در ۲۵ مرداد کشور را ترک فرموده بود. بامداد ۲۸ مرداد گروه‌هایی از مردم در جنوب تهران و در بازار با شعار هواداری از شاهنشاه به راه افتادند. سربازان و افسرانی که دولت برای پراکندن آنان فرستاده بود به آنان پیوستند، جمعیت تا نیمروز بیشتر شهر را در دست گرفت و رادیو تهران را تصرف کرد. سرلشکر زاهدی پس از نیمروز از رادیو با مردم سخن گفت، و هواداران او و واحدهای ارتش پس از نبردی چندساعته خانهٔ دکتر مصدق را گشودند. دکتر مصدق از خانه گریخت و یک یا دو روز بعد خود را تسلیم کرد. شاهنشاه روز ۳۱ مرداد از رم به تهران بازگشت.\n\nدولت ایران در دوران پهلوی این روز را «قیام ملی ۲۸ مرداد» نامید و هر سال آن را جشن گرفت. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «مأموریت برای وطنم» سرنگونی دستگاه دکتر مصدق را «کار مردم عادی» کشور خواند، و سپهبد حسن ارفع، رئیس پیشین ستاد ارتش، آن را «خیزشی راستین از سوی مردم» شمرد. گزارش‌های همان روزهای سفارت ایالات متحده در تهران نیز از «درجهٔ بالای خودجوشی» در جنبش سخن گفتند. اسنادی که دولت ایالات متحده دهه‌ها بعد منتشر کرد، و پژوهش‌هایی چون نوشته‌های مارک گازیوروفسکی، نشان می‌دهند که سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده و سرویس اطلاعاتی بریتانیا پس از ۲۵ مرداد نیز برای برکناری دکتر مصدق کار کردند، به برخی گردانندگان جمعیت پول دادند و در پخش متن فرمان‌ها دست داشتند. هواداران دکتر مصدق از همین اسناد نتیجه می‌گیرند که دولت او را نیرویی بیگانه برانداخت.\n\nعباس میلانی، مورخ و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ «شاه»، می‌نویسد که دربارهٔ این روز «گزارش‌هایی یکسره ناسازگار» وجود دارد و تنها چند واقعه را می‌توان بی‌گفت‌وگو دانست. رویدادهای ۲۲ تا ۲۷ مرداد، یعنی امضا و ابلاغ فرمان‌ها و سرپیچی دکتر مصدق، در صفحهٔ رویدادهای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ آمده است. محاکمهٔ دکتر مصدق و ازسرگیری روابط ایران و بریتانیا در ماه‌های بعد پیش آمد.","citations":[{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۷۱ و ۱۲۹ تا ۱۳۵","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» از معجزهٔ ۲۸ مرداد، آزادی سرهنگ نصیری، پیوستن افسران، نبرد پیرامون خانهٔ دکتر مصدق، پیام رادیویی سرلشکر زاهدی، بازگشت شاهنشاه، شمار افسران توده‌ای و سرنوشت دکتر فاطمی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۸۹ تا ۹۱","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از رویدادهای ۲۷ و ۲۸ مرداد، گریز دکتر مصدق، استقبال مردم، دادرسی دکتر مصدق، شمار افسران توده‌ای و هزینهٔ سازمان اطلاعات مرکزی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۵۷ و ۵۸","text":"فرح پهلوی در «کهن دیارا»، ۱۳۸۳ خورشیدی از روزهای مرداد ۱۳۳۲ در بندر پهلوی و نقل بندهایی از «پاسخ به تاریخ» سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۰۹ تا ۲۱۲ و ۲۲۵ تا ۲۳۵","text":"عباس میلانی در «شاه» از روایت‌های گوناگون، شرح دکتر صدیقی، روز ۲۸ مرداد در خانهٔ دکتر مصدق، پرداخت‌ها، گزارش‌های سفارت، شاهنشاه در رم، بازگشت، دیدارهای هندرسن و روزولت و ازسرگیری روابط با بریتانیا سخن می‌گوید."},{"sourceId":"arfa","locus":"ص ۴۰۵ تا ۴۱۲","text":"حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه»، ۱۹۶۴ میلادی از بامداد ۲۸ مرداد، تصرف رادیو، نبرد پیرامون خانهٔ دکتر مصدق، شهرستان‌ها، پاک‌سازی ارتش، فرمانداری نظامی سرهنگ بختیار و کناره‌گیری سپهبد زاهدی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۸۳ تا ۸۵ (نسخهٔ الکترونیکی) و گاه‌شمار آغاز کتاب","text":"اندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت»، ۲۰۱۶ میلادی از بامداد ۲۸ مرداد، شمار کشته‌ها، شاهنشاه در رم، تلگراف آیت‌الله بروجردی و گفت‌وگوی بعدی شاهنشاه سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1951-54-iran","locus":"سندهای ۲۸۳، ۲۸۸، ۲۸۹، ۲۹۱، ۲۹۴، ۲۹۵، ۲۹۶، ۳۰۱، ۳۰۲ و ۳۰۷","text":"وزارت خارجهٔ ایالات متحده، «روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران»، گزارش‌های سفارت و پایگاه سازمان اطلاعات مرکزی در تهران، یادداشت‌های والر، ویزنر و کابل، نامه‌های سرلشکر زاهدی و پرزیدنت آیزنهاور و گزارش روزولت."},{"sourceId":"frus-1952-54-v10","locus":"سندهای ۳۴۸ و ۳۴۹","text":"وزارت خارجهٔ ایالات متحده، «روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم: ایران»، متن گزارش ۲۹ مرداد سفارت و یادداشت کابل."},{"sourceId":"iranica-coup-1953","locus":"بخش رویدادهای ۲۵ تا ۲۸ مرداد","text":"مارک گازیوروفسکی، مقاله‌ای در ایرانیکا دربارهٔ رویدادهای مرداد ۱۳۳۲."},{"sourceId":"iranica-cia","locus":"بخش رویدادهای ۱۳۳۲ و سال‌های پس از آن","text":"مارک گازیوروفسکی، مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده در ایران."},{"sourceId":"iranica-kashani","locus":"بخش رویدادهای ۱۳۳۲","text":"مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی."},{"sourceId":"fis-alavi-kia","locus":"ص ۱۳","text":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در مصاحبه با سرلشکر حسن علوی‌کیا از روزهای مرداد ۱۳۳۲ در اصفهان سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-ansari","locus":"ص ۳۰ تا ۳۳ متن پیاده‌شده","text":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در مصاحبه با عبدالرضا انصاری از بامداد ۲۸ مرداد، ویلیام وارن و نخستین دیدار او با سرلشکر زاهدی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"fis-alam","locus":"ص ۱۰ متن پیاده‌شده","text":"طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در مصاحبه با عبدالمجید اعلم از بامداد ۲۸ مرداد در تهران سخن می‌گوید."}],"personIds":["fazlollah-zahedi","mohammad-reza-person","mohammad-mosaddegh","kermit-roosevelt","nematollah-nassiri","taghi-riahi","loy-henderson","hossein-fatemi","soraya-esfandiary","hossein-borujerdi"],"personDeeds":{"fazlollah-zahedi":"پس از نیمروز از رادیو با مردم سخن گفت و نخست‌وزیر شد.","mohammad-reza-person":"در رم بود و روز ۳۱ مرداد به تهران بازگشت.","mohammad-mosaddegh":"خانهٔ او گشوده شد؛ گریخت و یک یا دو روز بعد خود را تسلیم کرد.","kermit-roosevelt":"در تهران ماند و پس از شکست ۲۵ مرداد طرح را دوباره به کار انداخت.","nematollah-nassiri":"از زندان آزاد شد و با افسران آزادشده به پاسگاه شرق تهران رفت.","taghi-riahi":"رئیس ستاد دولت مصدق بود و واحدهای او در برابر جمعیت شهر تاب نیاوردند.","loy-henderson":"روز ۲۷ مرداد با مصدق دیدار کرد و شنید که او فرمان شاهنشاه را تشریفاتی می‌داند.","hossein-fatemi":"در سرمقاله‌های باختر امروز شاهنشاه را خائن خواند.","soraya-esfandiary":"در رم کنار شاهنشاه بود وقتی خبر سقوط دولت مصدق رسید.","hossein-borujerdi":"تلگرافی برای شاهنشاه فرستاد."},"personTitles":{"mohammad-mosaddegh":"نخست‌وزیر برکنارشده"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲","پایان دولت مصدق"],"contextSections":[{"title":"فرمان‌های ۲۲ مرداد و سرپیچی دکتر مصدق","body":"اصل چهل و ششم متمم قانون اساسی مشروطه عزل و نصب وزیران را به فرمان پادشاه سپرده بود. دکتر مصدق در تیر و مرداد ۱۳۳۲ مجلس هفدهم را با استعفای نمایندگان هوادار خود از کار انداخت و انحلال آن را به همه‌پرسی گذاشت، و محمدرضا شاه پهلوی پس از آن، در غیاب مجلس، از اختیار عزل و نصب نخست‌وزیر بهره گرفت. سرهنگ نعمت‌الله نصیری، فرمانده گارد شاهنشاهی، فرمان عزل را در نیمه‌شب ۲۴ به ۲۵ مرداد به خانهٔ دکتر مصدق برد. دکتر مصدق رسید فرمان را نوشت، ولی سرتیپ ریاحی، رئیس ستاد ارتش دولت او، سرهنگ نصیری را بازداشت کرد و رادیو تهران بامداد ۲۵ مرداد رویداد را حرکتی نظامی از سوی گارد شاهنشاهی خواند. شرح این روزها و استدلال‌های حقوقی دو سو در صفحهٔ رویدادهای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ آمده است.\n\nدکتر مصدق روز ۲۷ مرداد به لوی هندرسن، سفیر ایالات متحده، گفت که اختیارات شاهنشاه را تنها تشریفاتی می‌داند و چنین فرمانی را، حتی اگر صادر شده باشد، در آن شرایط بی‌اعتبار می‌شمارد. پایگاه سازمان اطلاعات مرکزی در تهران، در تلگرافی که روز ۲۸ مرداد فرستاد، از ستاد خود خواست که بریتانیا را به این کار وادارد که شاهنشاه، در جایگاه فرمانده کل قوا، با پیامی رادیویی به ارتش فرمان دهند تا از «نخست‌وزیر قانونی»، سرلشکر زاهدی، پشتیبانی کند. همان تلگراف پیشنهاد کرد که پرزیدنت دوایت آیزنهاور در نشست خبری هفتگی خود دربارهٔ قانونی بودن ادعای دکتر مصدق بر نخست‌وزیری، پس از برکناری از سوی شاهنشاه، پرسش کند. ستاد مرکزی همان سازمان در واشنگتن نیز در تلگرافی دیگر به نمایندگان خود سپرد که در محافل دیپلماتیک بگویند اقدام شاهنشاه با قانون و رسم ایران سازگار بود.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"That what _____ did was entirely compatible (?) and legal with Iranian law and moreover in keeping with Iranian practice and tradition.","translation":"اینکه آنچه _____ کرد یکسره با قانون ایران سازگار (؟) و قانونی بود و افزون بر این با رسم و سنت ایران هماهنگی داشت.","speaker":"ستاد مرکزی سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده","speakerTitle":"دستورنامهٔ تلگرافی به سفارت ایالات متحده در بغداد","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۸۴ (تلگراف ۱۶۳۳۰)","workType":"تلگراف دولتی، در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۲۸۴، بند ۲ الف","date":"۲۷ یا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۸ یا ۱۹ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"این تلگراف رهنمودی بود برای گفت‌وگو با شاهنشاه، در صورتی که ایشان از رم به بغداد بازمی‌گشتند و در بازگشت به ایران درنگ می‌فرمودند. جای خالی و نشانه‌های پرسش از متن بازنویسی‌شدهٔ خود سند است؛ ویراستاران مجموعه یادآوری کرده‌اند که فیلم اصلی این تلگراف دیگر موجود نیست."}]},{"title":"روزهای ۲۵ تا ۲۷ مرداد در تهران","body":"پس از رفتن شاهنشاه، روزنامه‌های هوادار دولت و روزنامه‌های حزب توده با زبانی تند به دربار تاختند. دکتر حسین فاطمی، وزیر امور خارجه و سردبیر روزنامهٔ «باختر امروز»، در سرمقاله‌های خود شاهنشاه را خائن خواند. اندرو اسکات کوپر، نویسندهٔ کتاب «سقوط بهشت»، یکی از این نوشته‌ها را نقل می‌کند و می‌افزاید که همین زبان بسیاری از ایرانیانی را که تا آن هنگام هوادار دکتر مصدق بودند یا از کشمکش کناره گرفته بودند نگران کرد.\n\n{{quote:0}}\n\nدر همین روزها هواداران حزب توده تندیس‌های رضا شاه کبیر و محمدرضا شاه پهلوی را در میدان‌های تهران به زیر کشیدند. سپهبد ارفع در خاطرات خود می‌نویسد که روز ۲۷ مرداد از لارک به تهران رفت و دید که گروهی اندک تندیس رضا شاه را در میدان سپه پایین می‌آورند، و پاسبانان، که به گفتهٔ او همه به سلطنت وفادار بودند، دست به کاری نزدند، زیرا دکتر مصدق جلوگیری را منع کرده و این کار را «خواست ملت» خوانده بود. ارفع همچنین می‌نویسد که دولت به دستور سرتیپ ریاحی یاد نام شاهنشاه را از دعای بامداد و شامگاه یکان‌های ارتش برداشت، گارد شاهنشاهی را خلع سلاح کرد و سربازان پیاده را به جای آن بر درهای کاخ گماشت.\n\nفرح پهلوی، که در آن روزها نوجوانی پانزده‌ساله بود و تعطیلات تابستان را در بندر پهلوی می‌گذراند، در کتاب خاطرات خود «کهن دیارا» از بلندگوهای خیابان‌های بندر یاد می‌کند که آخرین خبرها را پخش می‌کردند. او می‌نویسد که مخالفان پادشاه سوار بر قایق‌ها نام کهن شهر را فریاد می‌زدند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"O traitor Shah, you shameless person, you have completed the criminal history of the Pahlavi reign. The people want to drag you from behind your desk to the gallows.","translation":"ای شاه خائن، ای بی‌شرم، تو تاریخ جنایت‌بار سلطنت پهلوی را کامل کردی. مردم می‌خواهند تو را از پشت میزت به پای چوبهٔ دار بکشانند.","speaker":"دکتر حسین فاطمی، به نقل اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"وزیر امور خارجهٔ دولت دکتر مصدق و سردبیر روزنامهٔ «باختر امروز»","work":"سقوط بهشت، نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر","workType":"کتاب پژوهش تاریخی، به نقل از روزنامه","page":"ص ۸۳ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"میان ۲۵ و ۲۷ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ تا ۱۸ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"کوپر این سخن را در شرح روزهای پس از خروج شاهنشاه از کشور می‌آورد."},{"original":"به یاد دارم که مخالفان پادشاه سوار بر قایق‌ها نام قدیم بندر پهلوی را فریاد می‌کشیدند: «انزلی، انزلی» ادای این کلمه که ظاهراً اعتراضی بیش نبود، در آن هنگام بسیار پرمعنی به نظر می‌رسید. چه بلایی بر سر ما خواهد آمد؟","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"همسر محمدرضا شاه پهلوی از ۱۳۳۸ خورشیدی؛ در مرداد ۱۳۳۲ دانش‌آموزی پانزده‌ساله","work":"کهن دیارا","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۵۷","date":"دربارهٔ ۲۵ تا ۲۷ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ تا ۱۸ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"فرح پهلوی این صحنه را در بندر پهلوی دید، جایی که با خانواده‌اش در پانسیونی تعطیلات تابستان را می‌گذراند. او در همان صفحه می‌نویسد که در این سه روز کمونیست‌ها، هواداران دکتر مصدق و حتی گروهی از مذهبیان در خیابان‌ها بر ضد پادشاه شعار می‌دادند."}]},{"title":"شامگاه ۲۷ مرداد: جدایی دولت و حزب توده","body":"شامگاه ۲۷ مرداد (۱۸ اوت) میان دولت دکتر مصدق و حزب توده شکافی آشکار پدید آمد. دکتر مصدق در پی گفت‌وگو با هندرسن همهٔ تظاهرات را ممنوع کرد و از هواداران خود، و از جمله اعضای حزب توده، خواست که در خانه بمانند. به نوشتهٔ میلانی، کنت لاو، روزنامه‌نگار آمریکایی حاضر در تهران، گفته است که نخستین جوشش احساسات هواداری از سلطنت را در همان شامگاه دید، و سربازانی که برای جدا کردن هواداران چپ و راست رفته بودند هر دو گروه را می‌زدند و «زنده‌باد شاه» سر می‌دادند. سفارت ایالات متحده روز بعد این جدایی را یکی از عامل‌های اصلی رویدادهای ۲۸ مرداد شمرد.\n\n{{quote:0}}\n\nسپهبد ارفع رویداد دیگری از همان شامگاه را نیز گزارش می‌کند. به نوشتهٔ او، گروهی از هواداران حزب توده برای ویران کردن آرامگاه رضا شاه کبیر به حضرت عبدالعظیم رفتند و چون دست به تاراج آن زدند، مردم شهر، که آن کار را بی‌حرمتی می‌شمردند، با کلنگ و تبر و میلهٔ آهنی و زنجیر دوچرخه و چند سلاح گرم به آنان حمله کردند و یازده تن از ایشان را کشتند، و پاسبانانی که آنجا بودند دخالتی نکردند. ارفع می‌افزاید که همان شب ۳۹۴ تن از ۴۰۰ دانشجوی اردوی تابستانی دانشکدهٔ افسری در اقدسیه، در اعتراض به شکستن تندیس‌ها و برداشتن نام شاهنشاه از دعای سربازخانه‌ها، دست به اعتصاب غذا زدند.","quotes":[{"original":"Evening August 18 break appeared to take place between Communist-controlled Tudeh and Mosadeq regime. Apparently Tudeh partisans began demonstrating on streets without having obtained usual appropriate clearance from Mosadeq and engaged in acts violence. Mosadeq ordered streets cleared and cessation of demonstrations. For first time in several months serious fighting took place between security forces and Tudeh.","translation":"شامگاه ۱۸ اوت گویا میان حزب توده، که کمونیست‌ها آن را در دست داشتند، و دستگاه مصدق شکافی رخ داد. ظاهراً هواداران توده بی آنکه اجازهٔ معمول را از مصدق گرفته باشند در خیابان‌ها به تظاهرات پرداختند و دست به خشونت زدند. مصدق دستور داد خیابان‌ها را پاک کنند و تظاهرات را پایان دهند. برای نخستین بار در چند ماه گذشته میان نیروهای انتظامی و توده درگیری جدی رخ داد.","speaker":"لوی هندرسن","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۸۳ (تلگراف ۴۱۹ سفارت)","workType":"تلگراف دیپلماتیک، در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۲۸۳، بند ۲","date":"نیمروز ۲۹ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"هندرسن این تلگراف را کمتر از یک روز پس از رویدادها، به گفتهٔ خود او به عنوان «طرحی مقدماتی»، به وزارت خارجه فرستاد. همین متن در جلد دهم مجموعهٔ ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴ نیز با شمارهٔ ۳۴۸ آمده است."}]},{"title":"تدارک‌های پنهان پس از ۲۵ مرداد","body":"پس از ناکامی برنامهٔ نخست، کرمیت روزولت، فرستادهٔ سازمان اطلاعات مرکزی، و همکارانش در تهران ماندند. روزولت در گزارشی که روز ۶ شهریور ۱۳۳۲ (۲۸ اوت ۱۹۵۳ میلادی) در نشستی در ستاد آن سازمان داد، شرح می‌دهد که گروه او نخست کوشید ثابت کند رویداد ۲۵ مرداد «تغییر قانونی دولت» بود، نه حرکتی نظامی. به گفتهٔ روزولت، اردشیر زاهدی، پسر سرلشکر زاهدی، اصل فرمان نخست‌وزیری و چند رونوشت عکسی آن را در گفت‌وگویی پنهانی به دو خبرنگار خارجی داد، و گروه او رونوشت‌ها را در روز ۲۶ مرداد میان روزنامه‌ها و افسران ارتش پخش کرد. میلانی نیز می‌نویسد که مردم از همین راه نخستین بار وجود دو فرمان را دانستند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که روزنامه‌های مخالف دکتر مصدق روز ۲۷ مرداد فرمان نخست‌وزیری سرلشکر زاهدی و چند سخن ایشان در بغداد را منتشر کردند و از همان روز «ورق برگشت».\n\nروزولت در همان گزارش می‌گوید که در شب ۲۶ مرداد، در نشستی چهارساعته با سرلشکر زاهدی و چند تن از همکاران ایرانی، گروه او تصمیم گرفت روز چهارشنبه ۲۸ مرداد «بازی» خود را انجام دهد، از یکان‌های بیرون از تهران یاری بخواهد و تظاهراتی بزرگ بر پایهٔ دین و سلطنت سامان دهد. به گفتهٔ او، روحانیانی که گروه با آنان در تماس بود نمی‌توانستند پیش از روز جمعه کاری کنند، و گروه تصمیم گرفت که در هر حال روز چهارشنبه تظاهراتی بر پا شود.\n\n{{quote:0}}\n\nمارک گازیوروفسکی در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که گروه روزولت، از راه دو مأمور ایرانی و برادران رشیدیان، در روزهای ۲۶ و ۲۷ مرداد گروه‌هایی را اجیر کرد تا با شعارهای حزب توده در خیابان‌های تهران راهپیمایی کنند، و این راهپیمایی‌ها بیم از چیرگی حزب توده را گسترش داد و بسیاری از اعضای واقعی حزب نیز به آنان پیوستند. او در مقالهٔ دیگری از همان دانشنامه می‌نویسد که یکی از افسران سازمان اطلاعات مرکزی پنجاه هزار دلار برای این کار به آن دو مأمور ایرانی داد. روزولت در گزارش خود از تظاهراتی در شامگاه ۲۵ مرداد یاد می‌کند که هواداران حزب توده در آن «مرگ بر شاه» سر می‌دادند، و می‌گوید ارتش بی‌دستور به آنان حمله کرد و این رفتار گروه او را دلگرم کرد.","quotes":[{"original":"and that we were then going to build up a terrific demonstration on Wednesday around the religious theme that it was time for all loyal army officers, and soldiers, and the people of Iran to rally to the support of their religion and the throne.","translation":"و اینکه آنگاه روز چهارشنبه تظاهراتی بسیار بزرگ بر پایهٔ این مضمون دینی بر پا خواهیم کرد که زمان آن رسیده است که همهٔ افسران و سربازان وفادار ارتش و مردم ایران به پشتیبانی از دین و تاج و تخت خود برخیزند.","speaker":"کرمیت روزولت","speakerTitle":"رئیس بخش خاور نزدیک ادارهٔ طرح‌ها در سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۳۰۷","workType":"صورت‌جلسهٔ نشست در ستاد سازمان اطلاعات مرکزی، در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۳۰۷","date":"۶ شهریور ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۸ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"روزولت این سخنان را در نشستی با فرانک ویزنر، چارلز کابل، ریچارد هلمز و دانلد ویلبر گفت و تصمیم شب ۲۶ مرداد را شرح داد. بخش‌هایی از متن این سند هنوز از طبقه‌بندی بیرون نیامده است و پیام‌هایی که گروه به بیرون از تهران فرستاد در متن منتشرشده نیامده است."}]},{"title":"بیم از جمهوری و شورای سلطنت","body":"در روزهای ۲۶ و ۲۷ مرداد، روزنامه‌های حزب توده خواستار برپایی جمهوری شدند. سپهبد ارفع می‌نویسد که دولت برای تشکیل شورای سلطنت تدارک می‌دید، شورایی که به گمان او راه اعلام جمهوری را هموار می‌کرد، و دکتر حسین فاطمی، دکتر کریم سنجابی، کاظم حسیبی و احمد زیرک‌زاده دکتر مصدق را قانع کرده بودند که خدابنده، از حزب توده، را نیز در آن شورا بگذارد. ارفع می‌افزاید که دکتر مظفر بقایی با این همه مخالف بود و خلیل ملکی از آن رو از دکتر مصدق برید که دکتر مصدق گفته بود حزب توده نیرومندترین حزب ایران است و او ناچار است با آن همکاری کند. دکتر غلامحسین صدیقی، وزیر کشور، در شرحی که میلانی از آن بهره گرفته است، می‌نویسد که دکتر مصدق بامداد ۲۸ مرداد او را به خانهٔ خود فراخواند تا دستورهای برگزاری همه‌پرسی تازه‌ای را دربارهٔ تشکیل شورای سلطنت بگیرد.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که از اواخر ژوئیهٔ ۱۹۵۳ میلادی (اوایل مرداد ۱۳۳۲) دکتر مصدق در اندیشهٔ اعلام جمهوری و ریاست خود بر آن بود، و در همان کتاب از اسناد حزب توده یاد می‌فرماید که بر پایهٔ آن‌ها حزب می‌خواست دو هفته پس از رفتن شاهنشاه دکتر مصدق را نیز کنار بگذارد. ایشان همچنین می‌فرمایند که تمبرهای پستی‌ای را به چشم دیده‌اند که به نام «جمهوری مردمی ایران» چاپ کرده بودند."}],"whatHappened":[{"title":"بامداد ۲۸ مرداد: جنوب تهران و بازار","body":"نخستین گروه‌های تظاهرکننده بامداد چهارشنبه ۲۸ مرداد در جنوب تهران گرد آمدند. سپهبد ارفع، که آن روز در ملک خود در لارک بود، روایت آغاز کار را از زبان همسرش و پخش‌کنندگان شیر مزرعه‌اش می‌آورد. به نوشتهٔ او، کشاورزان حضرت عبدالعظیم که مانند هر روز میوه و سبزی به بازار جنوب شهر آورده بودند خبر شکست هواداران حزب توده در شب پیش را با خود آوردند، و کارگرانی که در بازار چشم به راه وسیلهٔ رفتن به کارخانه بودند آن خبر را با شادی پذیرفتند.\n\n{{quote:0}}\n\nمارک گازیوروفسکی در دانشنامهٔ ایرانیکا جای گردآمدن نخستین گروه را میدان امین‌السلطان در جنوب تهران می‌نویسد. به نوشتهٔ او، حاجی‌خان خداداد، صاحب میدان، و طیب حاج‌رضایی، از سردسته‌های محله، این گروه چماق‌به‌دست را گرد آوردند، و این گروه را «ظاهراً» آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی و آیت‌الله سید محمد بهبهانی اجیر کرده بودند. گازیوروفسکی پرداخت پول این کار را به سازمان اطلاعات مرکزی نسبت می‌دهد، ولی خود در همان مقاله می‌نویسد که آیت‌الله کاشانی و دکتر بقایی در هفته‌های پیش از آن «ظاهراً جدا از گروه روزولت» بر ضد دکتر مصدق کار می‌کردند. کوپر می‌نویسد که آیت‌الله کاشانی آن بامداد به هر کس که آمادهٔ راهپیمایی بر ضد دولت بود دویست تومان داد، ولی پول به احتمال زیاد هرگز به دست بسیاری از تهرانیانی نرسید که از بیم چیرگی کمونیست‌ها، با دیدن نخستین تانک‌ها، به خیابان‌ها ریختند.\n\nروزولت در گزارش ۶ شهریور می‌گوید که حدود ساعت نُه بامداد از بازار خبر رسید که جمعیت به خیابان آمده است و دفتر حزب ایران را درهم می‌کوبد. والر، رئیس بخش ایران در همان سازمان، در همان نشست گفت که این ساعت برای آغاز تظاهرات در تهران «بسیار زود» بود. سفارت ایالات متحده روز بعد چهرهٔ این جمعیت را چنین وصف کرد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"They got hold of some pictures of the Shah and of Reza Shah, and started a procession towards the north of the town shouting slogans for the Shah and against Mosaddeq as they went. As they progressed they were joined by more and more people including many off-duty army and gendarmerie N.C.O.s.","translation":"چند تصویر از شاه و رضا شاه به دست آوردند و راهپیمایی به سوی شمال شهر را آغاز کردند و در راه به سود شاه و بر ضد مصدق شعار می‌دادند. هرچه پیش‌تر می‌رفتند مردم بیشتری به آنان می‌پیوستند، و از جمله بسیاری از درجه‌داران ارتش و ژاندارمری که در آن روز سر خدمت نبودند.","speaker":"سپهبد حسن ارفع","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش شاهنشاهی ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۴۰۶","date":"دربارهٔ بامداد ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۳ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۴ میلادی","context":"ارفع این روایت را از زبان کسانی می‌آورد که آن بامداد از جنوب تهران به لارک بازگشتند. او می‌نویسد که جمعیت در راه شعارهای ستایش دکتر مصدق و نکوهش شاهنشاه را از دیوارها پاک می‌کرد."},{"original":"This demonstration began in small way in bazaar area but initial small flame found amazingly large amount combustible material and was soon roaring blaze which during course of day swept through entire city. Security forces sent to put down demonstration refused to resort to violence against crowds some joining demonstrators and others remaining passive.","translation":"این تظاهرات در محدودهٔ بازار با گروهی اندک آغاز شد، ولی آن شعلهٔ کوچک نخستین ماده‌ای سوختنی به اندازه‌ای شگفت‌آور یافت و به زودی به آتشی سرکش بدل شد که در طول روز سراسر شهر را فرا گرفت. نیروهای انتظامی که برای سرکوب تظاهرات فرستاده شده بودند از خشونت در برابر جمعیت سر باز زدند؛ برخی به تظاهرکنندگان پیوستند و برخی دیگر بی‌کار ماندند.","speaker":"لوی هندرسن","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۸۳ (تلگراف ۴۱۹ سفارت)","workType":"تلگراف دیپلماتیک، در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۲۸۳، بند ۳","date":"نیمروز ۲۹ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"هندرسن در همان بند می‌نویسد که هواداران شاهنشاه این تظاهرات را برای نشان دادن پشتیبانی پایدار مردم از ایشان «ترتیب داده بودند»، و سپس شرح می‌دهد که جنبش تا کجا از آن آغاز کوچک فراتر رفت."}]},{"title":"وزارت کشور و همه‌پرسی دوم","body":"دکتر غلامحسین صدیقی، وزیر کشور، بامداد ۲۸ مرداد در خانهٔ دکتر مصدق دستور برگزاری همه‌پرسی دوم را گرفت، همه‌پرسی‌ای که می‌بایست دربارهٔ تشکیل شورای سلطنت تصمیم بگیرد. میلانی، که شرح صدیقی از آن روز را «به‌شدت صادقانه و روشنگر» می‌خواند، دنبالهٔ ماجرا را بازمی‌گوید.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"As he prepared to send out the necessary guidelines to governors, he noticed larger crowds gathering around the ministry, shouting slogans in favor of the Shah. When he called the military governor and ordered him to send soldiers to disperse the crowd, he was told soldiers were no longer obeying orders to attack pro-Shah demonstrators.","translation":"هنگامی که او آمادهٔ فرستادن رهنمودهای لازم برای فرمانداران می‌شد، دید که جمعیت‌های بزرگ‌تری پیرامون وزارتخانه گرد می‌آیند و به سود شاه شعار می‌دهند. چون به فرماندار نظامی تلفن زد و به او دستور داد سربازانی برای پراکندن جمعیت بفرستد، پاسخ شنید که سربازان دیگر از فرمان حمله به تظاهرکنندگان هوادار شاه پیروی نمی‌کنند.","speaker":"عباس میلانی، بر پایهٔ روایت دکتر غلامحسین صدیقی","speakerTitle":"مورخ و پژوهشگر دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۲۵","date":"دربارهٔ بامداد ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"صدیقی وزیر کشور دولت دکتر مصدق بود و پیش از انحلال مجلس نیز به دکتر مصدق هشدار داده بود که پس از انحلال، شاهنشاه می‌تواند نخست‌وزیر دیگری بگمارند. به نوشتهٔ میلانی، صدیقی پس از نیمروز به خانهٔ دکتر مصدق بازگشت و به او گفت که سربازان و افسران «جانب مردم را گرفته‌اند»."}]},{"title":"پیوستن سربازان و افسران","body":"سپهبد ارفع می‌نویسد که دکتر مصدق، چون دریافت به پاسبانان نمی‌تواند تکیه کند، از ستاد ارتش خواست که یکان‌هایی به مقابله با مردم بفرستد. به نوشتهٔ ارفع، سربازان به تصویرهای شاهنشاه شلیک نکردند و نخست یکی‌یکی و سپس دسته‌دسته به مردم پیوستند، و افسران جوان نیز در میان جمعیت درآمیختند. ارفع شرح می‌دهد که تا ساعت نه بامداد ایستگاه راه‌آهن به دست مردم افتاد و پرچم ایران با تصویر شاهنشاه بر بام آن برافراشته شد، تا ساعت ده میدان بهارستان پر از جمعیت بود و تا نیمروز بیشتر شهر در دست هواداران سلطنت قرار داشت.\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» روایتی از گزارش ستوان یکم خسروداد، معلم دانشکدهٔ افسری، را می‌آورد. به این روایت، سرتیپ ریاحی دستور داده بود که استادان و دانشجویان دانشکده ساعت ده بامداد برای شنیدن سخنرانی او دربارهٔ اوضاع روز گرد آیند، و به نوشتهٔ کتاب، نزدیک به نود درصد آنان، که با دکتر مصدق مخالف بودند، تصمیم گرفته بودند که اگر رئیس ستاد ارتش در سخنرانی خود به شاهنشاه اهانت کند او را از پای درآورند. سرتیپ ریاحی با شنیدن خبر رویدادهای پایتخت به دانشکده نیامد. شاهنشاه در دنبالهٔ همین روایت می‌فرمایند که خسروداد در راه بازگشت از دانشکده به گردانی از تانک‌ها رسید که فرمانده آن و یکی از فرماندهان گروهانش بر سر حمله به تانک‌های هوادار دولت با هم درگیر بودند، و مردم بی‌سلاح فرمانده گردان را خلع سلاح کردند و گروهان به نیروهای دولت حمله برد.\n\nسپهبد ارفع در خاطرات خود ماجرای دیگری را نیز می‌آورد. به نوشتهٔ او، در بعدازظهر همان روز چند افسر ستونی موتوری از تیپ زرهی به او برخوردند و گفتند تیمسار کیانی، از هواداران دکتر مصدق، آنان را برای راندن هواداران سلطنت به شهر آورده بود، ولی افسران و سربازان از حمله به جمعیت سر باز زدند و تیمسار کیانی گریخت. ارفع می‌نویسد که افسران از او خواستند آنان را به سوی محل درگیری ببرد."},{"title":"زندان و آزادی سرهنگ نصیری","body":"سرهنگ نصیری از شب ۲۵ مرداد در زندان بود. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که دادستان ارتش در بازجویی از او ادعا کرد که فرمان عزل از سوی شاهنشاه صادر نشده است و خود سرهنگ آن را برای حرکتی نظامی ساخته است، و سرهنگ نصیری روزنامه‌ای را که متن فرمان در آن چاپ شده بود و برادرش لباس خواب او را در آن پیچیده بود نشان داد. به روایت همان کتاب، سرهنگ نصیری روز ۲۸ مرداد از راه رادیویی کوچک که دیگران پنهانی به زندان آورده بودند دریافت که مردم در شهر بر ضد دکتر مصدق برخاسته‌اند.\n\n{{quote:0}}\n\n«پاسخ به تاریخ» گشوده شدن زندان‌ها و آزادی سرهنگ نصیری را پیش از ۲۸ مرداد، در شرح روز ۲۷ مرداد، می‌آورد، ولی «مأموریت برای وطنم» آن را در روز ۲۸ مرداد می‌گذارد. سپهبد ارفع می‌نویسد که آزادی کسانی چون تیمسار باتمانقلیچ، ارنست پرون و «شعبان جعفری» از زندان پس از رفتن سرلشکر زاهدی به شهربانی رخ داد. به روایت «مأموریت برای وطنم»، سرهنگ نصیری پس از آزادی با افسران و افراد آزادشده به سوی پاسگاه نظامی شرق تهران رفت، جایی که گروهی از افراد گارد شاهنشاهی زندانی بودند، و در راه با جمعیتی روبه‌رو شد که شاهنشاه آن را چنین وصف می‌فرمایند.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"وقتی سرهنگ نصیری از اطاقی که در آن محبوس بوده خارج میشود مطلع میشود که مردم شهر یعنی افراد عادی که بچوب مسلح بوده‌اند بزندان هجوم آورده و با آنکه سربازان مراقب زندان بآنها فرمان توقف داده‌اند باز پیش می‌آیند. در این موقع سربازان شروع به تیراندازی میکنند و در اثر آن یک زن کهنسال و چند تن از جوانان بخاک و خون غلطیده و عدهٔ کثیری نیز مجروح میشوند ولی دیگران از هجوم دست بر نمیدارند تا بالاخره سربازان محافظ فرار میکنند.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۲۹","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه این بخش را بر پایهٔ گزارش خود سرهنگ نصیری می‌آورند. به روایت کتاب، مردم پس از گشودن زندان صدها زندانی هوادار سلطنت را آزاد کردند و رئیس ستاد ارتشی را که شاهنشاه گماشته و دکتر مصدق زندانی کرده بود بر دوش گرفتند و به ستاد بردند."},{"original":"در آنروز گرما شدت داشت و زنان در خانه‌ها را گشاده و بین تظاهرکنندگان نوشابه‌های خنک و غذا توزیع میکردند.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۳۰","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه پیش از این جمله می‌فرمایند که تظاهرکنندگان «بدون نقشه و دستور، که برخلاف رویهٔ دورهٔ مصدق بود»، احساسات خود را آشکار می‌کردند. این بخش از کتاب به راه سرهنگ نصیری از زندان به پاسگاه نظامی شرق تهران می‌پردازد."}]},{"title":"حمله به دفترهای روزنامه‌ها و احزاب","body":"جمعیت در ساعت‌های بامداد به دفترهای روزنامه‌ها و احزاب هوادار دولت و حزب توده حمله برد. روزولت در گزارش خود می‌گوید که جمعیت به دفتر روزنامهٔ «باختر امروز»، که تندترین روزنامهٔ هوادار دکتر مصدق و دشمن ایالات متحده بود، رفت و آن را ویران کرد، و نیروهای انتظامی به روی جمعیت آتش نگشودند. سفارت ایالات متحده در گزارش ۲۹ مرداد می‌نویسد که جمعیت دفترهای روزنامه‌هایی را ویران کرد که در روزهای پیش زشت‌ترین حمله‌ها را به شاهنشاه کرده بودند، و یکی از نخستین جاهایی که به دست جمعیت افتاد ادارهٔ پست و تلگراف بود، که از آنجا برای برانگیختن شهرستان‌ها پیام فرستادند. گزارش جداگانهٔ سفارت از همان روز می‌افزاید که دفترهای پست و تلگراف و ادارهٔ تبلیغات به دست جمعیت افتاده بود و کارمندان سفارت کامیون‌های پر از سرباز و غیرنظامی و شش تانک را دیدند که با تصویر شاهنشاه در شهر می‌گشتند.\n\nسفارت ایالات متحده در همان گزارش ۲۹ مرداد ترکیب جمعیت را نیز توصیف کرده است. به نوشتهٔ هندرسن، کارمندان سفارت هنگامی که جمعیت به سوی رادیو تهران می‌رفت فرصت خوبی برای دیدن آن داشتند.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر نیز از گزارش یک سازمان اطلاعاتی آمریکایی نقل می‌کند که جمعیت، چون حس کرد ارتش با اوست، تندتر پیش رفت و «حال‌وهوای جشن» یافت، و از مردم خوش‌پوش و کارمندانی پر بود که تصویر او را در دست داشتند و شعار «زنده‌باد شاه» سر می‌دادند. عبدالمجید اعلم، مهندس پیمانکار طرح لوله‌کشی آب تهران، در مصاحبه با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران از همان روز یاد می‌کند. او آن روز در دفتر خود در خیابان شاهرضا چشم به راه نمایندگان کارگران اعتصابی طرح بود.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"They were primarily civilians interspersed with members security forces some of whom bore arms. Crowds however appeared to be led and directed by civilians rather than military. Participants not of hoodlum type customarily predominant in recent demonstrations in Tehran. They seemed to come from all classes of people including workers, clerks, shopkeepers, students, et cetera. Crowds seemed to be imbued with strange mixture resolution and gaiety.","translation":"بیشترشان غیرنظامی بودند و افراد نیروهای انتظامی، که برخی سلاح داشتند، در میانشان پراکنده بودند. با این همه به نظر می‌رسید که غیرنظامیان، نه نظامیان، جمعیت را رهبری و هدایت می‌کنند. شرکت‌کنندگان از گونهٔ اوباشی نبودند که در تظاهرات‌های اخیر تهران معمولاً چیره بودند. به نظر می‌رسید از همهٔ طبقه‌های مردم باشند، از کارگر و کارمند و دکان‌دار و دانشجو و جز آن. جمعیت گویی آمیزه‌ای شگفت از عزم و شادمانی در سر داشت.","speaker":"لوی هندرسن","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۸۳ (تلگراف ۴۱۹ سفارت)","workType":"تلگراف دیپلماتیک، در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۲۸۳، بند ۳","date":"نیمروز ۲۹ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"هندرسن در همان بند می‌افزاید که «حال‌وهوای جشن» مانع از آن نشد که جمعیت مأموریت‌هایی سخت را انجام دهد و دست‌کم در دو جا کار به کشته شدن کسانی کشید."},{"original":"مي دیدم اتومبیلها راه میروند صداهائي مي‌شنوم که سابقه نداشت جماعتي بودند هر اتومبيلي هفت هشت نفر رویش بودند و فریاد جاوید شاه جاوید شاه مي‌کشیدند.","speaker":"عبدالمجید اعلم","speakerTitle":"مهندس و پیمانکار طرح لوله‌کشی آب تهران، بعدها از نزدیکان دربار","work":"مصاحبه با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی، متن پیاده‌شده","page":"ص ۱۰ متن پیاده‌شده","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ مصاحبه در سال‌های پس از ۱۳۵۷ خورشیدی","context":"اعلم در همین بخش می‌گوید که فرماندار نظامی به او شماره‌ای ویژه داده بود تا اگر کارگران عضو حزب توده به دفترش هجوم آوردند کمک بخواهد، ولی آن روز نزدیک نیمروز کسی به آن شماره پاسخ نداد. به گفتهٔ او، فردای آن روز همان نمایندگان کارگران به دفترش آمدند و پوزش خواستند."}]},{"title":"دکتر مصدق در خانهٔ خود","body":"دکتر مصدق روز ۲۸ مرداد را در خانهٔ خود در خیابان کاخ گذراند. به نوشتهٔ میلانی، رادیو تهران تا ساعت‌های پس از نیمروز تنها مارش نظامی پخش می‌کرد، و نه دکتر مصدق و نه کس دیگری در دولت برای جلب پشتیبانی مردم از او کوششی نکرد. میلانی می‌افزاید که دکتر مصدق درخواست رهبران حزب توده را برای دریافت ده هزار تفنگ نپذیرفت.\n\n{{quote:0}}\n\nگزارش کوتاهی که سفارت ایالات متحده روز ۲۸ مرداد به واشنگتن فرستاد می‌گوید که تیمسار دفتری را به فرمانداری نظامی و ریاست شهربانی تهران گماشته بودند و او، به گواهی رادیوهای شنودشده در سفارت، می‌کوشید از گارد گمرک، که پیش‌تر فرمانده آن بود، به سود دولت بهره بگیرد. سپهبد ارفع نیز در روایتی که بخش‌هایی از آن در نسخهٔ بازمانده خوانا نیست، از برکناری رئیس پیشین شهربانی و گماشتن یکی از خویشاوندان دکتر مصدق به جای او یاد می‌کند. روزولت در گزارش خود می‌گوید که سرتیپ نادری، رئیس پلیس مخفی، که گروه او بر وی حساب کرده بود، در بامداد چهارشنبه «به کوه‌ها گریخت»، و یکی دو روز بعد او را بازداشت کردند.","quotes":[{"original":"Mossadeq had refused the request made by Tudeh Party leaders earlier in the day for 10,000 rifles. Ostensibly, they had wanted them to “fight the coup conspirators,” but Mossadeq obviously did not trust them. He had also refused to accept the bitter fact that his relative, General Daftary, handpicked by Mossadeq to be the chief of police, was working with the forces trying to topple Mossadeq.","translation":"مصدق درخواستی را که رهبران حزب توده اوایل همان روز برای ده هزار تفنگ کرده بودند نپذیرفته بود. ظاهراً آنان این تفنگ‌ها را برای «جنگیدن با توطئه‌گران کودتا» می‌خواستند، ولی پیدا بود که مصدق به آنان اعتماد نداشت. او همچنین از پذیرفتن این واقعیت تلخ سر باز زده بود که خویشاوندش، تیمسار دفتری، که مصدق خود او را برای ریاست شهربانی برگزیده بود، با نیروهایی همکاری می‌کرد که برای سرنگونی مصدق می‌کوشیدند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و پژوهشگر دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۲۵","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی این بند را در شرح ساعت‌هایی می‌آورد که دکتر مصدق با شنیدن پیام‌های رادیویی هواداران شاهنشاه، از جمله سخنرانی پیروزی سرلشکر زاهدی، گریست. میلانی عبارت درون گیومه را از زبان رهبران حزب توده نقل می‌کند. او می‌افزاید که دکتر مصدق بارها به کسانی که در خانه‌اش گرد آمده بودند گفت که دیگر کسی برای او نمانده است که بتواند به او تکیه کند."}]},{"title":"تصرف رادیو تهران","body":"ساختمان رادیو تهران در جادهٔ شمیران پس از نیمروز به دست جمعیت و سربازان افتاد. سپهبد ارفع می‌نویسد که مردم با خودروهایی که از شهر آمده بودند، با وجود تانک‌های نگهبان، ایستگاه را گرفتند و سربازان بی‌درنگ به آنان پیوستند، ولی یکی از فنی‌کاران هوادار دکتر مصدق بخش مهمی از دستگاه را با خود برد و پخش ناممکن شد.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که جمعیت وزارتخانه‌ها و رادیو تهران را گرفت و رادیو ساعت دو بعدازظهر خبر دولت سرلشکر زاهدی را پخش کرد. روزولت در گزارش خود زمان‌بندی دیگری می‌دهد. به گفتهٔ او، رادیو تهران که تا آن هنگام از بهای پنبه سخن می‌گفت، نزدیک ساعت دو به پخش موسیقی پرداخت، حدود ساعت دو و نیم از کار افتاد و حدود ساعت سه و نیم با پیام‌هایی پرشور به سود سرلشکر زاهدی دوباره به کار افتاد. گزارش جداگانهٔ سفارت ایالات متحده از همان روز نیز می‌گوید که رادیو تهران پس از تصرف ادارهٔ تبلیغات مدتی کوتاه تنها موسیقی ضبط‌شده پخش کرد و سپس خاموش ماند.\n\nسپهبد ارفع، که خود پس از ساعت دو بعدازظهر از لارک به سوی شهر رفت و در راه در چند جا برای مردم سخن گفت، می‌نویسد که در ایستگاه رادیو جوانانی با جامهٔ حزب آریا، به رهبری هادی سپهر، او را بر دوش گرفتند و به استودیو بردند. به نوشتهٔ او، در همان هنگام سرهنگی کاغذی آورد که در آن از استعفای دکتر مصدق خبر داده بودند، و ارفع آن را از رادیو خواند، و بعدها دانست که آن خبر نادرست بود. مارک گازیوروفسکی در مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ آیت‌الله کاشانی می‌نویسد که سید مصطفی کاشانی، پسر آیت‌الله، از جمله کسانی بود که از رادیو برکناری دکتر مصدق را اعلام کردند.","quotes":[{"original":"no communication was possible until a transmission came through from the Tabriz radio, announcing that the building of the Teheran radio was in the hands of the loyalists and that fighting was continuing in some parts of the town. This news had been transmitted from Teheran to Tabriz by telephone, and then broadcast from there.","translation":"هیچ پخشی ممکن نبود تا آنکه رادیو تبریز پیامی فرستاد و اعلام کرد که ساختمان رادیو تهران در دست وفاداران است و در برخی بخش‌های شهر درگیری ادامه دارد. این خبر را از تهران با تلفن به تبریز رسانده و از آنجا پخش کرده بودند.","speaker":"سپهبد حسن ارفع","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش شاهنشاهی ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۴۰۸","date":"دربارهٔ بعدازظهر ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۳ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۴ میلادی","context":"ارفع می‌افزاید که ساعت دو بعدازظهر هواپیمایی بر فراز اردوی تابستانی دانشکدهٔ افسری پیامی با همین خبر فرو انداخت و دانشجویان بی‌درنگ برای پیوستن به تظاهرات رهسپار شهر شدند."}]},{"title":"بیرون آمدن سرلشکر زاهدی و پیام رادیویی","body":"سرلشکر زاهدی از شب ۲۵ مرداد پنهان بود. روزولت در گزارش ۶ شهریور می‌گوید که سرلشکر زاهدی از بامداد دوشنبه ۲۶ مرداد در اختیار گروه او بود و در زیرزمین خانهٔ یکی از کارکنان آمریکایی، نزدیک محوطهٔ سفارت، به سر می‌برد. گازیوروفسکی همین را می‌نویسد و آن خانه را «خانهٔ امن» سازمان اطلاعات مرکزی می‌خواند. روزولت می‌افزاید که در میان داستان‌های گوناگونی که آن شب در شهر بر سر زبان‌ها افتاد، مالک همان خانه را میهن‌پرستی بزرگ شمردند که سرلشکر زاهدی را بی‌آگاهی آمریکاییان پنهان کرده بود. روزولت شرح می‌دهد که چگونه سرلشکر زاهدی با تانک از پناهگاه بیرون آمد.\n\n{{quote:0}}\n\nگازیوروفسکی می‌نویسد که ستونی از تانک‌ها به فرماندهی تیمسار هدایت‌الله گیلانشاه سرلشکر زاهدی را از پناهگاه بیرون آورد. پایگاه سازمان اطلاعات مرکزی در تلگراف بامداد ۲۹ مرداد خود نوشت که سرلشکر زاهدی و تیمسار گیلانشاه سوار بر تانک «دلیرانه روز را بردند»، و یادداشتی که جان والر، رئیس بخش ایران در آن سازمان، روز ۲۹ مرداد برای گزارش روزانهٔ سازمان نوشت می‌گوید که سرلشکر زاهدی و تیمسار باتمانقلیچ در ساعت‌های آغازین رویدادها خود بر تانک نشستند تا مردم و ارتش را به سوی شاهنشاه بخوانند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» روایتی همانند را با تفاوتی در جزئیات می‌آورند.\n\n{{quote:1}}\n\nزمان سخنرانی سرلشکر زاهدی در منابع یکسان نیست. سپهبد ارفع می‌نویسد که سرلشکر زاهدی حدود ساعت دو و نیم از پناهگاه بیرون آمد و از رادیو با مردم سخن گفت، میلانی ساعت سخنرانی پیروزی او را «حدود ساعت چهار» می‌نویسد، و روزولت قرار دیدار با سرلشکر زاهدی را در ساعت چهار و نیم بعدازظهر می‌گذارد. فرانک ویزنر، معاون ادارهٔ طرح‌های سازمان اطلاعات مرکزی، روز ۲۹ مرداد در یادداشتی نوشت که نخستین سخنان نخست‌وزیر تازه از بلندگو وعدهٔ برنامه‌های بهبود اقتصادی و اجتماعی بود، و افزود که سرلشکر زاهدی به راهنمایی دربارهٔ شدنی بودن آن برنامه‌ها نیاز داشت. چارلز کابل، کفیل ریاست همان سازمان، نیز در یادداشتی برای پرزیدنت آیزنهاور نوشت که سرلشکر زاهدی از رادیو اعلامیه‌هایی پخش کرد و به مردم وعدهٔ «برنامه‌ای از اصلاحات اقتصادی و اجتماعی» داد.","quotes":[{"original":"so they searched around and they got him a tank, and they put him in it, and they draped themselves all over the outside of the tank, and then they said, “Now do you know where General Zahedi is?” and he said, “Yes, I do and, as a matter of fact, we have a date to meet him at 4:30.” Well, then they looked at their watches, and it was only ten past four. They said, “The hell with that. Take us to him right now.”","translation":"پس گشتند و تانکی برایش یافتند و او را در آن نشاندند و خود سراسر بیرون تانک را گرفتند، و آنگاه گفتند: «حالا می‌دانی تیمسار زاهدی کجاست؟» و او گفت: «بله، می‌دانم، و در واقع ساعت چهار و نیم با او قرار داریم.» آنگاه به ساعت‌هایشان نگاه کردند و دیدند تازه چهار و ده دقیقه است. گفتند: «قرار را رها کن. همین حالا ما را پیش او ببر.»","speaker":"کرمیت روزولت","speakerTitle":"رئیس بخش خاور نزدیک ادارهٔ طرح‌ها در سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۳۰۷","workType":"صورت‌جلسهٔ نشست در ستاد سازمان اطلاعات مرکزی، در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۳۰۷","date":"۶ شهریور ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۸ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"نام همراه ایرانی‌ای که روزولت او را برای یافتن تانک فرستاد در متن منتشرشده سانسور شده است. به گفتهٔ روزولت، افسران ایرانی سرلشکر زاهدی را از زیرزمین بیرون آوردند، بر دوش گرفتند، در تانک نشاندند و به سوی رادیو تهران بردند."},{"original":"ولی مردم عادی ایران نخست در رشت و پس از آن در سایر شهرها بطرفداری من برخاستند و از همین جهت زاهدی در تهران بعملیات پرداخت و در تانکی که انقلابیون بمحل اقامت وی فرستاده بودند سوار شده و بسوی ایستگاه رادیو تهران که قبلاً از طرف گروه مهاجمین اشغال شده بود حرکت کرد. مأمورین مصدق پیش از فرار بعضی از قسمتهای رادیو را از کار انداخته بودند ولی رادیو بزودی مرمت شد و نخست‌وزیر جدید از همانجا طی پیامی موفقیت انقلاب تاریخی مردم را اعلام کرد.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۳۳","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه پیش از این بند می‌فرمایند که سرلشکر زاهدی در آغاز می‌خواست به اصفهان برود و لشکر آنجا را برای پیشروی به سوی تهران آماده کند و ترتیبی داده بود که لشکر کرمانشاه نیز، که هوادار شاهنشاه بود، به سوی تهران حرکت کند."}]},{"title":"نبرد پیرامون خانهٔ دکتر مصدق","body":"سخت‌ترین درگیری روز پیرامون خانهٔ دکتر مصدق رخ داد. نیروهای نگهبان خانه، که به نوشتهٔ ارفع از سرتیپ ریاحی دستور داشتند تا پایان پایداری کنند، با مسلسل و توپ تانک به سوی جمعیت آتش گشودند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» ترکیب جمعیتی را که خانه را در میان گرفته بود چنین وصف می‌فرمایند.\n\n{{quote:0}}\n\nبه روایت «مأموریت برای وطنم»، زنی دلیر از میان جمعیت مردم را به پیشروی برمی‌انگیخت، و در پایان تانکی که فرمانده آن پیش‌تر از هواداران دکتر مصدق بود به کوچهٔ بن‌بست پشت خانه درآمد و با یک گلوله نیمی از خانه را ویران کرد. شاهنشاه می‌فرمایند که فرمانده آن تانک، مانند هزاران تن دیگر، چون دید دکتر مصدق خود را به کمونیست‌ها سپرده است و در پی برانداختن سلطنت است، از باور پیشین خود برگشته بود. روزولت در گزارش خود روایتی کم‌رنگ‌تر می‌دهد: به گفتهٔ او، نگهبانان خانه از فرمان پیروی کردند و به روی جمعیت آتش گشودند و بیشتر کشته‌های روز در همانجا جان باختند، ولی روزنامه‌ها و رادیو تهران شمار کشته‌ها و شدت نبرد را بسیار بزرگ‌تر از واقع نشان دادند، و یکی از کارمندان دفتر او حدود ساعت دو و نیم دید که نبرد جلوی خانه پایان یافته و خانه در حال تاراج است.\n\n{{quote:1}}\n\nشمار کشته‌های روز ۲۸ مرداد در منابع بسیار متفاوت است. کوپر می‌نویسد که تا شامگاه تنها چهل و سه کشته گزارش شد، هرچند گروه‌های مخالف بعدها از صدها کشته سخن گفتند. سپهبد ارفع می‌نویسد که بیش از صد تن جلوی خانهٔ دکتر مصدق جان باختند، و تأکید می‌کند که تنها تیرهایی که آن روز شلیک شد در دفاع از دکتر مصدق بود. مارک گازیوروفسکی در مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ سازمان اطلاعات مرکزی در ایران از نبردی نه‌ساعته پیرامون خانه و «حدود سیصد» کشته می‌نویسد. سفارت ایالات متحده در گزارش ۲۹ مرداد می‌گوید که مدافعان حمله‌های نخست جمعیت به خانهٔ نخست‌وزیر و ستاد ارتش را «با شماری کشته» پس زدند و خانه در اواخر روز، با وجود پایداری مدافعان، به دست جمعیت افتاد و ویران شد.\n\nدکتر مصدق با چند تن از همکارانش از دیوار باغ به خانهٔ همسایه گریخت. سپهبد ارفع می‌نویسد که او با نردبانی به باغ همسایه رفت و با کامیونی گریخت، و محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که دکتر مصدق شامگاه، «هنوز با جامهٔ خواب»، از دیوار باغ به باغ همسایه گریخت و در زیرزمینی پناه گرفت که از آنِ رئیس ادارهٔ پست بود.","quotes":[{"original":"جمعیت عظیمی که در این موقع خانهٔ مصدق را احاطه کرده بودند مخلوطی از طبقات مختلف ملت از دانشجو و صنعتگر و کارگر و پیشه‌ور و پلیس و ژاندارم و سرباز و افسر بود.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۳۱","date":"دربارهٔ بعدازظهر ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"این بند بخشی از شرحی است که کتاب درون گیومه دربارهٔ رویدادهای آن روز می‌آورد. در دنبالهٔ همین بند آمده است که بیشتر نظامیان حاضر در جمعیت تنها با چوب و سنگ مسلح بودند، و گروهی از افراد گارد شاهنشاهی، که نیروهای دکتر مصدق خلع سلاحشان را از یاد برده بودند، با شنیدن خبر عزل دکتر مصدق به مردم پیوستند و با نارنجک دستی تانک‌های نگهبان را واداشتند دریچه‌های خود را ببندند."},{"original":"In fact, when his house was finally attacked by some in the military and an angry mob, the troops assigned to protect the house fought valiantly. Up to 200 people are reported to have died in the battle for the house.","translation":"در واقع، هنگامی که سرانجام گروهی از نظامیان و جمعیتی خشمگین به خانهٔ او حمله کردند، سربازانی که نگهبانی خانه را بر عهده داشتند دلیرانه جنگیدند. گزارش‌ها حاکی است که تا دویست تن در نبرد بر سر خانه جان باختند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و پژوهشگر دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۲۵ و ۲۲۶","date":"دربارهٔ بعدازظهر ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی رقم دویست تن را بی ذکر منبع مستقیم و با قید «گزارش‌ها حاکی است» می‌آورد. شمار کشته‌ها در منابع دیگر از چهل و سه تا حدود سیصد تن متفاوت است."}]},{"title":"شهرستان‌ها","body":"رویدادهای تهران در همان روز به شهرستان‌ها نیز رسید. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرمایند که مردم عادی ایران نخست در رشت و سپس در دیگر شهرها به هواداری از شاهنشاه برخاستند، و سرلشکر زاهدی، که در آغاز می‌خواست از اصفهان و کرمانشاه نیرو به سوی تهران بیاورد، از همین رو در خود تهران دست به کار شد. سپهبد ارفع می‌نویسد که در همهٔ شهرهای شهرستان‌ها در همان روز خیزش‌هایی رخ داد و می‌افزاید که اگر کار در تهران در آن روز یکسره نمی‌شد، شاید در شهرستان‌ها جنگ داخلی خونینی درمی‌گرفت.\n\nپایگاه سازمان اطلاعات مرکزی در تلگراف بامداد ۲۹ مرداد خود نوشت که سرهنگ عباس فرزانگان جان خود را به خطر انداخت و سرهنگ تیمور بختیار را راضی کرد که با تیپ کرمانشاه به سوی تهران حرکت کند. جان والر در یادداشت ۲۹ مرداد خود افزود که یگان‌های ارتش در سنندج و کرمانشاه برای سرلشکر زاهدی نیرو فرستادند و استان آذربایجان، که از دیرباز پایگاه هواداری از شاهنشاه به شمار می‌رفت، از آغاز پشت سر شاهنشاه و نخست‌وزیر تازه ایستاد. در اصفهان وضع روشن نبود. یادداشت چارلز کابل برای پرزیدنت آیزنهاور می‌گوید که رادیو اصفهان در اعلامیه‌ای کوتاه هواداری خود را از دکتر مصدق اعلام کرد، و گزارش ۲۹ مرداد سفارت ایالات متحده نیز از «پایداری در اصفهان» به نقل از یک گزارش یاد می‌کند. سرلشکر حسن علوی‌کیا، که آن زمان رئیس دادگاه تجدیدنظر ارتش در اصفهان بود، در گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روزهای اصفهان را چنین به یاد می‌آورد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"خوب آنروز دراصفهان هم شروع شد به تظاهرات. درآن موقع دولو فرمانده لشگر بود، دولو هم انصافاً باید گفت که آدم فراموشکاری نبود وعلاقه داشت به گذشته خودش. درفاصله بیست و پنجم تا بیست وهشتم، در بیست وهشتم دیدم که ورق برگشت وگفتند تهران اینطور شده است.","speaker":"سرلشکر حسن علوی‌کیا","speakerTitle":"رئیس دادگاه تجدیدنظر ارتش در اصفهان در ۱۳۳۲ و بعدها قائم‌مقام سازمان اطلاعات و امنیت کشور","work":"گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۱۳","date":"دربارهٔ ۲۵ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ تا ۱۹ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"علوی‌کیا پیش از این بند از شنیدن خبر بازداشت سرهنگ نصیری از رادیو در روز ۲۵ مرداد یاد می‌کند. او می‌افزاید که روز ۲۹ مرداد، که به یاد او جمعه بود، فرمانده لشکر به او تلفن کرد و گفت که او را به تهران خواسته‌اند، و او چند روز بعد در تهران به معاونت رکن دوم ستاد ارتش برگزیده شد."}]},{"title":"شامگاه ۲۸ مرداد","body":"تا پایان روز، سرلشکر زاهدی تهران را در دست داشت. گزارش ۲۹ مرداد سفارت ایالات متحده می‌گوید که اندکی پیش از فرارسیدن شب دفترهای ستاد ارتش به دست دولت سرلشکر زاهدی افتاد و تیمسار نادر باتمانقلیچ کار ریاست ستاد ارتش را به دست گرفت، و تقریباً در همان هنگام سرلشکر زاهدی پشت میز نخست‌وزیری نشست که دکتر مصدق آن را به کار نمی‌برد. همان گزارش بیم آن شب را نیز ثبت کرده است.\n\n{{quote:0}}\n\nسپهبد ارفع می‌نویسد که سرلشکر زاهدی ساعت چهار بعدازظهر کار را در دست داشت و به شاهنشاه در رم تلگراف زد که همه چیز سامان یافته است و نظم برقرار است. کوپر می‌نویسد که سرلشکر زاهدی حکومت نظامی برقرار کرد و خود را نخست‌وزیر تازهٔ ایران اعلام کرد. یادداشت چارلز کابل برای پرزیدنت آیزنهاور، که پرزیدنت آن را روز ۳۰ مرداد دید، رویداد را برای رئیس‌جمهور ایالات متحده چنین وصف کرد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"Considerable concern up to night-fall regarding what attitude commanders of military units in suburbs Tehran might take. Some fear lest under orders General Riahi Mosadeq’s Chief of Staff they would descend on city during night and retake it on behalf Mosadeq. Also rumors afloat that Tudeh was preparing “show its hand” after public enthusiasm pro-Shah crowds had worn itself out and they had dispersed. When, however, Batmanqilich assumed duties Chief of Staff it would, seem all army units in vicinity Tehran automatically began taking orders from him.","translation":"تا فرارسیدن شب نگرانی بسیاری دربارهٔ رفتار فرماندهان یگان‌های نظامی حومهٔ تهران وجود داشت. برخی بیم داشتند که این یگان‌ها به فرمان سرتیپ ریاحی، رئیس ستاد ارتش مصدق، شبانه به شهر سرازیر شوند و آن را برای مصدق بازپس بگیرند. شایعه‌هایی نیز بر سر زبان‌ها بود که حزب توده آماده می‌شد پس از فرونشستن شور جمعیت‌های هوادار شاه و پراکنده شدن آنان «دست خود را رو کند». ولی هنگامی که باتمانقلیچ کار ریاست ستاد ارتش را به دست گرفت، چنین می‌نماید که همهٔ یگان‌های ارتش در پیرامون تهران خودبه‌خود از او فرمان بردند.","speaker":"لوی هندرسن","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم، ایران","workType":"تلگراف سفارت ایالات متحده در تهران به وزارت خارجهٔ آن کشور، در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۳۴۸، بند ۵ (همچنین در مجموعهٔ ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۸۳)","date":"۲۹ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"گزارش می‌افزاید که پس از آن فرمان پاک کردن خیابان‌ها و منع آمدوشد از ساعت هشت شب صادر شد و از آن ساعت «نظم و قانون سخت» در شهر برقرار ماند، ولی برنامهٔ بازداشت سران حزب توده در بامداد روز بعد به سبب ناکارآمدی شهربانی پیش نرفت."},{"original":"An unexpected strong upsurge of popular and military reaction to Prime Minister Mossadeq’s government has resulted according to late dispatches from Teheran in the virtual occupation of that city by forces proclaiming their loyalty to the Shah, and to his appointed Prime Minister Zahedi.","translation":"به گواهی آخرین گزارش‌ها از تهران، خیزش نیرومند و پیش‌بینی‌نشدهٔ واکنش مردمی و نظامی در برابر دولت نخست‌وزیر مصدق به آن انجامیده است که نیروهایی که وفاداری خود را به شاه و به نخست‌وزیر برگزیدهٔ او، زاهدی، اعلام می‌کنند، عملاً آن شهر را در دست گرفته‌اند.","speaker":"چارلز کابل","speakerTitle":"کفیل ریاست سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۹۵","workType":"یادداشت برای رئیس‌جمهور ایالات متحده، در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۲۹۵ (همچنین در مجموعهٔ ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم، سند ۳۴۹)","date":"بی‌تاریخ؛ پرزیدنت آیزنهاور آن را ۳۰ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۱ اوت ۱۹۵۳ میلادی، دید","context":"کابل در همین یادداشت می‌افزاید که لحن و محتوای اعلامیه‌های تازه «آشکارا ضد کمونیستی» است و حزب توده در آن ساعت‌های حساس تقریباً هیچ فعالیت آشکاری نداشته است."}]},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی در رم","body":"محمدرضا شاه پهلوی و ملکه ثریا از ۲۷ مرداد در هتل اکسلسیور رم به سر می‌بردند. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه در بغداد و رم با کمبود پول روبه‌رو بود و خبرهای رادیو در نخستین شب رم نوید خوبی نمی‌داد. کلر بوث لوس، سفیر ایالات متحده در ایتالیا، به شاهنشاه گفت که دولت او توصیه می‌کند بیانیه‌ای دربارهٔ رویدادها منتشر کند و بر برکناری قانونی دکتر مصدق تأکید ورزد. نیمروز ۲۸ مرداد، هنگامی که شاهنشاه و ملکه ثریا تازه ناهار را آغاز کرده بودند، خبرنگاری از خبرگزاری آسوشیتدپرس تلگرافی با خبر سقوط دولت دکتر مصدق برای آنان آورد.\n\n{{quote:0}}\n\nکوپر سخنی را که شاهنشاه در میان انبوه خبرنگاران در رم فرمود چنین نقل می‌کند: «نود و نه درصد مردم با من هستند. من همیشه این را می‌دانستم. ولی اگر کشورم را ترک کردم، تنها از نگرانی برای جلوگیری از خون‌ریزی بود.» به نوشتهٔ میلانی، برخی از مشاوران سرلشکر زاهدی به او پیشنهاد کرده بودند که فرستادن تلگراف را یکی دو روز به تأخیر اندازد، ولی سرلشکر زاهدی این پیشنهاد را نپذیرفت. آیت‌الله‌العظمی سید حسین بروجردی، مرجع بزرگ شیعیان، نیز تلگرافی برای شاهنشاه فرستاد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"He repeated several times, “this is not an insurrection. This is my government coming to power,” adding that “everyone who is not a communist is favorable to my stand.”","translation":"او چند بار تکرار کرد: «این شورش نیست. این دولت من است که به قدرت می‌رسد»، و افزود که «هر کس کمونیست نیست با موضع من موافق است».","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و پژوهشگر دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۲۹ و ۲۳۰","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی می‌نویسد که شاهنشاه بامداد همان روز با ملکه ثریا از ضرورت یافتن کار و رفتن به ایالات متحده سخن فرموده بود. اندکی پس از تلگراف آسوشیتدپرس، تلگرافی نیز از سرلشکر زاهدی رسید که شاهنشاه را به بازگشت هرچه زودتر به کشور فرامی‌خواند."},{"original":"“I hope the well-augured return of Your Majesty to Iran will put an end to [temporal] ills therein and will bring glory to Islam and welfare to Muslims,” Borujerdi wired the Shah. “Do return, as the Shiism and Islam need you. You are the Shiite sovereign.”","translation":"بروجردی به شاه تلگراف زد: «امیدوارم بازگشت فرخندهٔ اعلیحضرت به ایران به ناخوشی‌های [دنیوی] آنجا پایان دهد و برای اسلام شکوه و برای مسلمانان آسایش بیاورد. بازگردید، که تشیع و اسلام به شما نیاز دارند. شما پادشاه شیعه هستید.»","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"مورخ و نویسندهٔ کتاب‌های تاریخ ایران معاصر","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب پژوهش تاریخی","page":"ص ۸۴ (نسخهٔ الکترونیکی)","date":"دربارهٔ ۲۸ تا ۳۱ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۵ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۶ میلادی","context":"کوپر می‌افزاید که شاهنشاه این پیام‌ها و استقبال مردم را گواه آن دانست که بازگشت خود را مدیون خداوند و مردم است."}]},{"title":"۲۹ و ۳۰ مرداد: تسلیم دکتر مصدق","body":"دکتر مصدق پس از گریز از خانهٔ خود در خانهٔ همسایه پنهان ماند و سپس خود را به دولت تازه سپرد. گازیوروفسکی در ایرانیکا می‌نویسد که او روز بعد خود را به نیروهای سرلشکر زاهدی تسلیم کرد. «مأموریت برای وطنم» از دستگیری او «چهل و هشت ساعت بعد» سخن می‌گوید و سپهبد ارفع نیز از تسلیم او پس از دو روز یاد می‌کند. میلانی می‌نویسد که دکتر مصدق را به باشگاه افسران بردند، جایی که سرلشکر زاهدی ستاد خود را برپا کرده بود، و سرلشکر زاهدی خود به پیشواز او رفت و پس از سخنان مؤدبانه‌ای در خوشامد، اتاقی را که از آن پس زندان او بود به او نشان دادند.\n\nپایگاه سازمان اطلاعات مرکزی در بامداد ۲۹ مرداد گزارش داد که شهر آرام است و ارتش آمادهٔ رویارویی با حزب توده است. همان پایگاه در تلگراف ۳۰ مرداد خود گزارش داد که حزب توده بر آن است تا به نام خود دست به کاری نزند و در عوض در گروه‌های هوادار شاهنشاه رخنه کند تا آنان را به خشونت و آتش‌افروزی به نام شاهنشاه برانگیزد و آبروی دولت تازه را ببرد. سفارت ایالات متحده نیز در گزارش ۲۹ مرداد خود نوشت که شایعه‌هایی دربارهٔ گرد آمدن هواداران حزب توده برای پاتک در بامداد آن روز بر سر زبان‌ها است و نیروهای امنیتی برای جلوگیری از آن گرد می‌آیند.\n\nعبدالرضا انصاری، که آن زمان در ادارهٔ اصل چهار در تهران کار می‌کرد و بعدها به وزارت کشور رسید، در گفت‌وگو با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که بامداد ۲۸ مرداد با همسر ویلیام وارن، رئیس اصل چهار در ایران، در جلسهٔ یک انجمن خیریه در بانک ملی بود، و هنگام بازگشت به اداره شنید که اداره تعطیل است، و بعدازظهر همان روز دولت سقوط کرد. انصاری می‌گوید که سال‌ها بعد، پس از خواندن کتاب کرمیت روزولت، نامه‌ای به وارن نوشت و از او پرسید که آیا از کار روزولت آگاه بوده است، و وارن پاسخ داد که در آن زمان به هیچ روی از کار روزولت خبر نداشت."},{"title":"۳۱ مرداد: بازگشت محمدرضا شاه پهلوی به تهران","body":"محمدرضا شاه پهلوی برای بازگشت به ایران هواپیمایی از شرکت هواپیمایی هلند (کی‌ال‌ام) به بهای دوازده هزار دلار کرایه کرد و ملکه ثریا را برای چند روز دیگر در رم گذاشت. به نوشتهٔ میلانی، بیست روزنامه‌نگار نیز به خواست شاهنشاه و بی گذراندن تشریفات روادید سوار هواپیما شدند. شاهنشاه در راه بازگشت در بغداد فرود آمد تا از پادشاه عراق برای مهمان‌نوازی او سپاسگزاری کند و، به نوشتهٔ میلانی، از دیدار با مظفر اعلم، سفیر ایران در بغداد، خودداری فرمود، هرچند بعدها او را بخشید. «مأموریت برای وطنم» می‌افزاید که همان سفیر که پیش‌تر به دستور وزیر خارجهٔ دکتر مصدق برای بازداشت شاهنشاه کوشیده بود، در بازگشت نخستین کسی بود که در فرودگاه بغداد به پیشواز آمد.\n\nشاهنشاه، به نوشتهٔ میلانی، بعدازظهر ۳۱ مرداد ۱۳۳۲ (۲۲ اوت ۱۹۵۳) در میان تدابیر سخت امنیتی به تهران رسید و اعضای دولت تازه، برخی از اعضای خاندان سلطنتی و هیئت‌های دیپلماتیک در فرودگاه به پیشواز او رفتند. سرلشکر زاهدی پیش از پیاده شدن شاهنشاه به درون هواپیما رفت و چند دقیقه بعد همراه او بیرون آمد. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه در صف فرماندهان نظامی دید که سرهنگ نصیری اکنون سرتیپ شده است و بی‌درنگ روشن فرمود که ترفیع نظامی را در انحصار خود می‌داند، و این را آغاز تنش میان شاهنشاه و سرلشکر زاهدی می‌شمارد. «مأموریت برای وطنم» تاریخ بازگشت را ۳۰ مرداد و سپهبد ارفع آن را ۲۳ اوت ۱۹۵۳ می‌نویسد. فرح پهلوی، که آن روزها پانزده ساله بود و تابستان را با خانواده در بندر پهلوی می‌گذراند، در «کهن دیارا» آن روزها را چنین به یاد می‌آورد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"ارتش به جای پذیرش اوامر نخست‌وزیر قدیم، به طرفداری تیمسار زاهدی برخاست و بالاخره تصرف خانه مصدق به وسیله تانک‌ها نخستین نشانه تسلط دوباره بر اوضاع بود. سه روز بعد پادشاه در میان فریادهای شادی مردم به تهران بازگشت.","speaker":"فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۵۷","date":"دربارهٔ ۲۸ تا ۳۱ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۸۳ خورشیدی، برابر با ۲۰۰۴ میلادی","context":"فرح پهلوی پیش از این بند می‌نویسد که شورش و هرج و مرج سه روز در تهران ادامه داشت و کمونیست‌ها، هواداران دکتر مصدق و حتی گروهی از مذهبیون در خیابان‌ها بر ضد شاهنشاه شعار می‌دادند. سخنرانی رادیویی شاهنشاه در شامگاه بازگشت در صفحهٔ «رویدادهای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲» آمده است."}]}],"views":[{"title":"ناسازگاری روایت‌ها","body":"روایت‌های رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ از همان روزها از هم جدا شدند و در دهه‌های بعد نیز به هم نزدیک نشدند. عباس میلانی در «شاه» این ناسازگاری را از نخستین نکته‌های داوری دربارهٔ آن روز می‌شمارد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"There are completely conflicting reports on what actually happened on August 19. Each narrative is shaped either by the real or perceived interests and values of the narrator or by the historically and linguistically determined prism through which they perceive and articulate the event. In retrospect, only a number of facts seem incontrovertible about what took place in Tehran on August 19, 1953.","translation":"دربارهٔ آنچه به‌راستی در ۱۹ اوت رخ داد گزارش‌هایی یکسره ناسازگار در دست است. هر روایت یا از منافع و ارزش‌های واقعی یا پنداری راوی شکل گرفته است یا از منشوری که تاریخ و زبان آن را تعیین کرده و راوی رویداد را از درون آن می‌بیند و بیان می‌کند. اکنون که به گذشته می‌نگریم، تنها شماری از واقعیت‌ها دربارهٔ آنچه در ۱۹ اوت ۱۹۵۳ در تهران گذشت انکارناپذیر می‌نماید.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و پژوهشگر دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۲۵","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی پس از این بند شرح دکتر غلامحسین صدیقی، وزیر کشور دکتر مصدق، را از نخستین ساعت‌های روز می‌آورد. او پیش‌تر، در ص ۲۱۰ و ۲۱۱، می‌نویسد که بسیاری از مهم‌ترین اسناد، از جمله بایگانی‌های سازمان اطلاعات مرکزی، سازمان اطلاعات بریتانیا، ارتش ایران، حزب توده، سفارت شوروی، دفتر شاهنشاه و آیت‌الله کاشانی و آیت‌الله بروجردی، هنوز در دسترس پژوهشگران نیست."}]},{"title":"روایت رسمی دوران پهلوی: «قیام ملی»","body":"در روایت رسمی دوران پهلوی، رویداد ۲۸ مرداد «قیام ملی» مردم ایران به پشتیبانی از پادشاه و قانون اساسی بود. به نوشتهٔ میلانی، محمدرضا شاه پهلوی در بیست و پنج سال پایانی پادشاهی خود این روز را هر سال به نام «قیام ملی» جشن گرفت. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم»، که هشت سال پس از رویداد منتشر شد، آن را از چهار رویدادی می‌شمارند که به باور ایشان نشان یاری خداوند در زندگی شاهنشاه بود.\n\n{{quote:0}}\n\nمحمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ»، که در ۱۳۵۹ خورشیدی نوشتند، همین دیدگاه را با تأکید بر نقش مردم و بی‌اثری پول بیگانه تکرار می‌فرمایند. به فرمودهٔ ایشان، استقبال مردم در بازگشت به تهران به این معنا بود که ایشان دیگر تنها پادشاهی موروثی نبودند و اکنون «به‌راستی برگزیدهٔ مردم» شده بودند. ایشان دربارهٔ نقش سازمان اطلاعات مرکزی می‌فرمایند که «دقیق‌ترین اسناد» نشان می‌دهد آن سازمان در هنگام رویدادها بیش از شصت هزار دلار هزینه نکرد و چنین مبلغی برای آنکه سراسر یک کشور در چند روز به پا خیزد بس نبود. فرح پهلوی در «کهن دیارا» روایت شاهنشاه را از برگردان فارسی همان کتاب نقل می‌کند.\n\n{{quote:1}}\n\nسپهبد حسن ارفع، که خود آن روز در خیابان‌های تهران و شمیران برای مردم سخن گفت، در «زیر فرمان پنج پادشاه» همین دیدگاه را از زبان یک شاهد نظامی بازگو می‌کند.\n\n{{quote:2}}\n\nکوپر از گفت‌وگویی با محمدرضا شاه پهلوی در سال‌های بعد یاد می‌کند. پرسشگر در آن گفت‌وگو به سخنی از یکی از برادران ایشان اشاره کرد. آن برادر گفته بود برنامه‌ای دیگر برای دو هفته بعد در کار بود. شاهنشاه در پاسخ فرمود: «نمی‌دانم او از کجا چنین چیزی می‌داند، ولی یک چیز را می‌توانم به شما بگویم: زنان با چادرهایشان و کودکان هشت و نه ساله در خیابان‌ها بودند. یقین دارم که به آنان پولی نداده بودند.» شاهنشاه در همان گفت‌وگو فرمود که برنامه‌ای که ایشان از آن آگاه بودند صدور فرمان برکناری دکتر مصدق بود و، اگر کارگر نمی‌افتاد، ترک ایران.\n\nاردشیر زاهدی، پسر سرلشکر فضل‌الله زاهدی، که خود در رویدادها نقشی داشت، روایت سومی پیش نهاده است که میلانی آن را چنین خلاصه می‌کند.\n\n{{quote:3}}","quotes":[{"original":"قضیهٔ چهارم که شرح آن در این کتاب مندرج است معجزهٔ بیست و هشتم مرداد سال ۱۳۳۲ بود که ایران را از چنگال مصدق رهائی داد. دکتر مصدق مردی بود که امکان داشت رهبر سیاسی خوبی باشد ولی در اواخر حکومتش اسیر افکار افراطی خود و عده‌ای از اطرافیان و تلقینات غیرمستقیم یک دولت خارجی قرار گرفته بود. اعتقاد قطعی من اینست که سرنگون کردن دستگاه مصدق کار مردم عادی کشور من بود که در دلشان بارقهٔ مشیت یزدانی میدرخشید.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۷۱","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه این بند را در فصلی می‌آورند که در آن از رهایی خود از چند خطر بزرگ سخن می‌فرمایند. ایشان بی‌درنگ پس از این بند می‌افزایند که بر خود مسلم می‌دانند کارهای دوران پادشاهی‌شان با یاری نیرویی نادیده انجام گرفته است، ولی برای خود سمت فرستادهٔ خداوند را قائل نیستند."},{"original":"در روز سوم یعنی ۲۸ مرداد کارگران و اصناف و دانشجویان و پیشه‌وران و صاحبان مشاغل آزاد، سربازان و پاسبانان، همه زنان و مردان و حتی کودکان با همتی بی‌نظیر و شجاعتی وصف‌ناپذیر به میدان‌ها و خیابان‌ها ریختند و به مقابله با تفنگ‌ها و مسلسل‌ها و حتی تانک‌های زمامدار غیرمسئول پرداختند و اوضاع را یک روزه دگرگون کردند.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"کهن دیارا، نوشتهٔ فرح پهلوی، به نقل از برگردان فارسی «پاسخ به تاریخ»","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۵۷ و ۵۸","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی، برابر با ۱۹۸۰ میلادی؛ انتشار «کهن دیارا» ۱۳۸۳ خورشیدی، برابر با ۲۰۰۴ میلادی","context":"فرح پهلوی این بند را در میان چند بند دیگر از «پاسخ به تاریخ» می‌آورد و می‌نویسد که خاطرات کودکی خود او ارزش تاریخی کافی ندارد. در دنبالهٔ نقل، شاهنشاه می‌فرمایند که استقبال مردم «رأی اعتمادی بی‌چون و چرا» به ایشان بود."},{"original":"It is clear that the rising of the 19th August [1953] — known in Iran as ‘the 28th Mordad rising’, was a genuine rising of the people in defence of their traditions and their Sovereign, the truth of which is vouched for by hundreds of reliable eyewitnesses.","translation":"روشن است که خیزش ۱۹ اوت ۱۹۵۳، که در ایران «قیام ۲۸ مرداد» نام گرفته است، خیزش راستین مردم در دفاع از سنت‌ها و پادشاه خود بود، و صدها شاهد معتبر بر درستی آن گواهی می‌دهند.","speaker":"سپهبد حسن ارفع","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش شاهنشاهی ایران","work":"زیر فرمان پنج پادشاه","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۴۰۹","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۳ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۴ میلادی","context":"ارفع پس از این جمله می‌نویسد که تنها تیرهایی که آن روز شلیک شد در دفاع از دکتر مصدق بود، نه از سوی سربازان سرلشکر زاهدی بر ضد مردم، و روایت دیگر را به کسانی نسبت می‌دهد که با سلطنت دشمنی داشتند یا می‌خواستند افتخار رویداد را به نام خود کنند."},{"original":"In the last two decades, Ardeshir Zahedi has offered yet a third narrative, wherein the clumsy efforts of the CIA and the British worked in parallel with the efforts of his father, General Fazlollah Zahedi, and his supporters to resist Mossadeq. The two forces intersected occasionally, but were not identical. In fact, the support of thousands of patriotic Iranians and politicians like Ayatollah Kashani and Mozzafar Baghai, and not the Ajax operation, was, in Ardeshir’s view, the determining factor in his father’s victory.","translation":"در دو دههٔ گذشته اردشیر زاهدی روایت سومی پیش نهاده است که در آن کوشش‌های ناشیانهٔ سازمان اطلاعات مرکزی و بریتانیایی‌ها به موازات کوشش‌های پدرش، سرلشکر فضل‌الله زاهدی، و هوادارانش برای ایستادگی در برابر مصدق پیش می‌رفت. این دو نیرو گاه به هم می‌رسیدند، ولی یکی نبودند. در واقع، به دیدهٔ اردشیر، پشتیبانی هزاران ایرانی میهن‌دوست و سیاستمدارانی چون آیت‌الله کاشانی و مظفر بقایی، و نه عملیات آژاکس، عامل تعیین‌کنندهٔ پیروزی پدرش بود.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و پژوهشگر دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۰۹ و ۲۱۰","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی در ص ۲۱۲ می‌افزاید که اردشیر زاهدی سرسخت‌ترین منتقد «تاریخ سری» سازمان اطلاعات مرکزی بوده است و بارها با طعنه پرسیده است که چگونه آمریکایی‌ای به نام روزولت، که فارسی نمی‌دانست، با گروهی مأمور مزدبگیر دولتی مردمی را برانداخت."}]},{"title":"گزارش‌های همزمان دیپلمات‌ها و مأموران آمریکایی","body":"گزارش‌هایی که دیپلمات‌ها و مأموران آمریکایی در همان روزها نوشتند، پیش از آنکه بحث‌های سیاسی بعدی شکل بگیرد، بر نقش خودجوش مردم تأکید داشت. پایگاه سازمان اطلاعات مرکزی در تهران در تلگراف بامداد ۲۹ مرداد نوشت: «جنبش امروز خیزش راستین مردم بود که هیچ‌کس رهبری‌اش نمی‌کرد تا آنکه رهبرانی برایش فراهم شد.» جان والر نیز در یادداشت ۲۹ مرداد خود نوشت که جنبش هوادار شاهنشاه و سرلشکر زاهدی در ۲۸ مرداد «عنصری بزرگ از خودجوشی» در خود داشت و با رفتن شاهنشاه از ایران واکنش راستینی از تکان و اندوه در میان مردم تهران پدید آمده بود. گزارش ۲۹ مرداد سفارت ایالات متحده چند عامل را برای این پیروزی برشمرد.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"Not only members Mosadeq regime but also pro-Shah supporters amazed at latter’s comparatively speedy and easy initial victory which was achieved with high degree spontaneity. Among factors believed responsible for this are following: A. Iranian people of all classes were disgusted at bad taste exhibited by anti-Shah elements supporting Mosadeq. For instance, they were outraged when gangs of hooligans bearing red flags and chanting Commie songs began tearing down statues of Shah and father, breaking into houses and shops for purpose destroying Shah’s pictures, etc.","translation":"نه تنها اعضای دستگاه مصدق بلکه هواداران شاه نیز از پیروزی آغازین نسبتاً تند و آسان هواداران شاه، که با درجهٔ بالایی از خودجوشی به دست آمد، در شگفت‌اند. از جمله عواملی که گمان می‌رود در این کار مؤثر بوده‌اند اینهاست: الف. مردم ایران از همهٔ طبقات از بدسلیقگی عناصر ضد شاه هوادار مصدق بیزار بودند. برای نمونه، هنگامی که دسته‌هایی از اوباش با پرچم‌های سرخ و سرودهای کمونیستی به پایین کشیدن مجسمه‌های شاه و پدرش و هجوم به خانه‌ها و مغازه‌ها برای نابود کردن تصویرهای شاه پرداختند، خشمگین شدند.","speaker":"لوی هندرسن","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم، ایران","workType":"تلگراف سفارت ایالات متحده در تهران به وزارت خارجهٔ آن کشور، در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۳۴۸، بند ۷ (همچنین در مجموعهٔ ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۲۸۳)","date":"۲۹ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۰ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"گزارش در بندهای بعد عوامل دیگری نیز می‌آورد: نگرانی مردم از همدستی دست‌کم موقت دکتر مصدق با حزب توده، خستگی مردم از فشارهای دو سال گذشته، جدایی دستگاه دکتر مصدق از حزب توده در شامگاه ۲۷ مرداد، و وفاداری بیشتر نیروهای مسلح و بسیاری از مردم به پادشاه به عنوان «نماد یگانگی ملی». گزارش همچنین می‌گوید که جمعیت جز چند تظاهرات کوچک جلوی سفارت شوروی، هیچ دشمنی‌ای با بیگانگان نشان نداد."}]},{"title":"پرداخت‌ها و نقش مأموران سازمان اطلاعات مرکزی","body":"اسناد و پژوهش‌هایی که در دهه‌های بعد منتشر شد، نشان می‌دهد که مأموران سازمان اطلاعات مرکزی در روزهای ۲۵ تا ۲۸ مرداد پول‌هایی میان کسانی پخش کردند. گازیوروفسکی در ایرانیکا می‌نویسد که بامداد ۲۸ مرداد دو افسر آن سازمان ده هزار دلار به احمد آرامش دادند و او قول داد که آن را برای سازمان دادن جمعیتی بزرگ بر ضد دکتر مصدق به آیت‌الله کاشانی برساند. نویسندهٔ مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ آیت‌الله کاشانی، به نقل از گازیوروفسکی، می‌افزاید که روشن نیست آیت‌الله کاشانی یا پسرش این پول را دریافت کرده باشد، و اگر کرده، آن را برای این کار به کار برده باشد. میلانی دربارهٔ اثر این پرداخت‌ها جانب احتیاط را نگه می‌دارد.\n\n{{quote:0}}\n\nسفارت ایالات متحده خود در ۳۰ مرداد به این برداشت‌ها اشاره کرد. میلانی گزارش آن روز سفارت را نقل می‌کند که می‌گفت «متأسفانه این برداشت رفته‌رفته گسترده می‌شود» که این سفارت یا دست‌کم دولت ایالات متحده با پول و کمک فنی در برانداختن دکتر مصدق و برقراری دولت سرلشکر زاهدی سهمی داشته است، و آن را به «سنت‌های دیرین» ایرانیان در نسبت دادن هزینهٔ هر جناحی به بیگانگان نسبت می‌داد. به نوشتهٔ میلانی، سفارت در همان روز گزارش داد که تهران آرام است و مردم سراسر کشور «ظاهراً حل شدن سرانجام مسئلهٔ میان شاه و مصدق را پذیرفته‌اند و در کل از نتیجه خرسندند».","quotes":[{"original":"While there seems to be overwhelming evidence that some funds were disbursed amongst some street toughs and gang leaders, it is not clear to what extent the appearance of these gangs was the result of that money, or of Kashani’s decision to mobilize opposition to Mossadeq that day.","translation":"هرچند چنین می‌نماید که شواهد فراوانی بر پخش شدن پول‌هایی میان برخی از گردن‌کلفت‌های خیابانی و سردسته‌های گروه‌ها گواهی می‌دهد، روشن نیست که پیدا شدن این گروه‌ها تا چه اندازه نتیجهٔ آن پول بود و تا چه اندازه نتیجهٔ تصمیم کاشانی برای بسیج مخالفان مصدق در آن روز.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و پژوهشگر دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۲۶","date":"دربارهٔ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی پیش از این بند از کنت لاو، خبرنگار آمریکایی، یاد می‌کند که هفت سال پس از رویدادها نوشت در روزهای پس از ۲۸ مرداد آن‌قدر دلار در تهران خرج شده بود که بهای دلار در بازار آزاد به‌شدت پایین آمد. میلانی می‌پذیرد که بهای دلار از حدود بیست و پنج تومان به نزدیکی نرخ رسمی رسید، ولی می‌نویسد که این افت می‌توانست نتیجهٔ چشم‌داشت بازار به رسیدن کمک‌های آمریکا و کاهش تقاضای دلار از سوی ثروتمندانی باشد که دیگر نیازی به گریز از ایران نمی‌دیدند."}]},{"title":"روایت هواداران دکتر مصدق","body":"دکتر محمد مصدق و هوادارانش ۲۸ مرداد را روز توطئهٔ بیگانه بر ضد دولتی ملی می‌دانند. به نوشتهٔ میلانی، در این روایت جمعیتی «اجیرشده»، که سازمان اطلاعات مرکزی و سازمان اطلاعات بریتانیا هزینهٔ آن را پرداختند، دولت دکتر مصدق را برانداخت، و یادمان‌ها و نوشته‌های برخی از افسران آن دو سازمان، و نیز «تاریخ رسمی» سازمان اطلاعات مرکزی که بعدها به بیرون راه یافت، به این روایت نیرو داد. میلانی می‌افزاید که حتی خواندن دقیق همان تاریخ رسمی «به همان اندازه که پاسخ می‌دهد، پرسش برمی‌انگیزد». هواداران این روایت در اسفند ۱۳۷۸ (مارس ۲۰۰۰) نیز پشتوانه‌ای یافتند، هنگامی که مادلین آلبرایت، وزیر خارجهٔ ایالات متحده، با واژه‌هایی سنجیده از «نقش چشمگیر» ایالات متحده در رویدادهای ۱۳۳۲ ابراز تأسف کرد."},{"title":"نام رویداد","body":"نام رویداد خود بخشی از این اختلاف است. در دوران پهلوی رویداد در اسناد رسمی و در تقویم سالانه «قیام ملی» نام داشت، و سپهبد ارفع از آن با نام «قیام ۲۸ مرداد» یاد می‌کند. میلانی دو نام رایج را چنین در برابر هم می‌گذارد: روزی سربلند از «قیام ملی» در پشتیبانی از پادشاهی که به او ستم رفته بود، یا روز ننگ و توطئهٔ بیگانه بر ضد دکتر مصدق."}],"aftermathSections":[{"title":"دیدارهای نخست پس از بازگشت","body":"محمدرضا شاه پهلوی شامگاه ۱ شهریور ۱۳۳۲ (۲۳ اوت ۱۹۵۳) لوی هندرسن، سفیر ایالات متحده، را در دیداری خصوصی پذیرفت. به نوشتهٔ میلانی، هندرسن پیام شفاهی پرزیدنت آیزنهاور را در شادباش بازگشت شاهنشاه رساند، و شاهنشاه رویدادهای آن روزهای مرداد را «معجزه» خواند.\n\n{{quote:0}}\n\nمیلانی می‌افزاید که شاهنشاه در همان دیدار از سرلشکر زاهدی خرسند بود و به او «اعتماد کامل» داشت، ولی اعضای کابینهٔ او را «همان چهره‌های کهنه» می‌دانست و امید داشت کابینه‌ای کشور و به‌ویژه جوانان را به جنبش درآورد. وینستون چرچیل، نخست‌وزیر بریتانیا، نیز از راه سفارت ایالات متحده پیامی شفاهی در شادباش بازگشت شاهنشاه فرستاد، زیرا روابط دیپلماتیک ایران و بریتانیا هنوز بریده بود. کرمیت روزولت در شب همان روز به دیدار شاهنشاه رفت. میلانی، با قید «اگر بتوان به روزولت اعتماد کرد»، نخستین سخن شاهنشاه را در آن دیدار از زبان روزولت چنین نقل می‌کند: «تاج و تختم را مدیون خداوند، مردمم، ارتشم و شما هستم.»","quotes":[{"original":"He called what had happened in Iran in those crucial August days “a miracle,” and said he believed it was “wrought. . .due to [the] friendship of the West, to [the] patriotism of the Iranian people and to [the] intermediation [sic] of God.” He added that in his mind, if he had failed, Iran would have had no “alternative but communism.”","translation":"او آنچه را در آن روزهای سرنوشت‌ساز اوت در ایران رخ داده بود «معجزه» خواند و گفت که به باور او این معجزه «به برکت دوستی غرب، میهن‌دوستی مردم ایران و میانجی‌گری خداوند پدید آمد». او افزود که به گمان او، اگر شکست خورده بود، ایران «چاره‌ای جز کمونیسم» نداشت.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"مورخ و پژوهشگر دانشگاه استنفورد","work":"شاه","workType":"کتاب زندگی‌نامه و پژوهش تاریخی","page":"ص ۲۳۲","date":"دربارهٔ ۱ شهریور ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۳ اوت ۱۹۵۳ میلادی؛ انتشار ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر با ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی سخنان شاهنشاه را از گزارش هندرسن به وزارت خارجهٔ ایالات متحده نقل می‌کند. به نوشتهٔ او، شاهنشاه در همان دیدار فرمود که می‌خواهد مطبوعات براندازنده را یکسره از میان بردارد و سازمان حزب توده را درهم بشکند، و پرسید که کمک ایالات متحده چه زود و به چه اندازه و به چه شکل می‌رسد."}]},{"title":"کمک اقتصادی ایالات متحده","body":"دولت تازه با خزانه‌ای تهی روبه‌رو بود. سرلشکر زاهدی روز ۴ شهریور ۱۳۳۲ (۲۶ اوت ۱۹۵۳) در نامه‌ای به پرزیدنت آیزنهاور کمک فوری خواست.\n\n{{quote:0}}\n\nعبدالرضا انصاری، که در نخستین دیدار ویلیام وارن، رئیس اصل چهار، با سرلشکر زاهدی در وزارت امور خارجه برای نخست‌وزیر ترجمه می‌کرد، وضع آن روزها را چنین به یاد می‌آورد.\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"The assistance which the United States is already rendering Iran, helpful as it is, is unfortunately not sufficient in amount and character to tide Iran over the financial and economic crisis which I find it to be facing. The treasury is empty; foreign exchange resources are exhausted; the national economy is deteriorated. Iran needs immediate financial aid to enable it to emerge from a state of economic and financial chaos.","translation":"کمکی که ایالات متحده هم‌اکنون به ایران می‌کند، هرچند سودمند است، متأسفانه از نظر اندازه و ماهیت برای گذراندن ایران از بحران مالی و اقتصادی‌ای که می‌بینم با آن روبه‌روست بس نیست. خزانه تهی است، منابع ارزی به پایان رسیده و اقتصاد ملی رو به تباهی رفته است. ایران برای رهایی از وضع آشفتگی اقتصادی و مالی به کمک مالی فوری نیاز دارد.","speaker":"سرلشکر فضل‌الله زاهدی","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۳۰۱","workType":"نامهٔ نخست‌وزیر ایران به رئیس‌جمهور ایالات متحده، در مجموعهٔ اسناد رسمی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۳۰۱","date":"۴ شهریور ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ اوت ۱۹۵۳ میلادی","context":"متن نامه از اطلاعیهٔ کاخ سفید در ۱۰ شهریور ۱۳۳۲ (۱ سپتامبر ۱۹۵۳) آمده است. پرزیدنت آیزنهاور در همان روز به نامه پاسخ داد، و کاخ سفید در ۱۴ شهریور (۵ سپتامبر) اعلام کرد که چهل و پنج میلیون دلار کمک اقتصادی فوری، افزون بر برنامه‌های کمک نظامی و فنی موجود، در اختیار ایران می‌گذارد."},{"original":"مشکلات اقتصادی دولت دارد چون درآن زمان تعداد بیکارها خیلی خیلی زیاد بود در ایران. دولت هیچ امکاناتی نداشت مسئله نفت هنوز حل نشده بود قیمتها بالا بود بیکارها خیلی زیاد و یکی از جاهائی که سپهبد زاهدی متوجه بود میخواست که کمک بشود اصل ۴ بود.","speaker":"عبدالرضا انصاری","speakerTitle":"کارمند ادارهٔ اصل چهار در تهران در ۱۳۳۲ و بعدها وزیر کشور","work":"مصاحبه با طرح تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی، متن پیاده‌شده","page":"ص ۳۲ متن پیاده‌شده","date":"دربارهٔ شهریور ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)؛ مصاحبه در سال‌های پس از ۱۳۵۷ خورشیدی","context":"به گفتهٔ انصاری، عبدالله انتظام، وزیر امور خارجه، نیز در آن جلسه بود، و وارن قول داد هر کاری بتواند برای دولت انجام دهد. اصل چهار در پی آن طرحی برای راه‌سازی در نزدیکی سد کرج آماده کرد تا شماری از بیکاران به کار گمارده شوند."}]},{"title":"دادرسی دکتر مصدق و همکارانش","body":"دکتر مصدق را در دادگاه نظامی به اتهام نقض قانون اساسی محاکمه کردند. به نوشتهٔ میلانی، دادگاه در آذر ۱۳۳۲ (دسامبر ۱۹۵۳) او را به سه سال زندان محکوم کرد، همان کیفری که شاهنشاه چند ماه پیش از آن در گفت‌وگو با روزولت از آن فرموده بودند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که چون دکتر مصدق به اتهام خیانت محکوم می‌شد و بی‌گمان حکم مرگ می‌گرفت، به دادگاه دستور فرمود کارهای او را بر ضد شخص شاهنشاه به حساب نیاورد. دکتر مصدق پس از سه سال زندان آزاد شد و تا پایان عمر در ملک خود در احمدآباد، در غرب تهران، زیست و در ۱۳۴۶ خورشیدی (۱۹۶۷ میلادی) درگذشت.\n\nدکتر حسین فاطمی، وزیر امور خارجهٔ دکتر مصدق، چند ماه پنهان ماند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» سرگذشت او را چنین می‌آورند.\n\n{{quote:0}}","quotes":[{"original":"حسین فاطمی وزیر امور خارجه مصدق که متواری شده بود با کمک افراد حزب توده مدت هفت ماه خود را در گوشه و کنار مخفی کرد و بالاخره دستگیر گردید و اگر در هنگام دستگیری تحت حمایت شدید من قرار نگرفته بود مردم ویرا در همان آن بقتل میرساندند.","speaker":"اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی","page":"ص ۱۳۵","date":"دربارهٔ ۱۳۳۲ و ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۲ و ۲۵۱۳ شاهنشاهی)؛ انتشار ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه در دنبالهٔ همین بند می‌فرمایند که دکتر فاطمی را محاکمه کردند و دادگاه به اعدام او حکم داد، و دکتر مصدق و دیگر اعضای کابینه‌اش نیز محاکمه شدند و بیشتر آنان به زندان محکوم شدند و اکنون همگی آزادند. در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که نتوانستند از اعدام دکتر فاطمی جلوگیری کنند، زیرا او کمونیست بود، ولی خود هزینهٔ زندگی خانواده‌اش را بر عهده گرفتند."}]},{"title":"برچیده شدن سازمان حزب توده","body":"دادرسی‌های پس از ۲۸ مرداد بخشی از گسترش حزب توده را در ارتش آشکار کرد. «مأموریت برای وطنم» می‌گوید که هنگامی که دکتر مصدق وزارت جنگ را در دست گرفت تنها حدود یکصد افسر وابسته به حزب توده در ارتش بودند، ولی در یک سال پیش از سقوط دولت او شمارشان به ششصد تن رسید، و حتی فرمانده گردان گارد شاهنشاهی که مورد اعتماد شاهنشاه بود از کمونیست‌ها به شمار می‌رفت. «پاسخ به تاریخ» این شمار را ۱۱۰ و ۶۴۰ تن می‌آورد. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» می‌افزایند که شماری از افسران و اعضای حزب توده را که در شکنجه و قتل مخالفان دست داشتند اعدام یا زندانی کردند، ولی بسیاری دیگر را که از کردهٔ خود پشیمان شدند و آمادگی خود را برای وفاداری دوباره به میهن و سلطنت مشروطه اعلام کردند، بخشیدند، هرچند آنان دیگر حق خدمت دولتی نداشتند.\n\nسپهبد ارفع می‌نویسد که سرلشکر زاهدی ستاد خود را در باشگاه افسران برپا کرد، ستاد ارتش، شهربانی و ژاندارمری را پاک‌سازی کرد و تیمسار باتمانقلیچ را به ریاست ستاد ارتش گماشت. به نوشتهٔ ارفع، چند هفته بعد سرهنگ تیمور بختیار به فرمانداری نظامی تهران رسید و با کوششی بی‌امان سازمان پنهان حزب توده را یافت و یکسره از هم پاشید و همهٔ سران آن را بازداشت کرد. گازیوروفسکی در ایرانیکا تاریخ این انتصاب را آذر ۱۳۳۲ می‌نویسد و می‌افزاید که سازمان اطلاعاتی‌ای که در فرمانداری نظامی شکل گرفت در شهریور ۱۳۳۳ شبکهٔ بزرگ افسران حزب توده را در ارتش کشف کرد. شرح آن در صفحهٔ «کشف شبکهٔ نظامی حزب توده در ۱۳۳۳» آمده است، و همان سازمان در ۱۳۳۵ زیر نام «سازمان اطلاعات و امنیت کشور» از نو سامان یافت که شرح آن در صفحهٔ «تأسیس ساواک در ۱۳۳۵» آمده است."},{"title":"روابط با بریتانیا و مسئلهٔ نفت","body":"برکناری دکتر مصدق راه را برای حل مسئلهٔ نفت و ازسرگیری روابط با بریتانیا گشود. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه و سرلشکر زاهدی دربارهٔ ازسرگیری زودهنگام روابط درنگ داشتند و آیت‌الله کاشانی و دیگران دربارهٔ آن هشدار می‌دادند، ولی در آذر ۱۳۳۲ (دسامبر ۱۹۵۳) ایران به ازسرگیری روابط رضایت داد و بریتانیا دنیس رایت را به کارداری سفارت خود در تهران گماشت. میلانی می‌افزاید که ایران ازسرگیری روابط را به این شرط پذیرفت که هیچ‌یک از کسانی که در دوران دکتر مصدق در ایران خدمت کرده بودند به سفارت بازنگردند. گفت‌وگوهای نفت به قرارداد کنسرسیوم در ۱۳۳۳ انجامید که شرح آن در صفحهٔ «قرارداد کنسرسیوم نفت در ۱۳۳۳» آمده است. سپهبد ارفع می‌نویسد که در سال‌های بعد گروهی از مردم امتیازهای داده‌شده به کنسرسیوم را بیش از اندازه می‌دانستند یا می‌خواستند بدانند که پول‌های کلانی که از ایالات متحده رسیده بود کجا خرج شد."},{"title":"جایگاه آیت‌الله کاشانی و سرلشکر زاهدی","body":"نویسندهٔ مقالهٔ ایرانیکا دربارهٔ آیت‌الله کاشانی می‌نویسد که آیت‌الله کاشانی و سرلشکر زاهدی دو روز پس از ۲۸ مرداد با هم دیدار کردند و دربارهٔ وضع سیاسی گفت‌وگو کردند. به نوشتهٔ همان مقاله، آیت‌الله کاشانی، که با ازسرگیری روابط با بریتانیا مخالف بود، در سال‌های بعد پایگاه اجتماعی پیشین خود را از دست داد، و در ۲۹ دی ۱۳۳۴ (۱۹ ژانویهٔ ۱۹۵۶) در پیوند با پروندهٔ قتل سپهبد حاجعلی رزم‌آرا بازداشت شد. پیوند میان شاهنشاه و سرلشکر زاهدی نیز، که به نوشتهٔ میلانی از همان روز بازگشت با ترفیع سرهنگ نصیری تنش‌آلود شده بود، رو به سردی رفت. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه بر آن بود بخش بزرگی از قدرتی را که قانون و روال پس از جنگ جهانی دوم به نخست‌وزیر داده بود در دست خود گرد آورد، و نخستین گام را برکناری سرلشکر زاهدی می‌دانست. سرلشکر زاهدی، که در این میان به درجهٔ سپهبدی رسیده بود، به نوشتهٔ ارفع روز ۱۶ فروردین ۱۳۳۴ (۵ آوریل ۱۹۵۵) کناره گرفت و حسین علاء برای بار دوم نخست‌وزیر شد."},{"title":"بزرگداشت سالانه","body":"دولت ایران در دوران پهلوی ۲۸ مرداد را هر سال به نام «قیام ملی» بزرگ می‌داشت. سپهبد ارفع می‌نویسد که دو هفته پس از رویدادها افسری از ستاد ارتش نشان درجهٔ یک «انقلاب ملی»، نشانی که تازه بنیاد نهاده بودند، را به فرمان شاهنشاه برای او آورد، و در میدان مخبرالدوله، جایی که او آن روز بر لب آب‌نمای میدان برای مردم سخن گفته بود، بعدها بنای یادبودی برای این رویداد برپا کردند. ارفع می‌افزاید که شاهنشاه به او فرمود که او را در فیلمی دیده است، و بعدها دانست که شاهنشاه در رم فیلم خبری‌ای از آن روز دیده بود که ارفع را در حال سخنرانی نشان می‌داد. گاه‌شمار آغاز کتاب کوپر نیز ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ (۱۹ اوت ۱۹۷۸) را، که همان روز آتش‌سوزی سینما رکس آبادان رخ داد، «روز قیام ملی» ثبت کرده است."}]},{"id":"mosaddegh-trial-1332","title":"محاکمهٔ دکتر محمد مصدق در دادگاه نظامی","date":{"solarYear":1332,"solarMonth":8,"solarDay":17,"gregorianYear":1953,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":8},"endDate":{"solarYear":1333,"solarMonth":2,"solarDay":22,"gregorianYear":1954,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":12},"tier":"primary","category":"political","summary":"دادگاه نظامی دکتر محمد مصدق، نخست‌وزیر برکنارشدهٔ ایران، از یکشنبه ۱۷ آبان ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۸ نوامبر ۱۹۵۳ میلادی) تا دوشنبه ۳۰ آذر همان سال (۲۱ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی) در تهران برگزار شد. دادگاه سرتیپ تقی ریاحی، رئیس ستاد ارتش در دولت دکتر مصدق، را در همین پرونده محاکمه کرد. نشست‌های مقدماتی از ۱۲ تا ۱۴ آبان در سلطنت‌آباد برگزار شد. از نشست یکم تا نشست بیست‌وهشتم، هیأت در تالار آیینهٔ سلطنت‌آباد نشست، و از یکشنبه ۲۲ آذر، نشست بیست‌ونهم به بعد، کار را در باشگاه افسران لشکر شش زرهی ادامه داد. مجموع نشست‌های علنی رسیدگی ماه آبان و آذر به سی‌وپنج نشست رسید. رئیس دادگاه سرلشکر نصرالله مقبلی بود. دادستان ارتش، سرتیپ حسین آزموده، در کیفرخواست نهم مهر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱ اکتبر ۱۹۵۳ میلادی) عمل هر دو متهم را با مادهٔ ۳۱۷ قانون دادرسی و کیفر ارتش منطبق دانست و تقاضای اعدام کرد. وکیل مدافع دکتر مصدق سرهنگ جلیل بزرگمهر بود. وکالت سرتیپ ریاحی را در بخشی از جریان سرهنگ شاهقلی و سپس سرلشکر میرجلالی بر عهده گرفتند. دادگاه در رأی ۳۰ آذر، با استناد به غمض عین محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، از حق خصوصی، و با ذکر نداشتن سابقهٔ محکومیت کیفری و کبر سن، دکتر مصدق را به سه سال حبس مجرد محکوم کرد. سرتیپ ریاحی را به دو سال حبس تأدیبی محکوم کرد که به حکم قانون با اخراج از خدمت ارتش همراه بود. دکتر مصدق همان شب در ذیل رأی نوشت که دادگاه را فاقد صلاحیت می‌داند و تقاضای فرجام دارد، و پس از قرائت رأی گفت حکم بر افتخارات تاریخی او افزوده است. شرح‌های حقوقی و مطبوعاتی بعدی آغاز دادگاه تجدیدنظر را ۱۹ فروردین ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۸ آوریل ۱۹۵۴ میلادی) و پایان آن را ۲۲ اردیبهشت همان سال (۱۲ مه ۱۹۵۴ میلادی) نوشته‌اند و گفته‌اند این دادگاه پس از بیست‌وشش نشست کیفر سه سال حبس مجرد را تأیید کرد. پس از تحمل مدت، دکتر مصدق به احمدآباد در ملک پدری رفت و تا درگذشت در اسفند ۱۳۴۵ خورشیدی (۲۵۲۵ شاهنشاهی، ۱۹۶۷ میلادی) در همان‌جا زیر نظر ماند. محمدرضا شاه پهلوی یک روز پس از صدور حکم بدوی، در گفت‌وگو با لوی هندرسن، سفیر ایالات متحده در تهران، فرمودند از محدود ماندن کیفر به سه سال حبس مجرد خرسندند؛ زیرا کیفر سنگین‌تر ممکن بود همدردی عمومی برانگیزد و کیفر بدون قید «مجرد» راه را بر تخفیف بعدی به تبعید می‌بست. شاهنشاه همچنین فرمودند که به رئیس دادگاه پیامی فرستاده‌اند تا روشن شود ملی شدن نفت را همچنان تأیید می‌کنند و از دکتر مصدق کینهٔ شخصی ندارند. در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسند می‌دانستند حکم اعدام قطعی می‌نمود و از این رو به دادگاه دستور دادند اعمال او را بر ضد شخص شاهنشاه در حساب نیاورد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که کرمیت روزولت، مأمور سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده، چند ماه پیش از دادگاه از زبان شاهنشاه شنیده بود که قصد دارند دکتر مصدق را به «سه سال حبس خانگی در قریهٔ خود» محکوم کنند. حکم نهایی زندان مجرد بود، نه همان حبس خانگی که در آن گفت‌وگو آمده بود. سرهنگ جلیل بزرگمهر بعدها صورت تفصیلی دفاعیات را در کتاب «دکتر محمد مصدق در محکمهٔ نظامی» گرد آورد. رویدادهای ۲۵ و ۲۸ مرداد در مدخل‌های جداگانه آمده است.","citations":[{"sourceId":"keyfar-khast-azmoudeh-1332","locus":"متن کیفرخواست، ۹ مهر ۱۳۳۲","text":"سرتیپ حسین آزموده در کیفرخواست ۹ مهر عمل دکتر محمد مصدق و سرتیپ تقی ریاحی را با مادهٔ ۳۱۷ قانون دادرسی و کیفر ارتش منطبق دانست و تقاضای اعدام کرد."},{"sourceId":"gozaresh-dadgah-mosaddegh-1332","locus":"گزارش نشست‌های آبان و آذر ۱۳۳۲","text":"گزارش‌های مطبوعاتی همان روزها ساعات دادگاه، ایراد صلاحیت، دفاع دکتر مصدق و متن دادنامهٔ ۳۰ آذر را ثبت کرده‌اند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۳۴ تا ۲۳۶","text":"عباس میلانی در «شاه» گفت‌وگوی شاهنشاه با کرمیت روزولت دربارهٔ کیفر دکتر مصدق، و همزمانی ورود دنیس رایت با اعلام حکم را می‌آورد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۹۱","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که می‌دانست حکم اعدام قطعی می‌نمود و به دادگاه دستور داد اعمال دکتر مصدق را بر ضد شخص شاهنشاه در حساب نیاورد."},{"sourceId":"frus-1951-54-iran","locus":"سند ۳۵۳","text":"لوی هندرسن در یادداشت ۲۲ دسامبر ۱۹۵۳ دلیل محدود ماندن کیفر به سه سال حبس مجرد و پیام شاهنشاه به رئیس دادگاه را گزارش می‌کند."},{"sourceId":"iranica-coup-1953","locus":"بخش محاکمه","text":"مارک گازیوروفسکی در ایرانیکا محکومیت دکتر مصدق و چند تن از همکارانش را در چند جمله خلاصه می‌کند."},{"sourceId":"bozorgmehr-mosaddegh-dar-mahkameh","locus":"کتاب وکیل مدافع","text":"سرهنگ جلیل بزرگمهر بعدها صورت تفصیلی محاکمه را در کتابی جدا گرد آورد."}],"personIds":["mohammad-reza-person","mohammad-mosaddegh","fazlollah-zahedi","taghi-riahi","nasrollah-moghbeli","hossein-azmoudeh","jalil-bozorgmehr","shahqoli-counsel","mirjalali-counsel","hamid-shirvani","mahmud-afsharpur","teymur-bakhtiar","mohammad-ali-khazai","aliasghar-mobasheri","shokouhi-clerk"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"از حق خصوصی گذشت و در شب پایان محاکمه به رئیس دادگاه پیام فرستاد.","mohammad-mosaddegh":"در دادگاه نظامی از صلاحیت هیئت ایراد کرد و به سه سال حبس مجرد محکوم شد.","fazlollah-zahedi":"دولت او پرونده را به دادگاه نظامی سپرد.","taghi-riahi":"در همین پرونده محاکمه و به دو سال حبس و اخراج از ارتش محکوم شد.","nasrollah-moghbeli":"سی‌وپنج نشست را اداره کرد و دادنامهٔ ۳۰ آذر را امضا کرد.","hossein-azmoudeh":"کیفرخواست ۹ مهر را با تقاضای اعدام نوشت و پس از رأی تجدیدنظر خواست.","jalil-bozorgmehr":"در تمام نشست‌ها وکالت مصدق را بر عهده داشت.","shahqoli-counsel":"در نشست‌های نخست وکیل ریاحی بود.","mirjalali-counsel":"در نشست‌های پایانی وکیل ریاحی بود.","hamid-shirvani":"در هیئت دادرسان دادگاه بدوی مصدق نشست.","mahmud-afsharpur":"دادرس علی‌البدل همان دادگاه بود.","teymur-bakhtiar":"در ترکیب دادرسان دادگاه نظامی مصدق بود.","mohammad-ali-khazai":"عضو علی‌البدل هیئت دادگاه بدوی بود.","aliasghar-mobasheri":"کنار دادرسان دیگر دادگاه بدوی نشست.","shokouhi-clerk":"رأی را در نشست سی‌وپنج قرائت کرد."},"personTitles":{"mohammad-mosaddegh":"نخست‌وزیر پیشین"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["محاکمهٔ دکتر مصدق","دادگاه نظامی دکتر مصدق"],"contextSections":[{"title":"فرمان عزل، بازداشت و تشکیل پرونده","body":"در ۲۲ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۳ اوت ۱۹۵۳ میلادی) محمدرضا شاه پهلوی دو فرمان نوشتند: عزل دکتر محمد مصدق از نخست‌وزیری و نصب سرلشکر فضل‌الله زاهدی به جای او. اصل چهل‌وششم متمم قانون اساسی مشروطه عزل و نصب وزیران را به فرمان پادشاه سپرده بود. کیفرخواست دادستان ارتش همین اصل را در صدر داستان حقوقی پرونده نهاد و رسید دکتر مصدق را در ساعت یک بامداد یکشنبه ۲۵ مرداد نقل کرد: «ساعت یک بعد از نصف شب ۲۵ مردادماه ۱۳۳۲ دست‌خط مبارک به اینجانب رسید.» به نوشتهٔ کیفرخواست، دکتر مصدق بلافاصله دستور بازداشت آورندهٔ فرمان، سرهنگ نعمت‌الله نصیری، را صادر کرد و از آن پس از اجرای فرمان سر باز زد. شرح حقوقی این چهار روز در مدخل «رویدادهای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲» آمده است. در ۲۸ مرداد دولت او پایان یافت و سرلشکر زاهدی کار را به دست گرفت. دکتر مصدق پس از نبرد خانهٔ خود گریخت و یک یا دو روز بعد خود را تسلیم کرد. جزئیات آن روز در مدخل «رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲» آمده است. کیفرخواست می‌نویسد بازداشت دکتر مصدق در ۲۹ مرداد، به موجب مادهٔ پنج قانون حکومت نظامی، صورت گرفت و بازپرس دادستانی ارتش قرار بازداشت را در ۲۶ شهریور صادر کرد. سرتیپ ریاحی را در ۲۸ مرداد بازداشت کردند و قرار بازداشت او در ۲۸ شهریور صادر شد. هر دو به قرار اعتراض کردند و دادگاه در اول مهر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۲۳ سپتامبر ۱۹۵۳ میلادی) به اتفاق آرا بازداشت را تأیید کرد. دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که دکتر مصدق و چند تن از همکارانش به خانهٔ همسایه‌ای پناه بردند و روز بعد تسلیم نیروهای زاهدی شدند، و دادگاه چند ماه بعد او را محکوم کرد."},{"title":"گفت‌وگوی شاهنشاه و کرمیت روزولت در تهران","body":"عباس میلانی در کتاب «شاه» می‌نویسد که در نیمه شب ۲۳ مرداد، پس از بازگشت شاهنشاه به تهران، کرمیت روزولت به حضور رسید. به روایت روزولت، شاهنشاه فرمودند تاج‌وتخت را به خدا، به مردم، به ارتش «و به تو» مدیون‌اند. میلانی همان‌جا برنامهٔ کیفر را از زبان روزولت نقل می‌کند. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"The Shah also talked of his plans to put Mossadeq on trial and give him “three years of house arrest in his village,” and then allow him to be “free,” but confined to “move about in but not outside” his village.","translation":"شاهنشاه همچنین از برنامه‌اش سخن فرمود که مصدق را محاکمه کند و به او «سه سال حبس خانگی در قریه‌اش» بدهد، و سپس او را «آزاد» بگذارد، اما مقید باشد که «تنها در همان قریه رفت‌وآمد کند و از آن بیرون نرود».","speaker":"عباس میلانی، به نقل از کرمیت روزولت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار؛ مأمور سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده در مرداد ۱۳۳۲","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۳۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"گفت‌وگو در نیمه شب ۲۳ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۴ اوت ۱۹۵۳ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی این سخن را در شرح نخستین دیدار شاهنشاه و روزولت پس از بازگشت به تهران می‌آورد."}]},{"title":"کیفرخواست نهم مهر و مادهٔ ۳۱۷","body":"بعدازظهر شنبه نهم مهر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱ اکتبر ۱۹۵۳ میلادی) پروندهٔ دکتر مصدق و سرتیپ ریاحی، به انضمام کیفرخواست دادستان ارتش، از دادرسی ارتش به دادگاه رسید. کیفرخواست متهم ردیف یک را «غیرنظامی محمد، شهرت: مصدق»، حدود هفتادودو ساله، ساکن خیابان کاخ، و متهم ردیف دو را «سرتیپ تقی ریاحی»، چهل‌وچهار ساله، ساکن خیابان فروردین، معرفی می‌کند. دادستان، سرتیپ حسین آزموده، در بخش پایانی کیفرخواست نوشت که بزه هر دو از نوع خیانت است و با مادهٔ ۳۱۷ قانون دادرسی و کیفر ارتش منطبق است. {{quote:0}}\n\nکیفرخواست تاریخ وقوع بزه را از ۲۵ تا ۲۸ مرداد در تهران دانست و نوشت متهمان طرح‌های خود را در تهران و شهرستان‌ها به اجرا گذاشتند. دادستان برای تشدید کیفر به آمار ادارهٔ پزشک قانونی استناد کرد: در تهران چهل‌وسه تن کشته و هشتادوپنج تن مجروح شدند. او همچنین نوشت متهمان از افراد مشخص کشور بوده‌اند، به سوگند وفاداری به حقوق اساسی ایران پشت کرده‌اند، و از این رو بزه مقرون به علل مشدده است. {{quote:1}}\n\nکیفرخواست رشته‌ای از اعمال را به عنوان مقدمه و مصداق اتهام برشمرد: بازداشت آورندهٔ فرمان عزل؛ انحلال مجلس هفدهم؛ پایین کشیدن تندیس‌ها و برداشتن فرتورهای همایونی؛ حذف نام شاهنشاه از آیین صبحگاه و شامگاه ارتش؛ باز گذاشتن میدان برای عناصر حزب توده؛ اجتماع بهارستان به رهبری حسین فاطمی؛ تلگراف رمز به سفارت ایران در بغداد؛ و دستورهایی که به نام رئیس ستاد ارتش به فرمانداری‌های نظامی شهرستان‌ها رفت. بخشی از این موارد را دادستان در نشست‌های بعدی دادگاه، هنگام قرائت و توضیح کیفرخواست، بازگفت. در همین کیفرخواست، دادستان از زبان سرتیپ ریاحی نقل کرد که در روزهای ۲۵ مرداد به بعد «مثل یک آدم اتومات» دستورهای دکتر مصدق را اجرا می‌کرده و خود را به روح اطاعت از امر مافوق «کور» می‌دیده است، در حالی که به گفتهٔ خودش سوگند سربازی را برای حفظ تاج و تخت یاد کرده بود. {{quote:2}}","quotes":[{"original":"ماده ۳۱۷ – هر کسی که مرتکب سوءقصدی شود که منظور از آن خواه به هم زدن اساس حکومت یا ترتیب وراثت تخت و تاج و خواه تحریص مردم به مسلح شدن بر ضد قدرت سلطنت باشد، محکوم به اعدام است.","speaker":"قانون دادرسی و کیفر ارتش، به نقل کیفرخواست دادستان ارتش","speakerTitle":"متن قانونی مورد استناد دادستان؛ سرتیپ حسین آزموده، دادستان ارتش","work":"کیفرخواست دادستان علیه محمد مصدق و سرتیپ ریاحی","workType":"سند قضایی، متن منتشرشده در مجموعهٔ گزارش‌های مطبوعاتی ویکی مشروطه","page":"بخش «ج – نوع بزه و انطباق با قانون مربوطه»","date":"۹ مهر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱ اکتبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"دادستان این ماده را مبنای حقوقی تقاضای اعدام برای هر دو متهم قرار داد."},{"original":"ملاحظه می‌شود که بزه انجام شده از طرف متهمین مقرون به علل مشدده است که به همین مناسبت تقاضای صدور رأی اعدام آن را دارد. تهران به تاریخ نهم مهرماه ۱۳۳۲. دادستان ارتش، سرتیپ حسین آزموده.","speaker":"سرتیپ حسین آزموده","speakerTitle":"دادستان ارتش","work":"کیفرخواست دادستان علیه محمد مصدق و سرتیپ ریاحی","workType":"سند قضایی، متن منتشرشده در مجموعهٔ گزارش‌های مطبوعاتی ویکی مشروطه","page":"پایان کیفرخواست","date":"۹ مهر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱ اکتبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"آخرین بند کیفرخواست، پس از ذکر آمار کشته‌شدگان و مجروحان تهران و تأکید بر نقض سوگند."},{"original":"بنده سرباز هستم و طبق سوگند سربازی که یاد کرده‌ام، همیشه حفظ تاج و تخت سلطنت را شعار خود قرار داده‌ام. دستورات راجع به ارتش را منحصراً از محمد مصدق دریافت می‌داشتم. در روزهای بیست‌وپنجم به بعد به هیچ وجه از لحاظ تعادل فکر و اعصاب قادر به کار نبودم و دستوراتی که محمد مصدق می‌دادند، اجرا می‌کردم... ولی با نهایت تأسف اذعان می‌دارم که در ابلاغ دستورات محمد مصدق اشتباه کرده و نمی‌بایستی روح اطاعت به امر مافوق تا این حد مرا کور کرده‌باشد.","speaker":"سرتیپ تقی ریاحی، به نقل کیفرخواست دادستان ارتش","speakerTitle":"رئیس پیشین ستاد ارتش؛ متهم ردیف دوم","work":"کیفرخواست دادستان علیه محمد مصدق و سرتیپ ریاحی","workType":"سند قضایی، متن منتشرشده در مجموعهٔ گزارش‌های مطبوعاتی ویکی مشروطه","page":"بخش مربوط به اتهام سرتیپ ریاحی، «آخرین دفاع» در مرحلهٔ تحقیق","date":"نقل در کیفرخواست ۹ مهر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱ اکتبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"دادستان این اظهارات را اعتراف به گناه خواند و آن را دلیل قوت دستگاه دکتر مصدق در مهار رئیس ستاد ارتش دانست."}]},{"title":"ترکیب دادگاه و وکلا","body":"هیأت دادرسان دادگاه بدوی را سرلشکر نصرالله مقبلی ریاست می‌کرد. دادنامهٔ ۳۰ آذر کارمندان دادگاه را چنین نام می‌برد: سرتیپ حمید شیروانی، سرتیپ محمود افشارپور، سرتیپ تیمور بختیار، سرتیپ محمدعلی خزاعی، و کارمند علی‌البدل سرتیپ علی‌اصغر مبشری. دادستان سرتیپ حسین آزموده بود و منشی دادگاه سرگرد شکوهی. وکیل مدافع دکتر مصدق سرهنگ جلیل بزرگمهر بود که در تمام جریان، از ایراد صلاحیت تا اعتراض کتبی به رأی، در کنار موکل ایستاد و بعدها کتاب «دکتر محمد مصدق در محکمهٔ نظامی» را بر پایهٔ صورت جلسات و دفاعیات فراهم آورد. وکالت سرتیپ ریاحی را در نشست‌های نخست سرهنگ شاهقلی بر عهده داشت؛ در نشست‌های پایانی، به‌ویژه نشست سی‌ودوم و سی‌وسوم، سرلشکر میرجلالی دفاع او را ادامه داد. دادگاه در ۲۲ آذر از تالار آیینه به باشگاه افسران لشکر شش زرهی نقل مکان کرد. رأی نهایی را نیز در همان باشگاه قرائت کردند."},{"title":"نشست‌های مقدماتی ۱۲ تا ۱۴ آبان","body":"از سه‌شنبه ۱۲ تا پنجشنبه ۱۴ آبان ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۳ تا ۵ نوامبر ۱۹۵۳ میلادی) نشست‌های مقدماتی دادگاه در سلطنت‌آباد برگزار شد. گزارش‌های مطبوعاتی این سه روز به آماده‌سازی تالار آیینه، ترکیب هیأت، و گفت‌وگوی فرماندار نظامی تهران با خبرنگاران دربارهٔ پرونده و اتهام همدستی با حزب توده می‌پردازند. مصاحبهٔ فرماندار نظامی یک روز پیش از این نشست‌ها، در دوشنبه ۱۱ آبان، در مطبوعات بازتاب یافت. این نشست‌های مقدماتی هنوز ورود متهمان به محضر علنی و قرائت کیفرخواست را در برنداشت؛ کار رسیدگی ماهوی از یکشنبه ۱۷ آبان آغاز شد."}],"whatHappened":[{"title":"گشایش نشست یک و ایراد صلاحیت","body":"یکشنبه ۱۷ آبان ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۸ نوامبر ۱۹۵۳ میلادی) نخستین نشست علنی در تالار آیینهٔ سلطنت‌آباد برگزار شد. به گزارش خبرنگار حاضر در محل، محافظان پادگان ورود را جز با امریهٔ ستاد ارتش نمی‌پذیرفتند و چند کامیون سرباز در پیرامون باغ مستقر بودند. سرگرد شکوهی تالار را آماده کرده بود و نزدیک یکصد و چهل صندلی برای تماشاچیان و مخبران در دو سوی سالن گذاشته بودند. سرلشکر مقبلی به خبرنگاران گفت تماشاچیان باید پیش از ساعت دو و نیم بعدازظهر در تالار حاضر باشند، سرتیپ ریاحی با محافظان خود وارد می‌شود، و مقارن ساعت دو و چهل‌وپنج دقیقه دکتر مصدق، با چهار محافظ، به جلسه می‌آید. پس از استقرار متهمان و وکلا، اعضای دادگاه وارد تالار می‌شوند. دکتر مصدق مقارن ساعت سه بعدازظهر در کنار سرهنگ بزرگمهر قرار گرفت و رئیس با نواختن زنگ رسمیت جلسه را اعلام کرد. منشی صورت مجلس و اسامی اعضا را خواند. رئیس مادهٔ ۱۹۳ را دربارهٔ انتظامات تالار تذکر داد و سپس هویت متهم ردیف یک را پرسید. {{quote:0}}\n\nسرتیپ ریاحی خود را افسر ارتش، شیعه و تبعهٔ ایران معرفی کرد. رئیس سپس مادهٔ ۱۹۵ را خواند و از متهمان خواست اگر ایرادی بر نقص تحقیقات، مرور زمان یا صلاحیت دارند بگویند. دکتر مصدق از جا برخاست و فریاد کرد که ایراد دارد. او گفت سیاست خارجی در این کار دخالت دارد، اما افزود معنای این جمله آن نیست که سیاست خارجی با کسانی که در آن جلسه کار می‌کنند ارتباط داشته باشد، و خواست مقدمه‌ای تاریخی را از دورهٔ پانزدهم تقنینیه و دعوت مردم بیان کند. رئیس از او خواست در موضوع ایراد به صلاحیت سخن بگوید. دکتر مصدق بر عبارت مادهٔ ۱۹۴ انگشت گذاشت که متهم آنچه را برای مدافعه مفید می‌داند می‌تواند بگوید، و اصرار کرد که این مقدمه به همان ایراد صلاحیت مربوط است. نشست‌های دوم و سوم در ۱۸ و ۱۹ آبان به همین نزاع صلاحیت و به اطالهٔ وقت، از نگاه رئیس و دادستان، گذشت. دکتر مصدق در جریان ایرادها گفت اگر دادگاه به صلاحیت خود رأی دهد در ماهیت حاضر نمی‌شود. {{quote:1}}\n\nدادستان در همان نشست گفت دکتر مصدق، با آن‌که در حقوق مردی مجرب است، نه موازین قانون را رعایت می‌کند و نه به تذکرات رئیس ترتیب اثر می‌دهد. نزاع بر سر صلاحیت در نشست‌های بعد نیز تکرار شد. در نشست سوم، سه‌شنبه ۱۹ آبان، گزارش مطبوعاتی همان روز محور ایرادها را اعتراض دکتر مصدق به اصولی از قانون اساسی دانست که اختیار را به پادشاه سپرده‌اند، و نیز لایحهٔ مطبوعات و اختیارات شش‌ساله و یک‌ساله را به میان آورد. در نشست چهارم، چهارشنبه ۲۰ آبان، سخن به قوانین دادگستری و قانون دادرسی و کیفر ارتش مصوب دی ۱۳۱۸ خورشیدی کشید، و دادستان از رویدادهای ۹ اسفند ۱۳۳۱، از جدایی سه قوه، و از تصمیم دولت دکتر مصدق برای بردن پروندهٔ توده‌ای‌ها از دادگاه نظامی به دادگستری یاد کرد. دادگاه سرانجام ایراد صلاحیت را نپذیرفت و خود را برای رسیدگی به وقایع ۲۵ تا ۲۸ مرداد صالح دانست. دفاع بعدی دکتر مصدق و سرهنگ بزرگمهر بارها به همین نقطه بازگشت: از نگاه آنان دادگاه نظامی برای محاکمهٔ یک غیرنظامی در این موضوع صلاحیت نداشت و باید مرجع دیگری، یا دست‌کم آیین دادرسی دیگری، کار را پیش می‌برد. از نگاه دادستان و رئیس، محل نزاع وقایع روزهای پس از ابلاغ فرمان عزل بود و قانون دادرسی و کیفر ارتش بر آن حاکم بود.","quotes":[{"original":"رئیس: شغل؟ محمد مصدق: نخست‌وزیر قانونی. رئیس: آیا پیشینه کیفری دارید یا نه؟ محمد مصدق: تا امروز که ندارم، بعد را نمی‌دانم.","speaker":"دکتر محمد مصدق، در پاسخ به رئیس دادگاه سرلشکر نصرالله مقبلی","speakerTitle":"نخست‌وزیر برکنارشده؛ متهم ردیف یک","work":"گزارش نشست یک دادگاه نظامی، یکشنبه ۱۷ آبان ۱۳۳۲","workType":"گزارش مطبوعاتی هم‌روزگار، گردآمده در ویکی مشروطه","page":"بخش آغاز نشست و پرسش هویت","date":"۱۷ آبان ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۸ نوامبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"نخستین پاسخ رسمی دکتر مصدق در محضر علنی؛ او سمت خود را همچنان «نخست‌وزیر قانونی» خواند."},{"original":"اگر دادگاه به صلاحیت خود رأی داد، من نمی‌آیم. سرم را ببرید نمی‌آیم... من در ماهیت نمی‌آیم.","speaker":"دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"نخست‌وزیر برکنارشده؛ متهم ردیف یک","work":"گزارش نشست دو دادگاه نظامی، دوشنبه ۱۸ آبان ۱۳۳۲","workType":"گزارش مطبوعاتی هم‌روزگار، گردآمده در ویکی مشروطه","page":"بخش ایراد صلاحیت","date":"۱۸ آبان ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۹ نوامبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"دکتر مصدق پس از گفت‌وگو با رئیس دربارهٔ ورود به ماهیت دعوا، حضور خود را به رد ایراد صلاحیت مشروط کرد."}]},{"title":"خواندن کیفرخواست و ادعاهای دادستان","body":"در نشست هفتم، یکشنبه ۲۴ آبان، دادگاه قرار خود را دربارهٔ اعتراض وکلا خواند و کیفرخواست را به تمامی قرائت کرد. از نشست هشتم به بعد، دادستان آنچه را پس از اعلام فرمان عزل در ایران گذشته بود شرح داد و تلگراف به بغداد را سند سنگینی بر پرونده دانست. نشست نهم به مرور رویدادهای ۲۴ تا ۲۸ مرداد گذشت. در نشست دهم دادستان بر بخشنامهٔ ۲۶ مرداد رئیس ستاد ارتش به لشکرها و تیپ‌ها انگشت گذاشت، از حذف نام شاهنشاه از آیین صبحگاه و شامگاه سخن گفت، و شب ۲۵ مرداد و بازداشت سرهنگ نصیری را بازگو کرد. یکی از دستورهایی که کیفرخواست و سپس دادستان در دادگاه بر آن تکیه کردند، پاسخ تلگرافی سرتیپ ریاحی در ۲۶ مرداد به یک فرمانداری نظامی خارج از مرکز بود که پرسیده بود تکلیف او در برابر احزاب چپ و ترنم سرود شاهنشاهی چیست. {{quote:0}}\n\nدر نشست یازدهم، پنجشنبه ۲۸ آبان، دادستان اعلامیه‌ای را به میان آورد که به گفتهٔ او سرتیپ ریاحی در ۲۸ مرداد در تهران صادر کرد، مبنی بر این‌که «عناصر توده‌ای به اسم شاه شعار می‌دهند، تیراندازی کنید». دادستان افزود رئیس وقت ستاد بعدها تأیید کرد که گزارش را به نظر دکتر مصدق رسانیده و آنچه به خط خود زیر گزارش نوشته همان دستور دکتر مصدق است. این ادعا در کیفرخواست و در محضر دادگاه از زبان دادستان آمد؛ نسبت دادن دستور تیراندازی به شخص دکتر مصدق یکی از نقاط مورد نزاع دفاع و اتهام باقی ماند. نشست چهاردهم، دوشنبه ۲ آذر، به تلگراف رمز حسین فاطمی به سفارت ایران در بغداد و پاسخ سفیر اختصاص یافت. دادگاه فاطمی در مهر و آبان ۱۳۳۳ همین تلگراف را در شمار دلایل اصلی رأی خود آورد و متن آن را در دادنامه درج کرد. نشست شانزدهم و هفدهم بار دیگر بامداد ۲۵ مرداد، اعلامیهٔ انحلال مجلس، حذف نام شاهنشاه از آیین ارتش، و این ادعا را بررسی کرد که دکتر مصدق ابلاغ فرمان را از سوی نصیری «کودتا» خوانده است. دکتر مصدق در نشست هفدهم، به روایت گزارش همان روز، بر این پای فشرد که خود را همچنان نخست‌وزیر قانونی می‌داند و از فرمان عزل در هیأت وزیران بامداد ۲۵ مرداد سخنی به میان نیاورده است.","quotes":[{"original":"چون فرار شاه باعث انزجار و نفرت عمومی شده‌است، مردم را باید به احساسات خود واگذار کرد. دخالتی نکنید. ساعت ۲۱ شماره ۶۰۶۲ – ۲۶ / ۵ / ۳۲","speaker":"سرتیپ تقی ریاحی، به روایت کیفرخواست؛ او صدور دستور را تأیید کرد و گفت متن را از دکتر مصدق گرفته و مخابره کرده است","speakerTitle":"رئیس وقت ستاد ارتش","work":"کیفرخواست دادستان علیه محمد مصدق و سرتیپ ریاحی","workType":"سند قضایی، متن منتشرشده در مجموعهٔ گزارش‌های مطبوعاتی ویکی مشروطه","page":"بند ۷ دلایل اتهام سرتیپ ریاحی","date":"دستور به تاریخ ۲۶ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۷ اوت ۱۹۵۳ میلادی)؛ نقل در کیفرخواست ۹ مهر","context":"دادستان این تلگراف را نمونهٔ مستقیم تحریص یا دست‌کم رها کردن میدان به زیان مقام سلطنت دانست؛ سرتیپ ریاحی گفت خود چنین احساسی نسبت به شاهنشاه نداشته و تنها واسطه بوده است."}]},{"title":"بازپرسی ریاحی، شهود و انتقال به باشگاه افسران","body":"از نشست هجدهم، یکشنبه ۸ آذر، بازپرسی تفصیلی از سرتیپ ریاحی و سپس از دکتر مصدق دربارهٔ جزئیات ۲۵ تا ۲۸ مرداد آغاز شد. دادگاه از عبدالعلی لطفی، وزیر پیشین دادگستری، محمدعلی ملکی، وزیر بهداری، علی مبشر، کفیل وزارت دارایی، بشیر فرهمند، سرپرست ادارهٔ کل تبلیغات، سرهنگ اشرفی، فرماندار نظامی دوران دکتر مصدق، سرتیپ مدبر، رئیس شهربانی برگزیدهٔ آن دولت، و بعدها از احمد رضوی و از سخنرانان اجتماع بهارستان، و از وزیران دیگر پرسش کرد. گزارش نشست بیست‌وششم نقل می‌کند که دکتر مصدق در پاسخ به موضوع پایین کشیدن تندیس‌ها گفت مجسمه در اسلام حرام است و خود را فردی مسلمان می‌داند. نشست بیست‌وچهارم به گفت‌وگوی بیش از بیست تن در خانهٔ دکتر مصدق، پس از ساعت یازده روز ۲۸ مرداد، دربارهٔ برگزیدن شورای سلطنت پرداخت. دکتر مصدق در نشست بیست‌وششم گفت شورای سلطنت ویژهٔ مقام سلطنت است و تشکیل آن را به معنایی که دادستان می‌خواست نمی‌پذیرفت. در پنجشنبه ۱۹ آذر، نشست بیست‌وهشتم، اعلام شد که دکتر مصدق را به باشگاه افسران برده‌اند و از یکشنبه ۲۲ آذر نشست‌ها در آن محل برگزار خواهد شد. سه نشست پایانی پیش از دفاع نهایی، در باشگاه افسران، به ادامهٔ پرسش از رضوی و شایگان و از دکتر مصدق دربارهٔ مفاد اعلامیه‌های دولت گذشت."},{"title":"دفاعیات دکتر مصدق و آخرین دفاع ۲۸ آذر","body":"سه‌شنبه ۲۴ آذر، نشست سی‌ویکم، به دفاعیات دکتر مصدق اختصاص یافت. رئیس بارها تذکر داد که دادگاه تنها در حدود وقایع ۲۵ تا ۲۸ مرداد، بنا بر ادعای دادستان، وارد دادرسی است و صلاحیتی برای بازگشت به ایراد صلاحیت یا ورود به «سیاست عالیهٔ کشور» ندارد. دکتر مصدق یک‌بار از سی‌ام تیر نام برد و سپس آن را پس گرفت و گفت اطاعت می‌کند. آن‌گاه به متن مادهٔ ۳۱۷ پرداخت. {{quote:0}}\n\nنشست سی‌ودوم و سی‌وسوم به دفاع سرلشکر میرجلالی از سرتیپ ریاحی گذشت. شنبه ۲۸ آذر، نشست سی‌وچهارم، دادستان در پاسخ به این دفاع گفت اگر استدلال وکیل را بپذیرند باید حکم برائت رئیس وقت ستاد را صادر کنند و از افسران ۲۸ مرداد که از اطاعت او سر باز زدند پوزش بخواهند. آن‌گاه تقاضای خود را تکرار کرد. {{quote:1}}\n\nدر همین نشست دکتر مصدق آخرین دفاع خود را بیان کرد. او بار دیگر گفت هیچ‌یک از اعمالش به منظور حصول یکی از سه موضوع مادهٔ ۳۱۷ نبوده است، و گناه خود را در جای دیگری نهاد. {{quote:2}}","quotes":[{"original":"بله، اینجانب در این مسئله ۳۱۷ سه موضوع مندرج است در موضوعش، که یکی راجع به به‌هم زدن اساس حکومت یا ترتیب وراثت تخت و تاج باشد. این دو موضوع به کلی منتفی است، از نظر شخص خودم و از نظر وجدان خودم، زیرا من پشت یک قرآنی نوشتم و برای اعلیحضرت فرستادم که برخلاف قانون اساسی عمل نکنم و اگر رژیم مملکت هم به غیر اراده من تغییر بکند، من رئیس جمهور نشوم. این به موجب این شرحی که پشت قرآن نوشتم، منتفی است... یکی دیگر در این مسئله، بر هم زدن وراثت تخت و تاج می‌باشد که عرض می‌کنم در این خاندان هیچ کس شایسته‌تر از اعلیحضرت نیست و از خاندان دیگر هم کسی نیست در مملکت که قابل باشد چنین ادعایی بکند و مردم او را قبول کنند و دیگری تغییر رژیم که آن نه صلاح است و نه عملی.","speaker":"دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"نخست‌وزیر برکنارشده؛ متهم ردیف یک","work":"گزارش نشست سی‌ویک دادگاه نظامی، سه‌شنبه ۲۴ آذر ۱۳۳۲","workType":"گزارش مطبوعاتی هم‌روزگار، گردآمده در ویکی مشروطه","page":"بخش «اظهارات محمد مصدق»","date":"۲۴ آذر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۵ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"آغاز دفاع ماهوی در برابر سه رکن مادهٔ ۳۱۷؛ دکتر مصدق به پیمانی که به گفتهٔ خود پشت قرآن نوشته و برای شاهنشاه فرستاده بود استناد کرد."},{"original":"به نظر دادستان ارتش، تبرئۀ تیمسار سرتیپ ریاحی یا قائل شدن مجازاتی برای ایشان، جز مجازات اعدام، مبانی احساسات شاه‌دوستی را در ارتش سست و متزلزل می‌کند. صریحاً به عرض می‌رسانم دو راه بیشتر موجود نیست؛ یا اعدام سرتیپ تقی ریاحی و یا متزلزل کردن روحیه افسرانی که در روز ۲۸ مردادماه جان خود را به کف گذاشتند تا اساس سلطنت محفوظ بماند.","speaker":"سرتیپ حسین آزموده","speakerTitle":"دادستان ارتش","work":"گزارش نشست سی‌وچهار دادگاه نظامی، شنبه ۲۸ آذر ۱۳۳۲","workType":"گزارش مطبوعاتی هم‌روزگار، گردآمده در ویکی مشروطه","page":"بخش «فقط مجازات اعدام!»","date":"۲۸ آذر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۹ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"آخرین تقاضای دادستان دربارهٔ سرتیپ ریاحی، در رد دفاع سرلشکر میرجلالی که اطاعت از امر آمر را عذر می‌آورد."},{"original":"تنها گناه من و گناه بزرگ و بسیار بزرگ من این است که صنعت نفت ایران را ملی کرده‌ام و بساط استعمار و اعمال نفوذ سیاسی و اقتصادی عظیم‌ترین امپراطوری جهان را از این مملکت برچیده‌ام. عمر من و شما و هر کس چند صباحی دیر یا زود به پایان می‌رسد، ولی آنچه می‌ماند، حیات و سرافرازی یک ملت مظلوم و ستمدیده است و بس.","speaker":"دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"نخست‌وزیر برکنارشده؛ متهم ردیف یک","work":"گزارش نشست سی‌وچهار دادگاه نظامی، شنبه ۲۸ آذر ۱۳۳۲","workType":"گزارش مطبوعاتی هم‌روزگار، گردآمده در ویکی مشروطه","page":"پایان آخرین دفاع","date":"۲۸ آذر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۹ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"واپسین جمله‌های دفاع علنی پیش از اعلام ختم جلسه؛ رئیس پرسید «تمام شد؟» و دکتر مصدق پاسخ داد آری، و جلسه مقارن ساعت پنج و ربع پایان یافت. جلسهٔ بعد را برای بامداد روز بعد تعیین کردند و رأی را دو روز بعد، در ۳۰ آذر، خواندند."}]},{"title":"رأی ۳۰ آذر: سه سال حبس مجرد و دو سال برای ریاحی","body":"دوشنبه ۳۰ آذر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۲۱ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی)، نشست سی‌وپنجم، در باشگاه افسران لشکر شش زرهی برگزار شد. به گزارش همان روز، شور هیأت دادرسان تا ساعت نه و ربع بعدازظهر به طول انجامید. سپس سرتیپ ریاحی با وکلای خود و دکتر مصدق با سرهنگ بزرگمهر در جایگاه حاضر شدند. سرلشکر مقبلی وارد شد و گفت منشی رأی را قرائت می‌کند. سرگرد شکوهی قرائت رأی را آغاز کرد و خواندن آن یک ساعت و ربع طول کشید. حضار در این مدت ایستاده بودند. دادنامه دادگاه را «دادگاه نظامی عادی وقایع ۲۵ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ منعقد در باشگاه افسران لشکر ۶ زرهی» نامید و هویت دکتر مصدق را چنین ثبت کرد: فرزند مرحوم هدایت، شناسنامهٔ ۲۰۹۷ تهران، حدود هفتادوسه سال، ساکن خیابان کاخ شمارهٔ ۱۰۹، متأهل، باسواد، مسلمان، تبعهٔ ایران، بدون پیشینهٔ کیفری، بازداشت از ۲۹ مرداد. هویت سرتیپ ریاحی را با شناسنامهٔ ۳۰۹۹۸، حدود چهل‌وچهار سال، ساکن خیابان فروردین، نوشت. در مورد سرتیپ ریاحی، دادگاه اعمال او را مشمول مادهٔ ۳۳۰ قانون دادرسی و کیفر ارتش دانست، نه مادهٔ ۳۱۷ که دادستان می‌خواست، و او را بر اساس بند «ب» آن ماده به دو سال حبس تأدیبی محکوم کرد، که به حکم مادهٔ ۲۹۸ همان قانون مستلزم اخراج از خدمت ارتش بود. در مورد دکتر مصدق، دادگاه علل تخفیف را به تفصیل نوشت. {{quote:0}}\n\nبدین ترتیب دادگاه، برخلاف تقاضای اعدام دادستان، کیفر را تا سه سال حبس مجرد پایین آورد و این تخفیف را صریحاً به غمض عین شاهنشاه از حق خصوصی و به توصیهٔ رعایت سوابق پیوند داد. همین پیوند را محمدرضا شاه پهلوی فردای آن روز در گفت‌وگو با هندرسن تأیید کردند و در «پاسخ به تاریخ» نیز به صورت دستور به دادگاه بازگفتند.","quotes":[{"original":"به همین لحاظ اعلیحضرت همایون شاهنشاهی از انحرافات و لغزش متهم ردیف یک غمض عین فرموده، به کرامت عالیه خود را از حق خصوصی صرفنظر و در موارد عدیده رعایت سوابق و ملاحظه جهات اخلاقی را توصیه فرموده‌اند و دادگاه با توجه به اوضاع و احوال خاصه متهم، جهات مذکور را در تخفیف مجازات محمد مصدق مورد دیده و با اجازه ماده ۴۱۳ قانون دادرسی و کیفر ارتش و رعایت ماده ۴۴ قانون مجازات عمومی و توجه به ماده ۴۶ قانون مجازات عمومی به محاط تجاوز سنین عمر متهم از شصت سال، نامبرده را به سه سال حبس مجرد محکوم می‌نماید. رئیس دادگاه عادی وقایع ۲۵ تا ۲۸ مرداد – سرلشکر نصرالله مقبلی. این رأی در مورد هر دو متهم قابل تجدیدنظر است.","speaker":"دادگاه نظامی عادی وقایع ۲۵ تا ۲۸ مرداد، به ریاست سرلشکر نصرالله مقبلی","speakerTitle":"رئیس و هیأت دادرسان دادگاه بدوی","work":"دادنامهٔ نشست سی‌وپنج، متن رأی قرائت‌شده در باشگاه افسران","workType":"رأی قضایی، متن منتشرشده در گزارش مطبوعاتی ویکی مشروطه","page":"بخش پایانی دادنامه دربارهٔ متهم ردیف یک","date":"۳۰ آذر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۲۱ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"دادگاه پیش از این فقره نوشته بود که خدمات دکتر مصدق در تبعیت از افکار عمومی و پیروی از اوامر شاهنشاه، نداشتن سابقهٔ محکومیت کیفری و کبر سن، در تخفیف مؤثر است."}]},{"title":"اعتراض کتبی و سخن پس از رأی","body":"پس از قرائت، متهمان و وکلا ذیل رأی را امضا کردند. دکتر مصدق به عنوان اعتراض در ذیل ورقه نوشت:\n\n{{quote:0}}\n\nپیش از اعلام ختم جلسه، او سخن دیگری هم گفت. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"به این رأی خلاف قانون که از یک دادگاه غیرقانونی و بدون صلاحیت صادر شده، بر طبق ماده ۵۹ لایحه قانونی دادرسی و کیفر ارتش، مصوب ۱۶ فروردین‌ماه ۱۳۳۲ که احکام دادگاه فوق‌العاده را قابل فرجام می‌داند، تقاضای فرجام می‌نمایم. محمد مصدق.","speaker":"دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"نخست‌وزیر برکنارشده؛ محکوم دادگاه بدوی","work":"ذیل دادنامهٔ ۳۰ آذر، به روایت گزارش نشست سی‌وپنج","workType":"اعتراض کتبی متهم، متن منتشرشده در گزارش مطبوعاتی ویکی مشروطه","page":"پس از امضای رئیس دادگاه","date":"۳۰ آذر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۲۱ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"دکتر مصدق حتی پس از رد ایراد صلاحیت در جریان دادرسی، دادگاه را غیرقانونی و فاقد صلاحیت خواند و به لایحهٔ ۱۶ فروردین ۱۳۳۲ استناد کرد."},{"original":"حکم این دادگاه بر افتخارات تاریخی من افزود و بسیار متشکرم که مرا محکوم فرمودید. امشب معنای مشروطیت روشن گردید.","speaker":"دکتر محمد مصدق","speakerTitle":"نخست‌وزیر برکنارشده؛ محکوم دادگاه بدوی","work":"گزارش نشست سی‌وپنج دادگاه نظامی، دوشنبه ۳۰ آذر ۱۳۳۲","workType":"گزارش مطبوعاتی هم‌روزگار، گردآمده در ویکی مشروطه","page":"بخش «بسیار متشکرم»، پس از قرائت رأی","date":"۳۰ آذر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۲۱ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی)","context":"ساعت پایان جلسه را گزارش همان شب ده و پنجاه دقیقه بعدازظهر نوشته است. دادستان نیز پس از انقضای مهلت پنج‌روزه تقاضای تجدیدنظر کرد و پرونده را به دادگاه تجدیدنظر فرستادند."}]},{"title":"پیام شاهنشاه به رئیس دادگاه و گفت‌وگوی فردا با هندرسن","body":"لوی هندرسن در یادداشت ۲۲ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی (۳۰ آذر و ۱ دی ۱۳۳۲ خورشیدی، ۲۵۱۲ شاهنشاهی) گزارش می‌دهد که شاهنشاه از او پرسیدند آیا بیانیه‌ای را که در شب پایان محاکمه برای قاضی فرستاده‌اند خوانده است یا نه. به گفتهٔ هندرسن، شاهنشاه در آن پیام فرموده بودند که دکتر مصدق با ملی کردن نفت به ایران خدمت کرده است، در سال نخست نخست‌وزیری از پشتیبانی خود شاهنشاه برخوردار بوده است، و شاهنشاه از آنچه او در اواخر دورهٔ صدارت کرده کینهٔ شخصی ندارند. {{quote:0}}\n\nعلت نخست، به روایت هندرسن، این بود که شاهنشاه می‌خواستند بر هواداری پایدار خود از ملی شدن نفت تأکید کنند تا ملی‌گرایان ایران نپندارند که پادشاه آنان را رها کرده است. شاهنشاه ملی‌گرایی را در حدی برای ایران لازم می‌دانستند و می‌خواستند این جریان زیر رهبری خودشان بماند. علت دوم همزمانی ورود هیئت بریتانیا با روز صدور حکم بود. شاهنشاه می‌ترسیدند مخالفان بگویند کیفر دکتر مصدق در لحظهٔ ورود انگلیسی‌ها نشانهٔ آن است که دولت تازه یکسره در مشت بریتانیا است. به گزارش هندرسن، شاهنشاه از نتیجهٔ این مداخله خرسند بودند و می‌فرمودند دکتر مصدق را «غافلگیر» کرده‌اند و هواداران او را، دست‌کم در آن لحظه، خلع سلاح کرده‌اند. همان یادداشت دلیل شاهنشاه را برای پسندیدن کیفر سه سال حبس مجرد ثبت کرده است: کیفر طولانی‌تر ممکن بود همدردی برانگیزد؛ و اگر قید «مجرد» در حکم نمی‌آمد، راه تخفیف بعدی به تبعید دشوار می‌شد. شاهنشاه همچنین از رفتار باوقار سرتیپ ریاحی در دادگاه اظهار خرسندی کردند و فرمودند او را باید از ارتش اخراج کرد و دیگر به خدمت بازنگرداند، اما نباید کیفرش را سنگین کرد. حکم دو سال حبس تأدیبی و اخراج از خدمت، با این داوری هم‌خوان است. عباس میلانی می‌نویسد که دنیس رایت، کاردار تازه‌وارد بریتانیا، درست در روز پایانی همین دادگاه نظامی به تهران رسید، و همزمانی ورود فرستادهٔ بریتانیا با اعلام حکم از نظر مطبوعات تهران دور نماند. شرح آمدن رایت و ازسرگیری روابط در مدخل «ازسرگیری روابط سیاسی ایران و بریتانیا در ۱۳۳۲» آمده است. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"In this statement he had indicated that in his opinion Mosadeq had served the interests of Iran by nationalizing oil and in fact during the first year of his Prime Ministership had had the support of the Shah himself and that therefore the Shah held no personal grievance against Mosadeq for what the latter had done during the last part of his Prime Ministership.","translation":"در این بیانیه اشاره کرده بود که به نظر او مصدق با ملی کردن نفت به منافع ایران خدمت کرده است و در واقع در سال نخست نخست‌وزیری از پشتیبانی خود شاه برخوردار بوده است و از این رو شاهنشاه از آنچه مصدق در اواخر دورهٔ صدارت کرد کینهٔ شخصی ندارند.","speaker":"لوی هندرسن، از قول محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۳۵۳","workType":"یادداشت رسمی گفت‌وگو، در مجموعهٔ اسناد وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۳۵۳، بند مربوط به محاکمهٔ مصدق و ریاحی","date":"بعدازظهر ۲۲ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی، برابر با ۳۰ آذر و ۱ دی ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)","context":"هندرسن این سخنان را در خلاصهٔ دیدار عصر ۲۲ دسامبر با شاهنشاه در تهران نوشته است."},{"original":"Ironically, Denis Wright arrived in Tehran on the last day of Mossadeq’s military tribunal; just as the Shah had told Roosevelt a few months earlier, Mossadeq was sentenced to three years in prison, and the coincidence of the British envoy’s arrival on the day the sentence was handed down “did not pass unnoticed in the Tehran Press.”","translation":"از قضا دنیس رایت در آخرین روز دادگاه نظامی مصدق به تهران رسید؛ درست همان‌گونه که شاهنشاه چند ماه پیش به روزولت فرموده بود، مصدق به سه سال زندان محکوم شد و همزمانی ورود فرستادهٔ بریتانیا با روز صدور حکم «از نظر مطبوعات تهران دور نماند».","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۳۵ تا ۲۳۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"نگارش و انتشار ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی پایان دادگاه را با ورود کاردار بریتانیا در آذر ۱۳۳۲ پیوند می‌دهد."}]},{"title":"دادگاه تجدیدنظر فروردین و اردیبهشت ۱۳۳۳","body":"دادنامهٔ بدوی خود تصریح کرد که رأی در مورد هر دو متهم قابل تجدیدنظر است. دکتر مصدق همان شب تقاضای فرجام نوشت و دادستان نیز پس از مهلت پنج‌روزه تجدیدنظر خواست. به روایت همین شرح‌ها، دادگاه تجدیدنظر کیفر سه سال حبس مجرد را تأیید کرد و مدت تعیین‌شده در رأی بدوی برجای ماند. این تأیید به معنای بسته شدن راه اعتراض بعدی در دیوان کشور نبود. برخی شرح‌های بعدی نوشته‌اند که رأی دیوان کشور حدود ۱۲ مرداد ۱۳۳۵ خورشیدی (۲۵۱۵ شاهنشاهی، ۳ اوت ۱۹۵۶ میلادی)، نزدیک دو هفته پیش از پایان مدت سه سال، به دکتر مصدق رسید. آنچه مسلم است و در روایت شاهنشاه و در دانشنامهٔ ایرانیکا آمده، این است که پس از تحمل سه سال زندان، دکتر مصدق به احمدآباد رفت."},{"title":"بازتاب خارجی","body":"مطبوعات خارجی جریان دادگاه را، به‌ویژه نطق‌های دکتر مصدق و تقاضای اعدام دادستان را، دنبال کردند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسند که دکتر مصدق در برابر قضات به «نقش خود» ادامه داد، گاهی ترحم‌انگیز می‌نمود، داستان می‌ساخت و رفتار افراطی نشان می‌داد و این نمایش را در برابر مطبوعات بین‌المللی ادامه داد. هندرسن فردای حکم، چنان‌که گذشت، پیام شبانهٔ شاهنشاه به قاضی و خرسندی از کیفر محدود را ثبت کرد. همزمانی ورود کاردار بریتانیا با روز حکم، هم در مطبوعات تهران و هم در محاسبات دربار، وزن سیاسی داشت. از این مدارک برنمی‌آید که دولت‌های خارجی متن حکم را نوشته باشند؛ آنچه منابع موجود نشان می‌دهند مداخلهٔ شاهنشاه در جهت تخفیف و پیام او برای جدا کردن ملی شدن نفت از کیفر شخصی است، و توجه سفارت آمریکا و مطبوعات به نتیجهٔ کار."}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"روایت شاهنشاه دو لایه دارد: یکی آنچه فردای حکم به سفیر آمریکا فرمودند، و دیگری آنچه سال‌ها بعد در «پاسخ به تاریخ» نوشتند. در لایهٔ نخست، تأکید بر خدمت ملی کردن نفت، نفی کینهٔ شخصی، هراس از همدردی عمومی در صورت کیفر سنگین، و سود «حبس مجرد» برای راه بعدی تبعید یا اقامت اجباری است. در لایهٔ دوم، شاهنشاه رفتار دادگاه را نمایشی می‌خوانند که دکتر مصدق برای مطبوعات جهان ترتیب داد، و می‌نویسند چون محکومیت به مرگ را قطعی می‌دانستند به دادگاه دستور دادند اعمال او را بر ضد شخص شاهنشاه حساب نکند. {{quote:0}}\n\nشاهنشاه در همان صفحات می‌نویسند که محاکم پس از پایان دولت دکتر مصدق رویدادهای ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ را در نوری تازه نشان داد: به نوشتهٔ ایشان، وقتی دکتر مصدق وزارت جنگ را در ۱۳۳۰ در دست گرفت تنها صد و ده افسر عضو حزب توده بودند، و در زمان سقوط دولت او این شمار به ششصد و چهل رسیده بود. این روایت با متن دادنامه، که غمض عین از حق خصوصی و توصیه به رعایت سوابق را صریحاً به شاهنشاه نسبت می‌دهد، هم‌خوان است. تفاوت آن با نقل روزولت در مرداد، به روایت میلانی، در شکل کیفر است: در آن گفت‌وگو سخن از سه سال حبس خانگی در قریه بود؛ حکم دادگاه سه سال حبس مجرد بود و اقامت در احمدآباد پس از پایان مدت آمد.","quotes":[{"original":"In front of his judges, Mossadegh continued to play his part: he was at times pitiable; he fabricated stories and behaved extravagantly. He continued to make a spectacle of himself in front of the international press. I knew that he would certainly be condemned to death, for he had been convicted of treason. I therefore instructed the court not to take into account his actions against me.","translation":"در برابر قضاتش، مصدق به ایفای نقش خود ادامه داد: گاهی ترحم‌انگیز بود؛ داستان می‌ساخت و رفتار افراطی داشت. نمایش خود را در برابر مطبوعات بین‌المللی ادامه داد. من می‌دانستم که او قطعاً به مرگ محکوم خواهد شد، زیرا به خیانت محکوم شده بود. از این رو به دادگاه دستور دادم اعمال او بر ضد مرا در حساب نیاورد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۹۱ چاپی / ص ۹۵ نسخهٔ پی‌دی‌اف","date":"نگارش پس از ۱۳۵۷؛ انتشار ترجمهٔ انگلیسی ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه این فقره را بلافاصله پس از شرح بازگشت به تهران و پیش از ذکر سه سال زندان و رفتن به احمدآباد آورده‌اند."}]},{"title":"دادستان آزموده و رأی دادگاه","body":"از نگاه کیفرخواست و نطق‌های دادستان، پرونده یک پروندهٔ خیانت بود: رد فرمان عزل، تحریک یا دست‌کم رها کردن مردم و ارتش در برابر سلطنت، و هم‌دستی عملی رئیس ستاد با نخست‌وزیر برکنارشده در فاصلهٔ ۲۵ تا ۲۸ مرداد. تقاضای اعدام تا آخرین نشست برجای ماند. دادگاه این تطبیق را نپذیرفت یا دست‌کم در مقام کیفر از آن عدول کرد: برای ریاحی به مادهٔ ۳۳۰ و حبس تأدیبی رفت و برای دکتر مصدق، با ذکر خدمات پیشین و دستور شاهنشاه، به سه سال حبس مجرد بسنده کرد."},{"title":"دکتر مصدق و سرهنگ بزرگمهر","body":"خط دفاع از نخست دو چیز بود: نفی صلاحیت دادگاه نظامی برای این اتهام، و نفی قصد مندرج در مادهٔ ۳۱۷. دکتر مصدق تا پایان خود را نخست‌وزیر قانونی خواند، فرمان عزل را در چارچوب حقوقی مورد پذیرش خود ندانست، و در آخرین دفاع ملی کردن نفت را «گناه بزرگ» خود نامید. سرهنگ بزرگمهر این خط را در ایرادها و در دفاع همراهی کرد و پس از رأی نیز در امضا و اعتراض کنار موکل ماند. کتاب بعدی او صورت این دفاعیات را برای نسل‌های بعد نگاه داشت. هواداران دکتر مصدق همین دفاع را دلیل سیاسی بودن محاکمه می‌دانند و می‌گویند دادگاه نظامی ابزار تنبیه نخست‌وزیری بود که فرمان عزل را نپذیرفت."},{"title":"سرتیپ ریاحی و وکلای او","body":"سرتیپ ریاحی در تحقیقات و در کیفرخواست خود را مجری دستورهای دکتر مصدق در روزهایی معرفی کرد که تعادل فکری نداشت و انتظار تعویض می‌کشید. وکیل او در پایان کوشید اطاعت از امر آمر را عذر بیاورد. دادستان این عذر را خطرناک برای انضباط ارتش خواند و میان اعدام و تزلزل روحیهٔ افسران ۲۸ مرداد تردیدی نگذاشت. دادگاه راه سومی برگزید: کیفر زندان کوتاه‌تر و اخراج از خدمت. شاهنشاه فردای حکم رفتار او را ستودند و اخراج را تأیید کردند، بی‌آن‌که کیفر مرگ بخواهند."},{"title":"گزارش سفیر آمریکا و ورود رایت","body":"هندرسن ناظر بی‌طرف دادگاه نبود؛ او سفیر دولتی بود که در مرداد ۱۳۳۲ در سیاست داخلی ایران نقشی ایفا کرده بود. با این حال یادداشت ۲۲ دسامبر او یکی از نزدیک‌ترین روایت‌های همزمان از نیت شاهنشاه در شب صدور حکم است و جزئیاتی می‌دهد که در دادنامه نیست: پیام جداگانه به قاضی دربارهٔ ملی شدن نفت، هراس از تفسیر ورود انگلیسی‌ها، و استدلال «حبس مجرد». میلانی همزمانی ورود رایت را از چشم مطبوعات تهران می‌بیند. این دو منبع یکدیگر را نقض نمی‌کنند؛ یکی نیت دربار را از زبان سفیر می‌نویسد و دیگری بازتاب مطبوعاتی ورود کاردار را."},{"title":"دانشنامهٔ ایرانیکا","body":"مقالهٔ مارک گازیوروفسکی در دانشنامهٔ ایرانیکا دربارهٔ مرداد ۱۳۳۲، رویداد را در یک جمله خلاصه می‌کند: محکومیت به خیانت، سه سال زندان، سپس حبس خانگی تا مرگ در ۱۳۴۵، و محکومیت چند همکار نزدیک. ایرانیکا همچنین می‌نویسد که وزیر امور خارجه، دکتر حسین فاطمی، را دولت زاهدی اعدام کرد. مدخل جداگانهٔ اعدام فاطمی به آن پرونده می‌پردازد."}],"aftermathSections":[{"title":"زندان، احمدآباد و درگذشت","body":"دکتر مصدق سه سال زندان را گذراند. مبدأ محاسبهٔ این مدت بازداشت ۲۹ مرداد ۱۳۳۲ بود که در دادنامه آمده است؛ از این رو پایان تقریبی کیفر در تابستان ۱۳۳۵ خورشیدی قرار می‌گرفت. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسند که پس از آن او به احمدآباد، در ملک بزرگ خود در باختر تهران، رفت و در ۱۳۴۵ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۷ میلادی، در همان‌جا درگذشت. دانشنامهٔ ایرانیکا همین ترتیب را تأیید می‌کند: سه سال زندان، سپس اقامت اجباری تا مرگ. در همین سال‌های اقامت در احمدآباد، دکتر مصدق نوشتارهایی از جنس خاطرات و تألمات بر جای گذاشت که بعدها با اهتمام ایرج افشار به چاپ رسید. آنچه شاهنشاه فردای حکم دربارهٔ امکان تخفیف به تبعید فرموده بودند، در عمل به همین اقامت در احمدآباد انجامید. او تا پایان عمر از بازگشت آزاد به زندگی سیاسی بازماند، اما نوشتن را در همان اقامت اجباری ادامه داد."},{"title":"فضای سیاسی پس از حکم","body":"همزمانی حکم با ورود کاردار بریتانیا، به روایت میلانی، در مطبوعات تهران بازتاب یافت و، به روایت هندرسن، خود شاهنشاه را واداشت پیش از صدور حکم به دادگاه پیام بفرستند. ازسرگیری روابط با بریتانیا و سپس مذاکرهٔ نفت، در ماه‌های بعد، در مدخل‌های «ازسرگیری روابط سیاسی ایران و بریتانیا در ۱۳۳۲» و «قرارداد کنسرسیوم نفت» آمده است. انحلال مجلس و سنا و فرمان انتخابات تازه را هندرسن در همان دیدار ۲۲ دسامبر، پس از گفت‌وگو دربارهٔ دادگاه، با شاهنشاه در میان گذاشت؛ شاهنشاه فرمودند اگر به رأی خودشان بود این فرمان را دو ماه زودتر صادر می‌کردند."},{"title":"همکاران دکتر مصدق","body":"دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که چند همکار نزدیک نیز کیفر دیدند و دکتر حسین فاطمی اعدام شد. دستگیری فاطمی در ۲۲ اسفند ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۳ مارس ۱۹۵۴ میلادی) و اعدام او در ۱۹ آبان ۱۳۳۳ موضوع مدخل جداگانه است. تفاوت دو پرونده، که شاهنشاه خود نیز در «پاسخ به تاریخ» بر آن انگشت می‌گذارند، یکی از پیامدهای سیاسی محاکمهٔ پاییز ۱۳۳۲ شد: کیفر مصدق به زندان و سپس احمدآباد محدود ماند، و کیفر وزیر خارجهٔ او به مرگ انجامید."}]},{"id":"iran-britain-relations-1332","title":"ازسرگیری روابط سیاسی ایران و بریتانیا و زمینهٔ مذاکرات کنسرسیوم نفت","date":{"solarYear":1332,"solarMonth":9,"gregorianYear":1953,"gregorianMonth":12},"endDate":{"solarYear":1333,"solarMonth":8,"solarDay":7,"gregorianYear":1954,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":29},"tier":"secondary","category":"international","summary":"در آذر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۵۳ میلادی) دولت ایران و دولت بریتانیا، پس از گسستی که در دورهٔ دکتر محمد مصدق میان دو کشور افتاده بود، روابط سیاسی را از سر گرفتند. بریتانیا دنیس رایت را به سمت کاردار خود در تهران نامزد کرد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که رایت در آخرین روز دادگاه نظامی دکتر مصدق، برابر با ۲۱ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی (۳۰ آذر ۱۳۳۲ خورشیدی)، به تهران رسید و همزمانی این ورود با اعلام حکم سه سال زندان «از نظر مطبوعات تهران دور نماند». محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، و سپهبد فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر، به روایت میلانی هر دو در ازسرگیری زودهنگام روابط تردید داشتند. لوی هندرسن، سفیر ایالات متحده در تهران، و آلفرد اشِر، سفیر سوئیس که در غیاب سفارت بریتانیا حافظ منافع آن دولت بود، در پشت صحنه برای رضایت تهران کوشیدند. اسناد «روابط خارجی ایالات متحده» نشان می‌دهد که در هفته‌ها و ماه‌های پیش از تصمیم نهایی، زاهدی می‌خواست دست‌کم نشانه‌ای از پیشرفت در کار نفت ببیند و آن‌گاه روابط را از سر بگیرند. مخالفانی چون مظفر بقایی نیز ازسرگیری روابط را، اگر پیش از نشانهٔ ملموس حسن‌نیت بریتانیا در نفت باشد، مایهٔ این برداشت می‌دانستند که سیاست استعماری بریتانیا «انتقام» خود را ستانده است. محاکمهٔ دکتر مصدق مدخل جداگانه دارد. ازسرگیری روابط پیش‌شرط ورود بریتانیا به آن مذاکره بود و دستورکار کاردار تازه‌وارد از همان آغاز به نفت گره خورده بود. سهم نهایی شرکت سابق، که نام بریتیش پترولیوم گرفت، به چهل درصد کاهش یافت؛ سود به تساوی تقسیم شد؛ و دارایی‌ها به نام شرکت ملی نفت ایران باقی ماند. هواداران قرارداد این چارچوب را حفظ اصل ملی شدن و بازگشت ایران به بازار می‌دانند، و مخالفان آن را تداوم کنترل شرکت‌های بزرگ.","citations":[{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۳۴ تا ۲۳۷","text":"عباس میلانی در «شاه» پیام چرچیل، تردید شاهنشاه و زاهدی، انتخاب دنیس رایت و دیدار ارنست پرون و بهرام شاهرخ را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"frus-1951-54-iran","locus":"سند ۳۵۳ و گزارش‌های پاییز ۱۳۳۲","text":"اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا اکراه دولت زاهدی از ازسرگیری روابط پیش از پیشرفت کار نفت، و ناخرسندی شاهنشاه از رایت را ثبت کرده‌اند."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"ص ۱۳۵","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» ازسرگیری روابط را مقدمهٔ مذاکرهٔ کنسرسیوم و آغاز دوبارهٔ بارگیری نفت می‌داند."},{"sourceId":"mina-oil","locus":"مقالهٔ قراردادهای نفتی","text":"پرویز مینا در ایرانیکا سهم‌بندی کنسرسیوم، مذاکرهٔ امینی و پیج، و رأی مجلس و سنا را شرح می‌دهد."}],"personIds":["mohammad-reza-person","fazlollah-zahedi","denis-wright","loy-henderson","alfred-escher","winston-churchill","ernest-perron","bahram-shahrokh","hossein-ala","mozaffar-baqai","abolqasem-kashani","herbert-hoover-jr","john-foster-dulles","ali-amini","howard-page","roger-stevens"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"ازسرگیری روابط را پذیرفت و پس از دیدار پرون با رایت ناخرسند شد.","fazlollah-zahedi":"خواست نفت و سیاست خارجی از مسیر هیئت دولت بگذرد.","denis-wright":"در ۳۰ آذر ۱۳۳۲ به‌عنوان کاردار وارد تهران شد.","loy-henderson":"تهران را به ازسرگیری روابط ترغیب کرد.","alfred-escher":"تا پیش از ورود رایت حافظ منافع بریتانیا بود.","winston-churchill":"پیام شفاهی تهنیت را از راه سفارت آمریکا فرستاد.","ernest-perron":"بی‌اطلاع هیئت دولت با رایت دیدار کرد و ورقه‌ای را به نام نظر شاهنشاه نشان داد.","bahram-shahrokh":"در همان دیدار غیررسمی با پرون همراه بود.","hossein-ala":"پرون و شاهرخ از رایت دربارهٔ برکناری احتمالی او پرسیدند.","mozaffar-baqai":"ازسرگیری روابط را، پیش از نشانه‌ای در کار نفت، به زیان جنبش ملی دانست.","abolqasem-kashani":"در برابر ازسرگیری روابط هشدار داد.","herbert-hoover-jr":"مأمور بررسی تشکیل کنسرسیوم شد.","john-foster-dulles":"در اردیبهشت ۱۳۳۳ بر ماندن زاهدی تا حل نفت پای فشرد.","ali-amini":"هیئت ایرانی مذاکرهٔ تهران را ریاست کرد.","howard-page":"هیئت کنسرسیوم را در تهران ریاست کرد.","roger-stevens":"مذاکرهٔ غرامت را از سوی بریتانیا پیش برد."},"personTitles":{"ali-amini":"وزیر دارایی","hossein-ala":"وزیر دربار","denis-wright":"کاردار بریتانیا","abolqasem-kashani":"آیت‌الله"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["ازسرگیری روابط ایران و بریتانیا","ورود دنیس رایت"],"contextSections":[{"title":"گسست روابط در دولت دکتر مصدق","body":"در دورهٔ ملی شدن نفت، دولت دکتر محمد مصدق روابط سیاسی با بریتانیا را قطع کرد. شرح آن بحران در مدخل «ملی شدن صنعت نفت و نخست‌وزیری محمد مصدق» آمده است. در غیاب سفارت بریتانیا، سفیر سوئیس در تهران، آلفرد اشر، حافظ منافع آن دولت بود. او پل ارتباطی میان لندن و تهران ماند و، به روایت میلانی، در ماه‌های پایانی ۱۳۳۲ همراه هندرسن در متقاعد کردن شاهنشاه و زاهدی به پذیرش روابط کامل نقش داشت. کار حافظ منافع معمولاً به امور کنسولی و پیام‌رسانی محدود است؛ در این مورد، به سبب گره خوردگی نفت و سیاست، همان کانال به ابزار فشار و ترغیب سیاسی نیز بدل شد. این نقش پس از ورود رایت پایان یافت و رایت درهای سفارت بریتانیا را دوباره گشود. پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۹ اوت ۱۹۵۳ میلادی) و نخست‌وزیری سرلشکر زاهدی، هر دو سوی این گسست ناچار بودند تکلیف رابطه را روشن کنند. کار نفت، که بدون توافق با شرکت‌های بزرگ و بدون رفع محاصره به جریان نمی‌افتاد، به این تصمیم گره خورده بود. دولت تازه به پول نیاز داشت، بودجه از رکود صادرات نفت آسیب دیده بود، و واشینگتن نیز احیای صنعت نفت را شرط ثبات اقتصادی و سیاسی ایران می‌دانست. در عین حال، حافظهٔ سال‌های ملی شدن و بدگمانی گسترده به نیت لندن هر گونه شتاب در ازسرگیری روابط را پرهزینه می‌کرد. همین تنش میان ضرورت مالی و احتیاط سیاسی، زمینهٔ چند ماه گفت‌وگوی پشت صحنه را ساخت."},{"title":"پیام محرمانهٔ چرچیل و بی‌اعتمادی دیرین","body":"عباس میلانی می‌نویسد که وینستون چرچیل، نخست‌وزیر بریتانیا، پس از بازگشت شاهنشاه به تهران پیام شفاهی کوتاهی در تهنیت فرستاد. چون روابط قطع بود، این پیام از راه سفارت آمریکا رسید. چرچیل امید خود را به موفقیت شاهنشاه در راهنمایی ایران به «آن چیزهای بهتر» بیان کرد. شاهنشاه سپاس فرمودند و خواستند این مبادلهٔ پیام یکسره محرمانه بماند. میلانی می‌افزاید که چرچیل در پیش‌نویس پیام از ذکر نفت خودداری کرد و در همان حال «بی‌اعتمادی تقریباً بیمارگونهٔ» شاهنشاه به بریتانیا را در نظر داشت؛ بی‌اعتمادی‌ای که به نوشتهٔ میلانی بار دیگر آن‌گاه تأیید شد که هندرسن پیام تهنیت دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور آمریکا، را نیز تسلیم کرد. {{quote:0}}\n\nمیلانی پاسخ شاهنشاه را نیز نقل می‌کند. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"Churchill congratulated the Shah, “on [his] safe return. . .,” and added, “May I express the sincere hope that success will now attend your efforts to guide Persia toward those better things which you have always so ardently desired for her.”","translation":"چرچیل به شاهنشاه «به مناسبت بازگشت ایمن…» تبریک گفت و افزود: «امید صادقانه می‌کنم که اکنون کامیابی ملازم تلاش‌های شما برای راهنمایی ایران به سوی آن چیزهای بهتری باشد که همواره چنین مشتاقانه برای این کشور خواسته‌اید».","speaker":"وینستون چرچیل، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"نخست‌وزیر بریتانیا","work":"شاه، نوشتهٔ عباس میلانی، به نقل از پیام شفاهی چرچیل","workType":"کتاب زندگینامه، به نقل از پیام سیاسی","page":"ص ۲۳۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، اوت ۱۹۵۳ میلادی)","context":"پیام از راه سفارت آمریکا رسید، زیرا روابط ایران و بریتانیا قطع بود؛ شاهنشاه خواستند مبادله محرمانه بماند."},{"original":"The Shah responded by saying that he “deeply appreciated” Britain’s good wishes, which, he said, “fortified him in meeting the difficult tasks ahead.” The Shah also “asked that this exchange of messages be held completely secret.”","translation":"شاهنشاه در پاسخ فرمودند که از نیک‌خواهی بریتانیا «عمیقاً سپاسگزارند» و این پیام، به تعبیر ایشان، «او را در رویارویی با وظایف دشوار پیش رو استوارتر می‌سازد». شاهنشاه همچنین «خواستند این مبادلهٔ پیام‌ها یکسره محرمانه بماند».","speaker":"عباس میلانی، از قول محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار؛ شاهنشاه ایران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۳۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، اوت ۱۹۵۳ میلادی)","context":"پاسخ به پیام شفاهی چرچیل که از راه سفارت آمریکا رسید."}]},{"title":"فشار دو سویه و شرط نفت","body":"میلانی می‌نویسد که کشور به پول نیاز داشت و فشار برای حل سریع مسئلهٔ نفت بر شاهنشاه و زاهدی سنگین بود. پرسش زمان ازسرگیری روابط نیز به پاسخ نیاز داشت. پیام کسانی چون آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی، که در برابر ازسرگیری روابط هشدار می‌دادند، به نوشتهٔ میلانی عمق نارضایی ضدبریتانیایی را نشان می‌داد. دولت بریتانیا، در سوی دیگر، مشتاق بود جای پای خود را در ایران و دست‌کم بخشی از صنعت نفت را بازپس گیرد و برای تسریع روابط فشار می‌آورد. گزارش‌های سفارت آمریکا در پاییز ۱۳۳۲ همین تردید را از زبان دولت زاهدی ثبت کرده است: دولت می‌دانست که احیای صنعت نفت بدون توافق با بریتانیا ممکن نیست، اما بدگمانی به نیت بریتانیا گسترده بود و دولت از ازسرگیری روابط رسمی پیش از «پیشرفت ملموس» به سوی حل نفت اکراه داشت. در همان ماه‌ها واشینگتن کمک فوری مالی به دولت زاهدی را در دستور کار گذاشت تا شکاف بودجه را، تا زمان جریان دوبارهٔ درآمد نفت، پر کند. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» از کمک فوری رئیس‌جمهور آیزنهاور در شهریور ۱۳۳۳ یاد می‌کنند و می‌نویسند پرداخت این کمک تا سه سال پس از سقوط دولت دکتر مصدق، هر ماه به میزان پنج میلیون دلار، ادامه یافت و کمک فنی اصل چهار نیز تا دو سال بعد برقرار ماند. به هر تقدیر، حتی با این کمک‌ها، راه‌حل پایدار را هم تهران و هم واشینگتن در احیای صادرات نفت می‌دیدند، و احیای صادرات بدون ورود دوبارهٔ بریتانیا به مذاکره ممکن نبود. بدین ترتیب سه رشته کار در پاییز ۱۳۳۲ به هم گره خورد: ترمیم رابطهٔ سیاسی با لندن، طراحی چارچوبی که شرکت سابق را بدون بازگشت انحصاری‌اش به بازار ایران راه دهد، و حفظ ظاهر قانونی ملی شدن در چشم افکار عمومی ایران. شکست در هر یک از این سه رشته، دو رشتهٔ دیگر را نیز به خطر می‌انداخت. ازسرگیری روابط بدون پیشرفت نفت، به گفتهٔ کسانی چون بقایی، معنای انتقام استعماری می‌داد؛ پیشرفت نفت بدون حضور سیاسی بریتانیا ممکن نبود؛ و هر توافقی که بوی بازگشت شرکت واحد سابق را می‌داد، از نظر بسیاری از نمایندگان و روزنامه‌ها مردود بود. کنسرسیوم چندملیتی، با سهم کمتر بریتانیا و با مالکیت صوری دارایی‌ها برای شرکت ملی نفت ایران، پاسخی بود که مذاکره‌کنندگان بعدی به این سه قید دادند."}],"whatHappened":[{"title":"خط قرمز پنجاه‌پنجاه و میانجی‌گری آمریکا","body":"پرویز مینا در همان مقاله می‌نویسد که ایالات متحده در بحران نفت میان دو ملاحظه گرفتار بود: نمی‌توانست منافع بریتانیا، نزدیک‌ترین متحد غربی خود، را نادیده بگیرد و در همان حال از گسترش نفوذ شوروی در ایران از راه حزب توده بیم داشت. راهی که واشینگتن می‌پسندید پذیرش اصل ملی شدن از یک سو، و حفظ تقسیم پنجاه‌پنجاه سود از سوی دیگر بود، تا توافق ایران الگوی قراردادهای آمریکایی در دیگر کشورهای تولیدکننده را بر هم نزند. پیشنهادهای دورهٔ دکتر مصدق، از مأموریت جکسون و استوکس تا پیشنهادهای چرچیل و ترومن در ۲۰ فوریهٔ ۱۹۵۳، هیچ‌یک به توافق نینجامید. مینا به نقل از بامبرگ می‌نویسد که شرکت نفت ایران و انگلیس، از قضا، به دکتر مصدق «دین بزرگی» داشت، زیرا او در فوریهٔ ۱۹۵۳ به شروطی رسید که ادارهٔ صنعت را به ایرانیان می‌سپرد و برای آن شرکت جز سهمی در کنسرسیوم بازاریابی باقی نمی‌گذاشت، اما او باز هم بیشتر خواست و راه را بر سقوط دولت خود گشود. آنچه در ۱۳۳۳ پدید آمد، از جهانی به همان طرح نزدیک بود: مالکیت با شرکت ملی نفت ایران، بازاریابی و عملیات با کنسرسیومی که شرکت سابق تنها یکی از شرکای آن بود، و تقسیم پنجاه‌پنجاه سود. تفاوت آشکار در این بود که دولت امضاکننده دیگر دولت دکتر مصدق نبود، و سهم شرکت سابق، هرچند بزرگ‌ترین سهم، انحصاری نبود. این پیوستگی و این تفاوت، هر دو، معنای ازسرگیری روابط آذر ۱۳۳۲ را روشن می‌کنند. بدون رابطهٔ سیاسی، لندن نمی‌توانست در مذاکرهٔ تهران شریک رسمی باشد؛ و بدون ملاحظهٔ «حفظ آبرو» که در ورقهٔ کریسمس و سپس در ساختار حقوقی قرارداد آمد، هیأت ایرانی نیز نمی‌توانست متن را از مجلس بگذراند. رایت که با دستور بازگشت انحصار آمده بود، خیلی زود به همان نقطه رسید که وزارت خارجهٔ آمریکا از پیش بر آن ایستاده بود: اشتراک چندشرکتی و غرامت، نه بازگشت شرکت واحد. پس از امضا نیز کار سهم‌بندی یکسره بسته نشد. در فروردین ۱۳۳۴، چنان‌که مینا نوشته است، هر یک از پنج شرکت بزرگ آمریکایی یک درصد از سهم هشت درصدی خود را واگذاشت تا پنج درصد به نه شرکت مستقل آمریکایی در قالب آژانس آیریکون برسد. این تعدیل، هم فشار سیاسی داخل آمریکا برای مشارکت مستقل‌ها را پاسخ می‌داد و هم نشان می‌داد که ترکیب کنسرسیوم هنوز انعطاف‌پذیر است. اما اصل پنجاه‌پنجاه و سقف چهل درصدی بریتیش پترولیوم برجای ماند تا قانون نفت ۱۳۳۶ و قرارداد سیرپ با آجیپ، برای نخستین بار، الگوی هفتادوپنج‌بیست‌وپنج را به میان آورد."},{"title":"تصمیم آذر ۱۳۳۲ و انتخاب دنیس رایت","body":"میلانی می‌نویسد که تا آذر ۱۳۳۲ (دسامبر ۱۹۵۳) دو سوی رابطه به این نتیجه رسیدند که زمان ازسرگیری روابط فرا رسیده است. شاهنشاه و زاهدی هر دو دربارهٔ زودرس بودن این کار تردیدهایی داشتند، اما هندرسن و اشِر آنان را به پذیرش روابط کامل متقاعد کردند. چون ایران موافقت کرد، بریتانیا اعلام کرد که دنیس رایت را به کارداری تهران گماشته است. رایت، به نوشتهٔ میلانی، از این مأموریت شگفت‌زده شد، زیرا چیزی از ایران نمی‌دانست و بیشتر در سیاست نفت تجربه داشت. همین تخصص نفتی، به نظر لندن، دلیل گماردن او بود. رایت بعدها دانست که ایران ازسرگیری روابط را به این شرط موکول کرده است که هیچ‌کس از کارکنان سفارت که در روزهای پرالتهاب دولت دکتر مصدق در ایران خدمت کرده بود به سفارت بازنگردد؛ و گماردن خود او از همین شرط برخاسته بود. ورود او در مقام کاردار، نه سفیر، خود نشان احتیاط دو سوی رابطه بود: روابط از سر گرفته می‌شد، اما هر دو دولت ترجیح می‌دادند نخست با سطحی پایین‌تر از سفیر کار را بیازمایند. سر راجر استیونس بعداً در همین مسیر به سفارت رسید و کار غرامت را در سطح دولت‌ها پیش برد. رایت سال‌ها بعد، در ۱۳۴۳ خورشیدی، خود به عنوان سفیر به تهران بازگشت و آن‌گاه، به نوشتهٔ میلانی، تماس مستقیم با دربار از راه وزیر دربار به شیوهٔ رایج بدل شد. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"When in December of 1953, Iran finally agreed to resume ties, Britain announced that it had named Denis Wright as its chargé d’affaires in Tehran. Wright was surprised at the appointment as he knew nothing about Iran — he was a man more experienced in the world of oil politics. … Wright eventually learned that Iran had also predicated the resumption of ties with Britain on the condition that no one who had served in Iran during the tumultuous days of Mossadeq would return to the embassy—hence Wright’s appointment.","translation":"وقتی در دسامبر ۱۹۵۳ ایران سرانجام به ازسرگیری روابط رضایت داد، بریتانیا اعلام کرد که دنیس رایت را به کارداری خود در تهران گماشته است. رایت از این انتصاب شگفت‌زده شد، زیرا هیچ چیز از ایران نمی‌دانست؛ مردی بود آزموده‌تر در دنیای سیاست نفت. … رایت سرانجام دانست که ایران ازسرگیری روابط با بریتانیا را به این شرط نیز موکول کرده است که هیچ‌کس که در روزهای پرالتهاب مصدق در ایران خدمت کرده باشد به سفارت بازنگردد؛ و گماردن او از همین رو بود.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۳۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"نگارش و انتشار ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی تصمیم آذر ۱۳۳۲ و دلیل انتخاب رایت را شرح می‌دهد."}]},{"title":"دستورکار لندن و برخورد رایت با واقعیت تهران","body":"در وزارت خارجهٔ بریتانیا به رایت سه مأموریت دادند. {{quote:0}}\n\nرایت دو هفته پس از ورود به تهران دریافت که بازگشت انحصاری شرکت سابق در تهران خریدار ندارد. {{quote:1}}\n\nبه داوری میلانی، حتی در آن هنگام نیز دولت بریتانیا عمق احساس ملی ضد خود را در ایران درنمی‌یافت.","quotes":[{"original":"At the Foreign Ministry, Wright was given his marching orders: he was to strive to resume full diplomatic ties, and if possible, “bring back AIOC alone”—that is, as the sole oil monopoly in Iran. Failing that, Wright was to strive for the best achievable form of shared control of Iran’s oil with primarily American companies. Finally, he was to insist on receiving “fair compensation. . .for the loss of enterprise in Iran.”","translation":"در وزارت خارجه به رایت دستورکار دادند: او باید برای ازسرگیری کامل روابط سیاسی بکوشد و اگر ممکن است «شرکت نفت ایران و انگلیس را به‌تنهایی بازگرداند»؛ یعنی به عنوان تنها انحصار نفتی در ایران. اگر نه، رایت باید بهترین شکل ممکن اشتراک در نفت ایران را، عمدتاً با شرکت‌های آمریکایی، به دست آورد. سرانجام باید بر دریافت «غرامت منصفانه… برای از دست رفتن بنگاه در ایران» پای بفشارد.","speaker":"عباس میلانی، به نقل از دستورکار وزارت خارجهٔ بریتانیا برای دنیس رایت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۳۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"آذر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، دسامبر ۱۹۵۳ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱","context":"میلانی سه مأموریت کاردار تازه‌وارد را از روی دستورکار لندن خلاصه می‌کند و می‌افزاید که غرامت برای بریتانیا به همان اندازه که مالی بود مسئلهٔ حیثیت نیز بود."},{"original":"He had been in Tehran only two weeks when he wrote in his singular, wry fashion, “with the single exception of the Pakistani chargé d’affaires, who is not particularly bright,” no one in Tehran believes it remotely possible to bring AIOC back.","translation":"او تنها دو هفته در تهران بود که با همان قلم خشک و ویژهٔ خود نوشت: «جز یک مورد، کاردار پاکستان، که چندان تیزهوش نیست»، هیچ‌کس در تهران بازگشت شرکت نفت ایران و انگلیس را حتی از دور ممکن نمی‌داند.","speaker":"دنیس رایت، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"کاردار بریتانیا در تهران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۳۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"حدود نیمهٔ دی ۱۳۳۲ خورشیدی (اوایل ژانویهٔ ۱۹۵۴ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱","context":"رایت دو هفته پس از ورود، غیرواقع‌بینانه بودن مأموریت بازگشت انحصاری شرکت سابق را به لندن گزارش کرد."}]},{"title":"ورود در روز حکم مصدق","body":"رایت در ۳۰ آذر ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۲۱ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی)، آخرین روز دادگاه نظامی دکتر مصدق، به تهران رسید. حکم سه سال حبس مجرد در همان روز اعلام شد. میلانی می‌نویسد که این همزمانی در مطبوعات تهران بازتاب یافت. محمدرضا شاه پهلوی، چنان‌که در مدخل محاکمه آمده است، پیش از صدور حکم به رئیس دادگاه پیام فرستادند تا هواداری خود را از ملی شدن نفت تکرار کنند و راه را بر این تبلیغ ببندند که کیفر دکتر مصدق در لحظهٔ ورود انگلیسی‌ها نشانهٔ سلطهٔ بریتانیا است."},{"title":"ملاقات پرون و شاهرخ با رایت","body":"میلانی می‌نویسد که در راه رایت از فرودگاه به محوطهٔ وسیع سفارت بریتانیا به او گفتند که برای شب بعد قرار شام گذاشته‌اند: او باید با فرستادگان خاص شاهنشاه، ارنست پرون و بهرام شاهرخ، دیدار کند. شاهرخ را به صدای بلند پخش‌های تند آلمان نازی به ایران می‌شناختند. شب بعد، آن دو گفتند که از سوی شاهنشاه آمده‌اند، دربارهٔ شرایط مورد نظر رایت در نفت جویا شدند، سپس «از ژنرال زاهدی انتقاد کردند» و پرسیدند آیا دولت بریتانیا مخالفتی دارد اگر شاهنشاه حسین علاء را از وزارت دربار بردارند. رایت پاسخ داد که زاهدی در لندن محترم است و کار علاء به خود شاهنشاه مربوط است، نه به دولت بریتانیا. او از بحث ماهوی نفت نیز تن زد و فردای آن روز یکی از محرمان زاهدی را از این دیدار غیرعادی آگاه کرد. دو روز بعد، در مهمانی کوچک کریسمس سفارت، همان دو تن بی‌خبر بازگشتند و ورقه‌ای درآوردند که به گفتهٔ آنان عین نظر شاهنشاه در همان بامداد بود. {{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nرایت این شیوه را نپذیرفت. او به فرستادگان گفت که مایل نیست بی‌اطلاع هیئت دولت با شاهنشاه کار کند. پس از کسب اجازه از وزارت خارجه، داستان را کامل برای یکی از اعضای دولت زاهدی گفت. وقتی زاهدی آگاه شد، به روایت رایت چنان خشمگین شد که به رامسر، جایی که شاهنشاه تعطیل بودند، پرواز کرد و، به تعبیر رایت، شاهنشاه را «سرزنش» کرد که خواسته‌اند نخست‌وزیر و وزیران را در سیاست خارجی و نفت دور بزنند. {{quote:2}}\n\nشاهنشاه از رفتار رایت ناخرسند بودند و مسئولیت را به گردن پرون و شاهرخ گذاشتند. میلانی این آغاز پرتنش را نخستین گام شاهنشاه در راهی می‌داند که سرانجام مذاکرهٔ حساس نفت و سیاست خارجی را در دست خود آنان متمرکز کرد. یک دهه بعد، وقتی رایت سفیر شد، همان شیوه‌ای که در ۱۳۳۲ نامقبول می‌نمود، یعنی گفت‌وگوی مستقیم سفیر با دربار، شیوهٔ رایج کار شد؛ با این تفاوت که طرف تماس دیگر پرون نبود، بلکه وزیر دربار بود.","quotes":[{"original":"The note said that “all matters of high policy, i.e., matters above or outside the diplomatic routine should be presented to His Majesty” through either Perron or Shahrokh. It also specified that “once you have received suggestions on the oil matter. . .you inform His Majesty through” the same channel “in advance, and [that] before you present them to the Minister of Foreign Affairs you await His Majesty’s approval or counter-proposal.”","translation":"در آن نوشته آمده بود که «همهٔ مطالب سیاست عالی، یعنی آنچه بالاتر یا بیرون از روال عادی دیپلماتیک است، باید از راه پرون یا شاهرخ به عرض اعلیحضرت برسد». همچنین تصریح شده بود که «همین که پیشنهادهایی در کار نفت دریافت کردید… پیشاپیش از همین مسیر به آگاهی اعلیحضرت برسانید و پیش از تسلیم آن‌ها به وزیر امور خارجه در انتظار تصویب یا پیشنهاد متقابل اعلیحضرت بمانید».","speaker":"عباس میلانی، به نقل از ورقه‌ای که پرون و شاهرخ به رایت نشان دادند","speakerTitle":"تاریخ‌نگار؛ نزدیکان دربار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه، به نقل از نوشته‌ای که به نام نظر شاهنشاه ارائه شد","page":"ص ۲۳۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"حدود شب‌های کریسمس ۱۹۵۳ میلادی، برابر با اوایل دی ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)","context":"میلانی مضمون ورقه را از روایت رایت نقل می‌کند. شاهنشاه بعداً به زاهدی و انگلیسی‌ها فرمودند که آن دو به حساب خود عمل کرده‌اند."},{"original":"The note further indicated that “His Majesty accepts the principles” proposed by Britain on how to resolve the oil issue, but also said that the agreement “must be face-saving for the Persian government.”","translation":"نوشته همچنین حاکی بود که «اعلیحضرت اصول» پیشنهادی بریتانیا برای حل مسئلهٔ نفت را «می‌پذیرند»، اما توافق «باید آبروی دولت ایران را حفظ کند».","speaker":"عباس میلانی، به نقل از همان ورقه","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۳۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"حدود شب‌های کریسمس ۱۹۵۳ میلادی، برابر با اوایل دی ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)","context":"شرط حفظ آبرو در کنار پذیرش اصول پیشنهادی بریتانیا، از همان آغاز مسیر مذاکره را مشخص می‌کرد."},{"original":"When Zahedi learned of the incident, he was reportedly so angry that he took a plane to Ramsar, where the Shah was vacationing, and confronted—in Wright’s words “berated”—the Shah about his attempt to bypass the Prime Minister and the members of the cabinet on sensitive foreign policy and oil issues. The Shah was not happy about Wright’s maneuvers. He was also not willing to take the blame for Perron and Shahrokh’s clumsy handling of the matter, telling Zahedi and the British that the two had acted on their own.","translation":"وقتی زاهدی از این ماجرا آگاه شد، به‌گزارش چنان خشمگین شد که هواپیما به رامسر گرفت، جایی که شاهنشاه تعطیل بودند، و، به تعبیر رایت «سرزنش کرد»، شاهنشاه را دربارهٔ تلاش برای دور زدن نخست‌وزیر و اعضای هیئت دولت در مسائل حساس سیاست خارجی و نفت به سخن آورد. شاهنشاه از مانورهای رایت خرسند نبودند. نیز نمی‌خواستند مسئولیت رفتار ناهنجار پرون و شاهرخ را بپذیرند و به زاهدی و انگلیسی‌ها گفتند که آن دو به حساب خود عمل کرده‌اند.","speaker":"عباس میلانی، به نقل از دنیس رایت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار؛ کاردار بریتانیا در تهران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۳۶ تا ۲۳۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"رویداد در شب‌های کریسمس ۱۳۳۲ خورشیدی (دسامبر ۱۹۵۳ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱","context":"نخستین اصطکاک رایت با دربار، چند روز پس از ورود او به تهران."}]},{"title":"از ورود رایت تا امضای قرارداد: مسیر نه ماهه","body":"فاصلهٔ ورود رایت در ۳۰ آذر ۱۳۳۲ تا توضیح قرارداد در ۷ آبان ۱۳۳۳ نزدیک ده ماه بود. در هفته‌های نخست، چنان‌که گذشت، دستورکار لندن با واقعیت تهران برخورد کرد و مسیر غیررسمی دربار نیز به سرزنش زاهدی در رامسر انجامید. پس از فرونشستن این بحران کوچک، کار اصلی به طراحی کنسرسیوم و مذاکرهٔ غرامت افتاد. هوور در واشینگتن و لندن با شرکت‌ها گفت‌وگو کرد تا سهم‌بندی‌ای پدید آید که هم بریتانیا را در صنعت نگاه دارد و هم مخالفت قوانین ضد انحصار آمریکا و حساسیت ملی ایران را، تا جای ممکن، فرو بنشاند. یادداشت تفاهم ۲۰ فروردین ۱۳۳۳ این سهم‌بندی را تثبیت کرد: بریتانیا بزرگ‌ترین شریک ماند، اما دیگر شریک واحد نبود؛ شرکت‌های آمریکایی در مجموع به اندازه‌ای نزدیک به سهم بریتانیا دست یافتند؛ شل و شرکت فرانسوی نیز جایی پیدا کردند. انتقال مذاکره به تهران معنای سیاسی روشنی داشت. امینی، که در هیأت دولت زاهدی وزارت دارایی را داشت، می‌بایست هم به دربار و هم به مجلس پاسخگو باشد و هم در برابر هیأت پیج از منافع مالی ایران دفاع کند. استیونس در کار غرامت میان دولت بریتانیا و دولت ایران میانجی بود. چهار ماه مذاکرهٔ فشرده، به نوشتهٔ مینا، به متنی انجامید که در ۲۸ شهریور امضا شد. در این فاصله شاهنشاه همچنان نشانه‌هایی از میل به تعویض زاهدی نشان می‌دادند و واشینگتن در اردیبهشت صریحاً در برابر این میل ایستاد. این ایستادگی نشان می‌دهد که حل نفت، در چشم دو دولت بزرگ، بر هر جابه‌جایی سیاسی در تهران اولویت داشت. تصویب در مجلس و سنا آزمون افکار نمایندگان بود. صد و سیزده رأی موافق در برابر پنج مخالف، اکثریت قاطع دولت را نشان می‌دهد، اما همان پنج رأی و چهار رأی مخالف سنا گواهی است که مخالفت ملی با بازگشت شرکت‌های بزرگ از میان نرفته بود. توضیح شاهنشاه در فردای رأی سنا به قرارداد اعتبار قانونی کامل داد. از آن پس شرکت‌های عامل بارگیری در آبادان و جنوب را دوباره آغاز کردند و درآمد نفت، به تدریج، جای کمک اضطراری آمریکا را گرفت. شاهنشاه در خاطرات می‌نویسند که از سال ۱۳۳۵، در نتیجهٔ تحصیل درآمد نفت، دولت از مجموع آن کمک‌ها به میزان هنگفتی کاست. مینا درآمد دولت ایران را پس از اجرا چنین ثبت می‌کند که از حدود نود میلیون دلار در ۱۹۵۵ میلادی به دویست و هشتاد و پنج میلیون دلار در ۱۹۶۰، و سپس به ارقام بسیار بالاتر در آستانهٔ قرارداد خرید و فروش ۱۳۵۲ رسید. رشد تولید از حدود سیصد و بیست و نه هزار بشکه در روز در ۱۹۵۵ تا بیش از پنج میلیون بشکه در ۱۹۷۲، به نوشتهٔ او، بخش بزرگ این افزایش درآمد را توضیح می‌دهد. این ارقام به سال‌های پس از ۱۳۳۳ تعلق دارد و پیامد مالی درازمدت مذاکره‌ای را نشان می‌دهد که با ازسرگیری روابط آذر ۱۳۳۲ ممکن شد. کاستی‌های همان قرارداد، از جمله محاسبهٔ حق‌الامتیاز در درون سهم پنجاه درصد ایران و مبنای قیمت پالایش، در سال‌های بعد موضوع مذاکرهٔ تازه و اصلاحاتی شد که مینا جداگانه آورده است."}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی و دولت زاهدی","body":"به روایت میلانی، شاهنشاه و زاهدی هر دو در زودرس بودن ازسرگیری روابط تردید داشتند، اما سرانجام پذیرفتند. شرط ایران این بود که چهره‌های دورهٔ مصدق به سفارت بازنگردند. در برخورد پرون و شاهرخ، زاهدی بر این پای فشرد که سیاست نفت و سیاست خارجی نباید از کنار هیئت دولت بگذرد. شاهنشاه، به روایت میلانی، در آن زمان هنوز نمی‌توانستند زاهدی را کنار بگذارند؛ سفارت‌های آمریکا و بریتانیا نیز در بهار ۱۳۳۳ در برابر نشانه‌های برکناری او ایستادند، زیرا هر دو دولت زاهدی را دارای اعتبار لازم برای حل نفت می‌دانستند. در گفت‌وگوی ۲۲ دسامبر با هندرسن، که فردای ورود رایت و صدور حکم مصدق بود، شاهنشاه از گماردن رایت به تندی سخن فرمودند و او را فاقد تجربهٔ سیاسی خواندند و فرمودند با یک کاردار صرف کاری ندارند. هندرسن این ناخرسندی را به ماجرای پرون نسبت داد و در عین حال کار رایت را در آگاه کردن دولت ایران «شرافتمندانه» دانست. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"He then launched a vigorous attack upon Wright, the British Chargé d’Affaires. He said, “I do not know why the British should have sent as Chargé d’Affaires a person who is no diplomat. Wright has had no political experience. He seems to have been some kind of an economist.” The Shah further indicated that he expected to have nothing whatsoever to do with Wright.","translation":"سپس به رایت، کاردار بریتانیا، به سختی تاختند. فرمودند: «نمی‌دانم چرا انگلیسی‌ها باید کسی را به کارداری بفرستند که دیپلمات نیست. رایت هیچ تجربهٔ سیاسی ندارد. به نظر می‌رسد نوعی اقتصاددان بوده است.» شاهنشاه همچنین نشان دادند که انتظار دارند هیچ کاری با رایت نداشته باشند.","speaker":"لوی هندرسن، از قول محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴، ایران، سند ۳۵۳","workType":"یادداشت رسمی گفت‌وگو","page":"سند ۳۵۳","date":"بعدازظهر ۲۲ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی، برابر با ۳۰ آذر و ۱ دی ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی)","context":"هندرسن این سخنان را در ادامهٔ گفت‌وگو دربارهٔ دادگاه مصدق و ورود همزمان رایت ثبت کرده است."}]},{"title":"دولت بریتانیا و دنیس رایت","body":"دستورکار لندن بازگشت انحصار شرکت نفت ایران و انگلیس، یا دست‌کم سهمی بزرگ در کنسرسیوم آینده، و گرفتن غرامت بود. رایت خیلی زود دریافت که بازگشت انحصاری آن شرکت در تهران خریدار ندارد. او همچنین از مسیر غیررسمی دربار فاصله گرفت و دولت زاهدی را در جریان گذاشت. این کار، به قیمت ناخرسندی موقت شاهنشاه، اعتماد نخست‌وزیر را خرید. سهم نهایی چهل درصدی بریتیش پترولیوم در کنسرسیوم، در کنار غرامت نقدی و پرداخت از دیگر اعضا، همان «بهترین شکل ممکن اشتراک» بود که دستورکار دوم لندن طلب می‌کرد، نه بازگشت انحصار."},{"title":"هیأت ایرانی و روایت شاهنشاه از اساس حقوقی قرارداد","body":"از نگاه دولت زاهدی و هیأت امینی، قرارداد می‌بایست آبروی دولت ایران را حفظ کند، مالکیت دارایی‌ها را در شرکت ملی نفت ایران نگاه دارد، و با قانون ملی شدن در تعارض علنی قرار نگیرد. شاهنشاه در خاطرات همین انطباق را اصل کار می‌خوانند. هواداران دکتر مصدق، که برخی‌شان در مجلس به قرارداد رأی منفی دادند، آن را بازگشت سلطهٔ شرکت‌های بزرگ می‌دانستند. پنج رأی مخالف در مجلس و چهار رأی مخالف در سنا نشان همین اختلاف است، هرچند اکثریت بزرگ نمایندگان قرارداد را تصویب کردند. امینی ناچار بود در مجلس از متنی دفاع کند که هم غرامت می‌پرداخت و هم ادارهٔ عملیات را به شرکت‌های عامل می‌سپرد. استدلال او، چنان‌که از منطق خود قرارداد برمی‌آید، این بود که بدون دسترسی به بازار و سرمایه و کارشناسی این شرکت‌ها، نفت ملی‌شده در مخزن می‌ماند و بودجه از آن تأمین نمی‌شود. مخالفان می‌گفتند ملی شدن بدون کنترل عملیات، ملی شدن ناقص است. این نزاع در دههٔ بعد، در اصلاحات حق‌الامتیاز و سپس در قرارداد خرید و فروش ۱۳۵۲، بار دیگر سر برکرد."},{"title":"مخالفان داخلی","body":"میلانی از هشدار کاشانی و از عمق نارضایی ضدبریتانیایی یاد می‌کند. در اسناد آمریکا، مظفر بقایی ازسرگیری روابط را، اگر پیش از نشانهٔ ملموس تغییر رفتار بریتانیا در نفت باشد، در افکار عمومی به معنای «انتقام سیاست استعماری» و به زیان جنبش ملی می‌دانست. بقایی در همان گفت‌وگو می‌گفت که محکوم کردن یکسرهٔ دورهٔ مصدق، اگر با ازسرگیری روابط همراه گردد، اعتماد مردم را می‌فرساید. هشدار کاشانی و اعتراض بقایی هر دو از یک نگرانی عمومی حکایت می‌کردند: مبادا حل نفت و ازسرگیری روابط چنان با شتاب و بی‌چشم‌داشت سیاسی انجام شود که ملی شدن صنعت نفت در چشم مردم بی‌اثر گردد. دولت زاهدی و دربار می‌کوشیدند با تأکید بر مالکیت شرکت ملی نفت ایران و با شعار حفظ آبرو به این نگرانی پاسخ دهند. رأی‌های مخالف در مجلس و سنا در مهر و آبان ۱۳۳۳ نشان می‌دهد که این پاسخ همه را قانع نکرد، هرچند اکثریت نمایندگان قرارداد را پذیرفتند."}],"aftermathSections":[{"title":"راه به‌سوی مذاکرهٔ نفت و تشکیل کنسرسیوم","body":"ازسرگیری روابط، پیش‌شرط ورود بریتانیا به گفت‌وگوی نفت بود. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «مأموریت برای وطنم» همین ترتیب را یاد می‌کنند: زاهدی نخست، با وجود مخالفت برخی افراد افراطی، روابط سیاسی با دولت انگلیس را برقرار کرد و سپس مذاکرات برای ایجاد یک کنسرسیوم بین‌المللی به جای شرکت سابق نفت ایران و انگلیس آغاز شد. {{quote:0}}\n\nپرویز مینا، در مقالهٔ «قراردادهای نفتی در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا، می‌نویسد که با استقرار دولت زاهدی، زمینه برای بازگرداندن نفت ایران به تولید و به بازار جهانی فراهم آمد، اما پیشگامی دوبارهٔ شرکت نفت ایران و انگلیس آتش ملی را برمی‌افروخت. از این رو وزارت خارجهٔ آمریکا هربرت هوور پسر را به عنوان نمایندهٔ ویژهٔ جان فاستر دالس، وزیر خارجه، برگماشت تا ببیند آیا می‌توان کنسرسیومی تازه از شرکت‌ها پدید آورد. دولت آمریکا در این مورد از اعمال قوانین ضد انحصار چشم پوشید. گفت‌وگوی میان‌شرکتی انگلیسی‌آمریکایی در ۲۰ فروردین ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۹ آوریل ۱۹۵۴ میلادی) به یادداشت تفاهم انجامید. {{quote:1}}\n\nدر فروردین ۱۳۳۴ هر یک از شرکت‌های بزرگ آمریکایی یک درصد از سهم خود را واگذاشتند تا پنج درصد به نه شرکت مستقل آمریکایی، در قالب آژانس آیریکون، برسد. پس از توافق لندن، مذاکره به تهران آمد. هیأت کنسرسیوم را هاوارد پیج از استاندارد اویل هدایت می‌کرد و هیأت ایران را دکتر علی امینی، وزیر دارایی، ریاست می‌کرد. در همان حال کار غرامت در سطح دولت‌ها پیش رفت و مذاکره‌کنندهٔ اصلی بریتانیا سر راجر استیونس بود که به سفارت تهران آمده بود. مینا می‌نویسد که پس از چهار ماه مذاکرهٔ فشرده، قرارداد در ۲۸ شهریور ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۹ سپتامبر ۱۹۵۴ میلادی) در ایران امضا شد. امینی دو روز بعد، در ۳۰ شهریور (۲۱ سپتامبر)، آن را به مجلس سپرد. حدود یک ماه بعد مجلس با صد و سیزده رأی موافق، پنج رأی مخالف و یک ممتنع آن را تصویب کرد. سنا در ۶ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۸ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی) با چهل‌ویک رأی موافق، چهار مخالف و چهار ممتنع از پی مجلس رفت. روز بعد، ۷ آبان (۲۹ اکتبر)، شاهنشاه قرارداد را توضیح فرمودند. {{quote:2}}\n\nدر بنیاد قرارداد، شرکت مادری به نام مشارکت‌کنندگان نفت ایران در انگلستان به ثبت رسید و دو شرکت عملیاتی هلندی، یکی برای اکتشاف و تولید و دیگری برای پالایش، صنعت نفت جنوب را به نمایندگی شرکت ملی نفت ایران اداره می‌کردند. دارایی‌ها در مالکیت شرکت ملی نفت ایران باقی ماند. شرکت ملی افزون بر این، مدیریت تأسیسات غیراساسی و زیربنایی، میدان نفت شاه، پالایشگاه کرمانشاه و توزیع داخلی را بر عهده داشت. سود عملیات به تساوی میان کنسرسیوم و دولت ایران تقسیم می‌شد و اصل پنجاه‌پنجاه را، که در آن سال‌ها هنجار خاورمیانه بود، نگاه می‌داشت. مدت قرارداد بیست‌وپنج سال بود، با سه تمدید پنج‌ساله و کاهش تدریجی مساحت. {{quote:3}}\n\nدر باب غرامت، مینا ارقام را چنین ثبت می‌کند. {{quote:4}}\n\nشاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» می‌نویسند که توافق پس از مصدق کاملاً بر اساس قانون ملی شدن صنعت نفت انجام گرفت و قرارداد کنسرسیوم همان قانونی را اساس کار قرار داد که پیش از صدارت دکتر مصدق از تصویب مجلس گذشته و توضیح شده بود. برخی هواداران دکتر مصدق این ادعا را نپذیرفتند. به نوشتهٔ شاهنشاه، پس از توضیح قانونی، دولت و شرکت‌های عامل بهره‌برداری را دوباره آغاز کردند و نفت‌کش‌ها در بنادر جنوب بارگیری نفتی را شروع کردند که از پالایشگاه بزرگ آبادان بیرون می‌آمد. درآمد فروش نفت، همراه با کمک‌های فنی و اقتصادی آمریکا، برنامه‌های عمرانی را دوباره به جریان انداخت. بدین سان ازسرگیری روابط آذر ۱۳۳۲، با همهٔ تردیدهای اولی و با برخورد پرتنش رایت و دربار، راه را بر مذاکره‌ای گشود که کمتر از یک سال بعد به قراردادی انجامید که تولید نفت ایران را به بازار بازگرداند و سهم بریتانیا را از انحصار پیشین به چهل درصد کاهش داد، هرچند کنترل عملیاتی میدان‌ها و پالایشگاه آبادان را تا سال‌ها بعد در دست شرکت‌های عامل نگاه داشت. قانون نفت ۱۳۳۶ و قرارداد با آجیپ، که در مدخل جداگانه آمده است، گام بعدی ایران را در شکستن الگوی پنجاه‌پنجاه نشان می‌دهد.","quotes":[{"original":"علت وضع ناگوار بودجه ایران بدون تردید رکود صنعت نفت در زمان مصدق بود و زاهدی به منظور به کار انداختن مجدد صنعت نفت با آنکه پاره‌ای از افراد افراطی مخالف بودند ابتدا اقدام به برقراری روابط سیاسی با دولت انگلیس نمود و سپس مذاکرات برای ایجاد یک کنسرسیوم بین‌المللی به جای شرکت سابق نفت ایران و انگلیس از طرف دولت آغاز گردید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"مأموریت برای وطنم","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۳۵ نسخهٔ پی‌دی‌اف متن فارسی","date":"نگارش و انتشار حدود ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۰ خورشیدی (۱۹۶۰ تا ۱۹۶۱ میلادی)","context":"شاهنشاه ترتیب کار دولت زاهدی را پس از ۲۸ مرداد چنین خلاصه می‌کنند: نخست ازسرگیری روابط، سپس مذاکرهٔ کنسرسیوم."},{"original":"The American government waived the application of its Anti-Trust laws in the Iranian case, and subsequently the Anglo-American inter-company talks ended with the signing of a memorandum of understanding on 9 April, 1954. The memorandum provided for the formation of a consortium in which the shares would be: 40 per cent for AIOC (changed to British Petroleum Company in December 1954); 14 per cent for Royal Dutch-Shell; 8 per cent each for the five US companies of Standard Oil (NJ), Socony, Socal, Texas and Gulf; and 6 per cent for Compagnie Française des Pétroles (CFP).","translation":"دولت آمریکا در پروندهٔ ایران از اعمال قوانین ضد انحصار چشم پوشید و سپس گفت‌وگوی میان‌شرکتی انگلیسی‌آمریکایی با امضای یادداشت تفاهم در ۹ آوریل ۱۹۵۴ به پایان رسید. این یادداشت تشکیل کنسرسیومی را پیش‌بینی می‌کرد که سهم‌ها در آن چنین بود: چهل درصد برای شرکت نفت ایران و انگلیس (که در دسامبر ۱۹۵۴ به شرکت بریتیش پترولیوم تغییر نام داد)؛ چهارده درصد برای رویال داچ شل؛ هشت درصد برای هر یک از پنج شرکت آمریکایی استاندارد اویل نیوجرسی، سوکونی، سوکال، تگزاس و گلف؛ و شش درصد برای شرکت فرانسوی نفت.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"مدیر پیشین امور بین‌المللی شرکت ملی نفت ایران؛ نویسندهٔ مقاله در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"قراردادهای نفتی در ایران، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش «قرارداد نفتی کنسرسیوم ۱۹۵۴»","date":"انتشار ۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۰۴ میلادی؛ روزآمد ۸ نوامبر ۲۰۱۲","context":"مینا زمینهٔ حقوقی و سهم‌بندی کنسرسیوم را پس از استقرار دولت زاهدی شرح می‌دهد."},{"original":"After four months of intensive negotiations, the oil agreement was finally signed in Iran on 19 September 1954 and Dr. Amini submitted the agreement to the Parliament on the 21st. A month later the Parliament gave its approval by a vote of 113 in favor, 5 against and 1 abstention. On 28 October, the Iranian Senate followed suit by 41 votes in favor, 4 against and 4 abstentions. On the 29th the Shah signed the royal assent.","translation":"پس از چهار ماه مذاکرهٔ فشرده، قرارداد نفت سرانجام در ۱۹ سپتامبر ۱۹۵۴ در ایران امضا شد و دکتر امینی در روز بیست‌ویکم آن را به مجلس سپرد. یک ماه بعد مجلس با صد و سیزده رأی موافق، پنج رأی مخالف و یک ممتنع آن را تصویب کرد. در ۲۸ اکتبر سنای ایران با چهل‌ویک رأی موافق، چهار مخالف و چهار ممتنع از پی مجلس رفت. در روز بیست‌ونهم شاهنشاه توضیح را امضا فرمودند.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"نویسندهٔ مقاله در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"قراردادهای نفتی در ایران، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش «قرارداد نفتی کنسرسیوم ۱۹۵۴»","date":"انتشار ۲۰۰۴ میلادی","context":"مینا گاه‌شمار امضا، رأی مجلس و سنا، و توضیح سلطنتی را می‌آورد."},{"original":"Profits made from the oil operations under the agreement were to be divided equally between the consortium and the Iranian government, preserving the principle of 50/50 profit sharing that had become the norm in the Middle East. As to the duration, the agreement was to last for twenty-five years, with provision for three five-year extensions, giving a maximum duration of forty years.","translation":"سود حاصل از عملیات نفتی موضوع قرارداد می‌بایست به تساوی میان کنسرسیوم و دولت ایران تقسیم شود و اصل تقسیم پنجاه‌پنجاه سود را، که به هنجار خاورمیانه بدل شده بود، نگاه دارد. از حیث مدت، قرارداد بیست‌وپنج سال اعتبار داشت، با امکان سه تمدید پنج‌ساله، که حداکثر مدت را به چهل سال می‌رساند.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"نویسندهٔ مقاله در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"قراردادهای نفتی در ایران، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش «قرارداد نفتی کنسرسیوم ۱۹۵۴»","date":"انتشار ۲۰۰۴ میلادی","context":"مینا دو رکن مالی و زمانی قرارداد را پس از شرح ساختار شرکت‌های عامل بیان می‌کند."},{"original":"On the matter of compensation, the company was to receive a net sum of 25 million Pounds Sterling ($70 million at prevailing exchange rate) from the Iranian government in ten equal installments starting on 1 January 1957. The AIOC was also to receive a sum of 32.4 million Pounds Sterling ($90 million) from the other consortium participants in the first year of operations, plus a further payment of ten cents per ton of crude oil produced until $510 million (182 million Pounds Sterling) had been paid.","translation":"در باب غرامت، شرکت می‌بایست خالص بیست‌وپنج میلیون لیره استرلینگ (هفتاد میلیون دلار به نرخ روز) را از دولت ایران در ده قسط مساوی از اول ژانویهٔ ۱۹۵۷ دریافت کند. شرکت نفت ایران و انگلیس همچنین می‌بایست مبلغ سی‌ودو میلیون و چهارصد هزار لیره (نود میلیون دلار) را در سال نخست عملیات از دیگر اعضای کنسرسیوم بگیرد، به‌علاوه پرداختی بیشتر معادل ده سنت برای هر تن نفت خام تولیدشده تا آن‌گاه که پانصد و ده میلیون دلار (صد و هشتاد و دو میلیون لیره) پرداخت شود.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"نویسندهٔ مقاله در دانشنامهٔ ایرانیکا","work":"قراردادهای نفتی در ایران، دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش «قرارداد نفتی کنسرسیوم ۱۹۵۴»","date":"انتشار ۲۰۰۴ میلادی","context":"مینا ارقام غرامت را از تاریخ شرکت بریتیش پترولیوم و از روایت یرگین نقل می‌کند."}]},{"title":"بازتاب در بودجه و در سیاست خارجی","body":"از نگاه دولت زاهدی، موفقیت قرارداد را باید در دو ترازو سنجید: ترازوی بودجه و ترازوی سیاست خارجی. در ترازوی بودجه، جریان دوبارهٔ صادرات به دولت امکان داد برنامه‌های عمرانی را که در سال‌های رکود نفت متوقف مانده بود از سر گیرد و به تدریج از کمک اضطراری ماهانهٔ آمریکا بی‌نیاز شود. شاهنشاه در خاطرات همین پیوند را میان درآمد نفت و کاهش کمک خارجی برجسته می‌کنند. در ترازوی سیاست خارجی، ایران بار دیگر با بریتانیا رابطهٔ سیاسی داشت، اما این رابطه دیگر بر پایهٔ انحصار یک شرکت واحد استوار نبود. حضور رسمی پنج شرکت بزرگ آمریکایی، شل و شرکت فرانسوی، وزن واشینگتن را در صنعت نفت ایران افزایش داد و از شدت یگانه بودن بریتانیا کاست. رابطهٔ تازه‌بنیاد با لندن در ماه‌های بعد به سفرهای متقابل و به حضور استیونس در تهران انجامید. سفر شاهنشاه به ایالات متحده در آذر ۱۳۳۳، که مدخل جداگانه دارد، در فضایی رخ داد که قرارداد نفت تازه توضیح شده بود و تهران از واشینگتن انتظار داشت نقش ایران را در دفاع خاورمیانه و در کمک نظامی، تا زمان عادی شدن درآمد نفت، جدی بگیرد. بدین سان ازسرگیری روابط آذر ۱۳۳۲ تنها گشودن دوبارهٔ سفارت نبود؛ حلقهٔ اول زنجیره‌ای بود که قرارداد کنسرسیوم، سفر واشینگتن، و سپس تغییر دولت در فروردین ۱۳۳۴ را به هم می‌پیوست. در داخل، زاهدی از این موفقیت سیاسی برای تحکیم دولت خود بهره برد، اما همین موفقیت جایگاه او را نیز متزلزل کرد: وقتی کار نفت به سامان رسید، استدلال واشینگتن و لندن برای اصرار بر ماندن او ضعیف‌تر شد و شاهنشاه در تعیین نخست‌وزیر دست بازتری یافتند. میلانی و گزارش‌های سفارت آمریکا در بهار ۱۳۳۴ همین تحول را ثبت کرده‌اند. از سوی دیگر، کسانی که ازسرگیری روابط و قرارداد کنسرسیوم را شکست نهضت ملی می‌دانستند، این دو رویداد را در حافظهٔ سیاسی خود با مرداد ۱۳۳۲ پیوند زدند و در سال‌های بعد همان روایت را تکرار کردند. روایت رسمی دولت این بود که قانون ملی شدن برجای مانده و ایران سهم و مالکیت خود را حفظ کرده است. هر دو روایت از آن پس در کشمکش ماند. مجلس هجدهم، که پس از انحلال دورهٔ پیشین و انتخابات تازه تشکیل شد، اکثریت لازم را برای تصویب در اختیار دولت گذاشت. ترکیب این مجلس، به روایت سفارت بریتانیا که میلانی نقل می‌کند، میان «مردان شاهنشاه» که اکثریت بودند، هواداران زاهدی، و اقلیت کوچک «مخالفان ملی‌گرای روشنفکر» تقسیم می‌شد. همین تقسیم‌بندی آرای قرارداد را نیز توضیح می‌دهد: اکثریت دربار و دولت رأی موافق دادند و اقلیت ملی‌گرا رأی منفی. سنا، که چهره‌های کهن‌سال‌تری در آن بودند، نیز با اکثریت واضح اما نه اجماع کامل از پی مجلس رفت."},{"title":"تمرکز تصمیم نفت در دربار","body":"برخورد پرون و شاهرخ، هرچند در آن زمستان به زیان دربار تمام شد، به نوشتهٔ میلانی نخستین نشانهٔ ارادهٔ شاهنشاه بود که مذاکرهٔ حساس را از مسیر هیئت دولت به مسیر دربار بکشاند. یک دهه بعد این مسیر تثبیت شد. در فاصلهٔ آذر ۱۳۳۲ تا آبان ۱۳۳۳، با این همه، زاهدی هنوز در مقام نخست‌وزیر و امینی در مقام وزیر دارایی محور مذاکرهٔ رسمی بودند و واشینگتن و لندن نیز بر ماندن همین تیم تا امضای قرارداد پای می‌فشردند. دوگانگی مسیر دربار و مسیر هیئت دولت در همین ماه‌ها آشکار شد، اما به گسست علنی نینجامید. پس از تصویب قرارداد و عبور از تنگنای نفت، این دوگانگی در فروردین ۱۳۳۴ به تعویض نخست‌وزیر رسید. ساختار حقوقی کنسرسیوم نیز همین تعادل شکننده را بازمی‌تاباند. مالکیت دارایی‌ها به نام شرکت ملی نفت ایران باقی ماند تا اصل ملی شدن حفظ شود؛ اما ادارهٔ عملیات تولید و پالایش جنوب را به دو شرکت عامل سپردند که هیأت مدیره و کارشناسی آن‌ها از شرکت‌های عضو کنسرسیوم می‌آمد. سود به تساوی تقسیم می‌شد، اما قیمت‌گذاری و برنامه‌ریزی تولید عملاً در اختیار همان شرکت‌ها بود. این همان نقطه‌ای است که هواداران قرارداد آن را سازشی هوشمندانه میان حقوق حاکمیت و ضرورت بازار می‌خوانند، و منتقدان آن را تداوم کنترل خارجی در پوششی تازه. مینا خود در جمع‌بندی مقاله می‌نویسد که قرارداد ۱۹۵۴ ترتیبی انتقالی بود تا اوایل دههٔ ۱۳۵۰، که شرکت ملی نفت ایران گام‌های بزرگ‌تری به سوی کنترل کامل برداشت. قانون نفت ۱۳۳۶، که در مدخل جداگانه آمده است، یکی از همان گام‌های میانی بود."},{"title":"ماندن زاهدی تا حل نفت","body":"کوشش شاهنشاه برای کنار گذاشتن زاهدی در ماه‌های بعد با مقاومت واشینگتن و لندن روبه‌رو شد. میلانی می‌نویسد که در اردیبهشت ۱۳۳۳، وقتی شاهنشاه نشانه‌هایی از برکناری زودرس زاهدی به میان آوردند، جان فاستر دالس به سفارت آمریکا در تهران دستور داد که شاهنشاه نباید در قاطعیت پشتیبانی آمریکا از زاهدی تردید کنند. {{quote:0}}\n\nزاهدی تا پس از تصویب قرارداد کنسرسیوم در مقام ماند. کناره‌گیری او در فروردین ۱۳۳۴ موضوع مدخل جداگانه است. هندرسن در همان هفته‌های پایانی مأموریت خود در تهران، علاوه بر میانجی‌گری در کار رابطه با بریتانیا، گفت‌وگوی ۲۲ دسامبر را نیز ثبت کرد که هم حکم مصدق و هم ناخرسندی شاهنشاه از رایت را در یک یادداشت گرد آورد. او در دی ۱۳۳۳، پس از سفر شاهنشاه به واشینگتن، تهران را ترک کرد و به سمت معاونت وزارت خارجه در امور اداری رفت. رفتن او پایان یک دوره از میانجی‌گری فشردهٔ سفارت آمریکا در کار نفت و رابطه با لندن بود. جانشینان او با قراردادی روبه‌رو بودند که دیگر امضا و توضیح شده بود، و با دولتی که می‌بایست درآمد تازهٔ نفت را به برنامهٔ عمرانی بدل کند. سفر شاهنشاه به ایالات متحده در آذر و دی ۱۳۳۳، که مدخل جداگانه دارد، در همین فضا رخ داد: قرارداد نفت توضیح شده بود، روابط با بریتانیا برقرار بود، و تهران از واشینگتن انتظار کمک نظامی و پشتیبانی سیاسی داشت تا درآمد نفت به سطح عادی برسد. بدین ترتیب صفحهٔ ازسرگیری روابط به صفحهٔ سفر واشینگتن و سپس به صفحهٔ تغییر دولت در فروردین ۱۳۳۴ می‌پیوندد. این پیوستگی را منابع موجود، از خاطرات شاهنشاه تا مقالهٔ مینا و یادداشت‌های هندرسن، هر یک از زاویه‌ای تأیید می‌کنند، بی‌آن‌که در داوری سیاسی به یک نتیجهٔ واحد برسند.","quotes":[{"original":"In May 1954, when the Shah dropped hints about Zahedi’s imminent dismissal, Secretary of State John Foster Dulles instructed the American Embassy in Tehran that it was “essential Shah have no doubt regarding firmness of United States support for Zahedi and our deep concern at indications Shah may be considering change of government.”","translation":"در مه ۱۹۵۴، وقتی شاهنشاه نشانه‌هایی دربارهٔ برکناری قریب‌الوقوع زاهدی به میان آورد، وزیر خارجه جان فاستر دالس به سفارت آمریکا در تهران دستور داد که «ضروری است شاه در قاطعیت پشتیبانی ایالات متحده از زاهدی و در نگرانی عمیق ما از نشانه‌هایی که شاه ممکن است در اندیشهٔ تغییر دولت باشد تردید نکند».","speaker":"عباس میلانی، به نقل از دستور جان فاستر دالس","speakerTitle":"تاریخ‌نگار؛ وزیر خارجهٔ ایالات متحده","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۳۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"اردیبهشت ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، مه ۱۹۵۴ میلادی)","context":"میلانی این دستور را دلیل ایستادگی واشینگتن و لندن در برابر برکناری زاهدی پیش از حل نفت می‌داند."}]}]},{"id":"fatemi-execution-1333","title":"دستگیری، محاکمه و اعدام دکتر حسین فاطمی","date":{"solarYear":1332,"solarMonth":12,"solarDay":22,"gregorianYear":1954,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":13},"endDate":{"solarYear":1333,"solarMonth":8,"solarDay":19,"gregorianYear":1954,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":10},"tier":"secondary","category":"political","summary":"دکتر حسین فاطمی، وزیر امور خارجه در دولت دکتر محمد مصدق و سردبیر روزنامهٔ «باختر امروز»، بامداد ۱۹ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۰ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی) در پادگان قصر تهران تیرباران شد. او پس از رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ پنهان شده بود. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که در آن روزها فاطمی به خانه‌های امن حزب توده پناه برده بود. روزنامهٔ «نیویورک تایمز» فردای اعدام نوشت که او را پس از ۲۰۴ روز اختفا، در ۱۳ مارس ۱۹۵۴ میلادی (۲۲ اسفند ۱۳۳۲ خورشیدی، ۲۵۱۲ شاهنشاهی) یافتند و گرفتند. پس از دستگیری، به روایت سندی که مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی بعدها منتشر کرد، در حین انتقال به زندان لشکر دوم زرهی، در جلوی ساختمان شهربانی کل کشور، دارودستهٔ «شعبان جعفری» او را مضروب و مجروح کردند. دادگاه عادی شمارهٔ یک به ریاست سرتیپ قطبی، در ۱۸ مهر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۰ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی)، او را به اتفاق آرا و با استناد به مادهٔ ۳۱۷ قانون دادرسی و کیفر ارتش به اعدام محکوم کرد. در همان دادنامه دکتر سیدعلی شایگان و مهندس احمد رضوی را به حبس ابد محکوم کردند. دادگاه تجدیدنظر به ریاست سرلشکر منصور مزین، در بامداد جمعه ۷ آبان ۱۳۳۳ (۲۹ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی)، حکم اعدام فاطمی را تأیید کرد و کیفر دو متهم دیگر را به ده سال زندان با کار کاهش داد. درخواست فرجام فاطمی، به نوشتهٔ اعلامیهٔ دادستان ارتش، به تصویب بزرگ ارتشتاران فرمانده نرسید. سرتیپ حسین آزموده، دادستان ارتش، به وزارت جنگ نوشت که حکم را پس از تشریفات قانونی و مذهبی در ساعت شش بامداد ۱۹ آبان در پادگان قصر اجرا کردند. محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسند که نتوانستند از اعدام فاطمی جلوگیری کنند، «زیرا او کمونیست بود»، و می‌افزایند که خود هزینهٔ زندگی خانوادهٔ او را می‌پرداختند تا وقتی همسر فاطمی از لندن به ایران بازگشت و به هواداری از روح‌الله خمینی برخاست. دانشنامهٔ ایرانیکا اعدام را کار دولت زاهدی می‌داند. پناه گرفتن او در خانه‌های امن آن حزب، که میلانی ثبت کرده است، با عضویت حزبی یکی نیست. اتهام دادگاه سوءقصد به منظور به‌هم زدن اساس حکومت و تحریص مردم به مسلح شدن بر ضد قدرت سلطنت بود. دادگاه بدوی، در متن رأی، به نطق ۲۵ مرداد فاطمی، به سرمقاله‌های «باختر امروز» از ۲۵ تا ۲۸ مرداد، و به تلگراف رمز او به سفیر ایران در بغداد استناد کرد. شرح آن روزها در مدخل‌های «رویدادهای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲» و «رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲» آمده است. محاکمهٔ خود دکتر مصدق، که به سه سال حبس مجرد انجامید و به اعدام نکشید، مدخل جداگانه دارد.","citations":[{"sourceId":"psri-ray-fatemi","locus":"رأی ۱۸ مهر و ۷ آبان ۱۳۳۳","text":"دادنامهٔ بدوی و رأی تجدیدنظر به نطق ۲۵ مرداد، سرمقاله‌های «باختر امروز» و تلگراف بغداد استناد می‌کنند و فاطمی را به اعدام محکوم می‌کنند."},{"sourceId":"psri-tirbaran-fatemi","locus":"نامهٔ دادستان ارتش به وزارت جنگ","text":"سرتیپ حسین آزموده می‌نویسد که درخواست فرجام به تصویب بزرگ ارتشتاران فرمانده نرسید و حکم بامداد ۱۹ آبان در پادگان قصر اجرا شد."},{"sourceId":"psri-hamle-jafari","locus":"گزارش حمله در جلوی شهربانی","text":"این گزارش مجروح شدن دکتر حسین فاطمی را هنگام انتقال به زندان، در جلوی شهربانی، شرح می‌دهد."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۲۱ و ۲۳۴","text":"عباس میلانی در «شاه» سرمقاله‌های ۲۶ مرداد و سخن منسوب به شاهنشاه دربارهٔ اعدام فاطمی را می‌آورد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۹۰ تا ۹۱","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» تلگراف بغداد و دلیل جلوگیری نکردن از اعدام را می‌نویسد و از هزینهٔ زندگی خانوادهٔ فاطمی یاد می‌کند."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۸۳","text":"اندرو اسکات کوپر اثر زبان تند «باختر امروز» را بر بخشی از هواداران پیشین دکتر مصدق شرح می‌دهد."},{"sourceId":"nyt-1954-11-11","locus":"گزارش ۱۱ نوامبر ۱۹۵۴","text":"نیویورک تایمز فردای تیرباران، تاریخ دستگیری، رد فرجام و محرمانه بودن اجرای حکم را گزارش کرد."},{"sourceId":"iranica-coup-1953","locus":"بخش همکاران دکتر مصدق","text":"مارک گازیوروفسکی اعدام فاطمی را در شمار کیفرهایی می‌آورد که دولت زاهدی دربارهٔ همکاران دکتر مصدق اجرا کرد."}],"personIds":["hossein-fatemi","mohammad-reza-person","fazlollah-zahedi","seyyed-ali-shayegan","ahmad-razavi","qotbi-judge","mansur-mozin","hossein-azmoudeh","modarres-prosecutor","mohsen-behafarid","shaban-jafari","alam-baghdad"],"personDeeds":{"hossein-fatemi":"در اسفند ۱۳۳۲ دستگیر شد، در مهر ۱۳۳۳ به اعدام محکوم شد و بامداد ۱۹ آبان تیرباران شد.","mohammad-reza-person":"درخواست فرجام او را نپذیرفت.","fazlollah-zahedi":"حکم در دوران نخست‌وزیری او در پادگان قصر اجرا شد.","seyyed-ali-shayegan":"دادگاه بدوی او را به حبس ابد محکوم کرد و تجدیدنظر کیفر را به ده سال رساند.","ahmad-razavi":"نطق ۲۵ مرداد او در دادنامه آمد و کیفر حبس ابدش در تجدیدنظر به ده سال رسید.","qotbi-judge":"رأی اعدام ۱۸ مهر را امضا کرد.","mansur-mozin":"بامداد ۷ آبان حکم اعدام را تأیید کرد.","hossein-azmoudeh":"اجرای حکم را به وزارت جنگ نوشت.","modarres-prosecutor":"تقاضای تجدیدنظر ۲۱ مهر را امضا کرد.","mohsen-behafarid":"دادستان دادگاه تجدیدنظر بود.","shaban-jafari":"دارودسته‌اش فاطمی را پس از دستگیری در جلوی شهربانی مضروب کرد.","alam-baghdad":"مخاطب تلگراف ۲۶ مرداد بود و به روایت شاهنشاه کوشید آن را اجرا کند."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["اعدام حسین فاطمی","تیرباران دکتر حسین فاطمی"],"contextSections":[{"title":"جایگاه فاطمی در دولت دکتر مصدق","body":"دکتر حسین فاطمی، به روایت دادنامهٔ تجدیدنظر، متولد ۱۲۹۶ خورشیدی از نائین بود و شناسنامهٔ شمارهٔ ۱۱۰۳ داشت. او روزنامه‌نگار بود و روزنامهٔ «باختر امروز» را می‌نوشت و همزمان وزارت امور خارجه را در دولت دکتر مصدق بر عهده داشت. میلانی می‌نویسد که حتی در دورهٔ وزارت نیز سردبیری روزنامه را رها نکرد. از ۱۶ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، برابر با ۷ اوت ۱۹۵۳ میلادی) و به‌ویژه از ۲۵ مرداد که شاهنشاه تهران را ترک فرمودند، لحن روزنامه تندتر شد. میلانی عنوان یکی از مقالات فاطمی را چنین می‌آورد: «خائنی که می‌خواست خون ملت را بریزد فرار کرد»، منتشرشده در «باختر امروز» در ۲۶ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۱۷ اوت ۱۹۵۳ میلادی). در همان مقاله، به نقل میلانی، فاطمی شاهنشاه را «خائنی» خواند که حتی بیگانگان نیز او را چندان بی‌ارزش یافته‌اند که بهایی به او نمی‌دهند. {{quote:0}}\n\nاندرو اسکات کوپر، نویسندهٔ کتاب «سقوط بهشت»، نیز از سرمقاله‌هایی یاد می‌کند که در آن روزها شاهنشاه را به خیانت متهم می‌کرد و می‌نویسد که همین زبان بسیاری از ایرانیانی را که تا آن هنگام هوادار دکتر مصدق بودند یا از کشمکش کناره گرفته بودند نگران کرد. متن یکی از آن عبارات در مدخل ۲۸ مرداد آمده است. میلانی نکتهٔ دیگری هم می‌آورد: فاطمی در مقام سخنگوی دولت گفته بود که کابینه قصد «تغییر رژیم» ندارد؛ در حالی که سرمقاله‌های خود او زبانی بسیار تندتر از این موضع رسمی داشت. به نوشتهٔ میلانی، فاطمی در یکی از سرمقاله‌ها آمدن سرهنگ نصیری را تنها «برای کاری محرمانه و دادن نامه‌ای» وصف کرد و اقدام ۲۵ مرداد را کار بریتانیا دانست و از ایالات متحده نام نبرد. همین دوگانگی میان موضع رسمی وزارت خارجه و زبان «باختر امروز» بعدها در دادگاه به زیان او تمام شد: دادرسان سرمقاله‌ها و نطق بهارستان و تلگراف بغداد را، نه فقط عنوان وزارت را، ملاک قرار دادند.","quotes":[{"original":"One of Fatemi’s articles was titled, “The Traitor Who Wanted to Shed the Nation’s Blood Fled.” In it Fatemi wrote, “Go, you traitor, because even the foreigners now find you so worthless and useless that they will not pay you any wages for your most recent criminal act. . . . You must now pay your bills in European cabarets from the dollars and pounds you and your father have plundered. . . . Go you traitor who completed the thirty year”","translation":"یکی از مقالات فاطمی عنوان «خائنی که می‌خواست خون ملت را بریزد فرار کرد» داشت. در آن فاطمی نوشت: «برو ای خائن، زیرا حتی بیگانگان اکنون تو را چنان بی‌ارزش و بی‌فایده یافته‌اند که مزدی برای تازه‌ترین عمل جنایتکارانه‌ات نمی‌پردازند. … اکنون باید صورت‌حساب کاباره‌های اروپایی را از دلارها و لیره‌هایی بپردازی که تو و پدرت تاراج کرده‌اید. … برو ای خائنی که دورهٔ سی‌ساله را به انجام رساندی.»","speaker":"حسین فاطمی، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"وزیر امور خارجه و سردبیر «باختر امروز»","work":"شاه، به نقل از «باختر امروز»","workType":"کتاب زندگینامه، به نقل از سرمقاله","page":"ص ۲۲۱ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"سرمقالهٔ ۲۶ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۷ اوت ۱۹۵۳ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱","context":"میلانی این فقره را در شرح لحن روزنامه‌های ۲۵ تا ۲۷ مرداد می‌آورد."}]},{"title":"دستور بازداشت شاهنشاه در بغداد","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسند که پس از ترک کلاردشت و رسیدن به بغداد، فاطمی به سفیر ایران در بغداد تلگراف کرد که شاهنشاه را بازداشت کند. به نوشتهٔ شاهنشاه، سفیر در پی اجرای این دستور برآمد، اما کاری از پیش نبرد. {{quote:0}}\n\nمتن همان تلگراف را دادگاه بدوی در رأی ۱۸ مهر ۱۳۳۳ عیناً درج کرد. مخاطب «جناب آقای اعلم»، نمایندهٔ اعلیحضرت در بغداد، است و تاریخ آن ۲۶ مرداد ۱۳۳۲ است. دادگاه این سند را یکی از دلایل اصلی انطباق عمل فاطمی با مادهٔ ۳۱۷ دانست. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"Nevertheless, Mossadegh’s foreign minister, Fatemi, cabled instructions to our ambassador in Baghdad to have me arrested. Incredibly, the man tried to follow these instructions but, of course, to no avail.","translation":"با این همه، وزیر امور خارجهٔ مصدق، فاطمی، به سفیر ما در بغداد تلگراف کرد که مرا بازداشت کند. ناباورانه، آن مرد کوشید این دستور را اجرا کند، اما البته کاری از پیش نبرد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۹۰ چاپی / ص ۹۴ نسخهٔ پی‌دی‌اف","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه در شرح توقف دو روزه در بغداد، پیش از پرواز به رم، این تلگراف را یاد می‌کنند."},{"original":"رمز-بغداد-جناب آقای اعلم-۶۳-۶۴-تماس سفارت با کسیکه بدون اطلاع دولت صبح بعد از کودتای نظامی مواجه با شکست فرار کرده است بهیچوجه مورد ندارد. هر تفسیری هم که از سفارت بخواهند جز این مطلب نخواهد بود- دکترفاطمی شماره ۴۱-۲۶/۵/۳۲","speaker":"دکتر حسین فاطمی","speakerTitle":"وزیر امور خارجهٔ دولت دکتر مصدق","work":"متن تلگراف، مندرج در رأی دادگاه عادی شمارهٔ یک، منتشرشده از سوی مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی","workType":"تلگراف رسمی، نقل در دادنامه","page":"بند مربوط به متهم ردیف سوم در رأی ۱۸ مهر ۱۳۳۳","date":"۲۶ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۷ اوت ۱۹۵۳ میلادی)","context":"دادگاه این تلگراف را دستور قطع تماس سفارت با شاهنشاه و نشانهٔ قصد برهم زدن اساس سلطنت خواند."}]},{"title":"وعدهٔ کیفر در مرداد ۱۳۳۲","body":"عباس میلانی از قول کرمیت روزولت می‌نویسد که شاهنشاه در دیدار ۲۳ مرداد در تهران فرمودند فاطمی را خواهند یافت و خواهند گرفت، «و اعدام خواهد شد». در همان هنگام، به نوشتهٔ میلانی، فاطمی در خانه‌های امن حزب توده پنهان بود. {{quote:0}}\n\nفاصلهٔ میان این سخن مرداد و اجرای حکم در آبان سال بعد بیش از یک سال بود. در این فاصله فاطمی پنهان ماند، دستگیر شد، مجروح گردید، در دادگاهی غیرعلنی محاکمه شد، و درخواست فرجام او به نتیجه نرسید. این فاصله را نباید نادیده گرفت: آنچه روزولت از زبان شاهنشاه در مرداد شنید، برنامه یا پیش‌بینی بود، نه خود حکم دادگاه.","quotes":[{"original":"The Shah also indicated, according to Roosevelt, that when Fatemi was arrested—“and he will be” found and arrested, he said —“he will be executed.” In those days, Fatemi had taken refuge with the Tudeh Party, who were hiding him in their safe houses.","translation":"شاهنشاه همچنین، به گفتهٔ روزولت، اشاره کردند که وقتی فاطمی دستگیر شود، «و خواهد شد» که او را بیابند و بگیرند، فرمودند، «اعدام خواهد شد». در آن روزها فاطمی به حزب توده پناه برده بود، که او را در خانه‌های امن خود پنهان کرده بود.","speaker":"عباس میلانی، به نقل از کرمیت روزولت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار؛ مأمور سازمان اطلاعات مرکزی ایالات متحده","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۳۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"گفت‌وگو در ۲۳ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، ۱۴ اوت ۱۹۵۳ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱","context":"میلانی این سخن را در همان دیدار پس از بازگشت شاهنشاه می‌آورد که در آن از کیفر سه سال حبس خانگی برای دکتر مصدق نیز سخن رفت."}]}],"whatHappened":[{"title":"اختفا، دستگیری و حمله در جلوی شهربانی","body":"گزارش «نیویورک تایمز» به تاریخ ۱۱ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی (۲۰ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی) می‌نویسد که فاطمی پس از ۲۰۴ روز اختفا در ۱۳ مارس ۱۹۵۴ (۲۲ اسفند ۱۳۳۲ خورشیدی) دستگیر شد. از ۲۸ مرداد تا ۲۲ اسفند تقریباً همین مدت می‌گذرد. محل اختفا را میلانی خانه‌های امن حزب توده نوشته است. مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی بعدها گزارشی همراه با اسنادی دربارهٔ وضعیت جسمانی فاطمی پس از مضروب شدن منتشر کرد و نوشت که او پس از دستگیری و در حین انتقال به زندان لشکر دوم زرهی مرکز، در جلوی ساختمان شهربانی کل کشور، مورد حملهٔ دارودستهٔ «شعبان جعفری»، معروف به «شعبان بی‌مخ»، قرار گرفت و به شدت مجروح شد. این حمله بخشی از پروندهٔ قضایی بعدی نیست که در دادنامه‌های مهر و آبان به تفصیل آمده باشد؛ اما منابع اسنادی بعدی آن را در فاصلهٔ دستگیری و بازداشت در پادگان ثبت کرده‌اند. برخی گزارش‌های بعدی نوشته‌اند که جراحات چنان بود که او را در جریان محاکمه با برانکارد جابه‌جا کردند. از ۲۲ اسفند ۱۳۳۲ تا مهر ۱۳۳۳ فاطمی در بازداشت پادگان لشکر دوم زرهی ماند. دادنامهٔ تجدیدنظر محل بازداشت او را همین پادگان نوشته است. در این ماه‌ها پروندهٔ دکتر مصدق به رأی بدوی و تجدیدنظر رسید، روابط با بریتانیا از سر گرفته شد، و مذاکرهٔ کنسرسیوم پیش رفت. پروندهٔ فاطمی و دو همراه، شایگان و رضوی، جدا از پروندهٔ مصدق و ریاحی، در پاییز ۱۳۳۳ به دادگاه آمد."},{"title":"فاصلهٔ اختفا تا دادگاه: از اسفند تا مهر","body":"از دستگیری ۲۲ اسفند تا صدور رأی بدوی در ۱۸ مهر، نزدیک هفت ماه گذشت. در این مدت پروندهٔ دکتر مصدق به تجدیدنظر اردیبهشت رسید و کیفر سه سال او تأیید شد، دنیس رایت در تهران ماند، و مذاکرهٔ کنسرسیوم از یادداشت تفاهم فروردین به امضای شهریور و توضیح هفتم آبان رسید. فاطمی در همین ماه‌ها در زندان پادگان بود و، به روایت اسناد بعدی، با آثار جراحت حملهٔ جلوی شهربانی روزگار می‌گذراند. جدا بودن این پرونده از پروندهٔ مصدق و ریاحی، هم از حیث زمان و هم از حیث ترکیب متهمان، در خودِ دادنامه‌ها آشکار است: دادگاه فاطمی «دادگاه عادی شمارهٔ یک» نام دارد و شایگان و رضوی را، نه ریاحی را، در کنار او نشاند. غیرعلنی بودن رسیدگی نیز این پرونده را از محاکمهٔ پاییز ۱۳۳۲ جدا می‌کند. دادگاه مصدق در تالار آیینه و سپس در باشگاه افسران، با حضور خبرنگاران و نزدیک یکصد و چهل صندلی برای تماشاچیان، برگزار شد و نطق‌های او فردای هر نشست در مطبوعات آمد. دادگاه فاطمی، به تصریح پای رأی و به روایت «نیویورک تایمز»، سری بود. در نتیجه، آنچه از زبان او در دست است عمدتاً اسناد پیش از دستگیری و امضاهای ذیل دو رأی است، نه دفاعیهٔ پیوستهٔ علنی از از نوع آنچه دکتر مصدق در نشست سی‌ویکم و سی‌وچهارم ایراد کرد. این محدودیت منبع را باید در خواندن «دیدگاه‌ها» به یاد داشت. ترکیب سه متهم نیز معنادار است. شایگان و رضوی هر دو نماینده و استاد بودند و در میتینگ ۲۵ مرداد سخن گفتند؛ فاطمی وزیر خارجه و مدیر روزنامه بود. دادستان هر سه را با مادهٔ ۳۱۷ به یک اتهام بست. دو دادگاه اما در مقام کیفر میان «گفتار در میدان بهارستان» و «گفتار به‌علاوهٔ سرمقاله و تلگراف به سفیر» فرق گذاشتند. این فرق را خودِ متن رأی ساخته است، نه تفسیر بعدی."},{"title":"دادگاه بدوی ۱۸ مهر ۱۳۳۳","body":"دادگاه عادی شمارهٔ یک در ۱۸ مهر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۰ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی) رأی خود را صادر کرد. رئیس دادگاه سرتیپ قطبی بود و دادرسان سرهنگ سوار شریف‌الدین قهرمانی، سرهنگ پیاده محمدعلی لشکری، سرهنگ پیاده کاظم شیبانی و سرهنگ پیاده اسدالله گلشنی بودند. رسیدگی، به نوشتهٔ پای رأی و به روایت «نیویورک تایمز»، در جلسهٔ سری و در حضور مستحفظین و نمایندهٔ دادستان انجام شد. سه متهم دکتر سیدعلی شایگان، مهندس احمد رضوی و دکتر حسین فاطمی بودند. دربارهٔ شایگان، دادگاه نوشت که او به شرکت در میتینگ ۲۵ مرداد و به بیاناتی اعتراف کرده است که به تعبیر دادنامه «تلویحاً با خیر مسافرت اعلیحضرت همایون شاهنشاهی به بغداد خواسته است به مردم تلقین نماید که شاهنشاهی نیست»، و نیز در تشکیل شورای سلطنت، بی‌آن‌که سمت رسمی داشته باشد، دخالت کرده است. دادگاه وقوع جرم را محرز دانست، اما مادهٔ ۳۱۷ را بر اعمال او منطبق ندانست، و با ذکر اظهار ندامت و سوابق فرهنگی، او را با اجازهٔ مادهٔ ۴۴ قانون کیفر همگانی به حبس ابد محکوم کرد. {{quote:0}}\n\nدربارهٔ رضوی، دادگاه به اعتراف او و به نطق میتینگ ۲۵ مرداد استناد کرد. {{quote:1}}\n\nدربارهٔ فاطمی، دادگاه راه تخفیف را نبست به روی او نگشود و مادهٔ ۳۱۷ را منطبق دانست. {{quote:2}}\n\nرئیس دادگاه به متهمان تذکر داد که به موجب مادهٔ ۳۱۷ می‌توانند ظرف پنج روز درخواست تجدیدنظر کنند. شایگان نوشت «رویت شد». رضوی نوشت که در مدت قانونی نظر خود را اعلام خواهد کرد. فاطمی صریح نوشت که از رأی صادره تقاضای تجدیدنظر دارد. {{quote:3}}\n\nدادستان دادگاه، سرهنگ مدرس، و سپس دادستان ارتش، سرتیپ آزموده، در ۲۱ مهر از رأی شایگان و رضوی تجدیدنظر خواستند و نوشتند که تخفیف مورد نداشته و دلایل مذکور برای تخفیف را از موجبات تشدید کیفر می‌دانند. بدین سان هم محکوم به مرگ و هم دادستان به دادگاه بالاتر رفتند: یکی برای شکستن حکم اعدام، و دیگری برای سنگین‌تر کردن کیفر دو متهم دیگر.","quotes":[{"original":"نظر باعتراف صریح متهم مذکور چه در محضر رسمی دادگاه و چه در مراحل تحقیق دائر بر اینکه در میتینگ روز ۲۵ مرداد ماه ۳۲ شرکت نموده و بیاناتی ایراد کرده است که تلویحا با خیر مسافرت اعلیحضرت همایون شاهنشاهی ببغداد خواسته است بمردم تلقین نماید که شاهنشاهی نیست... هیئت دادرسان دادگاه او را مستحق تخفیف دانسته و با اجازه از ماده ۴۴ قانون کیفر همگانی غیرنظامی دکتر سیدعلی فرزند حاج سیدهاشم مولا شهرت شایگان را باتفاق آراء به حبس ابد محکوم مینماید.","speaker":"دادگاه عادی شمارهٔ یک، به ریاست سرتیپ قطبی","speakerTitle":"رئیس و هیأت دادرسان دادگاه بدوی پروندهٔ فاطمی و همراهان","work":"رأی دادگاه دکتر حسین فاطمی، منتشرشده از سوی مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی","workType":"دادنامه","page":"بند ۱ رأی ۱۸ مهر ۱۳۳۳ دربارهٔ شایگان","date":"۱۸ مهر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۰ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"دادگاه جرم شایگان را محرز دانست اما آن را با مادهٔ ۳۱۷، که کیفر مرگ دارد، منطبق نخواند و به حبس ابد بسنده کرد."},{"original":"با توجه باظهارات مشارالیه در نطق خود در میتینگ روز ۲۵ مردادماه ۱۳۳۲ که صریحا اعلام داشته است (خلاصه آنکه ما امروز از دولت میخواهیم انفصال پادشاه بملت ایران اعلام گردد) و همچنین با در نظر گرفتن اقدام مشارالیه در تشکیل شورای سلطنت... غیرنظامی مهندس احمد فرزند علی‌اکبر شهرت رضوی را بحبس ابد محکوم مینماید.","speaker":"دادگاه عادی شمارهٔ یک، به ریاست سرتیپ قطبی","speakerTitle":"رئیس و هیأت دادرسان دادگاه بدوی","work":"رأی دادگاه دکتر حسین فاطمی، منتشرشده از سوی مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی","workType":"دادنامه","page":"بند ۲ رأی ۱۸ مهر ۱۳۳۳ دربارهٔ رضوی","date":"۱۸ مهر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۰ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"دادگاه این نطق را درخواست اعلام انفصال پادشاه از سوی دولت خواند و آن را در شمار دلایل جرم آورد، سپس با ذکر ندامت و سوابق فرهنگی کیفر را تا حبس ابد تخفیف داد."},{"original":"در مورد غیرنظامی دکتر حسین فرزند سیدعلی‌محمد شهرت فاطمی با توجه باظهارات متهم در نطق خود در روز ۲۵ مردادماه ۳۲ که در آن نسبتهای ناروائی بشخص اعلیحضرت همایون شاهنشاهی داده و با در نظرگرفتن سرمقاله‌های روزنامه‌های باختر امروز در روزهای ۲۵ تا ۲۸ مرداد بقلم مشارالیه و با توجه به تلگرافیکه نامبرده بنماینده اعلیحضرت همایون شاهنشاهی (سفیر کبیر ایران) به بغداد مخابره کرده است... هیئت دادرسان دادگاه باتفاق آراء غیرنظامی دکتر حسین فرزند سیدعلیمحمد شهرت فاطمی را باعدام محکوم مینماید.","speaker":"دادگاه عادی شمارهٔ یک، به ریاست سرتیپ قطبی","speakerTitle":"رئیس و هیأت دادرسان دادگاه بدوی","work":"رأی دادگاه دکتر حسین فاطمی، منتشرشده از سوی مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی","workType":"دادنامه","page":"بند ۳ رأی ۱۸ مهر ۱۳۳۳ دربارهٔ فاطمی","date":"۱۸ مهر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۰ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"سه سند عمده در این بند آمده است: نطق ۲۵ مرداد، سرمقاله‌های «باختر امروز»، و تلگراف بغداد."},{"original":"دکتر حسین فاطمی: از رای صادره تقاضای تجدیدنظر دارم. دکتر فاطمی","speaker":"دکتر حسین فاطمی","speakerTitle":"محکوم دادگاه بدوی","work":"ذیل رأی ۱۸ مهر ۱۳۳۳، منتشرشده از سوی مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی","workType":"اعتراض کتبی متهم در پای دادنامه","page":"امضاهای ذیل رأی بدوی","date":"۱۸ مهر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۰ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"فاطمی برخلاف رضوی، که تصمیم نهایی را به بعد موکول کرد، همان دم تجدیدنظر خواست."}]},{"title":"دادگاه تجدیدنظر ۶ و ۷ آبان ۱۳۳۳","body":"دادگاه تجدیدنظر وقایع ۲۵ تا ۲۸ مرداد، منعقد در پادگان لشکر دوم زرهی مرکز، به ریاست سرلشکر منصور مزین تشکیل شد. دادرسان سرهنگ مخابرات علینقی هشترودی، سرهنگ ستاد علیمحمد روحانی، سرهنگ ستاد محمد خواجه‌نوری، سرهنگ سوار عبدالعلی منصورپور، سرهنگ ستاد فرهنگ خسروپناه و سرهنگ پیاده احمد دست‌غیبی بودند. دادستان سرهنگ ستاد محسن به‌آفرید و دادیار سرهنگ ستاد منوچهر آذرپی بود. دادنامه می‌نویسد که دادگاه در ۶ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۸ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی) به‌طور سری برای دادرسی سه متهم نشست. کیفرخواست، به خلاصهٔ همین دادنامه، عمل هر سه را از نوع جنایت و منطبق با مادهٔ ۳۱۷ دانسته و تقاضا کیفر کرده بود. دادگاه پس از سه جلسهٔ رسمی در روز ۶ آبان و استماع اظهارات دادستان و مدافعات متهمان و وکلا و آخرین دفاع، در ساعت بیست‌وسه و سی دقیقه همان روز ختم دادرسی را اعلام کرد، دو ساعت به شور رفت، و در ساعت یک و سی دقیقه بامداد جمعه ۷ آبان از شور بیرون آمد و رأی صادر کرد. {{quote:0}}\n\nدر ذیل این رأی نیز هر سه نظر خود را نوشتند. شایگان با استظهار به مراحم ملوکانه استدعای فرجام کرد. رضوی نوشت که تصمیم نهایی را در اختیار کامل اعلیحضرت می‌گذارد و تقاضای فرجام ندارد. فاطمی نیز با استجازه و استظهار به مراحم شاهنشاه استدعای قبول فرجام کرد. {{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\n{{quote:3}}\n\n«نیویورک تایمز» نوشت که ارتش روز شنبه پیش از اعدام اعلام کرد شاهنشاه آخرین امید فاطمی، یعنی درخواست ارجاع پرونده به دیوان کشور، را نپذیرفته‌اند. اعلامیهٔ بعدی دادستان ارتش همین معنا را با زبان اداری ثبت کرد: درخواست رسیدگی فرجامی «مورد تصویب بزرگ ارتشتاران فرمانده واقع نشده» است. بدین سان دادگاه و فرماندهی مسیر فرجام را در فاصلهٔ ۷ تا ۱۹ آبان بستند.","quotes":[{"original":"دادگاه باتفاق آراء ماده ۳۱۷ قانون دادرسی و کیفر ارتش استنادی دادستان را درباره سه نفر متهمین فوق‌الذکر وارد دانسته ولی چون رای صادره درباره متهمین ۱-غیرنظامی دکتر سیدعلی... ۲-غیرنظامی مهندس سیداحمد... را غیرعادلانه تشخیص داده و نظر بخدمات فرهنگی مشارالیهما رای دادگاه بدوی را فسخ و عمل آنانرا با توجه به بند ۱ ماده ۴۴ قانون کیفر همگانی باتفاق آراء قابل تخفیف دانسته و هر یک را با احتساب مدت زندان قبلی بده سال زندان با کار محکوم و درباره متهم سوم غیرنظامی دکتر حسین فرزند سیدعلیمحمد شهرت فاطمی... رای صادره از دادگاه بدوی (اعدام) را باتفاق آراء تائید مینماید.","speaker":"دادگاه تجدیدنظر وقایع ۲۵ تا ۲۸ مرداد، به ریاست سرلشکر منصور مزین","speakerTitle":"رئیس و هیأت دادرسان دادگاه تجدیدنظر","work":"حکم دادگاه تجدیدنظر، منتشرشده از سوی مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی","workType":"دادنامه","page":"بخش «رای دادگاه»","date":"بامداد ۷ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۹ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"تجدیدنظر مادهٔ ۳۱۷ را بر هر سه وارد دانست، اما تنها برای فاطمی کیفر مرگ را نگاه داشت و کیفر دو استاد و نمایندهٔ پیشین را از حبس ابد به ده سال با کار کاهش داد."},{"original":"دکتر فاطمی: با استجازه و استظهار بمراحم اعلیحضرت همایون شاهنشاهی استدعای قبول فرجام مینماید.","speaker":"دکتر حسین فاطمی","speakerTitle":"محکوم به مرگ در دادگاه تجدیدنظر","work":"ذیل حکم تجدیدنظر ۷ آبان ۱۳۳۳، منتشرشده از سوی مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی","workType":"درخواست کتبی فرجام در پای دادنامه","page":"امضاهای ذیل رأی تجدیدنظر","date":"۷ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۹ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"فاطمی پس از تأیید حکم اعدام، آخرین راه قانونی را فرجام و استظهار به شاهنشاه دانست."},{"original":"دکتر شایگان: با کسب اجازه و استظهار بمراحم ملوکانه استدعای فرجام مینماید.","speaker":"دکتر سیدعلی شایگان","speakerTitle":"متهم همپرونده؛ محکوم تجدیدنظر به ده سال زندان با کار","work":"ذیل حکم تجدیدنظر ۷ آبان ۱۳۳۳، منتشرشده از سوی مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی","workType":"درخواست کتبی فرجام در پای دادنامه","page":"امضاهای ذیل رأی تجدیدنظر","date":"۷ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۹ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"شایگان نیز، مانند فاطمی، فرجام را با استظهار به شاهنشاه خواست؛ کیفر او مرگ نبود."},{"original":"مهندس رضوی: تصمیم نهایی را در اختیار کامل اعلیحضرت همایون شاهنشاهی قرار میدهم و تقاضای فرجام ندارم.","speaker":"مهندس احمد رضوی","speakerTitle":"متهم همپرونده؛ محکوم تجدیدنظر به ده سال زندان با کار","work":"ذیل حکم تجدیدنظر ۷ آبان ۱۳۳۳، منتشرشده از سوی مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی","workType":"اعلام کتبی در پای دادنامه","page":"امضاهای ذیل رأی تجدیدنظر","date":"۷ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۹ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"رضوی از فرجام گذشت و کار را یکسره به شاهنشاه سپرد."}]},{"title":"اجرای حکم در پادگان قصر","body":"سرتیپ حسین آزموده، دادستان ارتش، به وزارت جنگ نوشت که حکم را پس از تشریفات قانونی و مذهبی در ساعت شش بامداد ۱۹ آبان ۱۳۳۳ در پادگان قصر اجرا کردند. {{quote:0}}\n\nگزارش «نیویورک تایمز» همان ساعت شش بامداد را از تهران تأیید می‌کند و می‌افزاید که اعدام، مانند اعدام اخیر بیست‌ویک تن که به اتهام توطئه در نیروهای مسلح محکوم شده بودند، مخفیانه اجرا شد. کشف سازمان نظامی حزب توده در مرداد و شهریور ۱۳۳۳ موضوع مدخل جداگانه است و نباید این دو کیفر را یکی پنداشت؛ تنها همزمانی نسبی و محرمانه بودن اجرا را روزنامه ثبت کرده است. {{quote:1}}\n\nدانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که چند همکار نزدیک دکتر مصدق نیز کیفر دیدند و وزیر امور خارجه، دکتر حسین فاطمی، را دولت زاهدی اعدام کرد. این نسبت، اعدام را در مسئولیت دولت وقت می‌گذارد، در حالی که اعلامیهٔ دادستان رد فرجام را به تصمیم بزرگ ارتشتاران فرمانده، یعنی شخص شاهنشاه، پیوند می‌دهد.","quotes":[{"original":"نامبرده به اتهام «سوءقصد به منظور به‌هم زدن اساس حکومت و تحریص مردم به مسلح شدن بر ضد قدرت سلطنت» تحت تعقیب واقع، به موجب رأی دادگاه عادی به اعدام محکوم شده، پس از ارجاع پرونده به دادگاه تجدیدنظر به اتفاق آراء رأی دادگاه بدوی را تأیید نموده‌اند. درخواست رسیدگی فرجامی نامبرده مورد تصویب «بزرگ ارتشتاران فرمانده» واقع نشده، در نتیجه پس از انجام تشریفات قانونی و مذهبی در ساعت ۶ صبح مورخه ۳۳/۸/۱۹ در پادگان قصر تیرباران گردید.","speaker":"سرتیپ حسین آزموده","speakerTitle":"دادستان ارتش","work":"نامهٔ ادارهٔ دادستانی ارتش به وزارت جنگ، منتشرشده از سوی مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی با عنوان «حکم تیرباران دکتر حسین فاطمی»","workType":"اعلامیهٔ اداری اجرای حکم","page":"متن نامه به وزارت جنگ","date":"پس از ۱۹ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۰ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"این سند مسیر اتهام، دو رأی، رد فرجام و ساعت و محل اجرا را در یک بند اداری خلاصه می‌کند."},{"original":"Dr. Hossein Fatemi, Foreign Minister under former Premier Mohammed Mossadegh, was shot at 6 A. M. today by an army firing squad. He had been convicted by a court-martial of rebellion against the monarchy in the days immediately before Dr. Mossadegh was overthrown by the Royalists.","translation":"دکتر حسین فاطمی، وزیر امور خارجه در دولت نخست‌وزیر پیشین محمد مصدق، امروز ساعت شش بامداد با جوخهٔ آتش ارتش تیرباران شد. دادگاه نظامی او را به شورش علیه سلطنت در روزهای درست پیش از برافتادن دولت دکتر مصدق به دست هواداران سلطنت محکوم کرده بود.","speaker":"خبرنگار «نیویورک تایمز» در تهران","speakerTitle":"گزارش بدون نام نویسنده، از تهران","work":"نیویورک تایمز","workType":"گزارش روزنامه","page":"شمارهٔ ۱۱ نوامبر ۱۹۵۴، ص ۵","date":"۱۰ و ۱۱ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی، برابر با ۱۹ و ۲۰ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی)","context":"گزارش فردای اعدام، از تهران به تاریخ ۱۰ نوامبر، در شمارهٔ ۱۱ نوامبر چاپ شد."}]},{"title":"روایت شاهنشاه دربارهٔ جلوگیری نکردن از اعدام","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ»، پس از ذکر آزادی دکتر مصدق و رفتن او به احمدآباد، به فاطمی می‌رسند. {{quote:0}}\n\nدر همان صفحات، شاهنشاه می‌نویسند که دادگاه‌های پس از پایان دولت دکتر مصدق شمار افسران عضو حزب توده را در زمان تصدی او بر وزارت جنگ از حدود یکصد و ده تن در ۱۳۳۰ به حدود ششصد و چهل تن در ۱۳۳۲ رساند. این رقم را شاهنشاه به یافته‌های همان دادگاه‌ها نسبت می‌دهند. صفحهٔ مربوط به کشف سازمان نظامی حزب توده روایت‌های دیگر را از کشف آن شبکه در ۱۳۳۳ به تفصیل آورده است. پیوند دادن اعدام فاطمی به آن شبکه، کار خاطرات شاهنشاه است، نه نتیجهٔ صریح دادنامه‌های مهر و آبان که مبنای حکم را نطق، سرمقاله و تلگراف قرار دادند. اجرای حکم در پادگان قصر، در سحرگاهی محرمانه، پایان یک مسیر یک‌ساله بود که از سرمقاله‌های مرداد و تلگراف بغداد آغاز شد، از اختفای ۲۰۴ روزه و حملهٔ جلوی شهربانی گذشت، و به دو رأی غیرعلنی و رد فرجام رسید. دولت وقت این مسیر را اجرای قانون دربارهٔ سوءقصد به اساس حکومت خواند. مخالفان آن را کیفر سیاسی وزیر و روزنامه‌نگاری دانستند که در چهار روز بحران، زبان را از حد وزارت خارجه فراتر برده بود. منابع موجود هر دو خوانش را برمی‌تابند و هیچ‌یک را به تنهایی به کرسی نمی‌نشانند. از حیث ترتیب اداری، نامهٔ آزموده به وزارت جنگ آخرین سند رسمی اجراست: اتهام را با عین عبارت مادهٔ ۳۱۷ بازمی‌گوید، دو رأی را خلاصه می‌کند، رد فرجام را به بزرگ ارتشتاران فرمانده نسبت می‌دهد، و ساعت و محل و انجام تشریفات قانونی و مذهبی را ثبت می‌کند. گزارش «نیویورک تایمز» همان ساعت را از بیرون تأیید می‌کند و بر محرمانه بودن اجرا انگشت می‌گذارد. این دو متن، یکی اداری و یکی مطبوعاتی، در ساعت و روز و نوع کیفر با هم می‌خوانند و در لحن تفاوت دارند.","quotes":[{"original":"I was unable to prevent the execution of Hossein Fatemi, Mossadegh’s Foreign Minister, because he was a communist. However, I personally have provided for the financial well-being of his family. This support was suspended when Mrs. Fatemi, who had been living in London, recently returned to Iran in support of Khomeini.","translation":"من نتوانستم از اعدام حسین فاطمی، وزیر امور خارجهٔ مصدق، جلوگیری کنم، زیرا او کمونیست بود. با این همه، شخصاً هزینهٔ زندگی خانوادهٔ او را تأمین کرده‌ام. این حمایت وقتی قطع شد که خانم فاطمی، که در لندن می‌زیست، اخیراً به هواداری از خمینی به ایران بازگشت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۹۱ چاپی / ص ۹۵ نسخهٔ پی‌دی‌اف","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه این سطور را در ادامهٔ روایت محاکمهٔ دکتر مصدق و در میان اشاره به دادگاه‌های پس از مرداد ۱۳۳۲ می‌آورند."}]}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"روایت شاهنشاه چند لایه دارد. در مرداد ۱۳۳۲، به نقل روزولت در روایت میلانی، اعدام فاطمی را از پیش در نظر داشتند. در مسیر قضایی پاییز ۱۳۳۳، به روایت اعلامیهٔ دادستان و گزارش «نیویورک تایمز»، درخواست فرجام را نپذیرفتند. در «پاسخ به تاریخ»، ربع قرن بعد، می‌نویسند که نتوانستند مانع اعدام شوند، چون او را کمونیست می‌دانستند، و در عین حال از حمایت مالی از خانواده تا زمان بازگشت همسر فاطمی به ایران سخن می‌گویند. این بیان‌ها را باید از هم جدا نگاه داشت: یکی گزارش یک مأمور آمریکایی از سخنی در مرداد است، دیگری تصمیم حقوقی رد فرجام در آبان ۱۳۳۳، و سومی روایت خود شاهنشاه در تبعید. آنچه در منابع در دست است، پناه گرفتن او در خانه‌های امن حزب توده پس از ۲۸ مرداد، و لحن تند «باختر امروز» علیه سلطنت، و تلگراف بغداد است. عضویت سازمانی او در آن حزب در این منابع اثبات نشده است. دادنامه‌ها نیز اتهام را بر پایهٔ مادهٔ ۳۱۷ و اسناد ۲۵ تا ۲۸ مرداد نهادند، نه بر پایهٔ پروندهٔ عضویت در حزب توده."},{"title":"دولت زاهدی و دادگاه نظامی","body":"دانشنامهٔ ایرانیکا اعدام را به دولت زاهدی نسبت می‌دهد. دولت او دادستانی ارتش و دادگاه‌های نظامی وقایع ۲۵ تا ۲۸ مرداد را در اختیار داشت و اجرای حکم در پادگان قصر در زمان نخست‌وزیری او انجام شد. در عین حال، رد فرجام به تصمیم بزرگ ارتشتاران فرمانده بازمی‌گردد و دادستان ارتش همین را به وزارت جنگ گزارش کرد. گزارش «نیویورک تایمز» مسیر را دادگاه نظامی، تجدیدنظر نظامی، و رد درخواست ارجاع به دیوان کشور از سوی شاهنشاه می‌داند، و می‌نویسد که اجرای حکم مخفیانه بود. تفاوت رأی فاطمی با رأی شایگان و رضوی، از نگاه خود دادنامه‌ها، در شدت اسنادی است که به او نسبت دادند: نطق تند، سلسله سرمقاله‌ها، و تلگراف به بغداد. دادگاه بدوی برای آن دو ندامت و سابقهٔ فرهنگی را موجب تخفیف دانست و تجدیدنظر این تخفیف را حتی بیشتر کرد. برای فاطمی هیچ‌یک از دو دادگاه این راه را باز ندید. دادستان بدوی حتی تخفیف آن دو را زیاد می‌دانست و تشدید می‌خواست؛ تجدیدنظر برخلاف این تقاضا، کیفر آنان را سبک‌تر کرد و تنها مرگ فاطمی را نگاه داشت."},{"title":"عباس میلانی و اندرو اسکات کوپر","body":"میلانی بر نقش فاطمی در تند کردن فضای روزهای ۲۵ تا ۲۷ مرداد، بر پناه به حزب توده، و بر سخنی که روزولت از شاهنشاه دربارهٔ اعدام شنیده بود، تأکید می‌کند. کوپر همان سرمقاله‌ها را از عوامل رویگردانی برخی هواداران پیشین دکتر مصدق می‌شمارد. هیچ‌یک از این دو نویسنده متن کامل حکم دادگاه را نقل نکرده‌اند. آنچه از سرمقالهٔ ۲۶ مرداد در کتاب میلانی آمده، با استناد دادگاه به «باختر امروز» هم‌خوان است، هرچند دادگاه متن کامل سرمقاله‌ها را در دادنامه نمی‌آورد و تنها به وجود آن‌ها و به «نسبت‌های ناروا» در نطق ۲۵ مرداد اشاره می‌کند."},{"title":"هواداران دکتر مصدق","body":"هواداران دکتر مصدق اعدام فاطمی را کیفر سیاسی یک وزیر و روزنامه‌نگار ملی می‌دانند و روایت «کمونیست بودن» را نمی‌پذیرند. از نگاه آنان، تلگراف بغداد و سرمقاله‌ها در فضای چهار روز پس از ترک تهران از سوی شاهنشاه صادر شد و محاکمهٔ غیرعلنی نظامی را برای چنین اتهامی صالح نمی‌دانند. این دیدگاه در ادبیات بعدی آنان آمده است. دفاعیهٔ کامل فاطمی در نشست علنی در منابع همزمان در اختیار این پرونده به تمامی چاپ نشده است، زیرا به نوشتهٔ «نیویورک تایمز» و به تصریح دادنامه‌ها دادگاه غیرعلنی بود. آنچه از زبان خود او در دست است، عمدتاً همان تلگراف، سرمقاله‌های منقول، و درخواست‌های کتبی تجدیدنظر و فرجام است."},{"title":"خودِ دادنامه‌ها","body":"متن دو رأی، جدا از تفسیرهای بعدی، یک روایت حقوقی به دست می‌دهد: اتهام هر سه یکسان بود، اما کیفر یکسان نماند. دادگاه بدوی میان فاطمی و دو همراه خط کشید؛ تجدیدنظر این خط را پررنگ‌تر کرد. استناد اصلی به گفتار و نوشتار روزهای ۲۵ تا ۲۸ مرداد است، نه به عضویت حزبی. این تفاوت درونی پرونده را هر روایتی که بعداً ساخته‌اند باید به حساب آورد."}],"aftermathSections":[{"title":"تفاوت سرنوشت با دکتر مصدق","body":"دکتر مصدق به سه سال حبس مجرد محکوم شد و سپس در احمدآباد زیست تا ۱۳۴۵. فاطمی را اعدام کردند. این تفاوت را هم روایت شاهنشاه (یکی را مشمول دستور صرف‌نظر از «اعمال علیه من» دانستند و دیگری را کمونیست خواندند) و هم تفاوت اسنادی دو پرونده توضیح می‌دهند. در پروندهٔ مصدق، دادنامهٔ بدوی صریحاً غمض عین شاهنشاه از حق خصوصی را دلیل تخفیف نوشت. در پروندهٔ فاطمی، رد فرجام به تصمیم همان مقام بازمی‌گردد و تخفیفی در کار نیست. شایگان و رضوی، که در میتینگ ۲۵ مرداد سخن گفته بودند و در گفت‌وگوی شورای سلطنت نامشان آمده بود، از مرگ رستند و پس از تجدیدنظر به ده سال زندان با کار محکوم شدند. بدین سان در میان نزدیکان سیاسی دکتر مصدق، سه سطح کیفر پدید آمد: زندان محدود و سپس اقامت اجباری برای خود او، زندان طولانی برای دو یار مجلس و دانشگاه، و مرگ برای وزیر خارجه و سردبیر «باختر امروز»."},{"title":"خانواده","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسند که هزینهٔ زندگی خانوادهٔ فاطمی را می‌پرداختند تا بازگشت همسر او از لندن و هواداری‌اش از خمینی. قطع آن حمایت، به نوشتهٔ شاهنشاه، سال‌ها پس از اعدام و در فضای پس از ۱۳۵۷ رخ داد و به خودِ رویداد آبان ۱۳۳۳ تعلق ندارد. روایت شاهنشاه دربارهٔ پروندهٔ فاطمی تا همان بازگشت ادامه می‌یابد."},{"title":"جای این رویداد در سال ۱۳۳۳","body":"اعدام فاطمی دو ماه پس از توضیح قرارداد کنسرسیوم نفت در ۷ آبان، و در همان سال کشف شبکهٔ نظامی حزب توده، رخ داد. روز توضیح قرارداد، ۲۹ اکتبر ۱۹۵۴، همان روزی است که دادگاه تجدیدنظر در بامداد آن حکم اعدام را تأیید کرد. این تقارن تقویمی را منابع ثبت کرده‌اند، اما هیچ‌یک از دادنامه‌ها حکم را به قرارداد نفت پیوند نمی‌دهند. دولت زاهدی در این ماه‌ها هم پروندهٔ همکاران دولت پیشین را پیش می‌برد و هم مذاکرهٔ نفت را به تصویب مجلس می‌رساند. این هم‌زمانی را نباید به معنای یکی بودن آن پرونده‌ها گرفت. حملهٔ جلوی شهربانی نیز در حافظهٔ مخالفان دولت زاهدی ماند و مخالفان دولت زاهدی بعدها، در روایت‌های خود، همین حمله را نشانهٔ فضای انتقام پس از ۲۸ مرداد شمردند. آنچه از اسناد منتشرشده برمی‌آید، رخ دادن حمله و شدت جراحت است، نه هویت دقیق آمران بالاتر از دارودستهٔ «شعبان جعفری». فضای پاییز ۱۳۳۳، که در آن هم قرارداد نفت توضیح شد و هم حکم فاطمی به اجرا رسید، دولت زاهدی را در دو جبهه نشان می‌دهد: جبههٔ خارجی احیای صادرات نفت و رابطه با واشینگتن و لندن، و جبههٔ داخلی رسیدگی به پروندهٔ همکاران دولت پیشین و شبکهٔ نظامی حزب توده. درهم‌آمیختن این جبهه‌ها در تبلیغات بعدی رایج شد؛ اسناد هر پرونده اما موضوع و مرجع جدا دارند. اهمیت این پرونده در سه چیز است: نخست، متن دو دادنامه که استدلال حقوقی را آشکار می‌کند؛ دوم، فاصلهٔ میان سخن مرداد شاهنشاه به روایت روزولت و تصمیم آبان در رد فرجام؛ سوم، حد منابع دربارهٔ دفاع علنی و دربارهٔ جزئیات حملهٔ جلوی شهربانی. هر روایتی که از این سه چشم بپوشد، از سند فاصله گرفته است."},{"title":"نسبت این پرونده با محاکمهٔ دکتر مصدق","body":"پروندهٔ محاکمهٔ مصدق و پروندهٔ اعدام فاطمی چند فرق ساختاری دارند. دادگاه مصدق علنی بود، سی‌وپنج نشست داشت، و نطق آخرین دفاع او فردای نشست در گزارش مطبوعات آمد. دادگاه مصدق کیفر مرگ را، با استناد به غمض عین شاهنشاه، به سه سال حبس مجرد بدل کرد. دادگاه فاطمی کیفر مرگ را در دو مرحله نگاه داشت و فرجام را به تصمیم همان مقام وابسته کرد. متهم ردیف دوم در پروندهٔ نخست رئیس ستاد ارتش بود؛ در پروندهٔ دوم دو نماینده و استاد در کنار وزیر خارجه نشستند. این فرق‌ها را نباید به یک علت فروکاست. تفاوت شخصیت و اسناد، تفاوت زمان (پاییز ۱۳۳۲ در برابر پاییز ۱۳۳۳)، و تفاوت علنی یا سری بودن رسیدگی، هر یک سهمی دارند. آنچه می‌توان با اطمینان گفت این است که دولت وقت هر دو پرونده را در چارچوب «وقایع ۲۵ تا ۲۸ مرداد» و مادهٔ ۳۱۷ پیش برد، اما در مقام کیفر به نتیجهٔ یکسان نرسید. روایت شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» این ناهمسانی را با دو برچسب توضیح می‌دهد: یکی را مشمول چشم‌پوشی از حق خصوصی دانستند و دیگری را کمونیست خواندند. دادنامه‌های فاطمی، چنان‌که گذشت، برچسب عضویت حزبی را مبنای حکم قرار ندادند و بر گفتار و نوشتار و تلگراف تکیه کردند. این دو سطح توضیح را باید کنار هم گذاشت. از حیث پیامد سیاسی، اعدام فاطمی در میان هواداران نهضت ملی جایگاهی جدا از زندان مصدق یافت. مصدق در احمدآباد ماند و نوشت؛ فاطمی از صحنه حذف شد. برای دولت زاهدی، اجرای حکم نشانهٔ قاطعیت در برابر کسانی بود که در چهار روز بحران زبان را به نفی سلطنت کشانده بودند. برای مخالفان، همین اجرا نشانهٔ آن بود که اگر در کار مصدق تا حدی چشم‌پوشی و تخفیف رعایت شد، در کار وزیر خارجهٔ او جایی برای آن نماند. هر دو خوانش از همان سال در مطبوعات و خاطرات بازتاب یافت و تا دهه‌های بعد تکرار شد. در سطح اداری، نامهٔ دادستان به وزارت جنگ پرونده را می‌بندد: اتهام، دو رأی، رد فرجام، تشریفات، ساعت و مکان. پس از آن، آنچه می‌ماند تفسیر است، نه سند اجرای تازه‌ای. سال ۱۳۳۳ از این جهت در تاریخ سیاسی پس از مرداد سال تعیین‌کننده‌ای است که سه پروندهٔ بزرگ به نتیجه رسید: کیفر مصدق در تجدیدنظر قطعی شد و او راه احمدآباد را در پیش داشت؛ قرارداد کنسرسیوم از مجلس و سنا گذشت و توضیح شد؛ و پروندهٔ فاطمی به اعدام انجامید. هر سه در یک دولت و در یک سال رخ داد، اما هر یک منطق و سند و بازیگر جدا دارد. درآمیختن آن‌ها در یک داستان واحد، کار روایت‌های بعدی است، نه کار خودِ اسناد. برای فاطمی، نقطهٔ آغاز حقوقی همان چهار روز مرداد است، اما نقطهٔ پایان سحرگاه پادگان قصر است. میان این دو، اختفا، حمله، بازداشت طولانی، دو دادگاه سری، و رد فرجام فاصله انداخته است. نادیده گرفتن هر حلقه از این زنجیره، تصویر را ناقص می‌کند. آنچه پس از اعدام در زندگی خانواده و در جدال روایت‌ها گذشت، دنبالهٔ سیاسی ماجراست، نه تکرار خودِ حکم. نامهٔ آزموده به وزارت جنگ و دو دادنامهٔ مهر و آبان اتهام، کیفر، رد فرجام، و زمان و مکان اجرا را در خود دارند. باقی، از سرمقالهٔ «باختر امروز» تا خاطرات شاهنشاه و گزارش «نیویورک تایمز»، همین اسناد را در زمینه می‌گذارد. در گزارش‌های بعدی، گاه اعدام فاطمی را با اعدام افسران شبکهٔ نظامی حزب توده در یک ردیف نهاده‌اند. «نیویورک تایمز» خود به اعدام بیست‌ویک تن در همان ماه‌ها اشاره می‌کند، اما آن را تنها از حیث محرمانه بودن اجرا در کنار حکم فاطمی می‌آورد، نه از حیث وحدت اتهام. دادنامه‌های فاطمی نام حزب توده را در شمار ارکان حکم نمی‌آورند. این تفکیک برای دقت تاریخی لازم است: یک دولت می‌تواند در یک فصل چند پرونده را به اجرا بگذارد، بی‌آن‌که موضوع آن پرونده‌ها یکی باشد. از سوی دیگر، حملهٔ جلوی شهربانی را نباید با خودِ رأی دادگاه یکی گرفت. حمله را سندهای بعدی به دارودستهٔ «شعبان جعفری» نسبت می‌دهند و زمان آن را لحظهٔ انتقال پس از دستگیری می‌دانند. رأی مهر و آبان بر نطق و مقاله و تلگراف استوار است، نه بر آن جراحت. در هم آمیختن خشونت خیابانی و کیفر قضایی، تصویر را تندتر می‌کند اما سند را مخدوش می‌سازد. هر دو رخ داد؛ علت یکی، دلیل حقوقی دیگری نیست. سرانجام، باید به حدّ آنچه نمی‌دانیم تصریح کرد. آنچه هست، برای رسم مسیر از اختفا تا پادگان قصر، و برای نشان دادن چند روایت متعارض، کافی است. بدین ترتیب، پروندهٔ فاطمی هم پرونده‌ای حقوقی است و هم گره‌گاهی در حافظهٔ سیاسی ایران. از حیث حقوقی، مسیر اتهام و رأی و اجرا در چند سند کوتاه روشن است. از حیث حافظه، هر نسلی این اسناد را در چارچوب مرداد ۱۳۳۲ و جدال بر سر مشروعیت دولت زاهدی خوانده است. اگر این مرز رعایت شود، هم روایت دربار و هم روایت هواداران دکتر مصدق قابل فهم می‌مانند، بی‌آن‌که یکی جای سند را بگیرد. تاریخ این رویداد از همین اسناد آغاز می‌شود: تلگراف بغداد، دو دادنامه، نامهٔ اجرای حکم، گزارش همزمان روزنامه، و خاطرات کسانی که سال‌ها بعد در این باره نوشتند."}]},{"id":"shah-us-visit-1333","title":"سفر محمدرضا شاه پهلوی به ایالات متحده در ۱۳۳۳","date":{"solarYear":1333,"solarMonth":9,"solarDay":14,"gregorianYear":1954,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":5},"endDate":{"solarYear":1333,"solarMonth":12,"solarDay":21,"gregorianYear":1955,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":12},"tier":"primary","category":"international","summary":"محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، و ملکه ثریا در ۱۴ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۵ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی) سفری دراز به ایالات متحده، بریتانیا و آلمان آغاز کردند. بخش رسمی این سفر در واشینگتن کوتاه بود. روز دوشنبه ۲۲ آذر (۱۳ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی) شاهنشاه در کاخ سفید با دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور ایالات متحده، و با ریچارد نیکسون، معاون رئیس‌جمهور، جان فاستر دالس، وزیر خارجه، هربرت هوور پسر، معاون وزیر خارجه، و جان جرنگان، معاون موقت وزیر در امور خاور نزدیک، گفت‌وگو فرمودند و سپس بر سفرهٔ ناهار نشستند. عبدالله انتظام، سفیر ایران در واشینگتن، شاهنشاه را همراهی می‌کرد. فردای آن روز گفت‌وگوی نظامی در وزارت دفاع آمریکا برگزار شد و روز ۲۴ آذر (۱۵ دسامبر) گفت‌وگو در خانهٔ ژنرال متیو ریجوی ادامه یافت. شاهنشاه در آغاز دیدار کاخ سفید یادداشتی حاوی نظرهای خود به رئیس‌جمهور دادند. به روایت خلاصهٔ لوی هندرسن، سفیر ایالات متحده که همان هنگام هنوز در تهران بود، در آن یادداشت قرارداد نفت را نقطهٔ عطف روانی و آغاز دوره‌ای تازه در اقتصاد ایران خوانده بودند، از مرز بیش از هزار و ششصد مایلی با اتحاد شوروی و از نفوذ حزب توده در نیروهای مسلح در فاصلهٔ ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ سخن گفته بودند، و خواستار تقویت بنیۀ دفاعی ایران شده بودند. آیزنهاور بر اهمیت راهبردی ایران تأکید کرد و وعده داد مقام‌های آمریکایی به بحث‌های تفصیلی بعدی با حسن نظر گوش دهند. هربرت هوور پسر در ۲۱ دسامبر به رئیس‌جمهور نوشت که شاهنشاه در پایان دیدار واشینگتن از او خواسته‌اند سه نکته را شفاهاً گزارش کند: تصمیم نهایی آمریکا دربارهٔ «توازن قوا» میان ترکیه و ایران و پاکستان؛ کمک مالی برای برنامهٔ نظامی تا عادی شدن درآمد نفت؛ و ضرورت تدوین بودجهٔ نظامی تا آغاز سال مالی ایران در فوریه. بقیهٔ سفر، به روایت عباس میلانی در کتاب «شاه»، غیررسمی و طولانی بود و بخش بزرگی از آن به گردش در ایالات متحده، معاینات پزشکی در نیویورک، و سپس توقفی کوتاه در انگلستان و دو هفته در آلمان گذشت. شاهنشاه در ۲۱ اسفند ۱۳۳۳ (۱۲ مارس ۱۹۵۵ میلادی) در باران به تهران بازگشتند و هزاران تن به استقبال آمدند. سپهبد فضل‌الله زاهدی، نخست‌وزیر، با حملهٔ نقرس در کوشک فرودگاه انتظار می‌کشید. چند هفته بعد شاهنشاه کار برکناری او را به جد پیش بردند؛ آن رویداد مدخل جداگانه دارد. پیوستن ایران به پیمان بغداد در سال بعد موضوعی جداگانه است، هرچند میلانی ریشهٔ برخی گفت‌وگوهای امنیتی آن را در همین سفر می‌بیند.","citations":[{"sourceId":"frus-1952-54-v10","locus":"اسناد ۵۰۴ تا ۵۰۸","text":"اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا دیدار کاخ سفید، یادداشت شاهنشاه، گفت‌وگوی وزارت دفاع و یادداشت هربرت هوور پسر را ثبت کرده‌اند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۴۱ تا ۲۴۴","text":"عباس میلانی در «شاه» بخش غیررسمی سفر، توقف در انگلستان و آلمان، و بازگشت ۱۲ مارس را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"pahlavi-mamooriat","locus":"فصل کمک آمریکا","text":"محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» کمک مالی آمریکا را پس از پایان دولت دکتر مصدق شرح می‌دهد."}],"personIds":["mohammad-reza-person","soraya-esfandiary","dwight-eisenhower","richard-nixon","john-foster-dulles","herbert-hoover-jr","john-jernegan","abdollah-entezam","loy-henderson","matthew-ridgway","robert-murphy","anderson-defense","fazlollah-zahedi","winston-churchill","anthony-eden","shahnaz-pahlavi"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"در ۲۲ آذر با آیزنهاور دیدار کرد و یادداشت خواسته‌های خود را به او داد.","soraya-esfandiary":"در سفر همراه بود و در ساعت دیدار رسمی در کاخ سفید گردش کرد.","dwight-eisenhower":"دیدار و ناهار ۲۲ آذر را میزبانی کرد.","richard-nixon":"در گفت‌وگوی پیش از ناهار حاضر بود.","john-foster-dulles":"در دیدار کاخ سفید حاضر بود.","herbert-hoover-jr":"سه خواستهٔ پایانی شاهنشاه را برای رئیس‌جمهور نوشت.","john-jernegan":"یادداشت توجیهی دیدار را نوشت.","abdollah-entezam":"شاهنشاه را در دیدارها همراهی کرد.","loy-henderson":"خلاصهٔ یادداشت شاهنشاه را برای واشینگتن آماده کرد.","matthew-ridgway":"گفت‌وگوی ۱۵ دسامبر را در خانه‌اش میزبانی کرد.","robert-murphy":"صورت گفت‌وگوی خانهٔ ریجوی را نوشت.","anderson-defense":"در ۱۴ دسامبر دربارهٔ آموزش و طرح نظامی گفت‌وگو کرد.","fazlollah-zahedi":"روز بازگشت، با نقرس، در کوشک فرودگاه به استقبال آمد.","winston-churchill":"در توقف لندن، شام کاخ باکینگهام را میزبانی کرد.","anthony-eden":"در همان شام کاخ باکینگهام حاضر بود.","shahnaz-pahlavi":"در سفر اروپا با پدر دیدار کرد."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["سفر محمدرضا شاه پهلوی به ایالات متحده در ۱۳۳۳","سفر شاهنشاه به واشینگتن در ۱۳۳۳"],"contextSections":[{"title":"پس از قرارداد نفت و در آستانهٔ سفر","body":"در ۷ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۹ اکتبر ۱۹۵۴ میلادی) شاهنشاه قرارداد کنسرسیوم نفت را توضیح فرمودند. درآمد نفت هنوز به سطح عادی نرسیده بود و دولت زاهدی همچنان به کمک مالی آمریکا تکیه داشت. در همین حال، شاهنشاه تقویت ارتش را شرط اعتمادبه‌نفس دولت و مردم در برابر فشار شوروی می‌دانستند. وزارت خارجهٔ آمریکا، پیش از سفر، در نامه‌ای به تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی (۱۳ آبان ۱۳۳۳) از وزارت دفاع خواست برنامهٔ کمک نظامی به ایران را دوباره بررسی کند. در حاشیهٔ همان نامه آمده است که پیشنهاد گروه مشورتی نظامی آمریکا در تهران بازسازی و گسترش ارتش ایران را در سه سال و با هزینه‌ای برآوردی معادل سیصد و شصت میلیون دلار در نظر گرفته بود. وزارت خارجه آن پیشنهاد را تنها طرحی توضیحی خواند و نوع و اندازهٔ برنامه را به داوری وزارت دفاع واگذاشت. {{quote:0}}\n\n این نامه نشان می‌دهد که بحث کمک نظامی، پیش از ورود شاهنشاه به واشینگتن، در خودِ دولت آمریکا جریان داشت. مرگ شاهپور علیرضا، برادر شاهنشاه، در ۱۱ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی) نیز بر فضای سفر سایه انداخت. یادداشت توجیهی وزارت خارجه به رئیس‌جمهور سفارش کرد که از پیام‌های مبادله‌شده در روزهای بحران یاد کند. میلانی می‌نویسد که مرگ برادر ضرورت داشتن ولیعهد را در نظر شاهنشاه دوچندان کرد و یکی از انگیزه‌های شتاب برای سفر، به‌ویژه برای معاینات پزشکی ملکه ثریا در ایالات متحده، همین مسئله بود. این انگیزهٔ شخصی را میلانی از روایت‌ها و خاطرات برمی‌گیرد؛ اسناد رسمی سفر بر مسائل دفاع و نفت و اقتصاد انگشت می‌گذارند.","quotes":[{"original":"Not printed. The proposal of the MAAG in Iran called for reorganizing and enlarging the Iranian Army over a 3-year period at an estimated cost of $360 million.","translation":"چاپ نشده است. پیشنهاد گروه مشورتی نظامی آمریکا در ایران بازسازی و گسترش ارتش ایران را در دوره‌ای سه‌ساله با هزینه‌ای برآوردی معادل سیصد و شصت میلیون دلار می‌طلبید.","speaker":"ویراستاران مجموعهٔ روابط خارجی ایالات متحده","speakerTitle":"حاشیهٔ سندی در جلد دهم","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، حاشیهٔ نامهٔ دالس به وزارت دفاع","workType":"حاشیهٔ مجموعهٔ اسنادی","page":"پیش از سند ۵۰۴","date":"نامهٔ ۴ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی (۱۳ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی، ۲۵۱۳ شاهنشاهی)","context":"این رقم در خودِ نامه به عنوان برنامهٔ توصیه‌شدهٔ گروه مشورتی آمده و وزارت خارجه آن را تنها طرحی توضیحی دانسته است."}]},{"title":"سفر ۱۳۲۸ و خاطرهٔ آن","body":"شاهنشاه پیش از این، از ۲۵ آبان تا ۹ دی ۱۳۲۸ خورشیدی (۱۶ نوامبر تا ۳۰ دسامبر ۱۹۴۹ میلادی)، به ایالات متحده سفر کرده بودند. مجموعهٔ «روابط خارجی ایالات متحده» در حاشیهٔ اسناد ۱۳۳۳ به مدارک همان سفر ارجاع می‌دهد. در خاطرهٔ سیاسی تهران، سفر ۱۳۲۸ گاه با دریافت کمک نظامی کمتر از انتظار به یاد مانده بود. سفر ۱۳۳۳ در شرایطی دیگر رخ داد: دولت زاهدی بر سر کار بود، قرارداد نفت توضیح شده بود، و دولت روابط با بریتانیا را از سر گرفته بود. با این حال، پرسش اصلی همان بود: ایالات متحده ایران را در دفاع خاورمیانه چه جایگاهی می‌دهد و تا چه اندازه حاضر است تا زمان به جریان افتادن درآمد نفت، بار مالی تقویت ارتش را تحمل کند."},{"title":"تدارک دیدار رسمی واشینگتن","body":"جان جرنگان در ۹ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی (۱۸ آذر ۱۳۳۳) یادداشتی برای وزیر خارجه نوشت و برنامهٔ دوشنبه ۱۳ دسامبر را شرح داد. {{quote:0}}\n\nجرنگان علاقهٔ اصلی شاهنشاه را چنین خلاصه کرد. {{quote:1}}\n\nاو نوشت که فرصت‌های پیشین برای تقویت نیروهای مسلح ایران، به سبب فضای سیاسی نامساعد، به تمامی به کار نرفته است و اگر فرصت کنونی از دست نرود می‌توان ایران را از «بار» به «سرمایهٔ مثبت» در منطقه بدل کرد. همچنین سفارش کرد که اگر شاهنشاه امیدوار باشند هندرسن فعلاً از تهران نرود، پاسخ این باشد که تصمیم انتقال او بر ملاحظات درازمدت و مسئولیت‌هایی استوار است که برای آن‌ها شایستگی ویژه دارد. هندرسن در ۹ دی ۱۳۳۳ (۳۰ دسامبر ۱۹۵۴) تهران را ترک کرد و در دی و بهمن به سمت معاونت وزارت خارجه در امور اداری منصوب شد.","quotes":[{"original":"The Shah will call upon the President on Monday, December 13 at 12:15 p.m. for a talk. The President expects that you will attend together with Under Secretary Hoover and Acting Assistant Secretary Jernegan. Ambassador Entezam will accompany the Shah.","translation":"شاهنشاه روز دوشنبه ۱۳ دسامبر ساعت دوازده و ربع برای گفت‌وگو به حضور رئیس‌جمهور خواهند رسید. رئیس‌جمهور انتظار دارد شما همراه معاون وزیر هوور و معاون موقت وزیر جرنگان حاضر باشید. سفیر انتظام شاهنشاه را همراهی خواهد کرد.","speaker":"جان جرنگان","speakerTitle":"معاون موقت وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور خاور نزدیک و جنوب آسیا و آفریقا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۴","workType":"یادداشت داخلی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۵۰۴، ۹ دسامبر ۱۹۵۴","date":"۱۸ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۹ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"برنامهٔ دیدار و ناهار کاخ سفید را برای وزیر خارجه تبیین می‌کند و می‌افزاید که همسران دالس و هوور، ملکه ثریا را در همین فاصله در کاخ سفید گردشی خواهند داد."},{"original":"The Shah’s main interest is to find out what role we expect Iran to play in Middle East defense and to what extent we are prepared to assist Iran to develop defensive delaying capabilities.","translation":"علاقهٔ اصلی شاهنشاه این است که بداند ما از ایران چه نقشی در دفاع خاورمیانه انتظار داریم و تا چه حد آماده‌ایم به ایران در پروراندن توان بازدارندهٔ دفاعی یاری رسانیم.","speaker":"جان جرنگان","speakerTitle":"معاون موقت وزیر خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۴","workType":"یادداشت داخلی وزارت خارجهٔ ایالات متحده","page":"سند ۵۰۴","date":"۱۸ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۹ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"جرنگان می‌افزاید که به شاهنشاه گفته‌اند در طول سفر نباید انتظار تصمیم‌های نهایی داشته باشد، اما پاسخ‌ها باید در چارچوب بهبود توان نیروهای ایرانی و تقویت اعتمادبه‌نفس دولت در برابر فشار شوروی باشد."}]}],"whatHappened":[{"title":"حرکت از تهران و سرشت دوگانهٔ سفر","body":"میلانی می‌نویسد که شاهنشاه و ملکه ثریا سرانجام در ۵ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی سفر دیرپا را آغاز کردند. از سه ماه سفر، تنها چند روز به دیدارهای رسمی در ایالات متحده و بریتانیا و آلمان اختصاص یافت و باقی به سفری تفریحی و اجتماعی در آمریکا گذشت. همین طولانی بودن بخش غیررسمی، به نوشتهٔ میلانی، حتی در مطبوعات آمریکا مایهٔ طعن شد. او از مجلهٔ «نیوزویک» عبارتی طنزآمیز نقل می‌کند که از معاینات بیمارستانی در نیویورک، گردش در سان‌فرانسیسکو، رقص در هالیوود، و اسکی روی آب در میامی یاد کرده بود. {{quote:0}}\n\nبخش رسمی واشینگتن، که اسناد وزارت خارجه آن را ثبت کرده‌اند، همان سه روز میانهٔ آذر است. بقیه را باید از روایت میلانی و از خاطرات بعدی خواند، نه از صورت‌جلسهٔ کاخ سفید.","quotes":[{"original":"even the Shahanshah (King of Kings), Vice Regent of God, Shadow of the Almighty, and Center of the Universe deserves a vacation. [The royal couple have spent] this winter in a private visit to the US. . . physical check-ups in New York hospitals, sight-seeing in San Francisco, dancing the mambo in Hollywood, skiing in Sun Valley, waterskiing in Miami Beach.","translation":"حتی شاهنشاه (شاه شاهان)، نایب خدا، سایهٔ قادر مطلق، و مرکز عالم نیز سزاوار تعطیلات است. [زوج سلطنتی] این زمستان را در سفری خصوصی در ایالات متحده گذرانده‌اند… معاینات جسمی در بیمارستان‌های نیویورک، گردش در سان‌فرانسیسکو، رقص در هالیوود، اسکی در سان‌ولی، اسکی روی آب در میامی‌بیچ.","speaker":"مجلهٔ «نیوزویک»، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"هفته‌نامهٔ آمریکایی","work":"شاه، به نقل از «نیوزویک»","workType":"کتاب زندگینامه، به نقل از مجله","page":"ص ۲۴۱ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"زمستان ۱۳۳۳ خورشیدی (۱۹۵۴ تا ۱۹۵۵ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱","context":"میلانی این طعن را نمونهٔ انتقاد بخشی از مطبوعات آمریکا از طولانی بودن بخش غیررسمی سفر می‌آورد."}]},{"title":"دیدار کاخ سفید در ۲۲ آذر","body":"دالس همان شب به سفارت آمریکا در تهران تلگراف کرد که شاهنشاه و همراهان بامداد به سلامت به واشینگتن رسیده‌اند. {{quote:0}}\n\nشاهنشاه بر ضرورت ایران پایدار و طرفدار اصول دموکراتیک برای امنیت منطقه تأکید فرمودند. رئیس‌جمهور با اهمیت راهبردی ایران موافقت کرد. {{quote:1}}\n\nدر همان گفت‌وگو از قاطعیت دولت ایران در برابر کمونیسم ستایش شد. شاهنشاه پاسخ فرمودند که هر روز خود و مقام‌های دولت اقدامی ضدکمونیستی می‌کنند که شجاعت می‌خواهد، و در معامله با شوروی قاطعیت ضروری است. همین را دلیل ضرورت بهبود نیروهای مسلح دانستند تا دولت و مردم اعتماد بیشتری داشته باشند و بتوانند در برابر فشار شوروی و نفوذ کمونیسم بایستند. در عین حال، به گزارش دالس، شاهنشاه اهمیت توازن میان توسعهٔ نظامی و اقتصادی را می‌شناختند. رئیس‌جمهور پیشنهاد کرد شاهنشاه در پایان اقامت واشینگتن یادداشتی کتبی از برداشت‌ها و پرسش‌های باقی‌مانده برای او بفرستند. ناهار کاخ سفید و شام وزیر خارجه در همان شب، شاهنشاه را با شمار بیشتری از مقام‌های آمریکایی روبه‌رو کرد. دالس نوشت که گفت‌وگوی ماهوی بعد، بامداد فردا در وزارت دفاع خواهد بود.","quotes":[{"original":"Shah and party arrived safely Washington this morning as scheduled. Prior lunch at White House, Shah had short substantive talk with President, Vice President, Secretary, Under Secretary and Jernegan. Shah expressed gratitude for US support and encouragement which had saved not only Iran but Middle East from disaster.","translation":"شاهنشاه و همراهان بامداد امروز طبق برنامه به سلامت به واشینگتن رسیدند. پیش از ناهار کاخ سفید، شاهنشاه گفت‌وگوی کوتاه و ماهوی با رئیس‌جمهور، معاون رئیس‌جمهور، وزیر، معاون وزیر و جرنگان داشت. شاهنشاه از پشتیبانی و تشویق ایالات متحده سپاس فرمودند که نه فقط ایران بلکه خاورمیانه را از فاجعه رهانیده بود.","speaker":"جان فاستر دالس","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۵","workType":"تلگراف وزارت خارجه به سفارت آمریکا در تهران","page":"سند ۵۰۵","date":"۲۲ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۳ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)، ساعت ۱۹:۳۳","context":"نخستین گزارش رسمی از دیدار بامداد و پیش از ناهار؛ دالس می‌افزاید که شاهنشاه یادداشت خود را به رئیس‌جمهور دادند."},{"original":"President concurred strategic significance Iran and importance build up strength and stability there. Assured Shah US Government officers would give sympathetic hearing further detailed discussion of specific things to be done for Iran. Stressed importance that Iran make full use foreign private capital. Shah stated law would soon be passed inviting and protecting such investment.","translation":"رئیس‌جمهور با اهمیت راهبردی ایران و ضرورت تقویت قدرت و ثبات در آنجا موافقت کرد. به شاهنشاه اطمینان داد که مقام‌های دولت ایالات متحده به بحث تفصیلی بعدی دربارهٔ کارهای مشخصی که باید برای ایران کرد با حسن نظر گوش خواهند داد. بر اهمیت استفادهٔ کامل ایران از سرمایهٔ خصوصی خارجی تأکید کرد. شاهنشاه فرمودند به‌زودی قانونی برای دعوت و حمایت از چنین سرمایه‌گذاری به تصویب خواهد رسید.","speaker":"جان فاستر دالس، گزارش گفت‌وگوی کاخ سفید","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۵","workType":"تلگراف رسمی","page":"سند ۵۰۵","date":"۲۲ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۳ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"جمع‌بندی کوتاه گفت‌وگوی پیش از ناهار؛ از مذاکره صورت‌جلسه‌ای جدا در پرونده‌های وزارت خارجه یافته نشد و همین تلگراف نزدیک‌ترین روایت همزمان است."}]},{"title":"یادداشت شاهنشاه برای رئیس‌جمهور","body":"جرنگان در سند ۵۰۴ خلاصهٔ هندرسن از یادداشتی را آورده است که شاهنشاه می‌بایست در آغاز دیدار به رئیس‌جمهور بدهند. حاشیهٔ سند می‌گوید آیزنهاور فردای دیدار متن کامل را برای دالس فرستاد و خلاصهٔ هندرسن با متن اصلی نزدیک بود. {{quote:0}}\n\nدر ادامه، یادداشت می‌گوید امید است ایران سرانجام درآمد نفت را برای برنامهٔ عمرانی و بهبود زندگی به کار گیرد، اما چند سال طول می‌کشد تا بتواند نیازهای فوری توسعه را بی‌یاری دوستان خارجی برآورد. سپس به مسئله‌ای می‌رسد که به نوشتهٔ خلاصه «سنگین‌ترین بار» بر ذهن شاهنشاه است: امنیت ایران. {{quote:1}}\n\nیادداشت سیاست «بی‌طرفی» دولت وقت ایران در آن سال‌ها را مسئول اصلی افت روحیه در بخشی از نیروهای مسلح می‌داند. هدف اعلام‌شده، به روایت جرنگان، پروراندن توان «مقاومت بازدارنده» در برابر تجاوز خارجی و تقویت اعتمادبه‌نفس دولت بود، نه گرفتن تعهد فوری به پیوستن به اتحادی خاص در همان سه روز.","quotes":[{"original":"During the last 15 months Iran has demonstrated a determination to remain an independent nation and to utilize its resources to the advantage of itself and other free nations. The oil agreement marks a psychological turning point for Iran as well as a beginning of a new and promising economic period.","translation":"در پانزده ماه گذشته ایران عزم خود را برای ماندن به صورت ملتی مستقل و به کار گرفتن منابع خویش به سود خود و دیگر ملل آزاد نشان داده است. قرارداد نفت نقطهٔ عطفی روانی برای ایران و نیز آغاز دوره‌ای تازه و نویدبخش در اقتصاد است.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت خلاصهٔ لوی هندرسن از یادداشت تقدیمی به آیزنهاور","speakerTitle":"شاهنشاه ایران؛ سفیر ایالات متحده در تهران ناقل خلاصه","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۴، پیوست الف","workType":"خلاصهٔ یادداشت رسمی","page":"سند ۵۰۴، «پیوست الف»","date":"دیدار ۲۲ آذر ۱۳۳۳؛ خلاصه پیش‌تر در تلگراف ۵ دسامبر هندرسن آمده بود","context":"آغاز یادداشت؛ سپاس از کمک مالی آمریکا در دوران سختی و از تشویق رئیس‌جمهور و مشاوران او نیز در همین بند آمده است."},{"original":"The problem weighing most heavily upon my mind at present, however, is that of the security of Iran. We have over 1,600 miles of border with Russia. Although relations now with our northern neighbor are at least formally correct, we have no reason to believe that international communism has abandoned its long-range objectives of converting Iran into a Communist corridor to the Persian Gulf, the Middle East and South Asia.","translation":"با این همه، مسئله‌ای که اینک سنگین‌ترین بار را بر ذهن من نهاده امنیت ایران است. ما بیش از هزار و ششصد مایل مرز با روسیه داریم. هرچند روابط اکنون با همسایهٔ شمالی دست‌کم در ظاهر درست است، هیچ دلیلی نداریم باور کنیم کمونیسم بین‌المللی از هدف درازمدت خود برای بدل کردن ایران به دالان کمونیستی به سوی خلیج فارس و خاورمیانه و آسیای جنوبی دست کشیده باشد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت خلاصهٔ هندرسن","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۴، پیوست الف","workType":"خلاصهٔ یادداشت رسمی","page":"سند ۵۰۴، «پیوست الف»","date":"۲۲ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۳ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"بخش امنیتی یادداشت؛ بلافاصله از کشف نفوذ کمونیست‌ها در نیروهای مسلح در فاصلهٔ آوریل ۱۹۵۱ تا اوت ۱۹۵۳ سخن می‌گوید."}]},{"title":"گفت‌وگوهای نظامی ۱۴ و ۱۵ آذر","body":"هوور در ۱۵ دسامبر به تهران تلگراف کرد که گفت‌وگوی بامداد ۱۴ دسامبر در وزارت دفاع بسیار دوستانه بود و شاهنشاه بعداً از روند بحث اظهار خرسندی کردند. {{quote:0}}\n\nشاهنشاه از تیم‌ها و برنامه‌های آموزشی آمریکا قدردانی فرمودند اما اصرار داشتند که باید طرح یا هدفی کلی نیز باشد تا نیروها به سوی آن کار کنند. اندرسن این را مطلوب دانست و گفت به سوی آن خواهند کوشید. رقم دقیقی از برنامه‌ها به میان نیامد، اما شاهنشاه بر نیاز به سلاح‌هایی چون توپخانهٔ سنگین صحرایی و تانک تأکید فرمودند تا سرباز ایرانی به توانایی دفاع از خود در برابر مهاجم اعتماد کند. اندرسن گفت کارشناسان دو طرف باید طرح‌های تفصیلی بسازند و بر مانورهای آموزشی بهار بعد انگشت گذاشت که مبنای بهتری برای ارزیابی نیازها و ظرفیت جذب تجهیزات به دست می‌دهد. او اطمینان داد که آمریکا برای تأمین هزینهٔ این مانورها آمادهٔ کمک خواهد بود. ظهر همان روز، به روایت یادداشت رابرت مورفی، معاون وزیر خارجه، گفت‌وگویی پس از ناهار در خانهٔ ژنرال ریجوی، با حضور شاهنشاه، سفیر انتظام، خود ریجوی و مورفی، برگزار شد. {{quote:1}}\n\nدربارهٔ پیوستن ایران به اتحاد ترکیه و پاکستان، شاهنشاه فرمودند این اتحاد در محدودهٔ کنونی‌اش، چون طرفین را دو هزار مایل فاصله است، معنا ندارد و تنها با مشارکت ایران و در نهایت عراق کارآمد می‌شود؛ اما ایران در وضع ناآماده و بی‌تجهیز کنونی در موقعیت چانه‌زنی ضعیفی است و تا افزایش قدرت نظامی نباید به پیوستن اندیشید. {{quote:2}}\n\nریجوی چند بار تأکید کرد که تنها مجاز است در امور فنی نظامی سخن بگوید و کار مالیه و تخصیص با بخش غیرنظامی دولت است. شاهنشاه فرمودند این را به تمامی درمی‌یابند. مورفی می‌نویسد ریجوی ماهرانه از هرگونه تعهد پرهیخت. مورفی همچنین از بهبود روابط عرب و اسرائیل یاد کرد و امیدوار بود شاهنشاه نفوذ خود را به کار گیرند؛ شاهنشاه به نشانهٔ درک سر جنباندند. دربارهٔ پرسنل آموزش رزمی که وزارت دفاع به ایران می‌فرستاد، ریجوی گفت نخستین عناصر احتمالاً در ژانویه می‌رسند و کل گروه تا ژوئن کامل نمی‌شود. شاهنشاه این را «به طرزی تأسف‌بار کند» خواندند و امیدوار بودند برنامه تسریع شود. {{quote:3}}","quotes":[{"original":"Shah’s talk at Pentagon morning Dec 14 very friendly and Shah later indicated he was pleased with course discussions. All agreed Iran one of real keys to defenses Middle East and that Iran should not be considered separately from other non-Communist countries.","translation":"گفت‌وگوی شاهنشاه در وزارت دفاع بامداد ۱۴ دسامبر بسیار دوستانه بود و شاهنشاه بعداً نشان دادند که از روند بحث‌ها خرسندند. همه توافق داشتند که ایران یکی از کلیدهای واقعی دفاع خاورمیانه است و نباید آن را جدا از دیگر کشورهای غیرکمونیست در نظر گرفت.","speaker":"هربرت هوور پسر","speakerTitle":"معاون وزیر خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۷","workType":"تلگراف به سفارت آمریکا در تهران","page":"سند ۵۰۷","date":"۲۴ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۵ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"هوور از قول اندرسن، معاون وزیر دفاع، سه نکته را برمی‌شمرد: علاقه به اتحادی که فاصلهٔ ترکیه و پاکستان را ببندد؛ پایه بودن آموزش برای نیروی نظامی استوار؛ و ضرورت آغاز هرچه زودتر برنامه‌ریزی راهبردی."},{"original":"The Shah spoke at considerable length regarding the exposure of his country to eventual Soviet invasion and the importance of his forces providing a holding operation. He emphasized the strategic value of the Kermanshah area where the most important resistant elements would be located, as this area joins Iraq and Turkey.","translation":"شاهنشاه به تفصیل دربارهٔ در معرض تهاجم احتمالی شوروی بودن کشور خود و اهمیت این‌که نیروهایش عملیاتی نگهدارنده انجام دهند سخن فرمودند. بر ارزش راهبردی منطقهٔ کرمانشاه انگشت گذاشتند، جایی که مهم‌ترین عناصر مقاومت مستقر می‌شدند، زیرا این منطقه به عراق و ترکیه می‌پیوندد.","speaker":"رابرت مورفی","speakerTitle":"معاون وزیر خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۶","workType":"یادداشت گفت‌وگو","page":"سند ۵۰۶","date":"۲۴ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۵ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"گفت‌وگوی پس از ناهار در خانهٔ ریجوی؛ مورفی می‌نویسد شاهنشاه روابط با عراق را رضایت‌بخش و دربارهٔ ترک‌ها محتاط‌تر وصف کردند."},{"original":"On the question of Iranian participation in the Turkish-Pakistan alliance, the Shah said this alliance in its present limited scope really made no sense as the parties were separated by 2,000 miles. It could only be made an effective working relation with Iranian and eventually Iraqi participation. Iran, however, in its present unprepared and unequipped state is in a very poor bargaining position and until its military strength has been increased, it is inadvisable to think of Iranian adherence to the alliance.","translation":"دربارهٔ مشارکت ایران در اتحاد ترکیه و پاکستان، شاهنشاه فرمودند این اتحاد در محدودهٔ محدود کنونی‌اش واقعاً بی‌معناست، زیرا طرفین را دو هزار مایل از هم جدا می‌کند. تنها با مشارکت ایران و در نهایت عراق می‌توان آن را به رابطه‌ای کارآمد بدل کرد. اما ایران در وضع ناآماده و بی‌تجهیز کنونی در موقعیت چانه‌زنی بسیار ضعیفی است و تا افزایش قدرت نظامی، اندیشیدن به پیوستن ایران به اتحاد صلاح نیست.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت رابرت مورفی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران؛ معاون وزیر خارجه ناقل","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۶","workType":"یادداشت گفت‌وگو","page":"سند ۵۰۶","date":"۲۴ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۵ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"موضع شاهنشاه در برابر شتاب برای الحاق، پیش از تقویت بنیۀ نظامی؛ پیمان بغداد سال بعد موضوع مدخل جداگانه است."},{"original":"The Shah said this was deplorably slow and he hoped that the schedule might be expedited.","translation":"شاهنشاه فرمودند این به طرزی تأسف‌بار کند است و امیدوارند زمان‌بندی تسریع شود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت رابرت مورفی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۶","workType":"یادداشت گفت‌وگو","page":"سند ۵۰۶","date":"۲۴ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۵ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"واکنش به اعلام ریجوی که کل گروه آموزشی تا ژوئن ۱۹۵۵ به ایران نمی‌رسد."}]},{"title":"پیام پایانی شاهنشاه به آیزنهاور از زبان هوور","body":"در ۲۱ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی (۳۰ آذر ۱۳۳۳) هوور یادداشتی برای رئیس‌جمهور نوشت و گفت شاهنشاه در پایان دیدار از او خواسته‌اند این مطالب را شفاهاً گزارش کند. اطلاعات از گفت‌وگوی هوور و شاهنشاه در ۱۵ دسامبر آمده است. {{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\nبدین سان بخش رسمی واشینگتن با سه پرسش باز به پایان رسید، نه با امضای قراردادی تازه. تعهد فنی آموزشی داده شد، اهمیت راهبردی ایران تأیید شد، اما رقم برنامه و تصمیم «توازن قوا» به کار بعدی دستگاه‌های نظامی و مالی آمریکا موکول ماند.","quotes":[{"original":"He very greatly appreciated your interest, courtesy and hospitality, and was deeply impressed by the understanding of Iran’s problems which he found in Washington. The sense of cooperation which he felt everywhere was most encouraging.","translation":"ایشان از علاقه و ادب و مهمان‌نوازی شما بسیار سپاسگزار بودند و از درکی که در واشینگتن نسبت به مسائل ایران یافتند سخت تحت تأثیر قرار گرفتند. حس همکاری‌ای که در همه جا احساس کردند بسیار امیدوارکننده بود.","speaker":"هربرت هوور پسر، از قول محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"معاون وزیر خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۸","workType":"یادداشت به رئیس‌جمهور","page":"سند ۵۰۸","date":"۳۰ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۱ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"مقدمهٔ پیام شفاهی؛ هوور سپس سه پرسش باقی‌مانده را که به تصمیم‌های گروه‌های نظامی آمریکا وابسته است نقل می‌کند."},{"original":"(1) A final decision would have to be reached by the United States to see a “balance of power” between Turkey, Iran and Pakistan. (2) If the decision was affirmative, as he had reason to hope was the case, the United States would have to give financial help for the military program, in addition to military hardware, over the next three years until oil revenues had reached their normal levels. (3) The military budget and plans for conscription had to be formulated by February, which was the beginning of the Iranian fiscal year.","translation":"(۱) ایالات متحده باید به تصمیمی نهایی برسد که «توازن قوا» میان ترکیه و ایران و پاکستان را بپذیرد. (۲) اگر تصمیم مثبت باشد، چنان‌که ایشان دلیل داشتند امیدوار باشند که چنین است، ایالات متحده باید در سه سال آینده، تا رسیدن درآمد نفت به سطح عادی، افزون بر تجهیزات نظامی، کمک مالی نیز برای برنامهٔ نظامی بدهد. (۳) بودجهٔ نظامی و طرح‌های نظام وظیفه باید تا فوریه، که آغاز سال مالی ایران است، تدوین شود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت هربرت هوور پسر","speakerTitle":"شاهنشاه ایران؛ معاون وزیر خارجه ناقل","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد ۱۰، سند ۵۰۸","workType":"یادداشت به رئیس‌جمهور","page":"سند ۵۰۸","date":"۳۰ آذر ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲۱ دسامبر ۱۹۵۴ میلادی)","context":"شاهنشاه نگران بودند که تصمیم آمریکا به برنامه‌های ارزیابی وابسته بماند و نتوانند با اطمینان پیش بروند. در پایان افزودند که امور اقتصادی اکنون به رضایت پیش می‌رود و از همهٔ کمک‌ها سپاسگزارند."}]},{"title":"ادامهٔ سفر در آمریکا، انگلستان و آلمان","body":"پس از واشینگتن، به روایت میلانی، زوج سلطنتی سفر غیررسمی درازی در ایالات متحده داشتند که معاینات بیمارستان نیویورک بخشی مهم از آن بود. میلانی می‌نویسد به روایت ثریا پزشکان گفتند ایرادی در کار او نیست و با فرو نشستن «شوک‌ها و ناآرامی‌های دو سال گذشته» همه به حال عادی بازمی‌گردد؛ و می‌افزاید که ثریا به دیدار بوستون، جایی که به گفتهٔ میلانی به او گفته بودند هرگز فرزند نخواهد آورد، اشاره‌ای نمی‌کند. میلانی همچنین از حاشیه‌هایی یاد می‌کند که بعدها هزینهٔ سیاسی داشت: انتشار عکس ملکه در لباس شنا در مطبوعات آمریکا، و ادعای زنی در یکی از شهرها که از شاهنشاه فرزندی دارد. او می‌نویسد اسدالله علم بعدها به دنیس رایت گفت که برخی روحانیون از جمله آیت‌الله بروجردی و محمدتقی فلسفی از این مطالب برای فشار بر شاهنشاه در کار حمله به مراکز بهائیان بهره بردند. دربارهٔ تاریخ ترک ایالات متحده، فهرست دیدارهای وزارت خارجهٔ آمریکا خروج را ۱۱ فوریهٔ ۱۹۵۵ میلادی (۲۲ بهمن ۱۳۳۳) نوشته است و میلانی ۱۲ فوریه (۲۳ بهمن) را ذکر می‌کند. تفاوت یک روزه در منابع باقی است. میلانی می‌نویسد شاهنشاه با کشتی «کوئین مری» به انگلستان رفتند، در ۱۶ فوریه (۲۷ بهمن) رسیدند و حدود یک هفته ماندند. اوج این توقف را شام کاخ باکینگهام می‌داند که وینستون چرچیل و آنتونی ایدن از میهمانان بودند. سپس در ۲۳ فوریه (۴ اسفند) به آلمان رفتند و دو هفته ماندند؛ میلانی این بخش را برای ثریا نوعی بازگشت به خانه می‌خواند. در همین سفر، دیدار عاطفی شاهنشاه با دخترشان شهناز، که در بلژیک تحصیل می‌کرد، پیش آمد. میلانی می‌نویسد ثریا در شب آن دیدار به سبب حسادت صحنه‌ای شرم‌آور به پا کرد. این فقره از زندگی خصوصی است و تنها از آن روی آمده که میلانی آن را در پیوست سفر ثبت کرده است؛ اسناد رسمی وزارت خارجه به آن نمی‌پردازند."},{"title":"بازگشت به تهران","body":"شاهنشاه در ۱۲ مارس ۱۹۵۵ میلادی (۲۱ اسفند ۱۳۳۳ خورشیدی، ۲۵۱۳ شاهنشاهی) به تهران بازگشتند. میلانی می‌نویسد باران می‌بارید و هزاران تن در همان باران به گرمی استقبال کردند. زاهدی در فرودگاه بود اما به سبب حملهٔ نقرس ناچار در کوشک سلطنتی انتظار می‌کشید. {{quote:0}}\n\n میلانی می‌افزاید که شاهنشاه چند هفته پس از بازگشت، کار برکناری زاهدی را به جد آغاز کردند و حتی پیش از سفر کمیته‌ای غیررسمی از علاء و علم و علی امینی برای آماده‌سازی زمینه در مجلس و مطبوعات تشکیل داده بودند. شرح برکناری در مدخل فروردین ۱۳۳۴ آمده است. سه روز واشینگتن را باید از بقیهٔ سفر جدا خواند. در آن سه روز، دستورکار روشن بود: نقش ایران در دفاع منطقه، زمان‌بندی آموزش، نوع سلاح، و پول تا رسیدن درآمد نفت. بقیهٔ هفته‌ها و ماه‌ها لایهٔ دیگری است: سفر غیررسمی، مطبوعات، بیمارستان، دربار انگلستان و آلمان، و بازگشت بارانی. این لایه را میلانی روایت کرده است و اسناد رسمی دربارهٔ آن خاموش‌اند. درآمیختن دو لایه بدون نشان دادن مرزشان، این گمان را پیش می‌آورد که رقص و اسکی و شام باکینگهام نیز بخشی از مذاکرهٔ دفاعی بوده است. چنین نبود؛ اما هر دو در یک سفر رخ داد و پیامد سیاسی هر یک جدا بود. از حیث محتوای دفاعی، شاهنشاه خط روشنی پیش بردند: ایران کلید دفاع خاورمیانه است؛ نمی‌توان آن را جدا از ترکیه و پاکستان دید؛ اما الحاق به اتحاد موجود، پیش از تجهیز، ایران را در موضع ضعف می‌گذارد. منطقهٔ کرمانشاه را حلقهٔ اتصال با عراق و ترکیه دانستند و عملیات نگهدارنده را مأموریت ارتش در برابر تهاجم احتمالی شوروی خواندند. طرف آمریکایی اصل اهمیت ایران را پذیرفت، بر آموزش انگشت گذاشت، و از تعهد مالی فوری پرهیز کرد. این معاملهٔ نانوشته، تأیید سیاسی در برابر تعویق تعهد عددی، چکیدهٔ سه روز واشینگتن است. یادداشت تقدیمی به رئیس‌جمهور نیز دو کار می‌کرد: کارنامهٔ پانزده ماه پس از مرداد را به زبان استقلال و قرارداد نفت می‌نوشت، و هشدار می‌داد که کمونیسم بین‌المللی از هدف درازمدت خود دست نکشیده است. اشاره به نفوذ در نیروهای مسلح در سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲، همان مضمونی است که شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» نیز با رقم یکصد و ده و ششصد و چهل افسر آورده‌اند. در سند سفر، این مضمون به درخواست کمک دفاعی گره می‌خورد، نه به پروندهٔ کیفری همکاران دولت پیشین. پرسش ضرب‌الاجل فوریه نیز از واقعیت تقویم مالی ایران برمی‌خاست. اگر واشینگتن تا آغاز سال مالی تصمیم نمی‌گرفت، دولت ایران نمی‌توانست بودجهٔ نظامی و طرح نظام وظیفه را با اطمینان بنویسد. هوور این نگرانی را عین عبارت به آیزنهاور رساند. سفر ۱۳۲۸ در پس‌زمینه ماند. شاهنشاه این بار با قرارداد نفت در دست و با دولتی که واشینگتن و لندن تا حل نفت از آن پشتیبانی کرده بودند به واشینگتن رفتند. انتظارشان از «توازن قوا» بیش از آن بود که در ۱۹۴۹ شنیده بودند. پاسخ آمریکا، دست‌کم در صورت‌جلسه‌ها، گرم‌تر و در تعهد مالی همچنان محتاط بود. این تفاوت را می‌توان هم نشانهٔ تغییر شرایط ایران دانست و هم نشانهٔ احتیاط پایدار کنگره و وزارت دفاع در هزینه کردن. در داخل ایران، سفر دو معنا یافت. برای هواداران دربار، دیدار با آیزنهاور نشان پذیرش ایران در حلقهٔ کشورهای آزاد و تأیید راه پس از مرداد بود. برای مخالفان، طولانی بودن بخش غیررسمی و عکس‌های مطبوعاتی دستاویز طعن شد، و پیوند بعدی ایران با آرایش امنیتی غرب را برخی ادامهٔ همان سفر دانستند. هیچ‌یک از این خوانش‌ها به تنهایی از اسناد سه روز واشینگتن بیرون نمی‌آید؛ هر یک سفر را در روایتی بزرگ‌تر می‌نشانند. از حیث نهادها، ترک تهران از سوی هندرسن در پایان آذر، پایان دوره‌ای از میانجی‌گری فشردهٔ سفارت آمریکا بود که از مرداد ۱۳۳۲ تا قرارداد نفت و ازسرگیری روابط با بریتانیا کشیده بود. جانشینان او با شاهنشاهی روبه‌رو بودند که تازه از واشینگتن برگشته بود و انتظار داشت بحث «توازن قوا» و کمک مالی را دنبال کنند. این انتظار، در بهار ۱۳۳۴، با تغییر دولت در تهران همزمان شد. بازگشت بارانی ۲۱ اسفند تصویر عمومی سفر را ساخت: استقبال مردم، حضور نخست‌وزیر بیمار در فرودگاه، و فاصلهٔ کوتاه تا تصمیم شاهنشاه برای تعویض او. میلانی این تصویر را با کمیتهٔ غیررسمی پیش از سفر و با نامهٔ ابتهاج پس از بازگشت کامل می‌کند. خواه نقرس زاهدی بهانه بوده باشد یا نه، توالی سفر و برکناری در تقویم روشن است و مدخل بعد این توالی را پی می‌گیرد. از نگاه برنامهٔ دفاعی آمریکا در خاورمیانه، ایران حلقهٔ میان ترکیه و پاکستان بود. همین حلقه را شاهنشاه در گفت‌وگوی خانهٔ ریجوی با فاصلهٔ دو هزار مایلی توضیح فرمودند که اتحاد بدون ایران کارآمد نیست. واشینگتن این هندسه را می‌پذیرفت، اما نمی‌خواست پیش از اطمینان از ظرفیت جذب سلاح و از استحکام آموزش، تعهد سنگینی بدهد. مانور بهار بعد، در این منطق، آزمون ظرفیت بود. اگر آن مانور خوب پیش می‌رفت، راه برای تجهیزات سنگین‌تر بازتر می‌شد؛ اگر نه، استدلال احتیاط آمریکایی تقویت می‌شد. اسناد همین دیدار این شرط را به زبان کارشناسی می‌گویند، نه به زبان رد سیاسی ایران. در جانب اقتصادی، تأکید آیزنهاور بر سرمایهٔ خصوصی خارجی و پاسخ شاهنشاه که قانونی برای دعوت و حمایت از آن سرمایه‌گذاری به‌زودی به تصویب می‌رسد، نشان می‌دهد که بحث تنها نظامی نبود. دولت آمریکا می‌خواست ایران پس از قرارداد نفت، فضای کسب‌وکار را نیز برای سرمایهٔ خارجی امن کند. این خواسته با برنامهٔ عمرانی که شاهنشاه در یادداشت خود وعده داده بودند هم‌خوان بود، اما اجرای آن به نهادهای داخلی و به مجلس بازمی‌گشت. سفر انگلستان، هرچند کوتاه، از حیث نمادین اهمیت داشت. شام کاخ باکینگهام با حضور چرچیل و ایدن، به روایت میلانی، پس از تنها یک سال از ازسرگیری روابط، تصویر آشتی دربار ایران و دولت بریتانیا را می‌ساخت. این تصویر را نباید با فراموشی بحران نفت یکی گرفت؛ همان سال قرارداد کنسرسیوم سهم بریتانیا را به چهل درصد کاهش داده بود. با این حال، حضور در کاخ، پس از سال‌های قطع رابطه، معنای سیاسی داشت که از صورت‌جلسهٔ نظامی واشینگتن جداست. آلمان برای ملکه ثریا، به نوشتهٔ میلانی، بازگشت به فضایی آشنا بود. دو هفته اقامت، در کنار دیدار شهناز، لایهٔ خانوادگی سفر را کامل کرد. تنش میان وظایف پدری شاهنشاه و حساسیت ملکه را میلانی تا پس از بازگشت شهناز به ایران ادامه می‌دهد. این تنش به مذاکرات دفاعی مربوط نیست، اما بخشی از بستر دربار در سال‌هایی است که مسئلهٔ ولیعهد نیز بر آن سنگینی می‌کرد. در مجموع، سفر ۱۳۳۳ را می‌توان حلقهٔ وصل سه پرونده دانست: پروندهٔ نفت که تازه توضیح شده بود؛ پروندهٔ دفاع که در واشینگتن گشوده ماند؛ و پروندهٔ تغییر دولت که پس از فرود آمدن هواپیما در باران تهران جدی شد. هیچ‌یک از این سه را این سفر به تنهایی نساخت، اما هر سه را شتاب یا جهت داد. اسناد ۵۰۴ تا ۵۰۸ لایهٔ دفاعی را ثبت می‌کنند و روایت میلانی لایهٔ دربار و بازگشت را.","quotes":[{"original":"The Shah returned to Tehran on March 12, 1955. It was raining, and he and his wife were afforded a warm welcome by thousands of people who had weathered the rain. General Zahedi was at the airport but was suffering from an attack of gout and was forced to rest in the royal pavilion as he awaited the arrival of the royal plane.","translation":"شاهنشاه در ۱۲ مارس ۱۹۵۵ به تهران بازگشت. باران می‌بارید و هزاران تن که باران را تحمل کرده بودند از او و همسرش استقبالی گرم کردند. ژنرال زاهدی در فرودگاه بود اما به حملهٔ نقرس دچار بود و ناچار در کوشک سلطنتی می‌آسود تا هواپیمای سلطنتی برسد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۴۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"بازگشت در ۲۱ اسفند ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۱۲ مارس ۱۹۵۵ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱","context":"میلانی بازگشت را به زمینهٔ برکناری زاهدی در هفته‌های بعد پیوند می‌دهد."}]}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"از زبان اسناد آمریکایی، شاهنشاه در این سفر سه خواسته را پیش بردند: به رسمیت شناختن ایران به عنوان رکن توازن قوا در کنار ترکیه و پاکستان؛ کمک مالی، نه فقط تجهیزات، تا عادی شدن درآمد نفت؛ و تدوین به‌موقع بودجه و نظام وظیفه. از الحاق شتاب‌زده به اتحاد ترکیه و پاکستان، تا تقویت بنیۀ نظامی، پرهیز فرمودند. در یادداشت تقدیمی، قرارداد نفت را نقطهٔ عطف و سیاست بی‌طرفی سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ را مایهٔ افت روحیه در بخشی از ارتش خواندند. سپاس از آیزنهاور و از حس همکاری در واشینگتن، در پیام هوور، لایهٔ دیگری از همین روایت است."},{"title":"دولت ایالات متحده","body":"یادداشت‌های جرنگان، دالس، هوور و مورفی خط واشینگتن را چنین نشان می‌دهند: ایران را باید در دفاع منطقه جدی گرفت؛ آموزش بر تجهیز مقدم است؛ نباید در سه روز سفر تعهد مالی بزرگی داد؛ و باید روحیهٔ شاهنشاه و دولتش را در ایستادگی در برابر شوروی تقویت کرد. اندرسن و ریجوی از تعهد رقمی پرهیختند و به مانور بهار و کار مشترک کارشناسی ارجاع دادند. پیشنهاد گروه مشورتی نظامی مبنی بر برنامه‌ای سیصد و شصت میلیون دلاری، پیش از سفر، در خود وزارت خارجه تنها «طرحی توضیحی» خوانده بودند. نتیجهٔ فوری سفر، به گواه همین اسناد، تأیید اهمیت ایران و ادامهٔ مذاکره بود، نه امضای پیمان دفاعی دوجانبه."},{"title":"عباس میلانی","body":"میلانی سفر را در بستری وسیع‌تر می‌بیند: ضرورت ولیعهد پس از مرگ شاهپور علیرضا، معاینات پزشکی ثریا، طولانی بودن بخش غیررسمی، طعن مطبوعات آمریکا، حواشی عکس و ادعاها، و پیوند این سفر با شتاب بعدی برای کنار گذاشتن زاهدی. او همچنین می‌نویسد که شاهنشاه از همین سفر به‌بعد برای پیمان امنیتی دوجانبه با آمریکا تلاش کردند و به جای آن، آمریکا به عنوان ناظر به آنچه پیمان بغداد ۱۹۵۵ شد پیوست، و ایران چندی پس از بازگشت از سنت دیرین بی‌طرفی فاصله گرفت. این داوری میلانی است و باید آن را با مدخل‌های بعدی پیمان بغداد سنجید، نه به عنوان نتیجهٔ مستقیم سه روز واشینگتن. از زاویهٔ دیگر، میلانی سیاست آمریکا را در همین سفر چنین خلاصه می‌کند که واشینگتن شاهنشاه را از ساختن نیروی نظامی‌ای که بار سنگینی بر اقتصاد ایران بگذارد برحذر می‌داشت و در همان حال آیزنهاور تعهد آمریکا به امنیت ایران را تأیید می‌کرد و کوه‌های زاگرس را «خط اول دفاع در خاورمیانه» در برابر تجاوز شوروی می‌خواند. از همین سفر به بعد، به نوشتهٔ او، بحث اندازهٔ بودجهٔ نظامی در نسبت با برنامه‌های اجتماعی، جز در دورهٔ نیکسون، موضوعی دیرپا میان دربار و واشینگتن ماند. مسئلهٔ ولیعهد نیز در لایهٔ غیررسمی سفر جای دارد. میلانی می‌نویسد مرگ شاهپور علیرضا در ۱۱ آبان ۱۳۳۳ خورشیدی (۲۵۱۳ شاهنشاهی، ۲ نوامبر ۱۹۵۴ میلادی) سفر را ضروری‌تر کرد، زیرا نیاز به فرزند و جانشین دوچندان شد. به روایت او، ثریا اسفندیاری، پس از معاینات بیمارستان نیویورک، از پزشکان شنید که پس از «شوک‌ها و ناراحتی‌های دو سال گذشته» همه چیز به حال عادی بازمی‌گردد؛ در روایت ثریا اشاره‌ای به سفر بوستون و خبر ناامیدی از فرزند نیست. در اسناد رسمی واشینگتن، این موضوع جایی ندارد و نباید آن را با گفت‌وگوی کاخ سفید درآمیخت."}],"aftermathSections":[{"title":"پیامدها","body":"از حیث مالی، اسناد رسمی رقم نهایی کمک را در هفتهٔ سفر قفل نکردند. نامهٔ پیشین دالس نشان می‌داد که افزایش کمک نظامی پیش از سفر در دستور بررسی وزارت دفاع بود و پیشنهاد گروه مشورتی نظامی تنها طرحی توضیحی به شمار می‌رفت. شاهنشاه می‌خواستند کمک، تا عادی شدن درآمد نفت، هم مالی باشد و هم تجهیزاتی، و بودجه و نظام وظیفه را تا فوریه روشن کنند. طرف آمریکایی اهمیت راهبردی ایران و کوه‌های زاگرس را می‌پذیرفت، اما از تعهدی که بار اقتصادی سنگینی بر ایران بگذارد پرهیز می‌کرد. این دو خط، درخواست سقف بالاتر و توصیه به تناسب با توان اقتصاد، پس از سفر نیز ادامه یافت و میلانی آن را تا سال‌های بعد امتداد می‌دهد. زمان‌بندی تیم آموزشی که ریجوی گفت، عناصر نخست در ژانویه و گروه کامل نه پیش از ژوئن، اگر اجرا شده باشد، نخستین اثر عملی گفت‌وگوهای ۱۴ و ۱۵ آذر است. «بطئی تأسف‌بار» بودن روند اعزام، در صورت‌جلسهٔ مورفی، هشداری بود که خود آمریکایی‌ها ثبت کردند. شاهنشاه نیز از کندی آموزش گلایه داشتند. این گلایه را نباید به معنای رد اصل آموزش خواند؛ ایشان طرح کلی و توپخانه و تانک سنگین را هم می‌خواستند، اما می‌دانستند که بدون آموزش، سلاح در میدان کار نمی‌کند. مانور بهار، در این منطق، آزمون ظرفیت جذب کمک بود. در سیاست خارجی، سفر نه پیمان دوجانبه ساخت و نه الحاق فوری به اتحاد ترکیه و پاکستان. آنچه ساخت، زبانی مشترک دربارهٔ «توازن قوا» از ترکیه تا پاکستان و جای ایران در این زنجیره بود. میلانی می‌نویسد شاهنشاه از همین هنگام برای پیمان امنیتی دوجانبه با آمریکا می‌کوشیدند و آمریکا به جای آن، به عنوان ناظر به پیمان بغداد پیوست. ایران چندی پس از بازگشت از سنت دیرین بی‌طرفی فاصله گرفت و این چرخش خشم شوروی و بخشی از مخالفان داخلی را برانگیخت. تاریخ دقیق الحاق و متن پیمان در مدخل جداگانه می‌آید؛ اینجا تنها مسیر را از زبان همان روایت و از موضع احتیاطی ۱۵ آذر نشان می‌دهیم. بازگشت ۲۱ اسفند، به روایت میلانی، صحنه را برای تصمیم بهار آماده کرد: استقبال مردمی در باران، حضور زاهدی با نقرس در کوشک فرودگاه، و فاصلهٔ کوتاه تا حرکت جدی برای گرفتن استعفا. میلانی می‌افزاید که شاهنشاه حتی پیش از سفر کمیته‌ای غیررسمی با حضور حسین علاء، اسدالله علم و علی امینی ساخته بودند تا زمینهٔ برکناری را در مجلس و مطبوعات آماده کنند. پس از بازگشت، شکایت از ناتوانی دولت در اصلاحات، از دلبستگی زاهدی به برخی همکاران، و از شهرت فساد برخی اطرافیان، در گفت‌وگو با سفارت‌های آمریکا و بریتانیا تکرار شد. آمریکایی‌ها این شکایت را جدی گرفتند؛ بریتانیایی‌ها، به نوشتهٔ میلانی، آن را بهانه‌ای دانستند و یادآور شدند که دربار خود نیز از چنین اطرافیانی خالی نیست. نامهٔ «یا ابتهاج برود یا من می‌روم» و روایت مخالف اردشیر زاهدی در مدخل استعفا می‌آید. لایهٔ اجتماعی سفر دیرتر نمایان شد. میلانی به نقل از علم و دنیس رایت می‌نویسد عکس ملکه در لباس شنا و ادعای پدری در مطبوعات آمریکا به دست آیت‌الله بروجردی و خطیبی به نام فلسفی رسید و در فشار بعدی بر مراکز بهائی در تهران و شهرستان‌ها به کار رفت. آنچه مسلم است این است که بخش غیررسمی سفر، برخلاف سه روز واشینگتن، در حافظهٔ عمومی ایران بیشتر با تصویر و طعن ماند تا با صورت‌جلسهٔ وزارت دفاع. بدین ترتیب، سفر ۱۳۳۳ هم پروندهٔ دفاع را باز گذاشت و هم تقویم سیاست داخلی را فشرده کرد. سه روز واشینگتن زبان «توازن قوا» و ضرب‌الاجل فوریه را ثبت کرد؛ هفته‌ها و ماه‌های بعد، از لندن و آلمان تا فرودگاه بارانی مهرآباد، صحنه را برای تغییر دولت در فروردین آماده ساخت. این دو زمان از هم جداست: آنچه در اسناد ۵۰۴ تا ۵۰۸ آمده مذاکره است، و آنچه میلانی از دربار و مطبوعات و بازگشت روایت کرده بستر تصمیم‌های بعدی است. از حیث نهادهای آمریکایی در تهران، رفتن هندرسن در پایان آذر ۱۳۳۳ نقطهٔ عطفی در سفارت بود. او میانجی سال‌های نفت و ازسرگیری رابطه با بریتانیا بود و خلاصهٔ یادداشت شاهنشاه را برای واشینگتن آماده کرده بود. جانشینان او با شاهنشاهی روبه‌رو بودند که تازه از دیدار آیزنهاور برگشته بودند و انتظار داشتند بحث توازن قوا و کمک تا فوریه پاسخ بگیرد. این انتظار، در فروردین ۱۳۳۴، با دولتی تازه در تهران همزمان شد که علاء در رأس آن ایستاد و سه وزیر اصلی دولت زاهدی برجای ماندند."},{"title":"کمک نظامی و پرسش‌های باز","body":"سه پرسش هوور برای آیزنهاور، توازن قوا، کمک مالی تا عادی شدن نفت، و ضرب‌الاجل فوریه، دستورکار ماه‌های بعد سفارت و وزارت دفاع شد. اسناد همین جلد نشان می‌دهند که پیش از سفر نیز نامهٔ دالس به وزارت دفاع در کار بررسی افزایش کمک بود. سفر این بررسی را سیاسی‌تر و فوری‌تر کرد، اما رقم نهایی را در همان هفته تعیین نکرد. رسیدن نخستین عناصر آموزشی در اوایل ۱۹۵۵، اگر زمان‌بندی ریجوی رعایت شده باشد، نخستین میوهٔ ملموس همان بحث است."},{"title":"راه به‌سوی آرایش امنیتی تازه","body":"موضع شاهنشاه در ۱۵ آذر، یعنی پرهیز از الحاق پیش از تقویت نیرو، با پیوستن بعدی ایران به پیمان بغداد در تضاد ظاهری نیست اگر آن پیوستن را نتیجهٔ ماه‌ها مذاکره پس از سفر بدانیم، نه امضای همان هفته. میلانی می‌نویسد نارضایی شوروی و بخشی از مخالفان داخلی از ترک بی‌طرفی، از پیامدهای همان چرخش است. تفصیل پیمان در مدخل جداگانه می‌آید."},{"title":"بازگشت و تغییر دولت","body":"فضای بازگشت، استقبال بارانی، نقرس زاهدی در فرودگاه، نامهٔ بعدی دربارهٔ ابتهاج، و شکایت از اطرافیان، زمینهٔ برکناری ۱۸ فروردین ۱۳۳۴ را ساخت. بدین سان سفر واشینگتن هم در سیاست خارجی ایران اثر گذاشت و هم، به روایت میلانی، در محاسبهٔ شاهنشاه دربارهٔ ماندن یا رفتن نخست‌وزیر."},{"title":"زندگی دربار و بازتاب اجتماعی","body":"حواشی مطبوعاتی سفر، به روایت میلانی، ماه‌ها بعد در جدال با برخی روحانیون و در کار بهائیان بازتاب یافت. این بازتاب را نباید با خودِ مذاکرات کاخ سفید و وزارت دفاع یکی گرفت؛ اما نشان می‌دهد سفر دو لایه داشت: لایهٔ رسمی اسناد، و لایهٔ اجتماعی و درباری که مطبوعات و خاطرات آن را نگاه داشته‌اند."}]},{"id":"zahedi-resignation-1334","title":"استعفای سپهبد فضل‌الله زاهدی و نخست‌وزیری حسین علاء","date":{"solarYear":1334,"solarMonth":1,"solarDay":18,"gregorianYear":1955,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":7},"endDate":{"solarYear":1334,"solarMonth":1,"solarDay":29,"gregorianYear":1955,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":18},"tier":"secondary","category":"political","summary":"در ۱۸ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی (۲۵۱۴ شاهنشاهی، برابر با ۷ آوریل ۱۹۵۵ میلادی) سپهبد فضل‌الله زاهدی از نخست‌وزیری استعفا کرد و محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، حسین علاء را به جای او گماشتند. این جابه‌جایی در روزهای تعطیلی مجلس رخ داد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که شاهنشاه از اختیارات خود در همان تعطیلی برای پذیرش استعفا و نصب علاء بهره بردند. ویلیام راونتری، کاردار سفارت ایالات متحده در تهران، فردای آن روز در تلگراف شمارهٔ ۲۰۴۸، مورخ ۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)، خطاب به وزارت خارجه نوشت که تصمیم برکناری زاهدی، زمان آن، و انتخاب علاء، هر سه از آنِ شاهنشاه بوده است. راونتری انگیزهٔ اصلی را خواست شاهنشاه برای پیشبرد اصلاحات اجتماعی و اقتصادی و برنامهٔ عمرانی دانست؛ همان خطی که ایشان در سفر ایالات متحده و در گفت‌وگو با سناتورها و نمایندگان، پیش از حرکت و بی‌فاصله پس از بازگشت، اعلام فرموده بودند و به باور ایشان مردم چشم به آن دوخته بودند. به گزارش همان تلگراف، شاهنشاه به این نتیجه رسیده بودند که زاهدی و بیشتر وزیرانش در این زمینه توان یا شوق لازم را برای آغازی سریع ندارند. مخالفت زاهدی با ابوالحسن ابتهاج، مدیر سازمان برنامه، و دلبستگی‌اش به برخی همکاران ناکارآمد، و نیز شهرت دولت به فساد، در شمار عوامل علیه او آمد. سفارت در همان تحلیل نوشت که ترس دیرپا از نخست‌وزیر نیرومند، نقشی معنادار در این تصمیم نداشت. علاء کابینه را در ۲۱ فروردین به مجلس شورا و روز بعد به سنا معرفی کرد. مجلس در ۲۸ فروردین و سنا در ۲۹ فروردین به دولت رأی اعتماد داد. به روایت حاشیهٔ همان سند آمریکایی، وزیران از ۲۲ فروردین به طور غیررسمی کار وزارتخانه‌ها را آغاز کرده بودند. گذار در آرامش کامل گذشت. تظاهراتی به سود زاهدی برپا نشد. کمتر کسی بیماری را علت حقیقی رفتن او دانست، به‌ویژه که خود علاء نیز در آستانهٔ سفر برای عمل جراحی بود.","citations":[{"sourceId":"frus-1955-57-v12","locus":"تلگراف ۲۰۴۸، ۸ آوریل ۱۹۵۵","text":"ویلیام راونتری علل برکناری زاهدی، ترکیب دولت حسین علاء و رأی اعتماد مجلس را به وزارت خارجه گزارش می‌کند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۴۳ تا ۲۴۶","text":"عباس میلانی در «شاه» کمیتهٔ پیش از سفر، نامهٔ ابتهاج، نقش اسدالله علم و سوءقصد به علاء را می‌آورد."},{"sourceId":"time-dangerous-mosque-1955","locus":"شمارهٔ ۲۸ نوامبر ۱۹۵۵","text":"مجلهٔ تایم سوءقصد ۲۶ آبان ۱۳۳۴ به حسین علاء در مسجد شاه را گزارش کرده است."}],"personIds":["mohammad-reza-person","fazlollah-zahedi","hossein-ala","asadollah-alam","ali-amini","abolhasan-ebtehaj","teymur-bakhtiar","reza-hekmat","mozaffar-ali-zolfaghar","navvab-safavi","abolqasem-kashani","khalil-tahmasebi","seyyed-mohammad-vahedi"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"استعفای زاهدی را پذیرفت و حسین علاء را نخست‌وزیر کرد.","fazlollah-zahedi":"در ۱۸ فروردین ۱۳۳۴ استعفا داد.","hossein-ala":"به نخست‌وزیری رسید و در ۲۶ آبان در مسجد شاه هدف سوءقصد قرار گرفت.","asadollah-alam":"وزیر کشور دولت علاء شد.","ali-amini":"در کمیتهٔ غیررسمی پیش از برکناری زاهدی نشست.","abolhasan-ebtehaj":"مدیر سازمان برنامه ماند و موضوع کشمکش زاهدی با دربار بود.","teymur-bakhtiar":"در ۳ فروردین گلهٔ زاهدی را شنید.","reza-hekmat":"رئیس مجلس بود و رأی اعتماد به علاء را بی‌دردسر پیش‌بینی کرد.","mozaffar-ali-zolfaghar":"در ۲۶ آبان در مسجد شاه به علاء تیراندازی کرد.","navvab-safavi":"پس از سوءقصد بازداشت شد.","abolqasem-kashani":"در برخورد پاییزی با فدائیان اسلام بازداشت شد.","khalil-tahmasebi":"پس از سوءقصد به علاء، با دیگر سران فدائیان اسلام بازداشت شد.","seyyed-mohammad-vahedi":"در برخورد پاییزی دربار با فدائیان اسلام بازداشت شد."},"personTitles":{"ali-amini":"وزیر پیشین دارایی","teymur-bakhtiar":"فرماندار نظامی تهران","hossein-ala":"نخست‌وزیر","abolqasem-kashani":"آیت‌الله"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["استعفای سپهبد فضل‌الله زاهدی","نخست‌وزیری حسین علاء در ۱۳۳۴"],"contextSections":[{"title":"دولت زاهدی پس از مرداد و قرارداد نفت","body":"سپهبد زاهدی از روزهای پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی (۲۵۱۲ شاهنشاهی، اوت ۱۹۵۳ میلادی) ریاست دولت را بر عهده داشت. در آن ماه‌ها، دولت او با پشتیبانی دربار کار نفت را به قرارداد کنسرسیوم رساند، روابط سیاسی با بریتانیا را از سر گرفت، و سرکوب سازمان‌یافتهٔ حزب توده را ادامه داد. تفصیل قرارداد نفت و ازسرگیری روابط در مدخل‌های جداگانه آمده است. تا پایان ۱۳۳۳، دو پروندهٔ بزرگ سیاست خارجی دولت زاهدی به نتیجه رسیده بود و نوبت به پرسش داخلی می‌رسید: آیا همین دولت می‌تواند برنامهٔ عمرانی و اصلاحاتی را که شاهنشاه از سفر واشینگتن با خود آورده بودند پیش ببرد؟ زاهدی در افکار عمومی بخشی از هواداران دربار، مرد روزهای مرداد و بازگرداندن انتظام بود. در همان حال، پس از امضای قرارداد نفت، انتظار کار عمرانی بالا رفت. شاهنشاه در یادداشت تقدیمی به دوایت آیزنهاور در سفر آذر ۱۳۳۳، برنامهٔ توسعه و ایستادگی در برابر نفوذ کمونیسم را به هم پیوند زده بودند. بازگشت ایشان در ۲۱ اسفند همان سال، این انتظار را به صحنهٔ تهران آورد. میلانی می‌نویسد هزاران تن در باران به استقبال آمدند و زاهدی، به سبب حملهٔ نقرس، در کوشک سلطنتی فرودگاه انتظار می‌کشید."},{"title":"کمیتهٔ غیررسمی پیش از سفر و شکایت از دولت","body":"میلانی می‌نویسد شاهنشاه حتی پیش از حرکت به ایالات متحده، کمیته‌ای غیررسمی ساخته بودند که ترکیب آن در نظر او شگفت‌آور بود: حسین علاء و اسدالله علم، از معتمدان نزدیک، در کنار علی امینی، وزیر کلیدی کابینهٔ زاهدی. اعضای این جمع خود را «پولیت‌بورو» می‌خواندند و کارشان این بود که با مطبوعات و نمایندگان مجلس، زمینه را برای کنار گذاشتن زاهدی آماده کنند. این روایت را باید در کنار اسناد سفارت آمریکا خواند: راونتری بعداً نوشت که تصمیم و زمان و انتخاب، هر سه از شاهنشاه بود؛ اما تدارک سیاسی آن، به نوشتهٔ میلانی، از پیش از سفر آغاز شده بود. شاهنشاه بارها به سفارت‌های بریتانیا و آمریکا شکایت کردند که دولت زاهدی توان پدید آوردن تغییرات و اصلاحات ریشه‌ای مورد نیاز کشور را ندارد. میلانی می‌افزاید که ایشان همچنین از «دلبستگی زاهدی به بعضی اطرافیان در میان وزیران» و فساد برخی از آنان گله داشتند. به نوشتهٔ او، آمریکایی‌ها این شکایت را جدی گرفتند و بریتانیایی‌ها مسئلهٔ «اطرافیان فاسد» را بیشتر بهانه دانستند و یادآور شدند که دربار خود نیز از چنین اطرافیانی خالی نیست."},{"title":"اختلاف با ابتهاج و نامهٔ بازگشت","body":"ابوالحسن ابتهاج ریاست سازمان برنامه را داشت و پیشبرد طرح‌های عمرانی، به روایت دربار، به ماندن او گره خورده بود. میلانی می‌نویسد شاهنشاه پس از بازگشت نامه‌ای از زاهدی دریافتند «بدین مضمون که یا آقای ابتهاج باید برود یا او استعفا می‌کند». شکاف میان آن دو، به نقل همان کتاب از منابع همزمان، تا آنجا رسیده بود که «کار حکومت به بن‌بست کشیده بود». منابع بریتانیایی و آمریکایی، به نوشتهٔ میلانی، هر دو ارسال این اولتیماتوم را تأیید می‌کنند. اردشیر زاهدی، پسر سپهبد، این ادعا را رد می‌کند؛ می‌گوید چنین نامه‌ای ندیده و نوشتن چنین اولتیماتومی «در سبک پدرش نبود». آنچه سپهبد زاهدی در همین روزها به تیمور بختیار گفت، به روایت میلانی، روایت اردشیر را تأیید می‌کند. در ۳ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی (۲۵۱۴ شاهنشاهی، برابر با ۲۳ مارس ۱۹۵۵ میلادی) نخست‌وزیر به بختیار گفت بخش بزرگی از تنش روابطش با شاهنشاه تقصیر ابتهاج است. زاهدی افزود درنمی‌یابد چرا، «پس از همهٔ کارهایی که برای این کشور کرده»، شاهنشاه این‌همه مشتاق «خلاص شدن از او» اند. سخن را چنین تمام کرد که اگر ناچار به استعفا شود، نه به اروپا، بلکه به آمریکای جنوبی می‌رود تا بتواند دربارهٔ حاکمان کنونی ایران آزادانه سخن بگوید. نقرس زاهدی در فرودگاه نیز، به نوشتهٔ میلانی، دستاویز دیگری شد. خواه بیماری بهانه بوده باشد یا حقیقتی در کار، توالی بازگشت بارانی و تصمیم فروردین در تقویم روشن است. مدخل سفر ایالات متحده زمینهٔ بین‌المللی این توالی را به تفصیل آورده است. حسین علاء خود چهره‌ای آشنای دولت و دربار بود. پس از قتل رزم‌آرا در اسفند ۱۳۲۹، زمانی کوتاه ریاست دولت را بر عهده داشت و سپس به وزارت دربار بازگشت. در آستانهٔ ۱۳۳۴ از هفتاد سال گذشته بود. نشریهٔ «تایم» او را تواناترین جانشینان رزم‌آرا خواند. سفارت بریتانیا، به روایت میلانی، همین سن و نیاز فوری به درمان در اروپا را نشانهٔ آن دانست که علاء نمی‌تواند دولت را به تنهایی راه ببرد. انتخاب او، در کنار ماندن سه وزیر اصلی دولت زاهدی، این پیام را می‌رساند که شاهنشاه خواهان گسست کامل از تیم پیشین نیستند، اما رأس دولت را با کسی عوض می‌کنند که به تشخیص ناظران خارجی، جز با اتکا به دربار، وزن سیاسی مستقلی ندارد. تشبیه حکمت به ماه و خورشید، همین معنا را از زبان رئیس مجلس می‌گوید. زمینهٔ مالی و عمرانی را نباید از یاد برد. قرارداد کنسرسیوم تازه توضیح شده بود و درآمد نفت، به تدریج، می‌بایست به خزانه بازگردد. سازمان برنامه، با ریاست ابتهاج، نهاد اصلی تخصیص این درآمد به طرح‌های عمرانی به شمار می‌رفت. تعارض نخست‌وزیر و رئیس سازمان برنامه، از این حیث، تنها اختلاف دو شخص نبود؛ جدال بر سر این بود که برنامهٔ عمرانی زیر نفوذ دولت سیاسی بماند یا با استقلال کارشناسی پیش برود. شاهنشاه، به روایت سفارت آمریکا، آغاز سریع برنامه را می‌خواستند و زاهدی را مانع این آغاز می‌دیدند. زاهدی، به روایت گفت‌وگو با بختیار، کار خود را برای کشور کافی می‌دانست و ابتهاج را مایهٔ تیرگی رابطه با دربار می‌خواند. هر دو روایت یک بن‌بست را توصیف می‌کنند، از دو سو. سفر واشینگتن نیز این انتظار را در سطح بین‌المللی ثبت کرده بود. شاهنشاه در آنجا از اصلاحات و توسعه سخن فرموده بودند و پس از بازگشت، همان خط را با نمایندگان و سناتورها تکرار کردند. راونتری صریحاً انگیزهٔ برکناری را با همان اعلام‌ها پیوند می‌دهد. بدین سان، تغییر دولت را نمی‌توان جدا از سفر آذر و اسفند فهمید، چنان‌که نمی‌توان آن را نتیجهٔ مکانیکی یک نامه یا یک حملهٔ نقرس دانست. نامه و بیماری و کمیتهٔ غیررسمی، در روایت میلانی، ابزارها و بهانه‌هایند؛ تصمیم، در سند آمریکایی، از آنِ شاهنشاه است."}],"whatHappened":[{"title":"حرکت ۱۷ و ۱۸ فروردین","body":"میلانی می‌نویسد کمتر از یک ماه پس از بازگشت، شاهنشاه در ۶ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۷ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی) حرکت نهایی برای کنار گذاشتن زاهدی را آغاز کردند. طرح نخست این بود که برخی معتمدان از زاهدی بخواهند استعفا کند؛ این فشارهای غیرمستقیم نتیجه نداد. سرانجام شاهنشاه مستقیم وارد شدند و علم را فرستادند تا زاهدی را به کناره گرفتن آرام قانع کند. پس از دو روز گفت‌وگو، پیش‌نویس نامهٔ استعفا و جزئیات دیگر، با مشارکت غیرمستقیم اما کامل شاهنشاه، فراهم آمد. در ۷ آوریل (۱۸ فروردین) زاهدی استعفا کرد و شاهنشاه در تعطیلی مجلس استعفا را پذیرفتند و علاء را به ریاست دولت گماشتند. میلانی این صحنه را، از حیث استفاده از اختیارات در تعطیلی مجلس، با پایان کار دکتر محمد مصدق همانند می‌داند. سند راونتری نیز، بدون آن همانندی، از ناخرسندی برخی نمایندگان و سناتورها از شیوهٔ جابه‌جایی در تعطیلی مجلس و نبود مجال اظهارنظر سازمانیافتهٔ پارلمان خبر می‌دهد. علاء با رئیس مجلس در تماس مداوم بود و از آن راه با رؤسای فراکسیون‌ها سخن می‌گفت."},{"title":"تحلیل سفارت آمریکا در ۱۹ فروردین","body":"تلگراف راونتری در ۸ آوریل، یک روز پس از استعفا، تحلیل همزمان سفارت از علل، واکنش‌ها و افق دولت تازه است. بند نخست، چنان‌که در خلاصه آمد، تصمیم و زمان و انتخاب را از آنِ شاهنشاه می‌داند و انگیزه را اصلاحات و عمران می‌خواند. سفارت همچنین می‌نویسد که ارج مردمی نخست‌وزیر اگر تغییری کرده، رو به کاهش بوده و زاهدی گامی برای افزودن قدرت شخصی خود برنداشته است؛ از همین رو ترس از نخست‌وزیر نیرومند را در این تصمیم کم‌اثر می‌داند. دربارهٔ افکار عمومی، راونتری داوری را هنوز دشوار خواند، اما نخستین نکته را آرامش کامل جابه‌جایی دانست. تظاهراتی برای زاهدی رخ نداد. به گزارش سفارت، زاهدی ظاهراً باور داشت که بازگشتش به قدرت در آیندهٔ نه‌چندان دور برای صلاح ایران ضروری خواهد بود، و در رفتن رفتاری وفادارانه و باوقار پیش گرفت. روزنامه‌ها بسیار محتاط نوشتند: به‌طور کلی زاهدی را برای کارهای گذشته ستودند، اما این معنا را باقی گذاشتند که تیم تازه شاید برای کارهای تازه مناسب‌تر باشد. بخشی از این آرامش، به تحلیل سفارت، از نبود شور مردمی برای زاهدی، از بی‌اعتنایی بدبینانهٔ بسیاری به ترکیب هر دولتی، و از حال انتظار برای دیدن بهبود واقعی برمی‌خاست. کمتر کسی بیماری را علت الزامی رفتن دانست، خاصه که علاء خود در آستانهٔ سفر برای عمل بود. نگرش مجلس، به پیش‌بینی سفارت، پذیرش دولت علاء بود، بی‌شور زیاد. برخی نمایندگان هنوز به زاهدی وفادار بودند و چه بسا به علاء رأی اعتماد نمی‌دادند، اما انتظار نمی‌رفت در آن هنگام دشواری جدی بیافرینند. حکمت، رئیس مجلس، به سفارت گفته بود که در رأی اعتماد، که قرار بود ۱۰ آوریل (۲۱ فروردین) برگزار شود، مشکلی نمی‌بیند. تأخیر در معرفی کابینه به سنا را سفارت نشانهٔ مخالفت بیشتر در آن نهاد دانست، که شماری از نامزدان بالقوهٔ نخست‌وزیری را در خود داشت؛ با این حال بسیار نامحتمل می‌شمرد که سنا از دادن رأی اعتماد قاطع به انتخاب شاهنشاه سر باز زند. در عمل، معرفی به سنا روز ۱۱ آوریل (۲۲ فروردین) انجام شد و رأی اعتماد مجلس و سنا به ۱۷ و ۱۸ آوریل (۲۸ و ۲۹ فروردین) افتاد."},{"title":"ترکیب دولت و خط مشی اعلام‌شده","body":"راونتری نوشت که نباید انتظار تغییر معناداری در سمت سیاست خارجی یا داخلی داشت؛ علاء به سفارت گفته بود که همین نکته را هنگام حضور در مجلس برجسته خواهد کرد. دولت تازه، به خودی خود، شاید در همراهی دفاعی با همسایگان آهسته‌تر حرکت می‌کرد، اما آهنگ این تحولات، به‌ویژه در این زمینه، به شاهنشاه بستگی داشت. تأکید نزدیک، به گمان سفارت، بر برنامهٔ مبارزه با فساد و توسعهٔ اقتصادی می‌بود، با کوششی برای پایین آوردن هزینهٔ زندگی و اشاره‌ای به اصلاح اجتماعی. با این حال، چه بسا پیشنهادهای مشخص حتی از نطق معرفی علاء در مجلس نیز بیرون نمی‌آمد. افق اصلاحات را سفارت بیشتر از شهرت درستکاری اعضای دولت تازه می‌دید تا از جا دادن گستردهٔ روشنفکران یا ترقی‌خواهان بیرون از طبقهٔ حاکم قدیم؛ هرچند برخی این جابه‌جایی اخیر را نیت درازمدت شاهنشاه می‌خواندند. وانگهی مجلس خود به اصلاحات مایل نبود و قدرت زیادی برای کشتن تلاش‌های دولت با تاکتیک تأخیر داشت. علاء و علم، که اینک وزیر کشور بود، به نوشتهٔ سفارت شخصیت‌هایی به مراتب ضعیف‌تر از زاهدی بودند؛ اما این تغییر لزوماً از حدت مبارزه با توده نمی‌کاست، زیرا الهام این مبارزه از شاهنشاه بود و بخش عمدهٔ آن از مسیر نظامی می‌گذشت، و وزارت جنگ و فرمانداری نظامی تهران برجای مانده بودند. ترکیب دولت، به انتظار سفارت، به‌طور کلی تأثیری مساعد می‌گذاشت. سه مقام مهم باقی‌مانده از دولت زاهدی، یعنی وزارت خارجه، وزارت دارایی و وزارت جنگ، درست‌ترین و تواناترین افراد تیم زاهدی بودند. افراد تازه در دیگر وزارتخانه‌ها، خاصه در حوزهٔ اقتصادی، در هر مورد دست‌کم هم‌سنگ پیشینیان یا بهتر از آنان می‌نمودند. ایرانیان صاحب‌نظر، به گزارش سفارت، دولت پیشنهادی را در مجموع همگن‌تر و قادر به کار تیمی نسبتاً مؤثر می‌دانستند. این‌که کار تیمی ابتهاج را، که همچنان در ریاست سازمان برنامه می‌ماند، در بر گیرد یا نه، هنوز روشن نبود. ضعف دولت تازه، به گزارش تلگراف پیشین سفارت در ۶ آوریل (۱۶ فروردین) که در حاشیه آمده و خود چاپ نشده است، این بود که نخست‌وزیر نمی‌توانست دولت را به راه اندازد و حتی پس از بازگشت نیز بعید بود رهبری نیرومندی نشان دهد. حکمت این معنا را در عبارتی فشرده به سفارت گفت. {{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\n{{quote:3}}\n\n{{quote:4}}\n\n{{quote:5}}\n\n{{quote:6}}\n\n{{quote:7}}\n\n{{quote:8}}\n\n{{quote:9}}\n\n{{quote:10}}\n\n{{quote:11}}\n\n{{quote:12}}\n\n{{quote:13}}\n\n{{quote:14}}\n\n{{quote:15}}\n\nاز حیث آیین پارلمانی، وقوع جابه‌جایی در تعطیلی مجلس دو خوانش متضاد می‌پذیرد. یکی این‌که شاهنشاه از اختیار قانونی خود در فاصلهٔ جلسات استفاده کردند تا دولت را بی‌درنگ شکل دهند و از کشمکش علنی جلوگیری کنند؛ گذار آرام و فقدان تظاهرات، این خوانش را تقویت می‌کند. دیگری این‌که نمایندگان و سناتورها حق اظهارنظر سازمانیافته را از دست دادند و برخی از همین رو رنجیدند؛ راونتری این رنجش را ثبت کرده است. میلانی با همانند دانستن صحنه با پایان کار مصدق، خوانش دوم را پررنگ‌تر می‌کند. آنچه در عمل رخ داد این بود که علاء تماس خود با رئیس مجلس و رؤسای فراکسیون‌ها را حفظ کرد، معرفی به مجلس و سنا با اندکی فاصله انجام شد، و رأی اعتماد، هرچند دیرتر از نخستین وعدهٔ ۱۰ آوریل، سرانجام از هر دو نهاد گذشت. وزیران از ۱۱ آوریل کار را به طور غیررسمی آغاز کرده بودند؛ یعنی دستگاه، پیش از رأی رسمی، از حرکت بازنایستاده بود. آرامش خیابان را نباید با شور برای دولت تازه یکی گرفت. سفارت خود می‌نویسد که بخشی از سکوت، از بی‌اعتنایی بدبینانه به عضویت هر دولتی و از حال انتظار برمی‌خاست. ستایش محتاط روزنامه‌ها از کارنامهٔ زاهدی، همراه با این اشاره که تیم تازه شاید برای کارهای تازه بهتر باشد، زبان رسمی همان حال انتظار است. زاهدی، در این تصویر، مرد کار گذشته است؛ علاء، مرد کار اعلام‌شدهٔ آینده است؛ و داوری مردم به نتایج موکول شده است. اینکه بیماری علت رسمی رفتن باشد، در همین فضا خریدار اندکی داشت، چون رئیس تازه نیز خود راهی عمل جراحی بود.","quotes":[{"original":"Decision to remove Zahedi, timing of this decision, and choice of Ala have all been Shah’s own.","translation":"تصمیم به برداشتن زاهدی، زمان این تصمیم، و انتخاب علاء، همه از آنِ شاهنشاه بوده است.","speaker":"ویلیام راونتری","speakerTitle":"کاردار سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴، تلگراف ۲۰۴۸","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"ص ۷۲۶ تا ۷۲۹ همان جلد","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)، ساعت هفت بعدازظهر به وقت تهران","context":"بند نخست تحلیل سفارت از علل تغییر دولت، یک روز پس از استعفا."},{"original":"Believe Shah motivated primarily by desire effect social and economic reforms and development program along lines he had proclaimed both in US and to Senators and Deputies prior his departure and immediately after his return and which he believes people are counting on.","translation":"باور داریم که انگیزهٔ اصلی شاهنشاه خواست پیشبرد اصلاحات اجتماعی و اقتصادی و برنامهٔ عمرانی، در همان خطی است که هم در ایالات متحده و هم برای سناتورها و نمایندگان، پیش از حرکت و بی‌فاصله پس از بازگشت، اعلام فرموده بودند و به باور ایشان مردم چشم به آن دوخته‌اند.","speaker":"ویلیام راونتری","speakerTitle":"کاردار سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"بند ۱ همان تلگراف","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"سفارت این انگیزه را به مخالفت زاهدی با ابتهاج و دلبستگی به برخی همکاران نیز پیوند می‌دهد."},{"original":"Factors counting against Zahedi in this context were his opposition to plan director Ebtehaj and his devotion to certain cronies among Ministers who were neither particularly effective nor interested in Shah’s program. Moreover, Shah had come to regard Zahedi Government’s reputation for corruption as real liability.","translation":"عواملی که در این زمینه به زیان زاهدی تمام می‌شد، مخالفت او با ابتهاج، مدیر سازمان برنامه، و دلبستگی‌اش به بعضی اطرافیان در میان وزیران بود که نه چندان کارآمد بودند و نه به برنامهٔ شاهنشاه علاقه داشتند. وانگهی شاهنشاه شهرت دولت زاهدی به فساد را زیانی واقعی به شمار آورده بودند.","speaker":"ویلیام راونتری","speakerTitle":"کاردار سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"بند ۱ همان تلگراف","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"این عبارات تحلیل سفارت است، نه کیفرخواست قضایی؛ سفارت بریتانیا، به روایت میلانی، خوانش دیگری از همین شکایت داشت."},{"original":"Embassy believes that fear of strong Prime Minister long attributed to Shah did not play significant role in decision oust Zahedi, especially since popular regard for Prime Minister if anything on decrease and Zahedi was making no moves to enhance his personal power.","translation":"سفارت باور دارد که ترس از نخست‌وزیر نیرومند، که دیرزمانی به شاهنشاه نسبت می‌دادند، در تصمیم برکناری زاهدی نقشی معنادار نداشت، خاصه که ارج مردمی نخست‌وزیر اگر تغییری کرده رو به کاهش بود و زاهدی گامی برای افزودن قدرت شخصی خود برنمی‌داشت.","speaker":"ویلیام راونتری","speakerTitle":"کاردار سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"بند ۱ همان تلگراف","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"سفارت این نکته را در برابر تفسیر رایجی می‌گذارد که برکناری را صرفاً نتیجهٔ هراس از رقیب نیرومند می‌داند."},{"original":"First factor to be noted is perfect calm with which change is taking place. There have been no demonstrations for Zahedi, who apparently believes his own return to power in not too distant future will be necessary for welfare Iran and has conducted himself in loyal and dignified manner at departure.","translation":"نخستین نکته‌ای که باید یاد کرد آرامش کاملی است که جابه‌جایی در آن جریان دارد. تظاهراتی به سود زاهدی نبوده است. او ظاهراً باور دارد که بازگشت خودش به قدرت در آیندهٔ نه‌چندان دور برای صلاح ایران ضروری خواهد بود و در رفتن رفتاری وفادارانه و باوقار پیش گرفته است.","speaker":"ویلیام راونتری","speakerTitle":"کاردار سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"بند ۲ همان تلگراف","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"سفارت بخشی از این آرامش را نیز به نبود شور مردمی برای زاهدی و حال انتظار نسبت می‌دهد."},{"original":"Few if any, take ill health as imperative reason for Prime Minister’s departure, especially in view imminent trip of Ala to undergo operation.","translation":"کمتر کسی، اگر کسی باشد، بیماری را علت الزامی رفتن نخست‌وزیر می‌داند، به‌ویژه با نظر به سفر قریب‌الوقوع علاء برای عمل جراحی.","speaker":"ویلیام راونتری","speakerTitle":"کاردار سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"بند ۲ همان تلگراف","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"سفارت روایت رسمی بیماری را باور عمومی نمی‌داند و به عمل قریب علاء استناد می‌کند."},{"original":"Coupled with lack of enthusiasm for Ala Government there has been some resentment among Deputies and Senators at manner of change-over, which is taking place during Parliament recess and thus without chance for organized Parliament expression of opinion.","translation":"در کنار نبود شور برای دولت علاء، در میان نمایندگان و سناتورها اندکی رنجش از شیوهٔ جابه‌جایی هست، که در تعطیلی مجلس جریان دارد و از این رو مجال اظهارنظر سازمانیافتهٔ پارلمان را باقی نمی‌گذارد.","speaker":"ویلیام راونتری","speakerTitle":"کاردار سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"بند ۳ همان تلگراف","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"در همان بند آمده است که علاء با رئیس مجلس در تماس بود و حکمت مشکلی در رأی اعتماد نمی‌دید."},{"original":"As President Majlis put it, Ala is “moon that shines only by reflection of light from sun, the Shah.”","translation":"چنان‌که رئیس مجلس گفت، علاء «ماهی است که تنها با بازتاب نور خورشید، یعنی شاهنشاه، می‌درخشد».","speaker":"حکمت، به گزارش ویلیام راونتری","speakerTitle":"رئیس مجلس شورای ملی، به نقل کاردار آمریکا","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"بند ۶ همان تلگراف","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"راونتری این جمله را در بحث ضعف رهبری دولت تازه می‌آورد و می‌افزاید که سفارت در حال حاضر دولت علاء را بهترین راه‌حل می‌داند، مشروط به تصمیم شاهنشاه برای برکناری زاهدی."},{"original":"Three most important hold-overs from Zahedi Government (Foreign Minister, Minister Finance, and Minister War) were soundest and most capable on Zahedi team.","translation":"سه مقام مهم باقی‌مانده از دولت زاهدی (وزیر خارجه، وزیر دارایی و وزیر جنگ) درست‌ترین و تواناترین افراد تیم زاهدی بودند.","speaker":"ویلیام راونتری","speakerTitle":"کاردار سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"بند ۵ همان تلگراف","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"سفارت ترکیب کلی را مساعد می‌داند و می‌پرسد که آیا کار تیمی ابتهاج را نیز در بر خواهد گرفت یا نه."},{"original":"while Embassy believes Ala Government best solution in present circumstances given Shah’s determination oust Zahedi, it considers it likely best interests will be served if Shah at first suitable opportunity should elevate Deputy Prime Minister (either Amini or Entezam) to be head of Government.","translation":"سفارت دولت علاء را در اوضاع کنونی، با توجه به عزم شاهنشاه برای برکناری زاهدی، بهترین راه‌حل می‌داند؛ اما بر آن است که صلاح در این است که شاهنشاه در نخستین فرصت مناسب، معاون نخست‌وزیر (امینی یا انتظام) را به ریاست دولت برکشند.","speaker":"ویلیام راونتری","speakerTitle":"کاردار سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"بند ۶ و پایان تلگراف","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"راونتری دولت علاء را برای همان هفته بهترین راه‌حل می‌داند و برکشیدن امینی یا انتظام را صلاح درازمدت می‌خواند."},{"original":"saying that either Mr. Ebtehaj must go or he [Zahedi] would resign.","translation":"بدین مضمون که یا آقای ابتهاج باید برود یا او استعفا می‌کند.","speaker":"عباس میلانی، به نقل از نامهٔ ادعایی زاهدی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۴۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"نامه به روایت منابع همزمان، پس از بازگشت شاهنشاه در ۲۱ اسفند ۱۳۳۳؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی می‌نویسد منابع بریتانیایی و آمریکایی ارسال نامه را تأیید می‌کنند و اردشیر زاهدی آن را رد می‌کند."},{"original":"not in [his father’s] style.","translation":"در سبک پدرش نبود.","speaker":"اردشیر زاهدی، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"پسر سپهبد زاهدی","work":"شاه، به نقل میلانی","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۴۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"اظهار نظر بعدی اردشیر دربارهٔ نامهٔ ادعایی فروردین ۱۳۳۴؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"اردشیر می‌گوید چنین نامه‌ای ندیده است؛ میلانی گفت‌وگوی زاهدی با بختیار را مؤید همین روایت می‌داند."},{"original":"after all he had done for this country","translation":"پس از همهٔ کارهایی که برای این کشور کرده","speaker":"سپهبد فضل‌الله زاهدی، به روایت عباس میلانی از قول او به تیمور بختیار","speakerTitle":"نخست‌وزیر در آستانهٔ استعفا","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۴۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۲۳ مارس ۱۹۵۵ میلادی (۳ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"زاهدی به بختیار گفت اگر ناچار به استعفا شود به آمریکای جنوبی می‌رود تا آزادانه سخن بگوید."},{"original":"the almost perfect pliant tool—one who would allow the Shah to take “a direct and major part in governing the country.”","translation":"تقریباً ابزار فرمانبر کامل؛ کسی که به شاهنشاه مجال می‌داد «نقشی مستقیم و عمده در ادارهٔ کشور» بگیرند.","speaker":"سفارت بریتانیا، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"گزارش سفارت بریتانیا در تهران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۴۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پس از نصب علاء در فروردین ۱۳۳۴؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی می‌افزاید که علاء در آن هنگام از هفتاد سال گذشته بود و می‌بایست بی‌درنگ برای درمان به اروپا برود."},{"original":"the business of government…has in practice been carried out by the Shah with Alam…as his errand-boy. The Prime Minister has little or no responsibility or authority.","translation":"کار حکومت در عمل به دست شاهنشاه جریان دارد و علم پیک اوست. نخست‌وزیر مسئولیت یا اختیاری اندک، یا هیچ، ندارد.","speaker":"سفارت بریتانیا، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"گزارش سفارت بریتانیا در تهران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۴۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پس از رفتن زاهدی در فروردین ۱۳۳۴؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"این داوری تند سفارت بریتانیاست و باید آن را در کنار تحلیل محتاط‌تر راونتری خواند، نه به جای آن."},{"original":"Although Ala and Alam, now Minister of Interior, far less strong personalities then Zahedi, change need not affect vigor of anti-Tudeh campaign since this inspired by Shah and conducted largely through military, and Ministry of War and Military Governor of Tehran unchanged.","translation":"هرچند علاء و علم، که اینک وزیر کشور است، شخصیت‌هایی به مراتب ضعیف‌تر از زاهدی‌اند، این تغییر لزوماً از حدت مبارزه با توده نمی‌کاهد، زیرا الهام این مبارزه از شاهنشاه است و بخش عمدهٔ آن از مسیر نظامی می‌گذرد، و وزارت جنگ و فرمانداری نظامی تهران برجای مانده‌اند.","speaker":"ویلیام راونتری","speakerTitle":"کاردار سفارت ایالات متحده در تهران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۳۰۴","workType":"تلگراف دیپلماتیک","page":"بند ۴ همان تلگراف","date":"۸ آوریل ۱۹۵۵ میلادی (۱۹ فروردین ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"سفارت در همین بند می‌نویسد که نباید انتظار تغییر معناداری در سمت سیاست خارجی یا داخلی داشت."}]}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"از زبان اسناد آمریکایی و روایت میلانی، شاهنشاه این جابه‌جایی را در خدمت برنامهٔ اصلاحات و عمرانی می‌دیدند که در سفر واشینگتن اعلام فرموده بودند و به باور ایشان مردم انتظارش را می‌کشیدند. ناتوانی دولت زاهدی در آغاز سریع آن برنامه، مخالفت با ابتهاج، دلبستگی به برخی همکاران، و شهرت فساد، در این روایت در شمار موانع آمد. ترس از رقیب نیرومند، به تشخیص سفارت آمریکا، در این تصمیم وزن معناداری نداشت. پس از برخورد پاییزی با فدائیان اسلام، به روایت میلانی از قول سفیر بریتانیا، شاهنشاه با روحیه‌ای مطمئن فرمودند بهار در راه است و «صفحهٔ تازه‌ای در تاریخ ایران» در حال ورق خوردن است؛ و فقدان اعتراض مردمی گسترده به دستگیری آیت‌الله کاشانی را نشانهٔ «افسانهٔ ترکیده» بودن ملیون دانستند و فرمودند آنان چیزی برای کشور ندارند و ایشان دارند. این سخنان را باید در ظرف ماه‌های بعد خواند، نه به عنوان اعلامیهٔ روز استعفا. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"a new page in the history of Iran","translation":"صفحهٔ تازه‌ای در تاریخ ایران","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت عباس میلانی از گزارش سفارت بریتانیا","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۴۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"اندکی پس از برخورد با فدائیان اسلام در پاییز ۱۳۳۴؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی می‌افزاید که شاهنشاه فقدان اعتراض مردمی گسترده به دستگیری کاشانی را نشانهٔ مبالغه در اهمیت ملیون در گذشته دانستند؛ و می‌نویسد شاید بریتانیا در آن خوش‌بینی با ایشان شریک نبود."}]},{"title":"سپهبد فضل‌الله زاهدی و اردشیر زاهدی","body":"زاهدی، به گزارش راونتری، در رفتن وفادار و باوقار بود و ظاهراً بازگشت خود را در آینده برای صلاح ایران ضروری می‌دانست. در گفت‌وگو با بختیار، کار خود را برای کشور یادآور شد و از شوق دربار برای کنار گذاشتنش اظهار شگفتی کرد و از رفتن به آمریکای جنوبی و سخن آزاد سخن گفت. اردشیر نامهٔ اولتیماتوم دربارهٔ ابتهاج را با سبک پدر ناسازگار می‌داند. آنچه در اسناد همزمان روشن است، شکاف عمیق میان نخست‌وزیر و رئیس سازمان برنامه، و تصمیم شاهنشاه به تغییر رأس دولت است."},{"title":"سفارت ایالات متحده","body":"تحلیل راونتری، یک روز پس از استعفا، از نادرترین روایت‌های همزمان و مفصل است. سفارت تصمیم را شخصی شاهنشاه می‌داند، انگیزه را اصلاحات می‌خواند، آرامش گذار را ثبت می‌کند، روایت بیماری را باور عمومی نمی‌شمارد، تداوم سیاست‌ها را انتظار می‌کشد، و ترکیب دولت را در مجموع مساعد می‌بیند. در همان حال، ضعف رهبری علاء را پنهان نمی‌کند و توصیه می‌کند که در فرصت مناسب، امینی یا انتظام به ریاست دولت برسند. این توصیه پیش‌بینی نبود؛ توصیه بود. سفارت همچنین می‌نویسد که با نقش فعال‌تر شاهنشاه در سیاست، ایشان از این پس نمی‌توانند تنها اعتبار را برگیرند و از سرزنش بگریزند. گرایش به شنیدن مشاوران بسیار، تردید و پرداختن به طبع، در همین بند به عنوان خطر پیشرفت در مسیر مطلوب شاهنشاه آمده است."},{"title":"سفارت بریتانیا و ناظران بریتانیایی","body":"روایت بریتانیایی، به نقل میلانی، تندتر است: علاء را ابزار فرمانبر تقریباً کامل می‌خواند؛ کار حکومت را در عمل به دست شاهنشاه و علم، به عنوان پیک، جاری می‌داند؛ و می‌گوید نخست‌وزیر مسئولیت یا اختیاری اندک، یا هیچ، ندارد. سن علاء، ضرورت درمان در اروپا، و کار روزانهٔ یک یا دو ساعته حتی پس از بازگشت به تهران، در همین روایت آمده است. آن لامبتون در همان ایام نوشت «ایران به راه خود می‌رود» و شاهنشاه نمی‌توانند حکومت کنند اما به کس دیگر نیز رخصت حکومت نمی‌دهند؛ به عبارت او، ایشان «دیکتاتوری هستند که نمی‌توانند دیکته کنند». شماری از ایرانیان نزدیک به بریتانیا، از برادران رشیدیان تا محمد ساعد و سید ضیاء، به نوشتهٔ میلانی، از اطرافیان فاسد و گمراه‌کننده نزد لامبتون یا وزارت خارجه گله کردند و خواستند لندن «کاری بکند». دولت بریتانیا سرانجام به این نتیجهٔ تیره رسید که با شاهنشاه در رأس کار، «حسن نیت به همراه اجرای ضعیف، به دیکتاتوری منقطع و مردد انجامیده است». {{quote:0}}\n\n{{quote:1}}","quotes":[{"original":"Persia is drifting","translation":"ایران به راه خود می‌رود","speaker":"آن لامبتون، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"ایران‌شناس بریتانیایی","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۴۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"در همان ایام پس از تغییر دولت ۱۳۳۴؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی بلافاصله جملهٔ «دیکتاتوری که نمی‌تواند دیکته کند» را نیز از او می‌آورد."},{"original":"a dictator who cannot dictate","translation":"دیکتاتوری که نمی‌تواند دیکته کند","speaker":"آن لامبتون، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"ایران‌شناس بریتانیایی","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۴۵ تا ۲۴۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"در همان ایام پس از تغییر دولت ۱۳۳۴؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"این عبارت نقد ساختار قدرت است، نه گزارش رویداد روز استعفا؛ میلانی آن را در برابر خوش‌بینی شاهنشاه می‌گذارد و می‌نویسد تنها آینده نشان می‌داد کدام روایت دوام می‌آورد."}]}],"aftermathSections":[{"title":"تداوم سیاست‌ها و ترکیب دولت","body":"نخستین اثر عملی جابه‌جایی، به گواه تلگراف راونتری و رأی‌های پایان فروردین، تداوم خط کلی دولت پیشین بود، با رئیسی که سفارت‌ها او را ضعیف‌تر از زاهدی می‌دانستند و با سه وزیر اصلی برجای‌مانده. مبارزه با توده از مسیر نظامی ادامه یافت. علم به وزارت کشور رفت. ابتهاج در سازمان برنامه ماند و پرسش کار تیمی او با دولت تازه باز بود. علاء به سفارت گفته بود که در مجلس بر نبود تغییر معنادار در سیاست خارجی و داخلی تأکید می‌کند. آهنگ همراهی دفاعی با همسایگان، به تشخیص سفارت، به شاهنشاه بستگی داشت. همین وابستگی، چند ماه بعد، در مسیر پیوستن به آرایش امنیتی منطقه‌ای که به پیمان بغداد شهرت یافت، اهمیت یافت. تفصیل آن پیمان در مدخل جداگانه می‌آید."},{"title":"ضعف رأس دولت و نقش مستقیم‌تر دربار","body":"روایت بریتانیایی از کار روزانهٔ محدود علاء و نقش علم، و توصیهٔ آمریکایی به برکشیدن امینی یا انتظام در فرصت مناسب، هر دو از یک واقعیت حکایت می‌کنند: رأس دولت تازه، به چشم ناظران خارجی، برای راه انداختن دستگاه کافی نبود. آیا این همان وضعی بود که شاهنشاه می‌خواستند تا خود نقشی مستقیم و عمده در اداره بگیرند، چنان‌که سفارت بریتانیا می‌گفت، یا ضعف گذرایی بود تا پس از درمان علاء جبران شود؟ اسناد همزمان هر دو احتمال را باز می‌گذارند. راونتری صریحاً می‌نویسد که شاهنشاه ممکن است پس از فاصله‌ای مناسب استعفای علاء را بپذیرند و کسی دیگر بگمارند، و همین انتظار در میان بسیاری خود عامل تضعیف است؛ یا ممکن است علاء را نگاه دارند و نفوذ مستقیم خود را بر سیاست‌ها بیفزایند. در عمل، علاء در مقام ماند و نقش دربار در ماه‌های بعد پررنگ‌تر به چشم ناظران آمد."},{"title":"سوءقصد ۲۶ آبان و برخورد با فدائیان اسلام","body":"چند ماه پس از نصب علاء، در ۲۶ آبان ۱۳۳۴ خورشیدی (۲۵۱۴ شاهنشاهی، برابر با ۱۷ نوامبر ۱۹۵۵ میلادی)، به گزارش‌های مطبوعاتی همان هفته، از جمله گزارش نشریهٔ آمریکایی «تایم» در شمارهٔ ۲۸ نوامبر، مردی به نام مظفرعلی ذوالقدر در مسجد شاه تهران به علاء تیراندازی کرد. علاء برای مجلس ترحیم به مسجد رفته بود. به روایت همان گزارش، نگهبانی دست ضارب را در لحظهٔ آتش منحرف کرد و گلوله خطا رفت؛ سپس ضارب با قبضهٔ اسلحه به پشت سر علاء زد و او را با زخمی سطحی به بیمارستان بردند. بر جامهٔ زیرین ضارب دو نوشته یافتند که یکی پیمان نظامی و قرارداد نفت را رد می‌کرد و اجرای احکام اسلام را می‌خواست. ذوالقدر سرانجام گفت از فدائیان اسلام فرمان کشتن علاء را گرفته است «زیرا او در مسیر خیانت گام برمی‌داشت». علاء به خبرنگار همان نشریه گفت دشمن در تغییر اوضاع ناکام مانده و او فردا به بغداد می‌رود؛ نخستین نشست قدرت‌های «ردیف شمالی» در همان سفر در پیش بود. {{quote:0}}\n\nمیلانی می‌نویسد شاهنشاه از فرصت این سوءقصد ناکام برای برخورد با اسلامگرایان تندرو فدائیان اسلام بهره بردند. فعالان و رهبرانشان را دستگیر کردند؛ در شمار بازداشت‌شدگان آیت‌الله ابوالقاسم کاشانی، نواب صفوی بنیانگذار گروه، و خلیل طهماسبی، قاتل سپهبد حاج‌علی رزم‌آرا، بودند. شاهنشاه در آن روزها به نوشتهٔ میلانی گمان می‌بردند «پول عربستان سعودی» به این گروه می‌رسد. دولت ایران هرگز دلیلی بر این گمان نیافت. اما این راست است که صفوی به مصر سفر کرده و با جمال عبدالناصر و سید قطب، نظریه‌پرداز پرنفوذ اسلام سیاسی و از رهبران «اخوان‌المسلمین»، دیدار کرده بود. سفارت بریتانیا در همان زمان از این تماس‌ها آگاه بود و گزارش داد که گروه ایرانی «به اخوان‌المسلمین پیوند دارد و از آنان فرمان می‌گیرد». در حساب‌های بعدی، نواب صفوی را چند روز پس از سوءقصد، در ۲ آذر ۱۳۳۴ (۲۳ نوامبر ۱۹۵۵ میلادی) دستگیر کردند و او را با ذوالقدر و طهماسبی و سید محمد واحدی در دادگاه نظامی به مرگ محکوم کردند و در ۲۸ دی ۱۳۳۴ خورشیدی (۲۵۱۴ شاهنشاهی، برابر با ۱۸ ژانویهٔ ۱۹۵۶ میلادی) تیرباران کردند. فدائیان اسلام پیش از این نیز عبدالحسین هژیر و رزم‌آرا و احمد کسروی را کشته بودند. برخورد پاییزی ۱۳۳۴ پایان دورهٔ اصلی عملیات این گروه در آن دهه بود. میلانی حتی اشاره می‌کند که سال‌ها بعد آیت‌الله علی خامنه‌ای نوشت ورودش به سیاست با شنیدن سخنرانی روحانی جوانی به نام صفوی در مشهد آغاز شد. این اشاره برای نشان دادن امتداد بعدی نفوذ صفوی است، نه برای کشاندن روایت به دهه‌های بعد. سوءقصد و برخورد، هر دو پس از تغییر دولت‌اند و نباید آن‌ها را علت استعفای زاهدی خواند؛ در عین حال، دولت علاء نخستین دولتی بود که این بحران را در پاییز تحمل کرد و شاهنشاه از آن برای درهم شکستن سازمان قاتلان بهره بردند.","quotes":[{"original":"Write your magazine that our enemy’s attempt to change the situation has failed, and I will be going to Bagdad tomorrow.","translation":"برای مجله‌تان بنویسید که تلاش دشمن برای تغییر اوضاع ناکام مانده است، و من فردا به بغداد می‌روم.","speaker":"حسین علاء، به گزارش نشریهٔ «تایم»","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"مقالهٔ «مسجد خطرناک» در نشریهٔ «تایم»","workType":"گزارش مطبوعاتی","page":"شمارهٔ ۲۸ نوامبر ۱۹۵۵ میلادی","date":"گزارش واقعهٔ ۱۷ نوامبر ۱۹۵۵ میلادی (۲۶ آبان ۱۳۳۴ خورشیدی، ۲۵۱۴ شاهنشاهی)","context":"علاء پس از زخم سطحی سر، عزیمت خود به نشست بغداد را تأیید کرد؛ ضارب را مظفرعلی ذوالقدر، وابسته به فدائیان اسلام، نامیده‌اند."}]},{"title":"افق ناظران و پرسش باز سال ۱۳۳۴","body":"پس از برخورد، شاهنشاه به روایت سفیر بریتانیا روحیه‌ای مطمئن داشتند و از صفحهٔ تازه و افسانهٔ ترکیدهٔ ملیون سخن فرمودند. لامبتون و برخی دوستان سنتی بریتانیا در ایران، تصویری دیگر می‌کشیدند: راندن بی‌مقصد، ناتوانی در حکومت و در رخصت دادن به حکومت، و شکایت از اطرافیان. راونتری، در فروردین، میان این دو قطب جایی محتاط‌تر ایستاده بود: دولت علاء را در آن شرایط بهترین راه‌حل می‌دانست، اما صلاح درازمدت را در برکشیدن معاون نیرومندتر می‌دید و هشدار می‌داد که نقش فعال‌تر دربار، سرزنش را نیز به دنبال اعتبار می‌آورد. آیندهٔ همان سال و سال بعد، با پیمان بغداد از یک سو و قانون نفت و قرارداد ایتالیا از سوی دیگر، نشان داد که تصمیم‌های بزرگ سیاست خارجی و نفتی همچنان از کاخ بیرون می‌آید. این مشاهده را مدخل‌های بعد دنبال می‌کنند. زاهدی پس از استعفا، به روایت راونتری، با وقار رفت و به بازگشت می‌اندیشید. در سیاست داخلی، انتظار سفارت این بود که دولت تازه بر مبارزه با فساد و توسعهٔ اقتصادی انگشت بگذارد، هزینهٔ زندگی را پایین بیاورد و به اصلاح اجتماعی اشاره‌ای بکند. در همان حال، سفارت هشدار داد که پیشنهادهای مشخص چه بسا حتی از نطق معرفی نیز بیرون نیاید، و مجلس با تاکتیک تأخیر بتواند تلاش‌های دولت را از حرکت بازدارد. افق اصلاحات را بیشتر از شهرت درستکاری وزیران تازه می‌دید تا از گشودن در به روی نیروهای جدید اجتماعی. این تشخیص، اگر درست بوده باشد، معنای جابه‌جایی را محدود می‌کند: تغییر رأس، با تداوم طبقهٔ حاکم و تداوم سه وزیر کلیدی، بیش از آن‌که گردش نخبگان باشد، بازآرایی همان دایره برای شتاب بخشیدن به برنامهٔ مورد نظر دربار بود. موافقان این بازآرایی آن را شرط پیشبرد عمران می‌دانستند؛ منتقدان بریتانیایی آن را متمرکز کردن کار در دست شاهنشاه و علم می‌خواندند. پیمان دفاعی منطقه‌ای، که علاء فردای سوءقصد راهی نشست بغداد برای آن شد، نشان می‌دهد که سیاست خارجی در ماه‌های بعد از فروردین نه کند شد و نه از دربار جدا ماند. راونتری در همان تلگراف فروردین نوشته بود که دولت تازه شاید در همراهی با همسایگان آهسته‌تر حرکت کند، اما آهنگ کار به شاهنشاه بستگی دارد. عزیمت نخست‌وزیر زخم‌خورده به بغداد، یک روز پس از ترور ناکام، نماد همان وابستگی و همان عزم است. فدائیان اسلام نیز، به گواه نوشته‌های روی جامهٔ ضارب و اعتراف او، پیمان نظامی و قرارداد نفت را در شمار دلایل حمله آورده بودند. بدین سان، پروندهٔ نفت و پروندهٔ امنیت منطقه‌ای، که دولت زاهدی پایهٔ آن‌ها را گذاشته بود، در پاییز به حیات دولت علاء گره خورد و به برخورد با سازمانی انجامید که پیشتر نیز رجال دولت را هدف قرار داده بود. سه زمان در این ماجرا از هم جداست. زمان نخست، تدارک پیش از سفر واشینگتن و شکایت‌های دربار از دولت زاهدی است. زمان دوم، هفتهٔ ۱۷ تا ۲۹ فروردین است: حرکت نهایی، استعفا، تحلیل سفارت، معرفی و رأی اعتماد. زمان سوم، پاییز و دی‌ماه است: سوءقصد، بازداشت‌ها، تیرباران رهبران فدائیان، و سخنان شاهنشاه دربارهٔ صفحهٔ تازه. درآمیختن این سه زمان، این گمان را پیش می‌آورد که برخورد با فدائیان علت استعفا بوده یا استعفا علت پیمان بغداد. اسناد چنین علّیتی را نشان نمی‌دهند. آنچه نشان می‌دهند توالی است: دولتی که کار نفت و روابط با بریتانیا را به سرانجام رساند کنار رفت؛ دولتی نزدیک‌تر به دربار بر سر کار آمد؛ و در ماه‌های بعد، هم آرایش امنیتی غرب و هم برخورد با اسلامگرایان مسلح، در همین چارچوب پیش رفت. هر دسته حد خود را دارد. سفارت آمریکا در هفتهٔ تغییر می‌نوشت و از پایان کار فدائیان هنوز خبر نداشت. میلانی از فاصلهٔ چند دهه روایت می‌کند و داوری‌های تند بریتانیایی را نیز نقل می‌کند. گزارش «تایم» صحنهٔ مسجد را زنده نگه می‌دارد، اما پروندهٔ قضایی نیست. کنار هم نهادن این سه تصویر کامل‌تری می‌سازد. متن کامل نامهٔ ادعایی زاهدی به شاهنشاه در دست نیست و تنها مضمون آن، به نقل میلانی، مانده است. گزارش سفارت‌ها از ضرورت عمل علاء و از کار محدود روزانه پس از بازگشت او سخن می‌گوید. طرح کلی رویداد روشن است. شاهنشاه پس از بستن پروندهٔ نفت و پس از اعلام برنامه در واشینگتن، رأس دولتی را که مرد روزهای بحرانی مرداد بود با چهره‌ای معتمد و سالمند عوض کردند. گذار آرام گذشت، مجلس و سنا رأی اعتماد دادند، و سیاست کلی برجای ماند. ناظر آمریکایی این کار را گام اصلاحی با ضعف در رهبری دید و جانشینی نیرومندتر را برای بعد توصیه کرد. ناظر بریتانیایی آن را تمرکز قدرت در دربار خواند و از دیکتاتوری مردد سخن گفت. زاهدی کارنامهٔ خود را برای کشور کافی می‌دانست و پسرش نامهٔ اولتیماتوم را انکار کرد. ماه‌های بعد، با سوءقصد و برخورد با فدائیان، صحنه را سیاسی‌تر کرد، اما اصل تصمیم فروردین را عوض نکرد. در نسبت با مدخل‌های پیش و پس، این رویداد حلقهٔ میان سفر واشینگتن و قانون نفت ۱۳۳۶ است. سفر، زبان اصلاحات و توازن قوا را به تهران بازگرداند؛ استعفا، مجری آن زبان را عوض کرد؛ و قانون نفت و قرارداد ایتالیا، دو سال بعد، نشان داد که تصمیم‌های بزرگ نفتی همچنان از همان مرکز بیرون می‌آید. تلگراف راونتری هفتهٔ تغییر را ثبت می‌کند و روایت میلانی تدارک پیش از سفر و پیامد پاییزی را. آنچه به رویداد ۱۸ فروردین مربوط است، پایان ریاست دولتی است که از مرداد ۱۳۳۲ تا قرارداد نفت و سفر واشینگتن را اداره کرد، و آغاز ریاست دولتی است که ناظران خارجی آن را ضعیف‌تر، همگن‌تر، و به دربار نزدیک‌تر می‌دیدند."}]},{"id":"oil-law-1336","title":"قانون نفت ۱۳۳۶ و قرارداد ایران و آجیپ","date":{"solarYear":1335,"solarMonth":12,"solarDay":23,"gregorianYear":1957,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":14},"endDate":{"solarYear":1336,"solarMonth":6,"solarDay":2,"gregorianYear":1957,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":24},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"در ۲۳ اسفند ۱۳۳۵ خورشیدی (۲۵۱۵ شاهنشاهی، برابر با ۱۴ مارس ۱۹۵۷ میلادی) شرکت ملی نفت ایران و شرکت ایتالیایی آجیپ مینراریا، بازوی بالادستی شرکت دولتی نفت ایتالیا معروف به «انی»، قراردادی برای اکتشاف و توسعهٔ نفت در بیرون از ناحیهٔ کنسرسیوم امضا کردند. این قرارداد شرکت مشترکی به نام «سی‌ریپ»، یعنی شرکت نفت ایران و ایتالیا، پدید آورد که سهام آن به تساوی میان دو طرف تقسیم می‌شد. پرویز مینا، کارشناس نفت، در مقالهٔ «قراردادهای نفت در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که در همان حال که این مذاکره جریان داشت، قانون‌گذار نخستین قانون نفت را تهیه کرد و آن را به مجلس سپرد. قانون را تصویب کردند و در ۹ مرداد ۱۳۳۶ خورشیدی (۲۵۱۶ شاهنشاهی، برابر با ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۵۷ میلادی) توشیح و ابلاغ شد. قرارداد «سی‌ریپ» اندکی بعد، در ۲ شهریور همان سال (۲۴ اوت ۱۹۵۷ میلادی) به اجرا درآمد. مجلس شورا در ۲۴ مرداد (۱۵ اوت) این قرارداد را تصویب کرد و سنا در ۲ شهریور (۲۴ اوت) آن را تأیید نمود. هیو کامینگ، دستیار ویژهٔ وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور اطلاعاتی، در یادداشت ۲۰ اوت ۱۹۵۷ میلادی (۲۹ مرداد ۱۳۳۶ خورشیدی، ۲۵۱۶ شاهنشاهی) به کریستین هرتر، معاون وزیر، نوشت که قرارداد هفتاد و پنج درصد سود خالص را برای ایران می‌گذارد؛ دولت ایران تنها در صورت کشف نفت نیمی از سرمایه را می‌پردازد؛ و اگر نفتی به دست نیاید، ایتالیایی‌ها تمام هزینهٔ اکتشاف را بر دوش می‌گیرند. او این چارچوب را «تغییری معنادار و بنیادی» نسبت به الگوی رایج پنجاه‌پنجاه در خاورمیانه خواند و پیش‌بینی کرد که درخواست تجدیدنظر در ترتیبات جاری منطقه تقریباً قطعی خواهد بود. مینا می‌نویسد انریکو ماتئی، رئیس «انی»، از آن رو به ایران روی آورد که شرکت‌های بزرگ او را از کنسرسیوم ۱۳۳۳ کنار گذاشته بودند. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌افزاید که ایالات متحده و بریتانیا کوشیدند شاهنشاه را از امضای معامله‌ای با سهم هفتاد و پنج درصدی منصرف کنند و تا مرگ ماتئی در این کار ناکام ماندند. شاهنشاه بعدها فرمودند که هرگز سقوط هواپیمای ماتئی را حادثه ندانسته‌اند و او را از نخستین قربانیان مسیر مستقل نفتی ایران شمردند. ادعای سفارت بریتانیا دربارهٔ درخواست رشوه از سوی مهبد در همین معامله نیز تنها ادعای آن سفارت است و در بخش دیدگاه‌ها می‌آید. تأسیس سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت در شهریور ۱۳۳۹، با دبیرکلی فؤاد روحانی، دنبالهٔ همین سیاست نفتی بود.","citations":[{"sourceId":"mina-oil","locus":"مقالهٔ قراردادهای نفت","text":"پرویز مینا در ایرانیکا ویژگی‌های قانون نفت ۱۳۳۶ و قراردادهای سی‌ریپ و آی‌پک را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"frus-1955-57-v12","locus":"یادداشت ۲۰ اوت ۱۹۵۷","text":"هیو کامینگ سهم هفتاد و پنج درصدی ایران و تفاوت آن را با الگوی پنجاه‌پنجاه به کریستین هرتر گزارش می‌کند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۸۴ و ۲۸۹","text":"عباس میلانی در «شاه» فشار آمریکا و بریتانیا برای منصرف کردن شاهنشاه از معامله با انریکو ماتئی را می‌آورد."}],"personIds":["mohammad-reza-person","hossein-ala","enrico-mattei","hugh-cumming","mahbud-broker"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"قانون نفت را توشیح کرد و قرارداد آجیپ را در برابر مخالفت آمریکا و بریتانیا پیش برد.","enrico-mattei":"فرمول مشارکت را پیشنهاد کرد و طرف قرارداد ایران و آجیپ شد.","mahbud-broker":"سفارت‌های آمریکا و بریتانیا او را واسطهٔ معاملهٔ آجیپ دانستند و او اتهام رشوه را رد کرد.","hossein-ala":"نخست‌وزیر بود و قانون نفت و قرارداد آجیپ در دولت او به مجلس و سنا رفت.","hugh-cumming":"در ۲۹ مرداد ۱۳۳۶ ارزیابی این قرارداد را برای وزارت خارجهٔ آمریکا نوشت."},"personTitles":{"hossein-ala":"نخست‌وزیر","hugh-cumming":"دستیار وزیر خارجهٔ آمریکا"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["قانون نفت ۱۳۳۶","قرارداد ایران و آجیپ"],"contextSections":[{"title":"پس از قرارداد کنسرسیوم ۱۳۳۳","body":"قرارداد کنسرسیوم ۱۹ شهریور ۱۳۳۳ امضا شد و شاهنشاه آن را در ۷ آبان همان سال توشیح فرمودند. تفصیل سهم‌ها، اصل پنجاه‌پنجاه، مدت بیست و پنج سال با سه تمدید پنج‌ساله، و غرامت، در مدخل ازسرگیری روابط و مذاکرات کنسرسیوم آمده است. قانون نفت ۱۳۳۶ درست برای پر کردن همین فضا آمد: اکتشاف و استخراج سریع در سراسر کشور و فلات قاره، به جز ناحیهٔ کنسرسیوم، و نیز پالایش و حمل و فروش نفت حاصل از این عملیات. اصل پنجاه‌پنجاه، پس از ۱۳۳۳، هنجار خاورمیانه به شمار می‌رفت. واشینگتن و لندن از همین رو به هر ترتیبی که این هنجار را بشکند با احتیاط و اغلب با مخالفت می‌نگریستند. کامینگ در ۱۹۵۷ صریحاً نوشت که گشودن باب چانه‌زنی تازه چه بسا به بی‌ثباتی موقعیت غرب در منطقه دامن بزند. در برابر، دولت ایران و شرکت ملی نفت در پی افزایش سهم و کنترل بودند، بی‌آن‌که در همان سال کنسرسیوم را بر هم زنند. قالب سوم قانون، یعنی «عملیات مستقل»، به نوشتهٔ مینا، درست برای در بر گرفتن همان قرارداد کنسرسیوم در چارچوب قانون تازه پیش‌بینی شد."},{"title":"اکتشاف قم و اعتماد فنی","body":"مینا می‌نویسد در سال‌های بی‌فاصله پس از قرارداد کنسرسیوم، صنعت نوپای ملی نفت از فعالیت اکتشافی پیرامون قم نیرویی معنوی بزرگ گرفت. کشف میدان نفتی البرز و میدان گازی سراجه به دست «شرکت نفت ایران»، که در دورهٔ برنامهٔ عمرانی نخست برای اکتشاف و بهره‌برداری برپا شده بود، نه تنها ظرفیت فنی رو به رشد ایران را نشان داد، بلکه حیثیتی به ایران بخشید که تا آن زمان هیچ کشور تولیدکننده و صادرکنندهٔ نفت دیگری از آن برخوردار نبود. در این فضا بود که پیشنهاد ماتئی، با شرایط قراردادی تازه، در تهران خریدار یافت و دولت ایران و شرکت ملی نفت، به نوشتهٔ مینا، او را با آغوش باز پذیرفتند. این اعتماد فنی را نباید با خودکفایی کامل یکی گرفت. ایران همچنان به سرمایه و فن شرکت‌های خارجی نیاز داشت، اما دیگر نمی‌خواست این نیاز را فقط در قالب امتیاز سنتی یا فقط در ناحیهٔ کنسرسیوم تعریف کند. قانون نفت، با مجاز کردن قرارداد با اشخاص ایرانی یا خارجیِ دارای صلاحیت فنی و مالی، همین راه میانه را باز کرد: مشارکت و ساختار مشترک، با ریسک اکتشاف بر دوش طرف دوم."},{"title":"کنار ماندن ماتئی از کنسرسیوم","body":"مینا انگیزهٔ ماتئی را رنجش از رفتاری می‌داند که شرکت‌های بزرگ، با بیرون گذاشتن او از قرارداد کنسرسیوم، با وی کرده بودند. دسترسی به منابع نفت خام برای ایتالیا و «انی» اهمیت حیاتی داشت و می‌بایست راهی برای ورود به صحنهٔ نفت خاورمیانه یافت. فرمول مشارکت، که بعداً به تقسیم سود هفتاد و پنج ـ بیست و پنج شهرت یافت، پاسخ او به این بن‌بست بود. کامینگ نیز ماتئی را چهره‌ای پرخاشجو و نیرومند در حزب دموکرات مسیحی کاتولیک ایتالیا می‌خواند، که سال‌ها با شرکت‌های بزرگ خارجی بر سر حقوق اکتشاف در خود ایتالیا جنگیده و غالب آمده بود. به گمان او، ماتئی می‌کوشید با امتیازهای تازه یا با مشارکت در شرکت‌های موجود، راه خود را به تولید نفت خاورمیانه باز کند، و دولت ایتالیا از کوششی که می‌توانست بهای نفت را برای ایتالیا پایین بیاورد پشتیبانی می‌کرد. بسیاری از رهبران ایتالیایی، از سراسر طیف سیاسی، حوضهٔ مدیترانه را بازار بالقوهٔ کالاهای صنعتی و فن و نیروی کار مازاد ایتالیا، و نیز حوزهٔ سنتی منافع سیاسی ایتالیا و واتیکان، می‌دیدند. میلانی می‌نویسد ایالات متحده و بریتانیا هر دو کوشیدند شاهنشاه را از امضای معاملهٔ مناقشه‌برانگیز با ماتئی منصرف کنند، زیرا این معامله هفتاد و پنج درصد سود را به ایران می‌داد. هر دو کشور به نرمی برای کنار زدن ماتئی فشار آوردند و تا مرگ او در این کار ناکام ماندند. این مخالفت را باید در کنار هشدار کامینگ دربارهٔ تجدیدنظر در ترتیبات منطقه خواند: نگرانی غرب تنها از یک قرارداد ایران و ایتالیا نبود، بلکه از اثری بود که موفقیت آن می‌توانست بر قراردادهای پنجاه‌پنجاه همسایگان بگذارد."}],"whatHappened":[{"title":"امضای قرارداد در اسفند ۱۳۳۵ و تهیهٔ قانون","body":"مذاکره میان شرکت ملی نفت و آجیپ مینراریا به امضای قرارداد در ۱۴ مارس ۱۹۵۷ میلادی (۲۳ اسفند ۱۳۳۵) انجامید. مینا می‌نویسد همزمان با این مذاکره، نخستین قانون نفت را تهیه کردند و به مجلس سپردند. بدین سان، قانون چارچوب عام را گذاشت و قرارداد خاص «سی‌ریپ»، که پیشتر امضا شده بود، اندکی بعد در قالب همان قانون به اجرا درآمد. قرارداد «سی‌ریپ» بر الگوی «سازمان مختلط» شکل گرفت: شخصیت حقوقی تازه‌ای با سهام برابر شرکت ملی نفت و آجیپ مینراریا. محدودهٔ قرارداد سه ناحیهٔ جدا بود: بخشی از فلات قاره در شمال خلیج فارس؛ ناحیه‌ای قاره‌ای در دامنهٔ شرقی زاگرس مرکزی؛ و ناحیه‌ای در امتداد ساحل دریای عمان. مساحت کل حدود بیست و سه هزار کیلومتر مربع بود. این مساحت می‌بایست در پایان سال پنجم از آغاز اکتشاف بیست و پنج درصد کاهش یابد، و در پایان سال نهم بیست و پنج درصد دیگر. در هر حال، «سی‌ریپ» در پایان سال دوازدهم تنها زمین‌هایی را می‌توانست نگاه دارد که در آن‌ها میدان تجاری کشف شده باشد."},{"title":"ویژگی‌های قانون نفت","body":"هدف قانون، به نوشتهٔ مینا، اکتشاف و استخراج سریع نفت در سراسر کشور و فلات قاره، به جز ناحیهٔ کنسرسیوم، و فعالیت‌های پایین‌دستی مانند پالایش و حمل و فروش نفت حاصل از این عملیات بود. شرکت ملی نفت اجازه یافت با اشخاص ایرانی یا خارجیِ دارای صلاحیت فنی و مالی لازم، برای توسعهٔ منابع هیدروکربن ایران، وارد رابطهٔ قراردادی شود. قانون سه قالب برای این فعالیت‌ها پیش‌بینی کرد. نخست، سازمان مختلط: شخصیت حقوقی‌ای که بخشی از آن به شرکت ملی نفت و بخشی به «طرف دوم» تعلق دارد. دوم، ساختار مشترک: نهاد عملیاتی که شرکت ملی نفت و طرف دوم می‌سازند، بی‌آن‌که این ترکیب شخصیت حقوقی جداگانه‌ای پدید آورد. سوم، عملیات مستقل: قالبی که قانون‌گذار برای در بر گرفتن قرارداد کنسرسیوم در متن قانون نهاد. شرکت ملی نفت می‌بایست کشور را به حوزه‌های نفتی تقسیم کند که مساحت هر یک از هشتاد هزار کیلومتر مربع فراتر نرود. همچنین مکلف بود همواره دست‌کم یک سوم کل نواحی قابل بهره‌برداری، از جمله فلات قاره، را به عنوان ذخایر ملی نگاه دارد. قانون آیین مناقصهٔ تفصیلی و فرم نمونهٔ قرارداد را نیز پیش‌بینی کرد. در فرم نمونه، مساحت هر قرارداد از شانزده هزار کیلومتر مربع بیشتر نمی‌شد؛ پس از ده سال از تاریخ اجرا، واگذاری نیمی از مساحت الزامی بود؛ و اگر تولید تجاری به دست نمی‌آمد، پس از دوازده سال تمام مساحت می‌بایست واگذار شود. مدت اولیهٔ قرارداد بیست و پنج سال پس از رسیدن به تولید تجاری بود. شرکت ملی نفت، به اعتبار سهم مالکانه در شرکت عامل، بر عملیات نظارت می‌کرد، از جمله در تعیین سطح تولید و قیمت اعلانی. مفهوم تعهد اکتشافی، شامل تعهدهای هزینه‌ای، به قانون راه یافت و ریسک اکتشاف بر دوش طرف دوم ماند. منافع اقتصادی ایران عبارت بود از پاداش امضا، اجاره، بهرهٔ مالکانه، و مالیات بر درآمد حاصل در ایران. عامل مکلف بود با رویهٔ درست صنعت نفت کار کند و اصول فنی و مهندسی سالم را در حفظ ذخایر هیدروکربن رعایت نماید."},{"title":"تصویب مجلس و سنا و لازم‌الاجرا شدن","body":"کامینگ در ۲۰ اوت نوشت که مجلس سفلا در ۱۵ اوت (۲۴ مرداد) توافق ۱۴ مارس با سازمان دولتی نفت ایتالیا را تصویب کرده و انتظار می‌رود سنا نیز آن را تأیید کند. حاشیهٔ همان سند می‌گوید تأیید سنا در ۲۴ اوت (۲ شهریور) انجام شد؛ همان روزی که، به نوشتهٔ مینا، قرارداد «سی‌ریپ» به اجرا درآمد. بدین سان، از امضا تا اجرا حدود پنج ماه و نیم گذشت، و قانون عام در میانهٔ این فاصله توشیح شد."},{"title":"واکنش اطلاعاتی آمریکا","body":"یادداشت کامینگ، دو روز پیش از تأیید سنا، ارزیابی اطلاعاتی وزارت خارجهٔ آمریکاست، نه صورت‌جلسهٔ مذاکره با تهران. او سهم هفتاد و پنج درصدی ایران، سهم سرمایهٔ پنجاه‌درصدی تنها پس از کشف، و تحمل کامل هزینهٔ اکتشاف بی‌نتیجه به دست ایتالیایی‌ها را برجسته کرد و آن را شکستن الگوی پنجاه‌پنجاه و سرمایه‌گذاری کامل از سوی صاحب امتیاز دانست. نتیجه را تقریباً قطعی می‌دید: تقاضا برای تجدیدنظر در ترتیبات جاری خاورمیانه. اگر امتیاز ایتالیا به موفقیت می‌رسید، مقاومت در برابر این فشارها دشوارتر می‌شد و گشودن باب چانه‌زنی چه بسا به بی‌ثباتی موقعیت غرب در منطقه می‌افزود. کامینگ در بخش فنی یادداشت، تجربهٔ پس از جنگ «انی» را در اکتشاف نفت و گاز، ساخت تجهیزات، پالایش و بازاریابی در ایتالیا می‌پذیرد و می‌گوید این عملیات از مشاوره و تجهیزات خارجی، از جمله آمریکایی، بهره برده است. با این حال، برخی ناظران همچنان در توانایی فنی «انی» تردید دارند. سرمایه را مشکل نمی‌داند: گزارش شده و احتمالاً راست است که «انی» تنها حدود پنج درصد بودجهٔ سالانهٔ اکتشاف خود را به امتیاز ایران اختصاص می‌دهد؛ و اگر نفت به دست آید، یافتن سرمایهٔ بیشتر دشوار نخواهد بود. مشکلات جدی حمل نیز انتظار نمی‌رود. اما اگر تولید از ظرفیت بازار ایتالیا فراتر رود، «انی» شاید با مسئلهٔ بازاریابی روبه‌رو شود. او سپس فعالیت‌های «انی» در لیبی و مصر و اسپانیا و گزارش‌های تأییدنشده از گفت‌وگو با عربستان و کویت و یمن را برمی‌شمرد و سفر ماتئی به مراکش در ۱۹ اوت را ثبت می‌کند. {{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\n{{quote:3}}\n\n{{quote:4}}\n\n{{quote:5}}\n\n{{quote:6}}\n\n{{quote:7}}\n\n{{quote:8}}\n\n{{quote:9}}\n\n{{quote:10}}\n\nاز نگاه نظام حقوقی، اهمیت قانون ۱۳۳۶ در این بود که برای نخستین بار پس از ملی شدن، قاعده‌ای عام برای نواحی بیرون از کنسرسیوم نوشت. پیش از آن، هر معامله‌ای می‌توانست موردی و استثنایی به نظر آید. با تصویب قانون، فرم نمونه، سقف مساحت، ذخیرهٔ ملی یک‌سوم، تعهد کاهش ناحیه، مدت بیست و پنج ساله پس از تولید تجاری، و انتقال ریسک اکتشاف به طرف دوم، همه به قاعده بدل شد. قرارداد «سی‌ریپ» که پیش از توشیح قانون امضا شده بود، در عمل نخستین مصداق همان قاعده بود و «آی‌پک» مصداق دوم، با قالبی متفاوت و تعهد مالی سنگین‌تر. این ترتیب نشان می‌دهد که قانون فقط توصیف یک معاملهٔ ایتالیایی نبود؛ چارچوبی بود که شرکای بعدی نیز می‌بایست در آن جای گیرند. از نگاه بازار بین‌المللی نفت، شکستن هنجار پنجاه‌پنجاه اهمیتی فراتر از مساحت بیست و سه هزار کیلومتر مربعی «سی‌ریپ» داشت. حتی اگر تولید این ناحیه در سال‌های نخست اندک می‌ماند، صرف وجود الگویی که سود ایران را به هفتاد و پنج درصد می‌رساند و چاه خشک را به حساب شریک خارجی می‌گذاشت، معیار چانه‌زنی دیگر تولیدکنندگان را عوض می‌کرد. کامینگ همین اثر را، پیش از تأیید سنا، «تقریباً قطعی» خواند. شرکت‌های بزرگ که ماتئی را از کنسرسیوم بیرون گذاشته بودند، اینک می‌دیدند که همان کنار گذاشتن، راه ورود او را از دری دیگر باز کرده است. این وارونگی را مینا با زبان «رنجش» و «فرمول مشارکت» شرح می‌دهد و کامینگ با زبان «باز کردن راه به زور». از نگاه سیاست ایران، قانون و قرارداد در دوره‌ای آمد که دولت علاء، به روایت ناظران خارجی، رهبری مستقلی نداشت و تصمیم‌های بزرگ نفتی از دربار بیرون می‌آمد. فشار واشینگتن و لندن برای منصرف کردن شاهنشاه، اگر روایت میلانی درست باشد، به جایی نرسید. این ناکامی را می‌توان نشانهٔ عزم دربار برای افزایش سهم نفت دانست. پاسخ شاهنشاه، یعنی تقاضای دلیل و نهی از پرداخت رشوه، در سند میلانی برجاست و همین پاسخ را باید در کنار ادعا گذاشت. کشف‌های قم نیز در این میان فقط پیش‌درآمد فنی نبود. اگر شرکت نفت ایران در البرز و سراجه به نتیجه‌ای نمی‌رسید، پذیرش شریک خارجی با شرایط بهتر، چه بسا با تردید بیشتری روبه‌رو می‌شد. مینا این کشف‌ها را مایهٔ حیثیتی می‌داند که تا آن زمان نصیب هیچ تولیدکنندهٔ دیگری نشده بود. این جمله را باید در ظرف افتخار ملی پس از ملی شدن خواند، نه به عنوان انکار ظرفیت فنی دیگران. معنای عملی‌اش این بود که تهران دیگر خود را فقط نیازمند التماس برای بازگشت شرکت‌های بزرگ نمی‌دید و می‌توانست با شریکی تازه‌نفس، شرایط تازه‌ای بیازماید. مدت و کاهش ناحیه نیز ابزار حفظ حاکمیت بر زمین بود. بیست و سه هزار کیلومتر مربع، اگر بی‌کاهش می‌ماند، امتیازی پهناور می‌شد. کاهش بیست و پنج درصد در سال پنجم و بیست و پنج درصد در سال نهم، و محدودیت پایان سال دوازدهم به میدان‌های تجاری، از انباشت زمین بدون تولید جلوگیری می‌کرد. فرم نمونهٔ قانون حتی سخت‌تر بود: سقف شانزده هزار کیلومتر مربع، واگذاری نیمی پس از ده سال، و واگذاری تمام پس از دوازده سال اگر تولید تجاری نمی‌آمد. «سی‌ریپ» از سقف فرم نمونه فراتر رفت و به بیست و سه هزار رسید، اما کاهش زمانی خاص خود را پذیرفت.","quotes":[{"original":"The agreement, expected to be approved by the upper chamber, provides 75% of the net profits for Iran. The Iranian government is to contribute 50% of the capital only if oil is discovered. Should oil not be discovered, the Italians will bear the full cost of exploration.","translation":"این توافق، که انتظار می‌رود مجلس اعلا آن را تصویب کند، هفتاد و پنج درصد سود خالص را برای ایران فراهم می‌آورد. دولت ایران تنها در صورت کشف نفت پنجاه درصد سرمایه را می‌پردازد. اگر نفتی کشف نشود، ایتالیایی‌ها تمام هزینهٔ اکتشاف را بر دوش می‌گیرند.","speaker":"هیو کامینگ","speakerTitle":"دستیار ویژهٔ وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور اطلاعاتی","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۴۰۳، یادداشت به معاون وزیر هرتر","workType":"یادداشت اطلاعاتی","page":"ص ۹۳۷ تا ۹۳۸ همان جلد","date":"۲۰ اوت ۱۹۵۷ میلادی (۲۹ مرداد ۱۳۳۶ خورشیدی، ۲۵۱۶ شاهنشاهی)","context":"ارزیابی واشینگتن دو روز پیش از تأیید سنا و لازم‌الاجرا شدن قرارداد «سی‌ریپ»."},{"original":"This represents a significant and radical change from the pattern now prevalent throughout the Middle East in which profits are split 50–50 and all investment is made by the concessionaire.","translation":"این چارچوب تغییری معنادار و بنیادی نسبت به الگویی است که اکنون در سراسر خاورمیانه رواج دارد و در آن سود به تساوی تقسیم می‌شود و تمام سرمایه‌گذاری را صاحب امتیاز انجام می‌دهد.","speaker":"هیو کامینگ","speakerTitle":"دستیار ویژهٔ وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور اطلاعاتی","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۴۰۳","workType":"یادداشت اطلاعاتی","page":"همان یادداشت","date":"۲۰ اوت ۱۹۵۷ میلادی (۲۹ مرداد ۱۳۳۶ خورشیدی، ۲۵۱۶ شاهنشاهی)","context":"کامینگ بلافاصله نتیجه می‌گیرد که تقاضا برای تجدیدنظر در ترتیبات جاری منطقه تقریباً قطعی خواهد بود."},{"original":"The result is almost certain to be demands in the Middle East that current arrangements be revised. Should the Italian concession prove to be successful, these pressures will become increasingly difficult to resist. And the opening of this bargaining may well further contribute to the instability of the Western position in the area.","translation":"نتیجه تقریباً به‌طور قطع درخواست‌هایی در خاورمیانه خواهد بود که ترتیبات جاری را بازنگری کنند. اگر امتیاز ایتالیا به موفقیت برسد، مقاومت در برابر این فشارها دشوارتر می‌شود. و گشودن این باب چانه‌زنی چه بسا بیش از پیش به بی‌ثباتی موقعیت غرب در منطقه دامن بزند.","speaker":"هیو کامینگ","speakerTitle":"دستیار ویژهٔ وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور اطلاعاتی","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۴۰۳","workType":"یادداشت اطلاعاتی","page":"همان یادداشت","date":"۲۰ اوت ۱۹۵۷ میلادی (۲۹ مرداد ۱۳۳۶ خورشیدی، ۲۵۱۶ شاهنشاهی)","context":"این هشدار راهبردی است، نه پیش‌بینی عددی درآمد ایران؛ اثر بعدی بر اوپک و قراردادهای همسایگان موضوع مدخل‌های بعد است."},{"original":"Foremost is the aggressive character of Mattei, a powerful figure in the Catholic Christian Democratic Party, who is reputed to be one of the most energetic and enterprising business leaders in Western Europe.","translation":"در پیشاپیش این علل، خصلت پرخاشجوی ماتئی است، چهره‌ای نیرومند در حزب دموکرات مسیحی کاتولیک، که شهرت دارد از پرانرژی‌ترین و مبتکرترین رهبران کسب‌وکار در اروپای غربی است.","speaker":"هیو کامینگ","speakerTitle":"دستیار ویژهٔ وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور اطلاعاتی","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۴۰۳","workType":"یادداشت اطلاعاتی","page":"همان یادداشت، بخش علل ابتکار ایتالیا","date":"۲۰ اوت ۱۹۵۷ میلادی (۲۹ مرداد ۱۳۳۶ خورشیدی، ۲۵۱۶ شاهنشاهی)","context":"کامینگ این خصلت را با رقابت ماتئی با شرکت‌های بزرگ در خود ایتالیا و با پشتیبانی دولت ایتالیا پیوند می‌دهد."},{"original":"Closely associated with his ambition is his rivalry over exploration rights in Italy with the great foreign oil companies whom he has successfully fought for some years. Presumably, Mattei is trying to force his way into Middle Eastern oil production either through new concessions or participation in existing companies.","translation":"با جاه‌طلبی او رقابت بر سر حقوق اکتشاف در ایتالیا با شرکت‌های بزرگ نفت خارجی درآمیخته است؛ شرکت‌هایی که او سال‌ها با موفقیت با آنان جنگیده است. ظاهراً ماتئی می‌کوشد از راه امتیازهای تازه یا مشارکت در شرکت‌های موجود، راه خود را به زور به تولید نفت خاورمیانه باز کند.","speaker":"هیو کامینگ","speakerTitle":"دستیار ویژهٔ وزیر خارجهٔ ایالات متحده در امور اطلاعاتی","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد ۱۲، سند ۴۰۳","workType":"یادداشت اطلاعاتی","page":"همان یادداشت","date":"۲۰ اوت ۱۹۵۷ میلادی (۲۹ مرداد ۱۳۳۶ خورشیدی، ۲۵۱۶ شاهنشاهی)","context":"واشینگتن ابتکار ایران و ایتالیا را در ادامهٔ همان نبرد ماتئی با شرکت‌های بزرگ می‌بیند."},{"original":"NIOC and ENI thus pioneered a new form of contractual relationship, thereafter known as 75/25 profit sharing, breaking the hallowed fifty-fifty arrangement and heralding a new era in international oil agreements.","translation":"بدین سان شرکت ملی نفت ایران و «انی» شکل تازه‌ای از رابطهٔ قراردادی را پیشگام شدند که از آن پس به تقسیم سود هفتاد و پنج ـ بیست و پنج شهرت یافت، آرایش مقدس پنجاه‌پنجاه را شکست، و از عصر تازه‌ای در قراردادهای بین‌المللی نفت خبر داد.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"کارشناس نفت","work":"مقالهٔ «قراردادهای نفت در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش قانون نفت ۱۹۵۷ و قراردادهای مشارکت","date":"انتشار ۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۰۴ میلادی؛ بازنگری ۸ نوامبر ۲۰۱۲ میلادی","context":"مینا این پیشگامی را به رنجش ماتئی از کنار ماندن از کنسرسیوم و به نیاز ایتالیا به نفت خام پیوند می‌دهد."},{"original":"What had prompted Mattei to come forward with the participation formula was his resentment at the treatment he had received from the major oil companies by being excluded from the Consortium Agreement.","translation":"آنچه ماتئی را به پیش نهادن فرمول مشارکت واداشت، رنجش او از رفتاری بود که شرکت‌های بزرگ نفت، با بیرون گذاشتن وی از قرارداد کنسرسیوم، با او کرده بودند.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"کارشناس نفت","work":"مقالهٔ «قراردادهای نفت در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"همان بخش","date":"انتشار ۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۰۴؛ بازنگری ۸ نوامبر ۲۰۱۲ میلادی","context":"مینا می‌افزاید که دسترسی به نفت خام برای ایتالیا و «انی» اهمیت حیاتی داشت و می‌بایست راهی برای ورود به صحنهٔ خاورمیانه یافت."},{"original":"The Petroleum Act had for its objective the rapid exploration and extraction of petroleum throughout the country and continental shelf (excluding the consortium area) and the downstream activities such as refining, transportation, and sale of petroleum so obtained.","translation":"هدف قانون نفت، اکتشاف و استخراج سریع نفت در سراسر کشور و فلات قاره (به جز ناحیهٔ کنسرسیوم) و فعالیت‌های پایین‌دستی مانند پالایش و حمل و فروش نفت حاصل از این عملیات بود.","speaker":"پرویز مینا","speakerTitle":"کارشناس نفت","work":"مقالهٔ «قراردادهای نفت در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش ویژگی‌های قانون نفت ۱۹۵۷","date":"انتشار ۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۰۴؛ بازنگری ۸ نوامبر ۲۰۱۲ میلادی","context":"مینا بلافاصله سه قالب حقوقی سازمان مختلط، ساختار مشترک و عملیات مستقل را شرح می‌دهد."},{"original":"I have never believed that Mattei’s death was an accident","translation":"هرگز باور نداشته‌ام که مرگ ماتئی حادثه بوده است.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۸۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"اظهار نظر بعدی شاهنشاه دربارهٔ سقوط هواپیمای ماتئی؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی می‌نویسد علت رسمی را «نبود دید» گفته‌اند و شاهنشاه آن را توطئه می‌دانستند."},{"original":"was amongst the first casualties","translation":"از نخستین قربانیان بود","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۸۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"اظهار نظر بعدی دربارهٔ مسیر مستقل نفتی ایران؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی این عبارت را از زبان شاهنشاه دربارهٔ ماتئی و شکستن الگوی پنجاه‌پنجاه می‌آورد."},{"original":"The United States and Britain both tried to dissuade the Shah from signing the controversial deal with Mattei, as it would have given Iran 75 percent of the profits.","translation":"ایالات متحده و بریتانیا هر دو کوشیدند شاهنشاه را از امضای معاملهٔ مناقشه‌برانگیز با ماتئی منصرف کنند، زیرا این معامله هفتاد و پنج درصد سود را به ایران می‌داد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۸۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"توصیف فشار سال‌های ۱۹۵۷؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی می‌افزاید که هر دو کشور به نرمی برای کنار زدن ماتئی کوشیدند و تا مرگ او ناکام ماندند."}]}],"views":[{"title":"دولت ایران و شرکت ملی نفت ایران","body":"از زبان قانون و از شرح مینا، دولت ایران می‌خواست اکتشاف را به بیرون از ناحیهٔ کنسرسیوم ببرد، ذخایر ملی را حفظ کند، ریسک خشک ماندن چاه را بر دوش طرف خارجی بگذارد، و سهم اقتصادی خود را از راه پاداش امضا و اجاره و بهره و مالیات، و در الگوی «سی‌ریپ» از راه تقسیم نابرابر سود، بالا ببرد. کشف‌های قم این اعتماد را پدید آورده بود که ایران دیگر فقط گیرندهٔ امتیاز نیست، بلکه طرف قرارداد است. قالب سازمان مختلط، با سهام برابر، مالکیت مشترک را نماد این تغییر می‌کرد؛ و شرط کاهش مساحت و نگاه داشتن فقط میدان‌های تجاری، از انباشت خاموش زمین جلوگیری می‌کرد. هواداران این خط آن را ادامهٔ منطقی ملی شدن و قرارداد ۱۳۳۳ می‌دانستند: مالکیت با ایران می‌ماند، عملیات با مشارکت پیش می‌رود، و سهم از پنجاه‌پنجاه فراتر می‌رود. مخالفان سنتی شرکت‌های بزرگ، چنان‌که از یادداشت کامینگ برمی‌آید، همین فراتر رفتن را خطر تسری به سراسر منطقه می‌خواندند."},{"title":"انریکو ماتئی و دولت ایتالیا","body":"ماتئی، به روایت مینا و کامینگ، هم از کنار ماندن از کنسرسیوم می‌رنجید و هم به نفت خام برای اقتصاد ایتالیا نیاز داشت. فرمول مشارکت، ابزار شکستن در بستهٔ شرکت‌های بزرگ بود. پشتیبانی سیاسی داخل ایتالیا، به تشخیص کامینگ، تنها از بهای ارزان‌تر نفت برنمی‌خاست؛ بازار مدیترانه و نیروی کار و سابقهٔ سیاسی نیز در کار بود. تردید برخی ناظران در توانایی فنی «انی»، در برابر تجربهٔ پس از جنگ آن شرکت و سهم اندک بودجهٔ سالانه‌ای که به ایران اختصاص می‌داد، در همان یادداشت کنار هم آمده است."},{"title":"ایالات متحده و بریتانیا","body":"هشدار کامینگ و روایت میلانی از کوشش برای منصرف کردن شاهنشاه، دو روی یک سیاست‌اند: حفظ الگوی پنجاه‌پنجاه و نگران ماندن از اثری که یک استثنای موفق بر قراردادهای منطقه می‌گذارد. این نگرانی را باید از مخالفت با اصل ملی شدن جدا کرد. واشینگتن در ۱۳۳۳ خود برای بازگرداندن نفت ایران به بازار، با معافیت ضدتراست، کنسرسیوم را ممکن کرده بود. آنچه در ۱۳۳۶ برنمی‌تافت، شکستن سهم مساوی به سود ایران در بیرون از آن ناحیه بود. لندن نیز، با سهم چهل‌درصدی «بی‌پی» در کنسرسیوم، از تسری الگوی تازه زیان می‌دید."},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"شاهنشاه امضای معامله با ماتئی را، به روایت میلانی، در برابر فشار آمریکا و بریتانیا پیش بردند. سال‌ها بعد، مرگ ماتئی در سقوط هواپیما را حادثه ندانستند و او را از نخستین قربانیان مسیر مستقل نفتی خود شمردند. میلانی می‌نویسد علت رسمی را «نبود دید» گفته‌اند. در همان فصل، میلانی می‌افزاید که پس از «ضربه»ی معامله با ماتئی، پیوستن به سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت برای شاهنشاه هم مایهٔ آسودگی بود و هم چالش؛ و شاید همین سابقه، تردید نخستین ایشان را در تعهد جدی به آن سازمان توضیح دهد. همین اشاره نشان می‌دهد که قانون ۱۳۳۶ و قرارداد ایتالیا، در نگاه خودِ شاهنشاه، آغاز مسیری مستقل‌تر در نفت بود."}],"aftermathSections":[{"title":"قرارداد آی‌پک با پان‌آمریکن","body":"مینا می‌نویسد پس از «سی‌ریپ»، شرکت ملی نفت با شرکت نفت پان‌آمریکن، وابسته به شرکت نفت استاندارد ایندیانا، در چارچوب آیین مناقصهٔ همان قانون قرارداد دیگری بست. قالب این بار ساختار مشترک بود، اما مواد عمده به «سی‌ریپ» می‌مانست و به تشخیص مینا سند سامان‌یافته‌تر و روشن‌تری بود. مساحت قرارداد شانزده هزار کیلومتر مربع از فلات قارهٔ خلیج فارس بود. نهادی که پدید آمد، شرکت نفت ایران و پان‌آمریکن معروف به «آی‌پک»، عمدتاً به وکالت اصیل‌های خود عمل می‌کرد؛ جز در اجرای تعهدهای اکتشافی طرف دوم، که در آن به وکالت پان‌آمریکن کار می‌کرد. پان‌آمریکن نه تنها تعهد اکتشافی سنگینی به حداقل هشتاد و دو میلیون دلار، به معیار همان روز، بر عهده گرفت، بلکه پاداش امضای بزرگی معادل بیست و پنج میلیون دلار پیشنهاد کرد. مینا می‌نویسد هر دو وجه را بیرون از هنجارهای رایج دانستند و در ادبیات نفت بسیار دربارهٔ آن‌ها نوشتند. این قرارداد نشان داد که الگوی قانون ۱۳۳۶ به یک شریک اروپایی محدود نماند و شرکتی آمریکایی نیز، با شرایطی حتی سنگین‌تر از حیث تعهد هزینه، وارد همان چارچوب شد."},{"title":"فشار برای تجدیدنظر در الگوی پنجاه‌پنجاه","body":"هشدار کامینگ دربارهٔ تقاضا برای تجدیدنظر، دستورکار سال‌های بعد تولیدکنندگان نفت شد. مینا نیز قانون ۱۳۳۶ را سرآغاز فرایندی تکاملی می‌داند که شرکت ملی نفت در آن، همگام با بلوغ خود، کنترل و شرایط بهتری جست و در قالب‌های قراردادی چند نقطهٔ عطف پدید آورد که بعداً در کشورهای دیگر نیز به کار رفت. دور مناقصه‌های میانهٔ دههٔ بعد و قراردادهای وکالتی بعدی بیرون از محدودهٔ این رویداد است و ادامهٔ همان مسیر به شمار می‌رود."},{"title":"ادعای رشوه در معاملهٔ آجیپ","body":"میلانی، در فصلی جدا از روایت ماتئی، از گزارش‌های سفارت آمریکا و بریتانیا دربارهٔ مهبد، که گاه «میبد» نیز نوشته‌اند، سخن می‌گوید. سفارت آمریکا به شاهنشاه شکایت کرد که شرکت‌های آمریکایی از «وضعیت مهبد» سر درنمی‌آورند، خاصه که او را «ناآگاه از کار نفت، بی‌مسئولیت، فرصت‌طلب و فاسد تا آنجا که آشکارا درخواست رشوه برای انتقال به سطوح بالاتر می‌کند» می‌دانستند. شاهنشاه پاسخ فرمودند که مهبد همهٔ این اتهام‌ها را رد کرده و «در غیاب دلیل، ایشان تمایلی به اقدام ندارند». سپس افزودند که مهبد بازرگان خوبی است «با انرژی و صنعت و تخیل و تماس‌های تجاری»، و در همان حال تأکید کردند که هیچ‌کس نباید خود را ناگزیر از پرداخت رشوه به او ببیند. نمونهٔ شیوهٔ کار مهبد را، به نوشتهٔ میلانی، سفارت بریتانیا در معاملهٔ امتیاز آجیپ مینراریا دید: به آن سفارت «روشن‌ترین قرائن» داده بودند که مهبد «رشوه‌ای بسیار بزرگ» از شرکت بریتانیایی انتظار دارد، و سفارت از این مقدمه نتیجه گرفت که «دست‌های سلطنتی به احتمال زیاد پاک نیست». این نتیجه، ادعای سفارت بریتانیاست. پاسخ شاهنشاه نیز در همان‌جا می‌ماند: انکار مهبد، امتناع از اقدام بدون دلیل، و نهی از پرداخت رشوه. {{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\n{{quote:3}}","quotes":[{"original":"puzzled as to Mehbod’s status","translation":"از وضعیت مهبد سر درنمی‌آورند","speaker":"سفارت ایالات متحده، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"گزارش سفارت آمریکا در تهران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۸۹ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"سال‌های پایان دههٔ ۱۳۳۰ به روایت میلانی؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"سفارت می‌افزاید که شرکت‌های آمریکایی مهبد را ناآگاه از کار نفت و فرصت‌طلب می‌دانستند و می‌گفتند او آشکارا درخواست رشوه برای انتقال به سطوح بالاتر می‌کند."},{"original":"in the absence of proof the Shah is reluctant to take any action","translation":"در غیاب دلیل، شاهنشاه تمایلی به اقدام ندارند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت عباس میلانی از پاسخ ایشان به سفارت آمریکا","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۸۹ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پاسخ به شکایت سفارت آمریکا در همان سال‌ها؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"شاهنشاه فرموده بودند مهبد اتهام‌ها را رد کرده است و در همان حال تأکید کردند که هیچ‌کس نباید خود را ناگزیر از پرداخت رشوه به او ببیند."},{"original":"the Royal hands are most probably not clean","translation":"دست‌های سلطنتی به احتمال زیاد پاک نیست.","speaker":"سفارت بریتانیا، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"گزارش سفارت بریتانیا در تهران","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۸۹ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"در پیوند با معاملهٔ آجیپ مینراریا؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی این عبارت را از گزارش سفارت بریتانیا دربارهٔ اتهام رشوه در معاملهٔ آجیپ نقل می‌کند."},{"original":"Both these facets of the agreement were considered to be outside of the norms and were widely commented on in the petroleum literature.","translation":"هر دو وجه این توافق را بیرون از هنجارها دانستند و در ادبیات نفت بسیار دربارهٔ آن‌ها نوشتند.","speaker":"پرویز مینا، با ارجاع به نجم‌آبادی","speakerTitle":"کارشناس نفت","work":"مقالهٔ «قراردادهای نفت در ایران» در دانشنامهٔ ایرانیکا","workType":"مقالهٔ دانشنامه‌ای","page":"بخش قرارداد آی‌پک","date":"انتشار ۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۰۴؛ بازنگری ۸ نوامبر ۲۰۱۲ میلادی","context":"دو وجه مورد اشاره، تعهد اکتشافی حداقل هشتاد و دو میلیون دلاری و پاداش امضای بیست و پنج میلیون دلاری پان‌آمریکن است."}]},{"title":"جای قانون ۱۳۳۶ در مسیر نفت ایران","body":"قانون نفت و قرارداد «سی‌ریپ» را می‌توان حلقهٔ میان کنسرسیوم ۱۳۳۳ و دورهای بعدی مشارکت و سپس قراردادهای خدماتی دانست. کنسرسیوم نفت جنوب را به بازار بازگرداند و اصل پنجاه‌پنجاه را نگاه داشت. قانون ۱۳۳۶ درِ بقیهٔ کشور و فلات قاره را به روی قالبی تازه گشود و سهم ایران را در نمونهٔ ایتالیایی به هفتاد و پنج درصد رساند. «آی‌پک» نشان داد که این قالب به یک شریک محدود نیست. آنچه پس از آن آمد، از مناقصه‌های بعد تا قانون‌های تازه‌تر، ادامهٔ همین جست‌وجوی کنترل و سهم بیشتر است و در مدخل‌های جداگانه باید آمد. در زمان خودِ ۱۳۳۶، اهمیت رویداد در همین بود که دولتی که سه سال پیش قرارداد کنسرسیوم را بسته بود، اینک با شریکی بیرون از آن جمع، هنجار سهم مساوی را در بخشی از سرزمین خود شکست و این کار را در قانون عام گنجاند. از حیث سیاست داخلی، این تصمیم در دورهٔ نخست‌وزیری علاء و در فضایی رخ داد که ناظران خارجی کار بزرگ سیاست نفت و امنیت را همچنان از دربار می‌دیدند. فشار آمریکا و بریتانیا برای منصرف کردن شاهنشاه، به روایت میلانی، ناکام ماند. این ناکامی را هواداران دربار نشانهٔ استقلال تصمیم نفتی می‌دانند و منتقدان، اگر روایت سفارت بریتانیا دربارهٔ مهبد را بپذیرند، آن را با پرسش از پاکی دست‌های اطرافیان می‌آمیزند. آنچه از قانون و از یادداشت کامینگ و از شرح مینا قطعی است، تغییر سهم و قالب حقوقی است؛ آنچه محل اختلاف مانده، انگیزه‌های حاشیه‌ای و داوری دربارهٔ مرگ بعدی ماتئی است. مقالهٔ مینا در ایرانیکا، مواد قانون و دو قرارداد نخست را با دقت حقوقی شرح می‌دهد و کشف‌های قم و انگیزهٔ ماتئی را در بافت صنعت ملی نفت می‌گذارد. یادداشت کامینگ، صدای همزمان واشینگتن است: سهم و ریسک و اثر منطقه‌ای را از دید اطلاعاتی آمریکا ثبت می‌کند و شخصیت ماتئی و افق مدیترانه‌ای «انی» را می‌سنجد. کتاب میلانی، فشار سیاسی آمریکا و بریتانیا، نظر بعدی شاهنشاه دربارهٔ مرگ ماتئی، و پروندهٔ اتهامی مهبد را به این تصویر می‌افزاید. هر ستون حد خود را دارد. مینا تاریخ حقوقی می‌نویسد و وارد جدال رشوه نمی‌شود. کامینگ دو روز پیش از تأیید سنا می‌نوشت و از مرگ بعدی ماتئی خبر نداشت. میلانی از فاصلهٔ چند دهه روایت می‌کند و داوری‌های سفارت‌ها را نیز نقل می‌کند. کنار هم نهادن این سه تصویر کامل‌تری می‌سازد. مشروح مذاکرات مجلس و سنا و شمار آرا در این منابع نیست. مرگ ماتئی و ادعاهای توطئه بیرون از سال ۱۳۳۶ است. شاهنشاه بعداً آن مرگ را به همین مسیر مستقل پیوند زدند. در نسبت با مدخل‌های پیش، قانون نفت دنبالهٔ قرارداد کنسرسیوم و تغییر دولت ۱۳۳۴ است. کنسرسیوم نفت جنوب را به بازار بازگرداند؛ دولت علاء، به روایت ناظران، مجری نزدیک‌تری به دربار برای تصمیم‌های بزرگ شد؛ و در ۱۳۳۶ همان مرکز تصمیم، قالب حقوقی تازه‌ای برای بقیهٔ سرزمین و فلات قاره نوشت. هواداران این توالی آن را ترمیم حاکمیت نفتی پس از بحران می‌دانند. منتقدانی که به هشدار کامینگ یا به ادعای سفارت بریتانیا تکیه می‌کنند، یا از بی‌ثباتی منطقه می‌گویند یا از پاکی دست‌ها می‌پرسند. سه قید بر این داوری حاکم است. قید نخست، جدایی ناحیهٔ کنسرسیوم از بقیهٔ کشور است. قانون ۱۳۳۶ کنسرسیوم را بر هم نزد؛ قالب عملیات مستقل را درست برای نگاه داشتن آن در چارچوب قانون نوشت. هر ستایشی از افزایش سهم ایران در «سی‌ریپ»، اگر به معنای الغای پنجاه‌پنجاه در جنوب گرفته شود، از متن قانون فراتر رفته است. قید دوم، تفاوت امضا و اجراست. قرارداد را در اسفند ۱۳۳۵ امضا کردند، قانون را در مرداد ۱۳۳۶ توشیح فرمودند، و اجرا و تأیید سنا در ۲ شهریور به هم رسید. درآمیختن این سه تاریخ، ترتیب حقوقی را مخدوش می‌کند. قید سوم، حد ادعاهای سیاسی است. فشار آمریکا و بریتانیا، نظر شاهنشاه دربارهٔ مرگ ماتئی، و پروندهٔ مهبد، همه در روایت‌های مستند آمده‌اند؛ اما هیچ‌یک جای مادهٔ قانون و رقم سهم و شرط ریسک را نمی‌گیرد. اگر این سه قید رعایت شود، تصویر رویداد روشن می‌ماند. ایران پس از بازگشت نفت جنوب به بازار، برای بقیهٔ سرزمین و دریا قانون نوشت، با ایتالیا شریکی بیرون از جمع شرکت‌های بزرگ یافت، سهم خود را در آن نمونه به هفتاد و پنج درصد رساند، و سپس با پان‌آمریکن نشان داد که این قالب به یک پایتخت اروپایی بسته نیست. واشینگتن این کار را شکستن هنجار منطقه دانست و از تسری آن بیم داشت. لندن، به روایت میلانی، در فشار برای انصراف شریک بود و بعداً در حاشیهٔ معامله از پاکی دست‌ها پرسید. دربار بر معامله ایستاد و سال‌ها بعد مرگ شریک ایتالیایی را به همین ایستادگی پیوند زد. این‌ها روایت‌های همزمان و بعدی‌اند. در سطح فنی‌تر، تعهد اکتشاف و پاداش امضا دو ابزار تکمیل‌کننده بودند. قانون ریسک خشک ماندن چاه را به طرف دوم سپرد و از او تعهد هزینه خواست؛ «آی‌پک» این منطق را با رقم‌های درشت‌تر به نمایش گذاشت. پاداش امضا درآمدی نقد و فوری برای ایران می‌آورد، پیش از آن‌که قطره‌ای نفت از ناحیهٔ جدید برسد. اجاره و بهرهٔ مالکانه و مالیات، جریان بعدی درآمد را می‌ساختند. در الگوی «سی‌ریپ»، سهام برابر سازمان مختلط، مالکیت مشترک را با تقسیم نابرابر سود جمع می‌کرد: ایران هم شریک بود و هم، به روایت کامینگ، هفتاد و پنج درصد سود خالص را می‌برد. این جمع را هواداران قرارداد هنر حقوق نفت ایران می‌دانند و منتقدان شرکت‌های بزرگ، چنان‌که کامینگ هشدار داد، تهدیدی برای آرامش قراردادی منطقه. ذخیرهٔ ملی دست‌کم یک‌سوم نواحی قابل بهره‌برداری، از جمله فلات قاره، قید حفاظتی دیگری بود. قانون اجازه نمی‌داد که دولت تمام زمین‌های بیرون از کنسرسیوم را یکباره به قرارداد بسپارد. تقسیم کشور به حوزه‌هایی با سقف هشتاد هزار کیلومتر مربع نیز از پیدایش امتیازی بی‌کران، از از نوع امتیازهای قدیم، جلوگیری می‌کرد. در این معنا، قانون ۱۳۳۶ هم درِ مشارکت را گشود و هم اندازهٔ هر قرارداد و سهم زمینِ ذخیره‌شده را محدود کرد. سرانجام، باید به خاطر داشت که موفقیت تجاری «سی‌ریپ» در همان تابستان ۱۳۳۶ هنوز در پرده بود. کامینگ خود نوشت که اگر امتیاز ایتالیا به موفقیت برسد، مقاومت در برابر فشار تجدیدنظر دشوارتر می‌شود. یعنی در لحظهٔ تصویب، آنچه قطعی بود تغییر حقوقی سهم و ریسک بود، نه حجم تولید. آنچه در مرداد و شهریور ۱۳۳۶ رخ داد، نوشتن قاعده و لازم‌الاجرا کردن نخستین مصداق آن بود. بدین ترتیب، تابستان ۱۳۳۶ نقطهٔ عطف حقوقی نفت ایران پس از کنسرسیوم است: قاعده‌ای عام برای بیرون از ناحیهٔ جنوب، شریکی ایتالیایی با سهم هفتاد و پنج درصدی، و بلافاصله الگویی آمریکایی با تعهد اکتشاف و پاداش امضای سنگین. مخالفت واشینگتن و لندن، هشدار از تسری منطقه‌ای، و نزاع بعدی بر سر واسطه‌ها و مرگ ماتئی، همه در حاشیهٔ همین نقطهٔ عطف‌اند. متن قانون و دو قرارداد هستهٔ کار را نشان می‌دهد و یادداشت کامینگ و روایت میلانی مقاومت خارجی و دعوای سیاسی را."}]},{"id":"iran-us-defense-1338","title":"موافقت‌نامهٔ دفاعی دوجانبهٔ ایران و ایالات متحده","date":{"solarYear":1337,"solarMonth":12,"solarDay":14,"gregorianYear":1959,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":5},"endDate":{"solarYear":1338,"solarMonth":9,"solarDay":23,"gregorianYear":1959,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":14},"tier":"secondary","category":"international","summary":"در ۱۴ اسفند ۱۳۳۷ خورشیدی (۲۵۱۷ شاهنشاهی، برابر با ۵ مارس ۱۹۵۹ میلادی) نمایندگان دولت ایران و دولت ایالات متحده، در آنکارا، موافقت‌نامه‌ای برای همکاری در امنیت و دفاع امضا کردند. همان روز موافقت‌نامه‌های یکسانی با ترکیه و پاکستان نیز به امضا رسید. این سه سند در پی اعلامیهٔ نشست وزیران پیمان بغداد در لندن، در تابستان ۱۳۳۷ و پس از سرنگونی پادشاهی عراق، فراهم آمد. ایالات متحده به عضویت کامل پیمان درنیامد، اما پذیرفت که در چارچوب مجوزهای موجود کنگره، با اعضای پیمان برای امنیت و دفاع همکاری کند و این همکاری را در قالب توافق‌هایی جداگانه ثبت کند. کریستین هرتر، وزیر خارجهٔ موقت ایالات متحده، دو هفته پیش از امضا در یادداشت ۲۳ فوریهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۴ اسفند ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی) به دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور، نوشت که کشورهای منطقه خواستار تعهد آمریکا به یاری در برابر تجاوز «از هر سو» و نیز تعهد به کمک نظامی و اقتصادی «اضافی» بوده‌اند، و واشینگتن هیچ‌یک را نپذیرفته است. توافق‌ها می‌بایست در محدودهٔ قانون امنیت متقابل و قطعنامهٔ کنگره برای صلح و ثبات در خاورمیانه، معروف به «دکترین آیزنهاور»، بماند. به نوشتهٔ هرتر، متن نهایی «در واقع تعهد تازه‌ای» بر عهدهٔ آمریکا نمی‌گذاشت. با این حال، امضا در فضایی انجام شد که مذاکرهٔ محرمانهٔ ایران با اتحاد شوروی بر سر پیمان عدم تعرض تازه شکسته بود و تبلیغات مسکو علیه دربار به اوج رسیده بود. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» این مذاکره را یکی از غریب‌ترین فصل‌های سلطنت محمدرضا شاه پهلوی می‌خواند. دنیس رایت، دیپلمات بریتانیایی که در جلوگیری از امضای پیمان با مسکو نقش داشت، به روایت میلانی بعدها گفت که بریتانیا پس از این ماجرا «دیگر هرگز به او اعتماد نکرد. هرگز.»\n\nآیزنهاور در ۲۴ فوریه (۵ اسفند) یادداشت هرتر را تصویب کرد و توافق در آنکارا به امضا رسید. در ۲۳ آذر ۱۳۳۸ خورشیدی (۲۵۱۸ شاهنشاهی، ۱۴ دسامبر ۱۹۵۹ میلادی) رئیس‌جمهور آمریکا برای دیداری شش‌ساعته به تهران آمد. محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، بعدها در کتاب «پاسخ به تاریخ» همین موافقت‌نامهٔ ۵ مارس را یادآور شدند و نوشتند که آمریکا استقلال ایران را برای منافع ملی خود حیاتی دانسته و یاری نظامی وعده داده است، اما تعهد یاری در صورت حمله را با الفاظ دیپلماتیک مبهم بیان کرده است.","citations":[{"sourceId":"frus-1958-60-v12","locus":"یادداشت ۲۳ فوریه ۱۹۵۹، سند ۲۶۸","text":"کریستین هرتر حد تعهد آمریکا را برای آیزنهاور نوشت و امضای آنکارا را توصیه کرد."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"فصل مذاکره با شوروی","text":"عباس میلانی مذاکرهٔ محرمانه، دیدار دنیس رایت و نامهٔ آیزنهاور را شرح می‌دهد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"بحث موافقت‌نامهٔ ۵ مارس","text":"محمدرضا شاه پهلوی این موافقت‌نامه را تعهدی مبهم به یاری در صورت حمله می‌خواند."}],"personIds":["mohammad-reza-person","christian-herter","dwight-eisenhower","denis-wright","john-foster-dulles","hossein-ala","manouchehr-eqbal","ali-asghar-hekmat","hassan-arfa"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"مذاکرهٔ عدم تعرض با شوروی را آغاز کرد و سپس موافقت‌نامهٔ آنکارا را پذیرفت.","christian-herter":"یادداشت ۲۳ فوریه را نوشت و امضا را با وجود خطر توصیه کرد.","dwight-eisenhower":"یادداشت هرتر را تصویب کرد و نامهٔ تند ۲۴ فوریه را به دربار فرستاد.","denis-wright":"در ۲۹ ژانویه از شاهنشاه خواست پیمان با شوروی را امضا نکند.","john-foster-dulles":"تعهد یاری در برابر تجاوز از هر سو را فراتر از مجوز کنگره خواند.","hossein-ala":"به رایت گفت شاهنشاه با روس‌ها لاس می‌زند و از او خواست صریح سخن بگوید.","manouchehr-eqbal":"نخست‌وزیر بود و به هرتر گفت سفیر شوروی تهدید اشغال آذربایجان را می‌پراکند.","ali-asghar-hekmat":"وزیر خارجه بود و مذاکره با شوروی را می‌پسندید.","hassan-arfa":"در لندن به رایت از اکراه شاهنشاه در امضای متن آمریکایی خبر داد."},"personTitles":{"denis-wright":"دیپلمات بریتانیا","hassan-arfa":"رئیس پیشین ستاد ارتش","hossein-ala":"وزیر دربار"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["موافقت‌نامهٔ دفاعی ایران و آمریکا","موافقت‌نامهٔ آنکارا"],"contextSections":[{"title":"پیمان بغداد پس از سقوط پادشاهی عراق","body":"در ۲۳ تیر ۱۳۳۷ خورشیدی (۲۵۱۷ شاهنشاهی، برابر با ۱۴ ژوئیهٔ ۱۹۵۸ میلادی) نظامیان در بغداد پادشاهی عراق را برانداختند. عراق یکی از پایه‌های پیمان بغداد بود و این ضربه، پیمان را بی‌ستون اصلی گذاشت. شاهنشاه بارها خواسته بودند که ایالات متحده و بریتانیا به عضویت کامل پیمان درآیند. میلانی می‌نویسد که این کوشش‌ها به جایی نرسید. واشینگتن، به روایت او، از جمله می‌گفت که چنین ترتیبی با ایران آن‌گاه باید با ترتیبی امنیتی با اسرائیل همراه شود، و دولت آیزنهاور در آن هنگام حاضر به چنین ترتیبی با اسرائیل نبود. در نشست وزیران پیمان در لندن، در ژوئیهٔ ۱۹۵۸، ایالات متحده به اعلامیه‌ای پیوست که هرتر متن آن را چنین خلاصه کرد: آمریکا، در راه صلح جهانی و بر پایهٔ مجوز موجود کنگره، برای امنیت و دفاع با کشورهای اعلامیه همکاری می‌کند و بی‌درنگ وارد توافق‌هایی می‌شود که این همکاری را عملی سازد. دلیل پیوستن به اعلامیه، به نوشتهٔ هرتر، جلوگیری از تضعیف شدید پیمان و در همان حال فراهم کردن بدیلی مناسب برای عضویت کامل بود؛ عضویتی که اعضا پس از رویداد عراق سخت بر آن پای فشرده بودند. ترکیه و ایران و پاکستان، با وجود توافق‌های پیشین کمک فنی و اقتصادی و برنامه‌های نظامی، خواستار موافقت‌نامه‌های دوجانبهٔ تازه و یکسان شدند. مذاکره ماه‌ها به طول انجامید."},{"title":"خواست ایران و حد واشینگتن","body":"شاهنشاه، به روایت میلانی، «دکترین آیزنهاور» را برای تضمین امنیت ایران در برابر حملهٔ شوروی کافی نمی‌دانستند. در نظر ایشان، یا ارتشی به اندازهٔ کافی نیرومند می‌بایست بتواند نیروهای شوروی را پشت «خط البرز» نگاه دارد تا نیروهای آمریکایی برسند، یا پیمان دفاعی متقابل روشن و قطعی با آمریکا، یا عضویت کامل آمریکا در پیمان بغداد، تنها تضمین بسنده بود. میلانی می‌نویسد شاهنشاه پس از ماجرای قرنی به سفارت آمریکا هشدار دادند که اگر در مواردی چون کمک بودجه‌ای «رضایت» نگیرند، موضع ایران در برابر شوروی را از نو خواهند سنجید. ایشان نه فقط کمک بودجه‌ای بیشتر، بلکه پیمانی دوجانبه می‌خواستند که آمریکا را متعهد کند «اگر تجاوز غیرمستقیم از هر منبعی، کمونیستی یا غیرکمونیستی، علیه ایران رخ دهد» به یاری ایران بیاید. جان فاستر دالس، وزیر خارجه، به روایت میلانی، به شاهنشاه اطلاع داد که دادن چنین تعهدهای گسترده‌ای «فراتر از تعهدهایی است که کنگرهٔ آمریکا مجاز کرده است». هرتر همین بن‌بست را از سوی واشینگتن ثبت کرد: کشورهای خاورمیانه می‌خواستند آمریکا در برابر تجاوز مستقیم یا غیرمستقیم «از هر سو» به یاری‌شان بیاید و کمک نظامی و اقتصادی «اضافی» بدهد؛ آمریکا هیچ‌یک را نپذیرفت و بر ماندن در محدودهٔ قانون امنیت متقابل و قطعنامهٔ خاورمیانه پای فشرد. کشورهای منطقه سرانجام این موضع را پذیرفتند. ایران، به نوشتهٔ هرتر، حتی خواستار بیانیه‌ای شده بود که آمریکا ایران را چنان دفاع کند «که گویی خاک آمریکاست». واشینگتن دادن چنین تضمین‌های رسمیِ مکمل را صلاح ندانست و گفت هنگام امضا بیانیه‌ای خواهد داد که امضا را اعلام کند، هدف را بنماید، و تکرار کند که هر تهدیدی به تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی این کشورها را با نهایت جدیت می‌نگرد. واشینگتن چنین بیانیه‌هایی را پیشتر، از جمله در ۲۹ نوامبر ۱۹۵۶ میلادی (۸ آذر ۱۳۳۵ خورشیدی) در بحران سوئز، صادر کرده بود."},{"title":"یادداشت‌های شوروی و مذاکرهٔ محرمانهٔ عدم تعرض","body":"به نوشتهٔ میلانی، در مهر یا آبان ۱۳۳۷ (اکتبر ۱۹۵۸ میلادی) اتحاد شوروی از طرح پیمان امنیتی دوجانبهٔ ایران و آمریکا آگاهی یافت و یادداشت تهدیدآمیزی به ایران فرستاد. در آن یادداشت آمده بود که توافق تازه با تعهدهای پیشین ایران در برابر شوروی در تعارض است و به نیروهای نظامی آمریکا «فرصت‌های گسترده» می‌دهد تا ایران را بیش از پیش تابع کنند. از دید مسکو، پیمان تازه به آمریکا حق ایجاد پایگاه نظامی در خاک ایران می‌داد و با نامهٔ ۱۹۲۱ میان ایران و شوروی ناسازگار بود. یادداشتی حتی بی‌پرده‌تر در پی آمد که «قدرت و توانایی» شوروی را بسیار برتر از ایران می‌خواند و هشدار می‌داد که اگر شوروی از بابت روابط احساس ناآرامی کند، با همان برتری، «مزاحمتی» برابر برای ایران پدید خواهد آورد. پاسخ شاهنشاه، به روایت تاریخ رسمی شوروی که میلانی نقل می‌کند، همگان را غافلگیر کرد. پس از آن‌که «شماری از سپهبدان برجستهٔ ایران» در برابر پیمان دوجانبه با آمریکا ایستادند، شاهنشاه به دولت شوروی پیشنهاد پیمان دوستی و عدم تعرض دادند. در ۱۹ ژانویهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۲۹ دی ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی) پیش‌نویس را به سفیر شوروی در تهران سپردند و خواستند هرچه زودتر پاسخ آید. مسکو، مشتاق معامله، هیئتی بلندپایه بی‌درنگ به تهران فرستاد. هیئت با شاهنشاه و نخست‌وزیر و وزیر خارجه دیدار کرد. میلانی می‌نویسد منوچهر اقبال، نخست‌وزیر، در هفتهٔ نخست ژانویه در لندن، در خانه‌ای خصوصی و دور از چشم رسانه‌ها، جلسهٔ نیمه‌شبی با دنیس رایت داشت و «با زبانی پیچیده از اوضاع جدی تهران» سخن گفت. فردای آن روز سپهبد حسن ارفع، در آن هنگام سفیر ایران در ترکیه، نیز «پریشان» و در همان خط با رایت سخن گفت. هر دو از اکراه شاهنشاه در امضای پیمان دوجانبه‌ای که آمریکا به جای عضویت کامل پیمان بغداد پیشنهاد کرده بود اظهار نگرانی کردند؛ هیچ‌یک از طرح دیگری سخن نگفت. در همان روزهایی که هیئت شوروی محرمانه در تهران بود، رایت ظاهراً برای مرخصی به ایران آمد و با «دوست قدیمی» حسین علاء، وزیر دربار، دیدار کرد. علاء با نگرانی اشارت کرد که شاهنشاه با روس‌ها «لاست می‌زند». رایت، که هشدار مبهم اقبال را در لندن شنیده بود و از «منبعی سری و بی‌خدشه» همان روز از ورود هیئت عالی‌رتبه خبر داشت، دیگر شگفت‌زده نبود. در ناهاری در همان روز، علاء به دیپلمات‌های بریتانیا همان خبر را گفت. وزارت خارجهٔ بریتانیا به رایت دستور داد «هر چه می‌تواند» برای بازداشتن شاهنشاه بکند و حتی استدلال‌هایی را که باید به کار برد مشخص کرد. علاء نیز از رایت خواست «بسیار صریح» با شاهنشاه سخن بگوید و گفت خودش نتوانسته تأثیر چندانی بگذارد. میلانی می‌پرسد که آیا علاء به دستور شاهنشاه درز می‌داد تا غرب را بترساند، یا از سیاستی که نادرست می‌دانست نزد قدرتی خارجی پرده برمی‌داشت. این پرسش را باز می‌گذارد."}],"whatHappened":[{"title":"دیدار رایت و نامهٔ آیزنهاور","body":"در ۲۹ ژانویهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۹ بهمن ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی) رایت ساعت ده بامداد به اتاق کار شاهنشاه راه یافت. شاهنشاه از پیمان بغداد و کمبود کمک گلایه آغاز کردند و به روایت خاطرات رایت، که میلانی نقل می‌کند، فرمودند: «با من بیشتر مانند زن نگه‌داشته رفتار می‌کنید تا زن و شوهر.» رایت پاسخ داد که «زنان نگه‌داشته اگر رفتارشان خوب باشد گاه پالتو پوست می‌گیرند.» سپس شاهنشاه خود فرمودند که مذاکره با روس‌ها را آغاز کرده‌اند. رایت «با التماس» خواست پیمان را امضا نکنند و با اشک بر چهره پیشگویی کرد که اگر امضا کنند «سرانجام تاج و تخت را از دست خواهند داد.»\n\nچون شاهنشاه شدت ناخرسندی لندن را دریافتند، به روایت رایت، اظهار شگفتی کردند و «قربانی» جستند و سید ضیاء را مسئول این سیاست خواندند. رایت صریح می‌نویسد که آن روز و امروز بر آن بوده که «تقصیر یکسره با شاهنشاه بوده است.» در دیدار با سید ضیاء نیز حدس خود را تأیید کرد که تصمیم مذاکره از شاهنشاه بوده است. تنها شخص دیگری که این مذاکره را می‌پسندید و می‌توانست مشورت داده باشد، به نوشتهٔ میلانی، علی‌اصغر حکمت، وزیر خارجه، بود. چند روز بعد وزیر دفاع بریتانیا و سفیر آن دولت در تهران نیز با شاهنشاه ناهار خوردند و «پیامد کامل اقدام پیشنهادی» را به ایشان رساندند. یک روز پس از دیدار رایت، نامه‌ای تند از آیزنهاور به دربار رسید. رئیس‌جمهور با یادآوری تماس‌های مستقیم سال‌های گذشته، به گزارش‌هایی اشاره کرد که دولت ایران «در کار بستن پیمانی تازه با اتحاد شوروی است.» سپس با صراحت نوشت که اعتقاد راسخش این است که «هدف اصلی اتحاد شوروی در ایران همچنان تغییر نکرده» و آن هدف «با استقلال و تمامیت ایران و با امنیت و ثبات رژیم اعلیحضرت ناسازگار است.» افزود که هدف شوروی جدا کردن ایران از دوستان و متحدان است. جزئیات پیمان پیشنهادی را نمی‌دانست، اما هشدار داد که «صرف‌نظر از مواد واقعی هر پیمان تازه با اتحاد شوروی، اثر آن بر دوستان شما ناخوشایند خواهد بود.» اختلاف بر سر اندازهٔ برنامهٔ نظامی را پذیرفت، اما تأکید کرد که آمریکا هرگز از پشتیبانی استقلال و تمامیت ایران دست نخواهد کشید. بند پایانی، به نوشتهٔ میلانی، تهدیدی کم‌پرده داشت: «اطمینان دارم که آگاهانه گامی برنخواهید داشت که امنیت کشورتان را به خطر اندازد و چه بسا روابط ایران را با دوستان آزموده‌اش تضعیف کند.»\n\nچند روز پس از دریافت نامه و دیدار با مقام‌های بریتانیا، شاهنشاه از پیمان عدم تعرض کنار کشیدند؛ پیمانی که به روایت منابع شوروی خود ایشان پیشنهاد کرده بودند. راه بن‌بست، به نوشتهٔ میلانی، این بود که ایران خواستار الغای موادی از توافق‌های ۱۹۲۱ و ۱۹۲۷ شد که شوروی غالباً آن‌ها را بهانهٔ تهدید ایران می‌کرد. در ۱۴ فوریهٔ ۱۹۵۹ (۲۵ بهمن ۱۳۳۷) شاهنشاه نامه‌ای به آیزنهاور فرستادند و دلایل آغاز مذاکره را شرح دادند و مهم‌تر این‌که نوشتند «مباحثات شکست خورده است.»"},{"title":"فشار تبلیغاتی شوروی و تصمیم به امضا","body":"به محض شکست مذاکره، دستگاه تبلیغاتی شوروی کارزاری دراز علیه شاهنشاه و «سیاست‌های ارتجاعی» او آغاز کرد. دیپلمات‌های خارجی در تهران، به روایت میلانی، نتیجه گرفتند که «بعید است خروشچف هرگز شاهنشاه را ببخشد» و از آن پس «یکی از هدف‌های اصلی سیاست شوروی در این کشور فقط سرنگونی رژیم شاهنشاه تواند بود.» اگر رئیس ایستگاه «کا.گ.ب» در تهران را باور کنیم، خروشچف چنان خشمگین شد که فرمان قتل شاهنشاه را داد؛ و تنها دلیل ناکامی، به گفتهٔ همان رئیس ایستگاه، بی‌کفایتی کامل کسی بود که روس‌ها برای اجرا اجیر کرده بودند. قرار بود بمبی در خودرویی کوچک هنگام رفتن شاهنشاه به جلسه‌ای از مجلس منفجر شود؛ ماشه کار نکرد. هرتر در همان یادداشت ۲۳ فوریه نوشت که تبلیغات شوروی علیه ایران و شخص شاهنشاه به اوج تازه‌ای رسیده و به گفتهٔ منوچهر اقبال سفیر شوروی در تهران این خبر را می‌پراکند که اگر ایران موافقت‌نامهٔ دوجانبه با آمریکا را امضا کند، شوروی آذربایجان را اشغال خواهد کرد. خبرهای تأییدنشدهٔ مطبوعات در ۲۲ فوریه حتی از تهدید مستقیم سفیر به وزیر خارجه سخن می‌گفتند. هرتر افزود که اگر این گزارش راست باشد، از شایعات غیررسمی بسیار جدی‌تر است. با وجود این تهدیدهای گزارش‌شده، دولت ایران بر امضای هرچه زودتر موافقت‌نامه پای فشرد و به نوشتهٔ هرتر، سفیر ایران در آنکارا اختیار لازم را دریافت. ایرانیان در عین حال خواستار بیانیه‌ای ریاست‌جمهوری بودند که پشتیبانی آمریکا از ایران را با عباراتی قوی بازگوید. ایران پیشنهاد کرده بود امضا حتی در ۲۴ فوریه انجام شود. هرتر به آیزنهاور نوشت که نمی‌توان دانست تهدیدهای شوروی تا چه حد بلوف است و از این رو نمی‌توان مطمئن بود که مسکو در برابر ایران دست به کاری نزند که آمریکا را در دوراهی سختی بگذارد. از سوی دیگر، خودداری از امضا، با توجه به سابقه، این کار را نشانهٔ ضعف آمریکا یا کشورهای پیمان بغداد می‌دانستند و «پیروزی بزرگی برای سیاست شوروی در خاور نزدیک» بود و عناصر ضدکمونیسم در سراسر منطقه و اعتبار آمریکا را سخت تضعیف می‌کرد. بنابراین، با وجود خطرها، باید کار امضا را پیش برد. آیزنهاور روز بعد یادداشت و پیوست‌ها را تصویب کرد."},{"title":"امضا در آنکارا و مواد توافق","body":"در ۵ مارس ۱۹۵۹ (۱۴ اسفند ۱۳۳۷) نمایندگان آمریکا و ایران و پاکستان، در آنکارا، موافقت‌نامه‌های یکسان همکاری برای پیشبرد امنیت و دفاع اعضای پیمان بغداد را امضا کردند. ویراستاران مجموعهٔ «روابط خارجی ایالات متحده» این واقعه را در یادداشت سندی ثبت کرده‌اند و متن را به «اسناد جاری سیاست خارجی آمریکا، ۱۹۵۹» ارجاع داده‌اند. هرتر پیشتر نوشته بود که متن نهایی در محدودهٔ قانون امنیت متقابل و قطعنامهٔ خاورمیانه مانده و «تعهد تازه‌ای» در بر ندارد. مادهٔ اول موافقت‌نامه‌های یکسان، به گواه متن منتشرشدهٔ توافق پاکستان که منابع رسمی آن را با توافق ایران یکسان خوانده‌اند، چنین است که دولت طرف متعهد به ایستادگی در برابر تجاوز است؛ و در صورت تجاوز علیه آن دولت، دولت ایالات متحده، مطابق قانون اساسی خود، «اقدام مناسب، از جمله به کارگیری نیروهای مسلح، را چنان‌که مورد توافق طرفین باشد و در قطعنامهٔ پیشبرد صلح و ثبات در خاورمیانه پیش‌بینی شده، برای یاری به آن دولت بنا به درخواستش» انجام خواهد داد. بدین سان، تعهد نظامی به دو قید بسته بود: موافقت طرفین، و چارچوب همان قطعنامه که یاری مسلحانه را ناظر به تجاوز مسلحانه از سوی کشوری تحت کنترل کمونیسم بین‌المللی می‌دانست. این همان حدی بود که واشینگتن از آغاز اعلام کرده بود و همان حدی بود که شاهنشاه آن را کمتر از پیمان متقابل قطعی می‌خواستند. {{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\n{{quote:3}}\n\n{{quote:4}}\n\n{{quote:5}}\n\n{{quote:6}}\n\n{{quote:7}}\n\n{{quote:8}}\n\n{{quote:9}}\n\n{{quote:10}}\n\n{{quote:11}}\n\n{{quote:12}}\n\n{{quote:13}}\n\n{{quote:14}}","quotes":[{"original":"The principal points at issue in the past have related to a desire on the part of the Middle Eastern countries to obtain the commitment that the United States would come to their assistance in case of aggression, direct or indirect, from any quarter, and a commitment that the United States would provide “additional” military and economic assistance. We have maintained the position that we could not undertake either of these commitments.","translation":"نکات اصلی مورد اختلاف در گذشته به خواست کشورهای خاورمیانه مربوط می‌شد که ایالات متحده متعهد شود در صورت تجاوز مستقیم یا غیرمستقیم از هر سو به یاری‌شان بیاید، و نیز متعهد شود کمک نظامی و اقتصادی «اضافی» فراهم کند. ما بر این موضع مانده‌ایم که نمی‌توانیم هیچ‌یک از این دو تعهد را بپذیریم.","speaker":"کریستین هرتر","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ موقت ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۱۲، سند ۲۶۸، یادداشت به رئیس‌جمهور آیزنهاور","workType":"یادداشت دیپلماتیک","page":"ص ۶۳۹ تا ۶۴۲ همان جلد","date":"۲۳ فوریهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۴ اسفند ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"هرتر مذاکرات چندماهه را خلاصه می‌کند و می‌نویسد کشورهای منطقه سرانجام موضع آمریکا را پذیرفته‌اند."},{"original":"Iran also has urged a statement along these lines, and expressed the hope that it might be considerably stronger, even saying that the United States would defend Iran as if it were American territory.","translation":"ایران نیز بیانیه‌ای در این زمینه خواسته و ابراز امید کرده که بسیار قوی‌تر باشد، حتی تا آنجا که گفته شود ایالات متحده از ایران چنان دفاع خواهد کرد که گویی خاک آمریکاست.","speaker":"کریستین هرتر","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ موقت ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۱۲، سند ۲۶۸","workType":"یادداشت دیپلماتیک","page":"همان یادداشت","date":"۲۳ فوریهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۴ اسفند ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"هرتر می‌نویسد واشینگتن دادن چنین تضمین‌های رسمیِ مکمل را صلاح ندانسته و به بیانیه‌ای ملایم‌تر هنگام امضا بسنده کرده است."},{"original":"the agreements in fact do not contain any new commitments on our part.","translation":"این توافق‌ها در واقع هیچ تعهد تازه‌ای از جانب ما در بر ندارند.","speaker":"کریستین هرتر","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ موقت ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۱۲، سند ۲۶۸","workType":"یادداشت دیپلماتیک","page":"همان یادداشت","date":"۲۳ فوریهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۴ اسفند ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"هرتر این جمله را در بحث جدیت نگاه شوروی به امضا می‌آورد و در همان حال از خطر تلقی ضعف در صورت خودداری از امضا سخن می‌گوید."},{"original":"our failure to proceed with signature of these agreements would, particularly in view of the background, be taken as a sign of weakness on the part of the United States and/or the Baghdad Pact countries, and this would be a major victory for Soviet policy in the Near East.","translation":"خودداری ما از پیش بردن امضای این توافق‌ها، خاصه با توجه به سابقه، نشانهٔ ضعف ایالات متحده یا کشورهای پیمان بغداد شمرده خواهد شد و این پیروزی بزرگی برای سیاست شوروی در خاور نزدیک خواهد بود.","speaker":"کریستین هرتر","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ موقت ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۱۲، سند ۲۶۸","workType":"یادداشت دیپلماتیک","page":"ص ۶۴۱ تا ۶۴۲ همان جلد","date":"۲۳ فوریهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۴ اسفند ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"هرتر با وجود «خطرهای بالقوه» توصیه می‌کند کار امضا در همان هفته پیش برود؛ آیزنهاور روز بعد تصویب کرد."},{"original":"making such broad commitments was “beyond the commitments authorized by the US Congress.”","translation":"دادن چنین تعهدهای گسترده‌ای «فراتر از تعهدهایی است که کنگرهٔ آمریکا مجاز کرده است».","speaker":"جان فاستر دالس، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"وزیر خارجهٔ ایالات متحده","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۶۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پاسخ به درخواست پیمان در برابر تجاوز غیرمستقیم از هر منبع؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی این رد را زمینهٔ ورود شاهنشاه به مذاکرهٔ محرمانه با شوروی می‌داند."},{"original":"You treat me more like a kept woman than a wife.","translation":"با من بیشتر مانند زن نگه‌داشته رفتار می‌کنید تا زن و شوهر.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت دنیس رایت در نقل عباس میلانی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه، به نقل از خاطرات رایت","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۷۴ تا ۲۷۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۲۹ ژانویهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۹ بهمن ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"شاهنشاه در آغاز دیدار از کمبود کمک و از پیمان بغداد گلایه فرمودند؛ رایت با جملهٔ «پالتو پوست» پاسخ داد."},{"original":"that kept women sometimes earned fur coats if they behaved themselves.","translation":"زنان نگه‌داشته اگر رفتارشان خوب باشد گاه پالتو پوست می‌گیرند.","speaker":"دنیس رایت، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"دیپلمات بریتانیایی","work":"شاه، به نقل از خاطرات رایت","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۷۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۲۹ ژانویهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۹ بهمن ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"این پاسخ رایت به گلایهٔ شاهنشاه است؛ سپس شاهنشاه از آغاز مذاکره با شوروی سخن فرمودند."},{"original":"begged the Shah not to sign with the Russians, and with tears rolling down his cheeks, he “prophesied that if he did so, he would eventually lose his throne.”","translation":"از شاهنشاه التماس کرد با روس‌ها امضا نکنند و با اشکی که بر چهره‌اش می‌غلتید «پیشگویی کرد که اگر چنین کند، سرانجام تاج و تخت را از دست خواهد داد».","speaker":"عباس میلانی، از قول دنیس رایت","speakerTitle":"تاریخ‌نگار، به نقل از خاطرات رایت","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۷۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۲۹ ژانویهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۹ بهمن ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"رایت می‌نویسد شاهنشاه سپس از شدت ناخرسندی لندن اظهار شگفتی کردند و سید ضیاء را مسئول خواندند."},{"original":"it is my profound conviction that the principal objective of the Soviet Union in Iran remains unchanged and that that objective is inconsistent with Iran’s independence and integrity and with the security and stability of Your Majesty’s regime.","translation":"اعتقاد راسخ من این است که هدف اصلی اتحاد شوروی در ایران همچنان تغییر نکرده و آن هدف با استقلال و تمامیت ایران و با امنیت و ثبات رژیم اعلیحضرت ناسازگار است.","speaker":"دوایت آیزنهاور، به روایت عباس میلانی از نامهٔ او","speakerTitle":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","work":"شاه، به نقل از نامهٔ آیزنهاور","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۷۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"حدود ۳۰ ژانویهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۱۰ بهمن ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"نامه یک روز پس از دیدار رایت به دربار رسید و آیزنهاور هشدار داد که اثر هر پیمان تازه با شوروی بر دوستان ایران ناخوشایند خواهد بود."},{"original":"regardless of the actual terms of any new treaty with the Soviet Union, the impact on your friends would be unhappy.","translation":"صرف‌نظر از مواد واقعی هر پیمان تازه با اتحاد شوروی، اثر آن بر دوستان شما ناخوشایند خواهد بود.","speaker":"دوایت آیزنهاور، به روایت عباس میلانی از نامهٔ او","speakerTitle":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","work":"شاه، به نقل از نامهٔ آیزنهاور","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۷۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"حدود ۳۰ ژانویهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۱۰ بهمن ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"آیزنهاور در همان نامه نوشت که هدف شوروی جدا کردن ایران از دوستان و متحدان است."},{"original":"I am confident that you would not knowingly take a step that would imperil your country’s security and possibly weaken Iran’s relations with its proven friends.","translation":"اطمینان دارم که آگاهانه گامی برنخواهید داشت که امنیت کشورتان را به خطر اندازد و چه بسا روابط ایران را با دوستان آزموده‌اش تضعیف کند.","speaker":"دوایت آیزنهاور، به روایت عباس میلانی از نامهٔ او","speakerTitle":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","work":"شاه، به نقل از نامهٔ آیزنهاور","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۷۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"حدود ۳۰ ژانویهٔ ۱۹۵۹ میلادی (۱۰ بهمن ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"میلانی این بند پایانی را تهدیدی کم‌پرده می‌خواند؛ چند روز بعد مذاکره با مسکو به بن‌بست رسید."},{"original":"after this episode, [Britain] never trusted him again. Never.","translation":"پس از این ماجرا، [بریتانیا] دیگر هرگز به او اعتماد نکرد. هرگز.","speaker":"سر دنیس رایت، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"دیپلمات بریتانیایی","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۷۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"داوری بعدی رایت دربارهٔ مذاکرهٔ محرمانهٔ ژانویهٔ ۱۹۵۹؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی این جمله را نشانهٔ عمق اثر سیاسی آن بازی نزد لندن می‌آورد."},{"original":"In that interview with Arnaud de Borchgrave I discussed the bilateral agreement signed on March 5, 1959, by the U.S. and Iran. I noted that by this agreement the U.S. considered Iran’s independence vital to its own national interest and therefore would furnish military assistance to Iran. The U.S. also committed itself to come to Iran’s assistance if we were attacked, although this latter commitment was couched in vague diplomatic terms—that is, it merely stated appropriate action would be taken when mutually agreed upon.","translation":"در همان مصاحبه با آرنو دو بورگراو دربارهٔ موافقت‌نامهٔ دوجانبه‌ای که در ۵ مارس ۱۹۵۹ میان ایالات متحده و ایران امضا شد سخن گفتم. یادآور شدم که به موجب این توافق، ایالات متحده استقلال ایران را برای منافع ملی خود حیاتی می‌داند و از این رو یاری نظامی به ایران خواهد داد. آمریکا همچنین متعهد شده بود که اگر مورد حمله قرار گیریم به یاری ما بیاید، هرچند این تعهد اخیر در الفاظ مبهم دیپلماتیک پیچیده شده بود؛ یعنی فقط می‌گفت اقدام مناسب هنگامی صورت می‌گیرد که طرفین توافق کنند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۵۴ تا ۱۵۶ تقریبی نسخهٔ پی‌دی‌اف","date":"مصاحبه در سال‌های بعد؛ انتشار کتاب ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه در همان‌جا از دشواری تشخیص نقطهٔ ایستادگی آمریکا در برابر تجاوز شوروی نیز سخن فرمودند."},{"original":"Did the U.S. still hold to our bilateral agreement that obligated them to come to our aid in case we were attacked by a communist country? Did they want it annulled?","translation":"آیا ایالات متحده همچنان به موافقت‌نامهٔ دوجانبهٔ ما پایبند بود که آنان را مکلف می‌کرد در صورت حملهٔ کشوری کمونیست به یاری ما بیایند؟ آیا می‌خواستند آن را باطل کنند؟","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۷۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پرسش‌های پاییز ۱۳۵۷، در اوج بحران؛ انتشار کتاب ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه این پرسش را در پاییز ۱۳۵۷، هنگام سنجش پایبندی واشینگتن به موافقت‌نامهٔ ۵ مارس، مطرح کردند."},{"original":"On March 5 at Ankara, representatives of the Governments of the United States, Iran, and Pakistan signed identical bilateral agreements for cooperation in promoting the security and defense of the members of the Baghdad Pact.","translation":"در ۵ مارس در آنکارا، نمایندگان دولت‌های ایالات متحده، ایران و پاکستان موافقت‌نامه‌های دوجانبهٔ یکسانی برای همکاری در پیشبرد امنیت و دفاع اعضای پیمان بغداد امضا کردند.","speaker":"ویراستاران مجموعهٔ روابط خارجی ایالات متحده","speakerTitle":"یادداشت سندی در جلد دوازدهم","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۱۲، سند ۵۸","workType":"یادداشت مجموعهٔ اسنادی","page":"سند ۵۸ همان جلد","date":"واقعه در ۵ مارس ۱۹۵۹ میلادی (۱۴ اسفند ۱۳۳۷ خورشیدی، ۲۵۱۷ شاهنشاهی)","context":"متن توافق به «اسناد جاری سیاست خارجی آمریکا، ۱۹۵۹» ارجاع شده و به سند ۲۶۸ نیز ارجاع دارد."}]}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"از زبان میلانی و از نامهٔ آیزنهاور و از «پاسخ به تاریخ»، خواست شاهنشاه روشن است: تضمینی قطعی‌تر از «دکترین آیزنهاور» و از اعلامیهٔ لندن، در برابر تجاوز شوروی و نیز، در درخواست اولیه، در برابر تجاوز غیرمستقیم از هر منبع. رد دالس این خواست را «فراتر از مجوز کنگره» خواند. مذاکره با مسکو، خواه بازی ترساندن غرب بوده باشد و خواه قصد واقعی امضا، ابزار فشار شد. پس از شکست آن مذاکره و امضای آنکارا، شاهنشاه توافق را چنین خلاصه فرمودند که آمریکا استقلال ایران را برای منافع خود حیاتی دانسته و یاری نظامی وعده داده، اما تعهد دفاع در صورت حمله را مبهم گذاشته است. دو دهه بعد، در بحران ۱۳۵۷، همان سند را معیار پرسش از پایبندی واشینگتن قرار دادند. این تداوم نشان می‌دهد که در نظر ایشان، موافقت‌نامه هم دستاورد بود و هم ناکافی."},{"title":"ایالات متحده","body":"خط واشینگتن، از دالس تا هرتر و آیزنهاور، یکسان ماند: کمک در چارچوب قوانین موجود، نه پیمان متقابل مطلق و نه تعهد در برابر «هر سو.» آلن دالس، رئیس «سیا»، به روایت میلانی، در شورای امنیت ملی اطمینان داد که شاهنشاه فقط در کار «باج‌گیری» از غرب است و دولت آیزنهاور بر «نگاه داشتن خط» در برابر این تاکتیک مصمم است. نامهٔ رئیس‌جمهور، هم دوستی شخصی را یادآور شد و هم اثر پیمان با شوروی را بر دوستان ایران «ناخوشایند» خواند. هرتر امضا را با وجود خطر واکنش شوروی ضروری دانست، چون خودداری نشانهٔ ضعف می‌شد. نتیجه، سندی بود که تهران آن را جایگزین عضویت کامل می‌خواست و واشینگتن آن را تنظیم حقوقی همان تعهدهای پیشین می‌دانست."},{"title":"بریتانیا","body":"روایت رایت، که میلانی برجسته می‌کند، از بی‌اعتمادی پایدار لندن پس از این ماجرا حکایت دارد. دیدار اشک‌آلود، پیشگویی از دست رفتن تاج و تخت، و نسبت دادن تصمیم به سید ضیاء، در این روایت همه به همین نتیجه می‌رسند که شاهنشاه «یکسره» مسئول بوده‌اند. وزارت خارجه به رایت دستور داد شاهنشاه را بازدارد. بعدها مکمیلان در سفر لندن بر همبستگی انگلوآمریکایی و خطر کمونیسم شوروی تأکید کرد."},{"title":"اتحاد شوروی","body":"از دید مسکو، پیمان دوجانبه با آمریکا با نامهٔ ۱۹۲۱ در تعارض بود و به حضور نظامی آمریکا در ایران راه می‌گشود. پیشنهاد عدم تعرض، اگر روایت شوروی درست باشد، از تهران آمد و هیئت عالی‌رتبه شتابان به راه افتاد. شکست مذاکره، با درخواست الغای مواد همان توافق‌های قدیم، به کارزار تبلیغاتی و، در روایت‌های تأییدنشده، به تهدید آذربایجان و حتی طرح قتل انجامید. سفارت آمریکا شایعهٔ اشغال را بی‌پایه خواند."}],"aftermathSections":[{"title":"تغییر نام پیمان و جای موافقت‌نامه","body":"عراق در ۴ فروردین ۱۳۳۸ خورشیدی (۲۵۱۸ شاهنشاهی، ۲۴ مارس ۱۹۵۹ میلادی) از پیمان بغداد بیرون رفت و در ۲۸ مرداد همان سال (۱۹ اوت ۱۹۵۹ میلادی) نام پیمان به سازمان پیمان مرکزی، معروف به «سنتو»، تغییر یافت. موافقت‌نامه‌های آنکارا، که هنوز با عنوان همکاری با اعضای پیمان بغداد امضا شده بودند، در عمل ستون دوجانبهٔ رابطهٔ دفاعی ایران و آمریکا در چارچوب همان آرایش باقی ماندند. تفصیل خودِ پیمان در مدخل جداگانه آمده است. آنچه اینجا اهمیت دارد این است که آمریکا به عضویت کامل درنیامد و تعهد دوجانبه، به قید قطعنامهٔ خاورمیانه و توافق طرفین، جانشین آن عضویت شد."},{"title":"سفر آیزنهاور به تهران","body":"در ۲۳ آذر ۱۳۳۸ (۱۴ دسامبر ۱۹۵۹) آیزنهاور ساعت هشت و چهل دقیقه بامداد به تهران رسید و ساعت دو و نیم بعدازظهر راهی آتن شد. میلانی می‌نویسد بخشی از گفت‌وگو دربارهٔ تهدید شوروی بود، اما دغدغهٔ شاهنشاه بیشتر تهدید نظامی فزاینده از سوی عراق بود. ایشان پنج فرودگاه جنگندهٔ تازه می‌خواستند، همه برای دفاع در برابر تهدید احتمالی عراق. آیزنهاور، به نوشتهٔ خود که میلانی نقل می‌کند، «سخت تحت تأثیر میزان پختگی اندیشهٔ شاهنشاه» قرار گرفت. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» از همین سفر یاد می‌کنند و می‌نویسند رسانه‌ها حضور نگهبانان افتخار در مسیر فرودگاه تا کاخ را، که رسم دیدار سران است، چنین جلوه دادند که گویی از بیم جان همهٔ سربازان را به خیابان آورده‌اند."},{"title":"روابط با مسکو و تحکیم سمت غرب","body":"کارزار تبلیغاتی رادیو مسکو ماه‌ها ادامه یافت. واشینگتن کوشید از راه دبیرکل سازمان ملل، داگ هامرشولد، نیز برای توقف این تبلیغات میانجی شود. ایران حتی شکایت به سازمان ملل را در نظر داشت. آیزنهاور در نامه‌ای در اوت ۱۹۵۹ به شاهنشاه اطمینان داد که آمریکا «هر فرصتی» را برای فشار بر خروشچف به کار خواهد برد تا «کارزار خبیث» علیه ایشان بازایستد. میلانی تصمیم ۲۴ ژوئیهٔ ۱۹۵۹ (۲ مرداد ۱۳۳۸) به اعلام شناسایی عملی اسرائیل را نیز در شمار کوشش برای تحکیم پیوند با متحدان غربی در برابر همین هجوم می‌گذارد."},{"title":"میراث حقوقی تا سال‌های بعد","body":"موافقت‌نامهٔ ۵ مارس در اسناد بعدی آمریکا، از جمله در مرور ملاحظات دفاعی دو دولت در دههٔ بعد، در کنار توافق کمک دفاعی متقابل ۱۳۲۹ و یادداشت تفاهم‌های بعدی، بارها به عنوان یکی از پایه‌های رابطهٔ دفاعی یاد شد. شاهنشاه در مصاحبه با دو بورگراو و سپس در «پاسخ به تاریخ» همان متن را حجت تعهد آمریکا خواندند، با این قید که عبارت «اقدام مناسب با توافق طرفین» را مبهم می‌دانستند. در پاییز ۱۳۵۷، پرسش ایشان از سفیر این بود که آیا واشینگتن هنوز به آن سند پایبند است. بدین سان، سندی که به گفتهٔ هرتر «تعهد تازه‌ای» نمی‌آورد، در حافظهٔ دربار به پیمان یاری در برابر حملهٔ کمونیستی بدل شد. این فاصله میان تفسیر حقوقی واشینگتن و تفسیر سیاسی تهران، از همان روز امضا در متن مادهٔ اول نهفته بود و تا پایان سلطنت باقی ماند. هر ستون حد خود را دارد. اسناد آمریکایی در فوریه و مارس ۱۳۳۷ از پایان کار تبلیغات و از سفر آذر هنوز خبر نداشتند. میلانی از فاصلهٔ چند دهه و با تکیه بر خاطرات رایت روایت می‌کند. خاطرات شاهنشاه، دو دهه بعد و در تبعید، سند را در پرتو بحران ۱۳۵۷ بازمی‌خوانند. نام امضاکنندهٔ ایرانی در آنکارا در اسناد خوانده‌شده نیامده و از این رو ذکر نمی‌شود. صورت کامل نامهٔ ۱۴ فوریهٔ شاهنشاه به آیزنهاور نیز در این منابع به تفصیل نقل نشده و فقط مضمون شکست مذاکره، چنان‌که هرتر و میلانی آورده‌اند، آمده است. آنچه قطعی است، توالی مذاکره با مسکو، نامهٔ آیزنهاور، امضای آنکارا در محدودهٔ «دکترین آیزنهاور»، و سفر کوتاه رئیس‌جمهور در آذر ۱۳۳۸ است. از نگاه راهبردی، موافقت‌نامهٔ آنکارا پاسخ به دو ترس همزمان بود. ترس نخست، خلأ پیمان بغداد پس از سقوط پادشاهی عراق بود؛ بی‌عضویت کامل آمریکا، اعضای باقی‌مانده می‌خواستند تعهد کتبی واشینگتن را در دست داشته باشند. ترس دوم، که پس از شکست مذاکره با مسکو اوج گرفت، انتقام تبلیغاتی و شاید نظامی شوروی بود. هرتر هر دو را در یک یادداشت جمع کرد و امضا را با وجود «خطرهای بالقوه» توصیه نمود. نتیجه سندی شد که از نظر حقوقی از اعلامیهٔ لندن فراتر نمی‌رفت، اما از نظر سیاسی، پس از آن بازی خطرناک، معنای اعلام همبستگی را یافت. قید «اقدام مناسب با توافق طرفین» و ارجاع به قطعنامهٔ خاورمیانه، همان نقطه‌ای است که تفسیر تهران و تفسیر واشینگتن از هم جدا می‌شود. در واشینگتن، این قید یعنی بدون مجوز کنگره و بدون احراز تجاوز از سوی قدرت کمونیستی، تعهد مسلحانه‌ای در کار نیست. در تهران، به روایت «پاسخ به تاریخ»، همین عبارت «تعهد یاری در صورت حمله» بود، هرچند مبهم. وقتی شاهنشاه دو دهه بعد می‌پرسیدند آیا آمریکا هنوز به سند پایبند است، در واقع می‌پرسیدند کدام تفسیر هنوز زنده است. مذاکره با شوروی را نیز باید از امضا جدا نگاه داشت، هرچند تقویم این دو را به هم فشرده است. مذاکره در دی و بهمن رخ داد و در ۲۵ بهمن به نوشتهٔ نامهٔ دربار شکست خورد؛ امضا در ۱۴ اسفند انجام شد. بدون آن شکست و بدون نامهٔ آیزنهاور، شاید امضا آرام‌تر و کم‌سروصداتر صورت می‌گرفت. با آن سابقه، امضا هم اعلام همبستگی با غرب بود و هم پاسخ به کارزار مسکو. رایت این فصل را نقطهٔ پایان اعتماد لندن خواند. دربار، در عمل، پس از آن بیش از پیش به سمت غرب ایستاد: سفر آیزنهاور، نامه‌های تابستان دربارهٔ تبلیغات، و به روایت میلانی حتی شناسایی عملی اسرائیل. این توالی را نباید علت یگانهٔ هر یک از آن تصمیم‌ها دانست؛ اما بستر مشترکشان همان بحران زمستان ۱۳۳۷ است. در داخل ایران، دولت اقبال مجری این سیاست بود و علاء و ارفع، به روایت میلانی، از اکراه شاهنشاه در امضای متن آمریکایی نگران بودند. همین اکراه است که مذاکره با مسکو را، دست‌کم در یک خوانش، به ابزار چانه‌زنی بدل می‌کند. خوانش دیگر، که رایت می‌پسندد، این است که تصمیم از شخص شاهنشاه بود و سپس بهانه‌جویی شد. اسناد آمریکایی «باج‌گیری» را جدی گرفتند و در عین حال امضا را پیش بردند. بدین سان، حتی آنان که نیت دربار را فشار برای کمک بیشتر می‌دانستند، از خیر سند دیپلماتیک نگذشتند، چون ترک آن را پیروزی شوروی می‌دیدند. سفر کوتاه آذر ۱۳۳۸ را می‌توان نخستین نمایش علنی رابطهٔ تازه دانست. رئیس‌جمهور آمریکا چند ساعت در تهران ماند، دربارهٔ تهدید شوروی و عراق سخن گفت، و به نوشتهٔ خویش از پختگی طرف ایرانی تأثیر گرفت. شاهنشاه پنج فرودگاه جنگنده برای جبههٔ عراق می‌خواستند؛ یعنی افق تهدید، در نظر ایشان، دیگر فقط از شمال نبود. کودتای بغداد و جمهوری تندرو عراق، پس از ۱۳۳۷، جنوب غربی را نیز به محاسبهٔ دفاعی افزود. موافقت‌نامه را در برابر تجاوز کمونیستی نوشته بودند؛ اما دغدغهٔ عملی دربار، به گواه همین دیدار، متنوع‌تر از آن ماده بود. لایهٔ نخست، حقوقی است: اعلامیهٔ لندن، حد مجوز کنگره، مادهٔ اول با دو قید توافق طرفین و قطعنامهٔ خاورمیانه، و تصریح هرتر که تعهد تازه‌ای در میان نیست. لایهٔ دوم، سیاسیِ همان زمستان است: یادداشت‌های شوروی، هیئت محرمانه، دیدار رایت، نامهٔ آیزنهاور، شکست مذاکره، و امضای آنکارا در سایهٔ تبلیغات. لایهٔ سوم، میراث بعدی است: «سنتو»، سفر آذر، خوانش شاهنشاه در مصاحبه و در «پاسخ به تاریخ»، و پرسش پاییز ۱۳۵۷. درآمیختن این سه لایه این گمان را پیش می‌آورد که آمریکا در اسفند ۱۳۳۷ پیمانی ناتووار با ایران بست، یا برعکس، که سند هیچ معنایی نداشت. هیچ‌یک دقیق نیست. معنایش همان بود که در متن آمد، و وزنش همان بود که بحران آن زمستان به آن بخشید. در نسبت با مدخل پیمان بغداد و با سفر واشینگتن در ۱۳۳۳، این رویداد حلقهٔ سوم است. در ۱۳۳۳ شاهنشاه از الحاق شتاب‌زده به اتحاد ترکیه و پاکستان تا تقویت نیرو پرهیز فرمودند و از پیمان دوجانبه سخن گفتند. در ۱۳۳۴ ایران به پیمان بغداد پیوست. در ۱۳۳۷، پس از سقوط ستون عراقی پیمان، همان خواست پیمان دوجانبه به متن آنکارا انجامید، اما نه به آن قطعیتی که دربار می‌خواست. بدین سان، مسیر از سفر آیزنهاور تا آنکارا، مسیر افزایش تعهد لفظی آمریکاست، نه مسیر پیمان دفاعی نامحدود. این تشخیص با اسناد هرتر سازگار است و با گلایهٔ بعدی شاهنشاه از ابهام عبارت‌ها نیز. از حیث تعادل روایت، باید جانب احتیاط را نیز نگاه داشت. بازی با مسکو را منابع غربی «باج‌گیری» خواندند؛ تاریخ رسمی شوروی آن را پیشنهادی جدی از تهران دانست که سپس با درخواست الغای مواد ۱۹۲۱ و ۱۹۲۷ به بن‌بست رسید. هر دو می‌توانند پاره‌ای از حقیقت را داشته باشند: دربار هم به چانه‌زنی با غرب نیازمند بود و هم از تهدید شمال نگران. نامهٔ آیزنهاور و اشک رایت را نباید به معنای فرمان‌پذیری یک‌جانبهٔ تهران گرفت؛ امضا، پس از آن نامه‌ها، در متنی انجام شد که واشینگتن از پیش حاضر به دادن آن بود، نه در متنی که دربار در برابر «هر سو» می‌خواست. در مقابل، نباید وزن سیاسی امضا را نیز انکار کرد: پس از کارزار خروشچف، نشستن نمایندگان ایران و آمریکا و ترکیه و پاکستان در آنکارا، پیامی آشکار به مسکو بود، حتی اگر حقوقدانان وزارت خارجه آن را «تعهد تازه» ندانند. در پایان، آنچه این رویداد را در تاریخ سیاست خارجی ایران برجسته می‌کند نه طول متن حقوقی، که فشردگی خطر در چند هفته است. از ورود هیئت شوروی تا نامهٔ آیزنهاور کمتر از دو هفته گذشت؛ از نامهٔ شکست مذاکره تا امضا کمتر از سه هفته. در این فاصله، دربار میان دو ابرقدرت ایستاد، یکی را رنجاند، با دیگری سندی محدود امضا کرد، و تا سال‌ها بعد همان سند را حجت دوستی و یاری خواند. بدین ترتیب، زمستان ۱۳۳۷ و بهار و آذر ۱۳۳۸ را باید با هم خواند: بحران اعتماد با مسکو و لندن، سند محدود آنکارا، و بازدید کوتاه آیزنهاور. هیچ‌یک به تنهایی معنای کامل این فصل را نمی‌رساند. هواداران دربار امضا را نشانهٔ موفقیت در گرفتن تعهد کتبی آمریکا پس از امتناع از عضویت کامل می‌دانند. منتقدان غربی همان امضا را تنظیم دوبارهٔ تعهدهای موجود می‌خوانند و بازی با شوروی را خطری پرهزینه. هر دو خوانش از اسناد برمی‌آید. از این حیث، موافقت‌نامهٔ دفاعی ایران و آمریکا نه پایان جست‌وجوی پیمان قطعی بود و نه آغاز آن. جست‌وجو از سفر ۱۳۳۳ آغاز شده بود و در دهه‌های بعد، در خرید سلاح و در تفسیر همان مادهٔ اول، ادامه یافت. آنچه در ۱۴ اسفند ۱۳۳۷ رخ داد، ثبت رسمی حدی بود که کنگره و «دکترین آیزنهاور» اجازه می‌دادند، در لحظه‌ای که دربار تازه از لبهٔ پیمان با مسکو بازگشته بود. این حد را باید همان‌گونه که هست شناخت: تعهد مشروط، در برابر تجاوز کمونیستی، با اقدام مناسب و توافق طرفین. بیش از این را متن نمی‌گوید؛ کمتر از این را نیز سابقهٔ آن زمستان برنمی‌تابد. با همین حد است که این رویداد در زنجیرهٔ سیاست خارجی ایران پس از مرداد ۱۳۳۲ جای می‌گیرد: پس از قرارداد نفت و سفر واشینگتن و پیمان بغداد و قانون نفت، اینک سندی دفاعی که هم پیوند با غرب را استوار می‌کرد و هم سقفش را آشکار می‌ساخت. این تداوم، خود بهترین دلیل برای خواندن موافقت‌نامه نه چون پایان یک فصل، بلکه چون قاعده‌ای است که فصل‌های بعد سیاست ایران بر آن بنا شد."}]},{"id":"opec-founded-1339","title":"تأسیس اوپک و دبیرکلی فؤاد روحانی","date":{"solarYear":1339,"solarMonth":6,"solarDay":19,"gregorianYear":1960,"gregorianMonth":9,"gregorianDay":10},"endDate":{"solarYear":1339,"solarMonth":11,"solarDay":1,"gregorianYear":1961,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":21},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"از ۱۹ تا ۲۳ شهریور ۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی، برابر با ۱۰ تا ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰ میلادی) نمایندگان ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا در بغداد گرد آمدند و سازمانی دائمی به نام سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت، معروف به «اوپک»، بنیاد نهادند. قطر در همان نشست مقام ناظر یافت. آرمیِن مایر، رئیس دفتر امور خاور نزدیک وزارت خارجهٔ ایالات متحده، در یادداشت ۲۱ نوامبر ۱۹۶۰ میلادی (۳۰ آبان ۱۳۳۹ خورشیدی، ۲۵۱۹ شاهنشاهی) به لوئیس جونز، معاون وزیر در امور خاور نزدیک و جنوب آسیا، نوشت که کاهش بهای اعلام‌شدهٔ نفت خام خاورمیانه به دست شرکت‌های بزرگ در اوت ۱۹۶۰ (مرداد ۱۳۳۹) این نشست اضطراری را به راه انداخت. در پایان کنفرانس اعلام شد که هدف سازمان فراهم کردن مجمعی برای یکسان‌سازی سیاست‌های نفتی اعضا و پاسداری از منافع آنان، فردفرد و جمعی، است. چهار توافق مشخص نیز اعلام شد: اعضا دیگر نمی‌توانند در برابر تغییر یک‌جانبهٔ بها از سوی شرکت‌ها بی‌تفاوت بمانند؛ باید بخواهند که شرکت‌ها بها را پایدار نگاه دارند و بهای کنونی را به سطح پیش از کاهش اوت بازگردانند؛ باید نظامی برای پایداری بها، از جمله از راه تنظیم تولید با رعایت منافع تولیدکننده و مصرف‌کننده، بررسی و تدوین کنند؛ و اگر اجرای تصمیم اجماعی به تحریم شرکتی علیه یک عضو بینجامد، عضو دیگر از آن وضع، با پذیرش صادرات بیشتر یا بهای بهتر، سود نجوید. فؤاد روحانی، حقوق‌دان و کارشناس نفت ایران، نمایندهٔ ایران در سازمان شد و در ۱ بهمن ۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی، ۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۱ میلادی) نخستین دبیرکل «اوپک» گردید و تا ۳۰ آوریل ۱۹۶۴ میلادی (۱۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ خورشیدی، ۲۵۲۳ شاهنشاهی) در این سمت ماند. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که پیوستن به سازمان تازه، پس از جدال قرارداد ایتالیا با انریکو ماتئی، برای محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، هم مایهٔ آسودگی بود و هم چالش؛ و شاید همین سابقه، تردید نخستین ایشان را در تعهد جدی به سازمان توضیح دهد. رفته‌رفته نظرشان دگرگون شد، روحانی را گماشتند، و خود در فشار برای افزایش بها نقش پیشرو یافتند. شاهنشاه بعدها در «پاسخ به تاریخ» نوشتند که از لحظه‌ای که ایران «مالک ثروت زیرزمینی خود» شد، کارزار تخریب علیه دولت و شخص ایشان آغاز گردید. این داوری بعدی است و نباید تأسیس ۱۳۳۹ را علت یگانهٔ رویدادهای سال‌های بعد خواند. جهش بهای ۱۳۵۲ مدخل جداگانه دارد.","citations":[{"sourceId":"frus-1958-60-v4","locus":"یادداشت ۲۱ نوامبر ۱۹۶۰، سند ۳۱۴","text":"آرمین مایر نتیجهٔ کنفرانس بغداد و سه راه پیش روی واشینگتن را نوشت."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"بحث اوپک","text":"عباس میلانی تردید نخست شاهنشاه و دبیرکلی فؤاد روحانی را می‌آورد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"بحث سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت","text":"محمدرضا شاه پهلوی تأسیس سازمان را با کارزار علیه دولت خود پیوند می‌دهد."}],"personIds":["mohammad-reza-person","fuad-rouhani","abdullah-tariki","juan-pablo-perez-alfonzo","talat-shaibani","ahmad-sayyid-omar"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"ایران را به سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت برد.","fuad-rouhani":"نخستین دبیرکل سازمان شد و دبیرخانه را در ژنو برپا کرد.","abdullah-tariki":"رئیس امور نفت عربستان و از پنج پدر مؤسس سازمان در نشست بغداد بود.","juan-pablo-perez-alfonzo":"وزیر معادن ونزوئلا بود و در نشست بغداد سهمیه‌بندی تولید را خواست.","talat-shaibani":"نمایندهٔ عراق و از پنج پدر مؤسس سازمان در نشست بغداد بود.","ahmad-sayyid-omar":"نمایندهٔ کویت و از پنج پدر مؤسس سازمان در نشست بغداد بود."},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["تأسیس اوپک","دبیرکلی فؤاد روحانی"],"contextSections":[{"title":"اصل پنجاه‌پنجاه و بهای اعلام‌شده","body":"پس از قرارداد کنسرسیوم ۱۳۳۳، تقسیم سود به تساوی میان دولت میزبان و شرکت عامل در میان کشورهای نفت‌خیز خاورمیانه رواج داشت. دولت ایران درآمد نفت را بر پایهٔ بهای اعلام‌شده و مالیات و بهرهٔ مالکانه حساب می‌کرد. هر کاهش در بهای اعلام‌شده، سهم دولت را نیز کاهش می‌داد. قانون نفت ۱۳۳۶ و قرارداد با آجیپ، چنان‌که در مدخل جداگانه آمده، این هنجار را در بیرون از ناحیهٔ کنسرسیوم شکست و سهم ایران را در آن نمونه به هفتاد و پنج درصد رساند. اما بخش عمدهٔ صادرات همچنان در ناحیهٔ کنسرسیوم و در قالب پنجاه‌پنجاه می‌ماند. از این رو، تصمیم شرکت‌های بزرگ دربارهٔ بهای اعلام‌شده، مستقیماً به خزانهٔ ایران و دیگر صادرکنندگان بند می‌شد. مایر در همان یادداشت توضیح می‌دهد که پیشنهاد نفت ارزان شوروی به هند، سه شرکت غربی فعال در آنجا را واداشت که بها را حدود دوازده و یک‌چهارم درصد زیر بهای خلیج فارس پایین بیاورند. درهم‌تنیدگی مالکیت شرکت‌ها و فشار دیگر کشورهای مصرف‌کننده، کاهش بها در خاورمیانه را اجتناب‌ناپذیر کرد. وانگهی، رقابت شدید بازار، مقدار درخور توجهی نفت خام را با تخفیف به فروش می‌رساند. بدین سان، حتی پیش از اوت ۱۹۶۰، نظام بهای اعلام‌شده زیر فشار عرضه و رقابت بود."},{"title":"کاهش اوت ۱۹۶۰ و خشم دولت‌های تولیدکننده","body":"در ۱۸ مرداد ۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی، برابر با ۹ اوت ۱۹۶۰ میلادی) شرکت نفت استاندارد نیوجرسی، که بعدها به «اِسو» و سپس «اِکسون» شهرت یافت، کاهش ده تا چهارده سنتی بهای اعلام‌شدهٔ نفت خام خاورمیانه را اعلام کرد. دیگر شرکت‌های بزرگ نیز، برخی با اکراه، از آن پیروی کردند. این کاهش، به روایت تاریخ‌های بعدی صنعت نفت، بدون مشورت پیشین با دولت‌های میزبان صورت گرفت. در نظام پنجاه‌پنجاه، معنای عملی‌اش کم شدن درآمد دولت‌ها بود. مایر همین کاهش اوت را «ماشه»ی تأسیس «اوپک» می‌خواند. عبدالله الطریقی، رئیس امور نفت و معادن عربستان سعودی، و خوان پابلو پرز آلفونسو، وزیر معادن و هیدروکربن ونزوئلا، پیش از آن از نظامی برای سهمیه‌بندی تولید از راه سازمانی که سهم هر عضو را در بازار جهان تعیین کند و بها را مطلوب نگاه دارد هواداری می‌کردند. پس از کاهش بها، کشورهای خاورمیانه و ونزوئلا نشست اضطراری بغداد را برای پدید آوردن سازمانی که سهمیه‌بندی را بررسی کند فراخواندند."},{"title":"ایران پس از قرارداد ماتئی","body":"میلانی تأسیس سازمان را در ادامهٔ «ضربه»ی معامله با ماتئی می‌بیند. ایالات متحده و بریتانیا کوشیده بودند شاهنشاه را از آن معاملهٔ هفتاد و پنج درصدی منصرف کنند و ناکام مانده بودند. شاهنشاه بعدها مرگ ماتئی را حادثه ندانستند. میلانی می‌پرسد که آیا همین سابقه، تردید نخستین ایشان را در تعهد جدی به سازمانی جمعی از صادرکنندگان توضیح نمی‌دهد. در همان حال، کاهش یک‌جانبهٔ بها نشان می‌داد که حتی پس از قانون نفت و قرارداد ایتالیا، شرکت‌های بزرگ هنوز تعیین بهای اعلام‌شده را در دست خود می‌دانند. پیوستن به جبهه‌ای از دولت‌های صادرکننده، راه دیگری برای بالا بردن قدرت چانه‌زنی بود، بی‌آن‌که ایران تنها بایستد. عراق میزبان نشست بود؛ همان عراقی که دو سال پیش پادشاهی‌اش سقوط کرده بود و با ایران بر سر اروند و تبعیدها تنش داشت. مایر می‌نویسد عضویت در سازمان به کشورهایی محدود شد که صادرکنندهٔ خالص و عمدهٔ نفت باشند، مگر آن‌که اعضای مؤسس به اتفاق آرا کشوری را بپذیرند. این قید، جمهوری متحد عربی و بحرین را بیرون می‌گذاشت و «از همین رو مشارکت عراق و ایران را ممکن می‌ساخت.» یعنی طراحی حقوقی عضویت، خود راه‌حلی برای حضور همزمان تهران و بغداد بود."}],"whatHappened":[{"title":"کنفرانس بغداد","body":"از ۱۰ تا ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰ نمایندگان پنج کشور در بغداد نشستند. سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت را سازمانی دائمی خواندند. قطر ناظر شد. به نوشتهٔ دفتر سازمان در روایت‌های بعدی خود، گردهمایی در تالار «الشعب» بغداد بود و پنج «پدر مؤسس» را فؤاد روحانی از ایران، طلعت الشیبانی از عراق، احمد سید عمر از کویت، عبدالله الطریقی از عربستان سعودی، و خوان پابلو پرز آلفونسو از ونزوئلا دانسته‌اند. آنچه در سند همزمان مایر قطعی است، پنج عضو مؤسس، مقام ناظر قطر، اعلام هدف، و چهار توافق بالا است. روحانی حقوق‌دان و از مشاوران برجستهٔ شرکت ملی نفت ایران بود؛ میلانی او را از محترم‌ترین اقتصاددانان و حقوق‌دانان نفت ایران می‌خواند، آشنا به حساب پیچیدهٔ قیمت‌گذاری و جهان قراردادها. انتخاب او به دبیرکلی، هم وزن کارشناسی ایران را نشان می‌داد و هم میانجی‌ای می‌خواست که میان دولت‌هایی با منافع نه یکسان، سازمان را به راه اندازد. دبیرخانهٔ دائمی در حال شکل‌گیری بود و مکان آن هنگام نگارش یادداشت مایر هنوز تعیین نشده بود. بعدها مقر در ژنو استقرار یافت و در ۱ سپتامبر ۱۹۶۵ میلادی (۱۰ شهریور ۱۳۴۴ خورشیدی، ۲۵۲۴ شاهنشاهی) به وین انتقال یافت. کمیته‌ای فرعی می‌بایست در نوامبر در بغداد دستورکار نشست دوم را، که برای ژانویهٔ ۱۹۶۱ در کاراکاس مقرر شده بود، تنظیم کند. روحانی در ۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۱، همزمان با همان افق نشست دوم، کار دبیرکلی را آغاز کرد."},{"title":"تصمیم‌ها و نخستین اثر بر شرکت‌ها","body":"چهار بند اعلام‌شده، دستورکار سازمان را از روز نخست روشن کرد: اعتراض به تغییر یک‌جانبهٔ بها، درخواست بازگشت به سطح پیش از اوت، بررسی پایداری بها از جمله با تنظیم تولید، و همبستگی در برابر تحریم شرکتی. مایر می‌افزاید که از زمان تأسیس، کشورهای عضو به شرکت‌ها اطلاع داده‌اند که بهای اعلام‌شدهٔ تازه را مبنای محاسبهٔ بهرهٔ مالکانه یا مالیات بر درآمد نمی‌شناسند. این نخستین میوهٔ عملی اجماع بود: مبارزه نه فقط با اصل کاهش، که با اعتبار حسابداری آن برای سهم دولت. او همچنین هشدار داد که اگرچه از قطعنامه‌ها برمی‌آید که اعضا در آن مرحله برای تغییر فرمول پنجاه‌پنجاه نمی‌کوشند، اگر بر جبران بر پایهٔ بهای پیش از اوت پای بفشارند، همان فرمول سخت تحت فشار خواهد آمد. یعنی حتی بدون اعلام رسمی تغییر سهم، ایستادگی بر بهای قدیم می‌توانست معادل افزایش دریافتی دولت باشد."},{"title":"ارزیابی واشینگتن در پاییز ۱۳۳۹","body":"مایر نوشت که داوری دربارهٔ کارآمدی و رشد سازمان هنوز زود است. سهمیه‌بندی جمعی را، که انگیزهٔ اصلی برخی مؤسسان بود، تقریباً ناممکن دانست: لیبی و الجزایر، که در حال تبدیل شدن به تولیدکنندگان عمده بودند، در سازمان نبودند و احتمالاً به‌زودی عضو نمی‌شدند؛ و تقسیم بازار جهان، بدون حضور همهٔ تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان در یک سازمان، با معیارهایی روبه‌رو بود که هر یک به سود یکی و به زیان دیگری تمام می‌شد (ذخیره، بازار تاریخی، تولید فعلی، جمعیت). نشانه‌ای نبود که تولیدکنندگان خاورمیانه در آن هنگام از افزایش تولید، اگر به معنای از دست دادن درآمد باشد، چشم بپوشند. عراق، خود از مؤسسان، حتی در همان هنگام از شرکت نفت عراق می‌خواست مناطق وسیعی را رها کند تا امتیازهای تازه بدهد و تولید را بالا ببرد. مایر عضویت آمریکا را، با وجود تولید عمده، ناممکن دانست چون آمریکا واردکنندهٔ خالص است. عضویت برای شوروی و لیبی و اندونزی و کانادا و شاید آرژانتین و کلمبیا، از حیث صادرکنندهٔ خالص بودن، از حیث ضابطه باز بود. پرز آلفونسو در کنگرهٔ نفتی اتحاد عرب در بیروت (۱۷ تا ۲۲ اکتبر ۱۹۶۰) گفته بود که اعضا باید امکان مشارکت روسیه را بررسی کنند و اگر لازم باشد خود به مسکو می‌رود، هرچند کشورش با شوروی رابطهٔ سیاسی نداشت. ناظران روس، به نوشتهٔ مایر، این اشارت را جدی نگرفتند و با نگرشی تحقیرآمیز گفتند شوروی مصمم است سهم تاریخی خود را در بازار نفت اروپای غربی بازپس گیرد؛ این سخن تا حدی اعراب حاضر در کنگره را ترساند و خشمگین کرد. مایر مشارکت روسیه را در آن هنگام نامحتمل دانست. سیاست اعلام‌شدهٔ آمریکا تشویق جریان آزاد نفت به دست بنگاه خصوصی در تجارت جهان بود. سهمیه‌بندی داخلی آمریکا، که از ۱۹۳۱ در تگزاس شرقی آغاز شده و در هفت ایالت تولیدکننده ادامه داشت، به نظر مایر با سهمیه‌بندی کشورهای خاورمیانه از یک جنس نبود؛ اولی را عمدتاً اقدام حفاظتی و صیانتی خواند. اما چون آمریکا خود سهمیه‌بندی داخلی و توافق‌های کالایی بین‌المللی (قهوه، گندم) با کنترل تولید داشت، اتخاذ موضع علنی علیه سهمیه‌بندی صادرکنندگان برایش دشوار بود. تا پیش از روشن شدن ماهیت سازمان، مایر سه راه پیش روی واشینگتن گذاشت: پشتیبانی، که چه بسا مستلزم تجدیدنظر در قوانین ضدتراست برای مشورت جمعی شرکت‌های آمریکایی با دولت‌های تولیدکننده باشد و با سیاست نمایندگی برابر مصرف‌کننده و تولیدکننده در ترتیبات کالایی در تعارض افتد؛ مخالفت، که دولت‌های عضو را می‌رنجاند و دخالت به سود انحصارهای نفتی تعبیر می‌شود و چه بسا سازمان را تقویت کند و به شوروی بهانه دهد؛ و بی‌طرفی، که سیاست موجود «ماندن در پس‌زمینه» در روابط شرکت‌ها و کشورهای صادرکننده را ادامه می‌دهد و بیشترین انعطاف را باقی می‌گذارد. مایر، در عمل، این راه سوم را با سیاست جاری سازگارتر دید. تا آن هنگام، به نوشتهٔ او، اعضا فقط در یک چیز متفق بودند: نارضایی از هر کاهش بعدی بها بدون تصویب پیشین کشورهای عضو. {{quote:0}}\n\n{{quote:1}}\n\n{{quote:2}}\n\n{{quote:3}}\n\n{{quote:4}}\n\n{{quote:5}}\n\n{{quote:6}}\n\n{{quote:7}}\n\n{{quote:8}}\n\n{{quote:9}}\n\n{{quote:10}}\n\n{{quote:11}}\n\n{{quote:12}}\n\n{{quote:13}}\n\n{{quote:14}}","quotes":[{"original":"Five of the nations represented—Iraq, Iran, Kuwait, Saudi Arabia and Venezuela—became charter members and Qatar has been given observer status.","translation":"پنج کشور حاضر، عراق، ایران، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا، عضو مؤسس شدند و قطر مقام ناظر یافت.","speaker":"آرمیِن مایر","speakerTitle":"رئیس دفتر امور خاور نزدیک وزارت خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۴، سند ۳۱۴، یادداشت به لوئیس جونز","workType":"یادداشت اداری","page":"ص ۶۵۸ تا ۶۶۱ همان جلد","date":"۲۱ نوامبر ۱۹۶۰ میلادی (۳۰ آبان ۱۳۳۹ خورشیدی، ۲۵۱۹ شاهنشاهی)","context":"مایر نتیجهٔ کنفرانس ۱۰ تا ۱۴ سپتامبر بغداد را برای مقام مافوق خود خلاصه می‌کند."},{"original":"the members could no longer remain indifferent to the attitude of oil companies in modifying prices","translation":"اعضا دیگر نمی‌توانند در برابر رفتار شرکت‌های نفت در تغییر بها بی‌تفاوت بمانند.","speaker":"آرمیِن مایر، به نقل از اعلام پایانی کنفرانس","speakerTitle":"رئیس دفتر امور خاور نزدیک","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۴، سند ۳۱۴","workType":"یادداشت اداری","page":"همان یادداشت","date":"۲۱ نوامبر ۱۹۶۰ میلادی؛ اعلام در ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰ (۲۳ شهریور ۱۳۳۹ خورشیدی، ۲۵۱۹ شاهنشاهی)","context":"این نخستین بند از چهار توافق اعلام‌شده در پایان نشست بغداد است."},{"original":"the members would demand that oil companies keep prices stable and that they restore present prices to those prevailing prior to the August, 1960, reduction","translation":"اعضا خواهند خواست که شرکت‌های نفت بها را پایدار نگاه دارند و بهای کنونی را به سطح رایج پیش از کاهش اوت ۱۹۶۰ بازگردانند.","speaker":"آرمیِن مایر، به نقل از اعلام پایانی کنفرانس","speakerTitle":"رئیس دفتر امور خاور نزدیک","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۴، سند ۳۱۴","workType":"یادداشت اداری","page":"همان یادداشت","date":"۲۱ نوامبر ۱۹۶۰ میلادی؛ اعلام در ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰","context":"درخواست بازگشت بها، نخستین مطالبهٔ جمعی مشخص سازمان از شرکت‌ها بود."},{"original":"in the event the application of any unanimous decision by member countries should result in sanctions by an oil company against one member country, no other member would take advantage of the situation by accepting any offer from an oil company whether in the form of increased exports or an improvement in prices.","translation":"اگر اجرای هر تصمیم اجماعی کشورهای عضو به تحریم یک شرکت نفت علیه یک عضو بینجامد، هیچ عضو دیگری از این وضع، با پذیرش پیشنهاد شرکت، خواه به صورت صادرات بیشتر و خواه بهبود بها، سود نخواهد جست.","speaker":"آرمیِن مایر، به نقل از اعلام پایانی کنفرانس","speakerTitle":"رئیس دفتر امور خاور نزدیک","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۴، سند ۳۱۴","workType":"یادداشت اداری","page":"همان یادداشت","date":"۲۱ نوامبر ۱۹۶۰ میلادی؛ اعلام در ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰","context":"این بند همبستگی، درس تجربهٔ تحریم‌ها و رقابت میان تولیدکنندگان بر سر سهم بازار را در متن تأسیس گذاشت."},{"original":"The creation of OPEC was triggered by the major oil companies reducing Middle East posted prices for crude oil in August, 1960.","translation":"تأسیس اوپک را کاهش بهای اعلام‌شدهٔ نفت خام خاورمیانه به دست شرکت‌های بزرگ نفت در اوت ۱۹۶۰ ماشه زد.","speaker":"آرمیِن مایر","speakerTitle":"رئیس دفتر امور خاور نزدیک وزارت خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۴، سند ۳۱۴","workType":"یادداشت اداری","page":"همان یادداشت","date":"۲۱ نوامبر ۱۹۶۰ میلادی (۳۰ آبان ۱۳۳۹ خورشیدی، ۲۵۱۹ شاهنشاهی)","context":"مایر سپس رقابت شوروی در بازار هند و فروش با تخفیف را نیز از زمینه‌های ناگزیری کاهش بها می‌شمارد."},{"original":"Since the creation of OPEC, member countries have informed the oil companies that they do not recognize the new posted prices for crude as the basis for royalty or income tax purposes.","translation":"از زمان تأسیس اوپک، کشورهای عضو به شرکت‌های نفت اطلاع داده‌اند که بهای اعلام‌شدهٔ تازهٔ نفت خام را مبنای محاسبهٔ بهرهٔ مالکانه یا مالیات بر درآمد نمی‌شناسند.","speaker":"آرمیِن مایر","speakerTitle":"رئیس دفتر امور خاور نزدیک وزارت خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۴، سند ۳۱۴","workType":"یادداشت اداری","page":"بند «آیندهٔ اوپک» همان یادداشت","date":"۲۱ نوامبر ۱۹۶۰ میلادی (۳۰ آبان ۱۳۳۹ خورشیدی، ۲۵۱۹ شاهنشاهی)","context":"این نخستین اثر عملی اجماع بغداد بر رابطهٔ حسابداری دولت‌ها و شرکت‌ها است."},{"original":"So far, OPEC countries seem to be unanimous in only one respect—their unwillingness to allow the oil companies to make any further reductions in the price of crude oil without prior approval of the member countries.","translation":"تاکنون کشورهای اوپک تنها در یک چیز متفق به نظر می‌رسند: نارضایی از این‌که شرکت‌های نفت هر کاهش بعدی در بهای نفت خام را بدون تصویب پیشین کشورهای عضو انجام دهند.","speaker":"آرمیِن مایر","speakerTitle":"رئیس دفتر امور خاور نزدیک وزارت خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۴، سند ۳۱۴","workType":"یادداشت اداری","page":"بخش نگرش آمریکا به اوپک","date":"۲۱ نوامبر ۱۹۶۰ میلادی (۳۰ آبان ۱۳۳۹ خورشیدی، ۲۵۱۹ شاهنشاهی)","context":"مایر سهمیه‌بندی جمعی را هنوز نامحتمل می‌داند و این اجماع سلبی را تنها قدر متیقن سازمان می‌خواند."},{"original":"Remain neutral. By not taking sides with regard to the OPEC, the US would be carrying out its existing policy of remaining in the background in matters affecting relations between oil companies and oil exporting nations… This policy gives us the greatest flexibility.","translation":"بی‌طرف ماندن. با جانبداری نکردن در قبال اوپک، ایالات متحده سیاست موجود خود را مبنی بر ماندن در پس‌زمینه در امور مربوط به روابط شرکت‌های نفت و کشورهای صادرکننده ادامه می‌دهد… این سیاست بیشترین انعطاف را به ما می‌دهد.","speaker":"آرمیِن مایر","speakerTitle":"رئیس دفتر امور خاور نزدیک وزارت خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۴، سند ۳۱۴","workType":"یادداشت اداری","page":"بند سوم از سه گزینهٔ پیش روی آمریکا","date":"۲۱ نوامبر ۱۹۶۰ میلادی (۳۰ آبان ۱۳۳۹ خورشیدی، ۲۵۱۹ شاهنشاهی)","context":"مایر پشتیبانی را مستلزم تجدیدنظر ضدتراست و مخالفت را موجب رنجش و بهانهٔ شوروی می‌داند."},{"original":"joining the new organization was for the Shah both a relief and a challenge.","translation":"پیوستن به سازمان تازه برای شاهنشاه هم مایهٔ آسودگی بود و هم چالش.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۸۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"توصیف موضع ایران در ۱۳۳۹؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی این جمله را درست پس از یادآوری معامله با ماتئی و فشار آمریکا و بریتانیا برای انصراف از آن می‌آورد."},{"original":"Maybe that explains the Shah’s initial reluctance to make a serious commitment to OPEC.","translation":"شاید همین، تردید نخستین شاهنشاه را در تعهد جدی به اوپک توضیح دهد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۸۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی سپس می‌نویسد که شاهنشاه رفته‌رفته نظرش دگرگون شد و فؤاد روحانی را نماینده کرد."},{"original":"Rouhani was one of Iran’s most respected oil economists and jurists, known for his intimate knowledge of the complicated calculus of oil pricing and of the arcane world of oil contracts and agreements. Rouhani was selected as the first secretary-general of OPEC.","translation":"روحانی یکی از محترم‌ترین اقتصاددانان و حقوق‌دانان نفت ایران بود، آشنا به حساب پیچیدهٔ قیمت‌گذاری نفت و به جهان پوشیدهٔ قراردادها و توافق‌های نفتی. روحانی به عنوان نخستین دبیرکل اوپک برگزیده شد.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۸۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"انتخاب در پی تأسیس ۱۳۳۹؛ آغاز به کار ۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۱؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی می‌افزاید که چندی بعد خود شاهنشاه در فشار آوردن بر سازمان برای افزایش بها نقش پیشرو یافت."},{"original":"From the moment that Iran became the master of its own underground wealth, a systematic campaign of denigration was begun concerning my government and my person. … It was at this time that I became a despot, an oppressor, a tyrant.","translation":"از لحظه‌ای که ایران مالک ثروت زیرزمینی خود شد، کارزار منظم تخریب دربارهٔ دولت من و شخص من آغاز گردید. … در همین هنگام بود که من مستبد و ستمگر و ظالم شدم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت عباس میلانی از «پاسخ به تاریخ»","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه، به نقل از پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات / زندگینامه","page":"ص ۲۸۴ میلانی (نسخهٔ پی‌دی‌اف)؛ اصل در پاسخ به تاریخ","date":"نگارش در تبعید؛ انتشار «پاسخ به تاریخ» ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه این کارزار را از ۱۹۵۸ تا اوج ۱۹۶۱ می‌کشند و انقلاب سفید را توقف موقت آن می‌خوانند؛ این داوری بعدی است، نه گزارش روز تأسیس."},{"original":"Far from being the OPEC price hawk depicted in the West, within the cartel I counseled moderation towards an ordered and rational growth.","translation":"برخلاف تصویر باز تندرو قیمت‌ها که غرب از من در اوپک ساخت، در درون سازمان به میانه‌روی و رشدی منظم و خردمندانه توصیه می‌کردم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۰۲ تقریبی نسخهٔ پی‌دی‌اف","date":"ناظر به سال‌های پس از ۱۳۵۴؛ انتشار کتاب ۱۹۸۰ میلادی","context":"این جمله به دورهٔ پس از جهش ۱۳۵۲ مربوط است و در مدخل آن رویداد نیز آمده؛ اینجا برای نشان دادن خوانش خودِ شاهنشاه از نقش ایران در سازمان نقل می‌شود."},{"original":"Membership in the OPEC is restricted to countries with net substantial exports of oil unless the country is accepted unanimously by the five charter members. By restricting membership in this way, it keeps out the UAR and Bahrain and, thus, makes it possible for both Iraq and Iran to participate.","translation":"عضویت در اوپک به کشورهایی محدود است که صادرکنندهٔ خالص و عمدهٔ نفت باشند، مگر آن‌که کشور را پنج عضو مؤسس به اتفاق آرا بپذیرند. با این محدودیت، جمهوری متحد عربی و بحرین بیرون می‌مانند و از همین رو مشارکت همزمان عراق و ایران ممکن می‌شود.","speaker":"آرمیِن مایر","speakerTitle":"رئیس دفتر امور خاور نزدیک وزارت خارجهٔ ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد ۴، سند ۳۱۴","workType":"یادداشت اداری","page":"همان یادداشت","date":"۲۱ نوامبر ۱۹۶۰ میلادی (۳۰ آبان ۱۳۳۹ خورشیدی، ۲۵۱۹ شاهنشاهی)","context":"مایر این قید حقوقی را توضیح سیاسی حضور تهران و بغداد در یک سازمان می‌داند."},{"original":"Before long, the Shah himself took a leading role in pushing OPEC to demand higher prices for oil.","translation":"چندی نگذشت که خود شاهنشاه در واداشتن اوپک به مطالبهٔ بهای بالاتر برای نفت نقشی پیشرو یافت.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار","work":"شاه","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۲۸۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"توصیف مسیر پس از تأسیس؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"میلانی بلافاصله می‌افزاید که اگر سخن شاهنشاه را باور کنیم، حتی انقلاب ۱۳۵۷ را نتیجهٔ همین نقش و شهرت «باز تندرو بها» می‌دانستند."}]}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی و دولت ایران","body":"از زبان میلانی، موضع نخستین دربار آمیخته‌ای از تردید و فرصت‌جویی بود. تجربهٔ ماتئی نشان داده بود که حرکت مستقل نفتی هزینهٔ سیاسی دارد؛ کاهش یک‌جانبهٔ بها نشان می‌داد که نپیوستن به جبههٔ صادرکنندگان نیز هزینه دارد. گماردن روحانی، انتخابی کارشناسی و در عین حال سیاسی بود: ایران در رأس دبیرخانه می‌ایستاد، بی‌آن‌که در روز تأسیس خود را پرچمدار سهمیه‌بندی پرز آلفونسو نشان دهد. بعدها شاهنشاه نقش پیشرو در افزایش بها را پذیرفتند و در «پاسخ به تاریخ» هم از «مالکیت ثروت زیرزمینی» با افتخار نوشتند و هم کارزار تخریب غرب را به همان لحظه پیوند زدند، و هم تصویر «باز تندرو» را رد کردند. این سه لایه را باید از هم جدا خواند: تصمیم ۱۳۳۹، رهبری بعدی بها، و داوری تبعید."},{"title":"دولت‌های مؤسس دیگر","body":"الطریقی و پرز آلفونسو، به گواه مایر، از پیش خواهان سازمانی با قدرت تعیین سهم بازار بودند. عراق میزبانی داد و در همان حال به دنبال افزایش تولید خود بود. کویت و عربستان، هر یک با قراردادها و شرکت‌های خود، به اجماع ضد کاهش یک‌جانبه پیوستند. همبستگی در برابر تحریم، بیش از سهمیه‌بندی دقیق، قدر متیقن جمع بود. اختلاف معیارهای تقسیم سهم، ذخیره، تولید، جمعیت، بازار تاریخی، از روز نخست در تحلیل آمریکایی آمده و نشان می‌دهد که سازمان، حتی در نظر ناظران همان پاییز، اتحادی کامل نبود."},{"title":"شرکت‌های بزرگ و واشینگتن","body":"شرکت‌ها بهای اعلام‌شده را ابزار مدیریت عرضه و رقابت، از جمله با نفت شوروی، می‌دانستند. دولت‌های صادرکننده همان ابزار را دست‌اندازی به درآمد حاکمیتی خواندند. واشینگتن، به تجویز مایر، تا روشن شدن ماهیت سازمان بی‌طرفی و انعطاف را بر مخالفت علنی یا پشتیبانی رسمی ترجیح داد. مخالفت را خطر تقویت سازمان و بهانهٔ شوروی می‌دید؛ پشتیبانی را مستلزم تغییر قوانین ضدتراست. این احتیاط با سیاست «پس‌زمینه ماندن» در جدال شرکت و دولت میزبان سازگار بود."}],"aftermathSections":[{"title":"دبیرکلی روحانی و سال‌های نخست","body":"روحانی از ۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۱ تا ۳۰ آوریل ۱۹۶۴ دبیرکل بود و در همان حال ریاست هیئت حاکمه را نیز، به روایت‌های بعدی سازمان، بر عهده داشت. مقر در ژنو، سپس از ۱۳۴۴ در وین، به سازمان هویت اداری داد. در آن سال‌ها، به روایت تاریخ‌های بعدی صنعت نفت، «اوپک» بیش از آن‌که قیمت‌گذار قاطع بازار باشد، مجمع هماهنگی و گردآوری اطلاعات و فشار برای جلوگیری از کاهش‌های بعدی بود. مایر درست پیش‌بینی کرده بود که سهمیه‌بندی کامل دشوار خواهد بود. با این حال، رد بهای تازه به عنوان مبنای مالیات و بهره، و اجماع بر مشورت پیشین، قاعدهٔ بازی را یک درجه به سود دولت‌ها عوض کرد. جهش بهای نشست تهران در دی ۱۳۵۲، که شاهنشاه دعوتش را به خود نسبت می‌دهند، مدخل جداگانه دارد و نباید آن را با تأسیس ۱۳۳۹ یکی گرفت. آنچه در ۱۳۳۹ رخ داد، ساختن ظرفی حقوقی و سیاسی بود که آن تصمیم‌های بعدی در آن ممکن شد."},{"title":"ایران، بها و سیاست داخلی","body":"میلانی می‌نویسد شاهنشاه اگر باور داشته باشیم، نه فقط دشواری‌های اوایل دههٔ ۱۳۴۰ بلکه انقلاب ۱۳۵۷ را نتیجهٔ نقش خود در «اوپک» و شهرت «باز تندرو بها» می‌دانستند. در «پاسخ به تاریخ» کارزار تخریب را از ۱۹۵۸ تا اوج ۱۹۶۱ می‌کشند و انقلاب سفید را توقف موقت آن می‌خوانند. آنچه از اسناد همزمان برمی‌آید این است که در پاییز ۱۳۳۹ سازمان تازه تازه شکل گرفته بود و هنوز ابزار قاطع تعیین بها نبود. رهبری بعدی ایران در افزایش بها، محصول سال‌ها انباشت قدرت سازمان و تغییر بازار است."},{"title":"نسبت با قانون نفت و کنسرسیوم","body":"تأسیس «اوپک» را باید در کنار قانون نفت ۱۳۳۶ و قرارداد کنسرسیوم خواند، نه به جای آن‌ها. کنسرسیوم نفت جنوب را به بازار بازگرداند و پنجاه‌پنجاه را نگاه داشت. قانون ۱۳۳۶ درِ بقیهٔ سرزمین را به روی قالبی با سهم بالاتر گشود. «اوپک» میدان سومی ساخت: هماهنگی میان دولت‌های صادرکننده در برابر شرکت‌هایی که بهای اعلام‌شده را یک‌جانبه عوض می‌کردند. ایران در هر سه میدان حاضر بود: شریک کنسرسیوم، طرف قراردادهای جدید، و عضو مؤسس و دبیرکل نخستین سازمان. این حضور سه‌گانه، وزن نفتی ایران را در آستانهٔ دههٔ ۱۳۴۰ تعریف می‌کند. مایر دو ماه پس از بغداد می‌نوشت و از دبیرکلی روحانی و انتقال مقر به وین هنوز خبر قطعی نداشت. میلانی از فاصلهٔ چند دهه مسیر تردید تا رهبری بها را روایت می‌کند. خاطرات شاهنشاه، تأسیس را در پرتو سال‌های بعد بازمی‌خوانند. مشروح مذاکرات چهارروزهٔ بغداد و متن کامل قطعنامه‌ها در این منابع به صورت پروندهٔ رسمی کنفرانس نیست و از اعلام نقل‌شده در یادداشت مایر آمده است. موضع دقیق هیئت ایرانی در مخالفت یا موافقت با سهمیه‌بندی در صورت‌جلسهٔ در دست نیست و از این رو به حدس برگزار نمی‌شود. آنچه قطعی است، عضویت مؤسس ایران، چهار توافق اعلام‌شده، رد بهای تازه به عنوان مبنای مالیات، و دبیرکلی روحانی است. از نگاه ساختار بازار، اهمیت نشست بغداد در این بود که دولت‌های صادرکننده برای نخستین بار سازمانی دائمی، با دبیرخانه و نشست‌های پیاپی و قاعدهٔ همبستگی، در برابر شرکت‌هایی گذاشتند که دهه‌ها بهای اعلام‌شده را میان خود تنظیم می‌کردند. این کار را نباید با در دست گرفتن فوری بازار یکی دانست. مایر در همان پاییز نوشت که سهمیه‌بندی کامل دشوار است و اجماع مثبت هنوز نازک است. اما همین نازکی نیز معنا داشت: حتی اتحادی سلبی، نه به کاهش بدون مشورت، قاعده را عوض می‌کرد. شرکت‌ها از آن پس می‌دانستند که کاهش بعدی، پاسخ جمعی خواهد داشت، نه فقط اعتراض پراکندهٔ یک پایتخت. از نگاه ایران، سه انتخاب همزمان در میان بود. می‌توانست به کنسرسیوم و پنجاه‌پنجاه بسنده کند و از جبههٔ عربی فاصله بگیرد. می‌توانست فقط بر قراردادهای مشارکت تازه‌تر، چون الگوی ایتالیا، تکیه کند. و می‌توانست به سازمانی بپیوندد که عرب و غیرعرب، از ونزوئلا تا عراق، در آن نشسته‌اند. انتخاب سوم، با گماردن روحانی به دبیرکلی، ایران را از حاشیه به مرکز اداری سازمان برد. تردید نخستین دربار، اگر روایت میلانی درست باشد، مانع این انتخاب نشد. حضور همزمان تهران و بغداد را قید عضویت صادرکنندهٔ خالص ممکن کرد؛ این ظرافت حقوقی را مایر در همان سال دید و ثبت کرد. از نگاه مصرف‌کنندگان و شرکت‌ها، تأسیس سازمان خبری نگران‌کننده اما هنوز مبهم بود. واشینگتن سه راه را سنجید و بی‌طرفی را برگزید، چون مخالفت را زیان‌بارتر از نفع می‌دید و پشتیبانی را با ضدتراست ناسازگار. این بی‌طرفی به معنای بی‌اعتنایی نبود؛ به معنای پرهیز از اعلام جنگ علنی با سازمانی بود که هنوز نمی‌دانست تا کجا پیش می‌رود. در عمل، همان سیاست «پس‌زمینه» به شرکت‌ها مجال داد که با دولت‌ها معامله کنند، و به دولت آمریکا مجال داد که بعداً، وقتی سازمان در ۱۳۵۲ قیمت‌گذار شد، جدای از تأسیس، وارد کارزار دیپلماتیک شود. چهار توافق بغداد را می‌توان به دو لایه تقسیم کرد. لایهٔ فوری: اعتراض به کاهش اوت و درخواست بازگشت بها و رد بهای تازه به عنوان مبنای مالیات. لایهٔ ساختاری: بررسی تنظیم تولید و همبستگی در برابر تحریم. لایهٔ فوری در همان ماه‌های نخست به اطلاع شرکت‌ها رسید. لایهٔ ساختاری سال‌ها طول کشید تا ابزار اجرایی بیابد. روحانی در این میان نقش میانجی کارشناسی را داشت. آشنایی او با قراردادها و با حساب قیمت، او را برای دولتی که هم عضو کنسرسیوم بود و هم طالب سهم بیشتر، مناسب می‌ساخت. دبیرکلی نخستین را نباید مقام تشریفاتی خواند؛ در سازمانی نو، که مقر و آیین‌نامه و دستورکار نشست دوم را تازه می‌ساخت، دبیرکل محور اداری بود. مدت مأموریت او تا بهار ۱۳۴۳، سال‌های شکل‌گیری است، نه سال‌های جهش بها. این تفکیک زمانی برای عدالت با منابع ضروری است. تنش ایران و عراق، که می‌توانست نشست را ناممکن کند، با محدود کردن عضویت و با تمرکز بر دشمن مشترک، کاهش یک‌جانبهٔ بها، مدیریت شد. این به معنای رفع اختلاف اروند یا سیاست‌های بغداد نبود. فقط به این معنا بود که در شهریور ۱۳۳۹، منافع نفتی جمعی بر آن اختلاف‌ها سایه انداخت. بعدها همین دو دولت بارها در درون سازمان رویاروی هم ایستادند؛ آن رویارویی‌ها موضوع مدخل‌های بعد است. کارزار سیاسی که شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» به «مالکیت ثروت زیرزمینی» پیوند می‌زنند، از ۱۹۵۸ آغاز می‌شود، یعنی پیش از بغداد. بنابراین حتی به روایت خود ایشان، تأسیس سازمان یگانه مبدأ آن کارزار نیست. اوج ۱۹۶۱ با آغاز دبیرکلی روحانی همزمان است، اما همزمانی علت نیست. در نسبت با مدخل‌های پیش، «اوپک» حلقهٔ نفتی پس از قانون ۱۳۳۶ و موافقت‌نامهٔ دفاعی ۱۳۳۷ است. یکی قالب حقوقی داخلی برای اکتشاف بیرون از کنسرسیوم ساخت؛ دیگری سقف تعهد دفاعی آمریکا را ثبت کرد؛ سومی میدان جمعی دولت‌های صادرکننده را گشود. هر سه در یک بازهٔ کوتاه پنج‌ساله پس از قرارداد نفت ۱۳۳۳ آمدند و هر سه نشان می‌دهند که ایران پس از بازگشت نفت به بازار، به حد کنسرسیوم بسنده نکرد. صفحات دولت امینی و اصلاحات دههٔ بعد، این توان نفتی را در سیاست داخلی نیز به آزمایش گذاشتند. از حیث روش، تکیه بر یادداشت مایر این مزیت را دارد که پیش از افسانه‌سازی‌های بعدی به نگارش درآمده است: هنوز نه جهش ۱۳۵۲ در کار است و نه تبعید. محدودیتش این است که صدای اتاق مذاکرهٔ بغداد را از بیرون، از واشینگتن، می‌شنود. میلانی و «پاسخ به تاریخ» آن صدا را با نیت و خاطره پر می‌کنند، اما از فاصله. روایت رسمی سازمان نام‌ها و مکان را نگاه داشته است. سه قید پایانی برای خواندن این رویداد بسنده است. قید نخست، جدایی ماشه و ظرف است. ماشه، کاهش اوت ۱۹۶۰ بود؛ ظرف، سازمانی دائمی با قاعدهٔ همبستگی و دبیرخانه. یکی بدون دیگری، یا به اعتراض گذرا می‌انجامید یا به نهادی بی‌موضوع. قید دوم، جدایی تأسیس و جهش بها است. در ۱۳۳۹ سازمان مطالبهٔ بازگشت بها و رد مبنای مالیاتی تازه را پیش گذاشت؛ تعیین بهای جهانی در دی ۱۳۵۲ رخ داد. قید سوم، جدایی نقش ایران در دبیرخانه و نقش بعدی دربار در رهبری افزایش بها است. روحانی از آغاز در مرکز اداری ایستاد؛ رهبری سیاسی بها را میلانی به سال‌های بعد نسبت می‌دهد. اگر این سه قید رعایت شود، تصویر روشن می‌ماند. پنج صادرکننده، پس از کاهشی که درآمدشان را با نظام پنجاه‌پنجاه کم کرد، در بغداد سازمانی ساختند؛ ایران عضو مؤسس شد و نخستین دبیرکل را داد؛ واشینگتن بی‌طرفی را بر مخالفت ترجیح داد؛ و بازار، تا سال‌ها، بیش از آن‌که در اختیار سازمان باشد، زیر فشار اجماع سلبی آن بود. هواداران دربار این را گام حاکمیت نفتی می‌دانند. ناظران شرکت‌ها آن را تهدید سهمیه‌بندی می‌خواندند و در عمل، در آن سال، سهمیه‌بندی کامل رخ نداد. هر دو نگاه از اسناد برمی‌آید. در پایان باید به خاطر داشت که «اوپک» از همان روز نخست اتحادی ناهمگن بود: ونزوئلا با سنت سهمیه‌بندی و وزارت نفت جاافتاده؛ عربستان و کویت با شرکت‌های امتیازدار و پیوندهای نزدیک با غرب؛ عراق جمهوری‌خواه و خواهان افزایش تولید؛ ایران با کنسرسیوم و قانون نفت تازه و خاطرهٔ ماتئی. همین ناهمگنی، هم محدودیت سازمان را ساخت و هم دوامش را: چون هیچ عضوی نمی‌توانست به تنهایی قاعده را بر دیگران تحمیل کند، ظرف باقی ماند تا در شرایط دیگر بازار به کار آید. روحانی، میانجی این ناهمگنی در سال‌های نخست بود. ایران، با حضور در هر سه میدان کنسرسیوم و قراردادهای تازه و سازمان صادرکنندگان، خود را در مرکز این تحول جای داد. از زاویهٔ حقوق حاکمیت بر منابع، اعلام بغداد را می‌توان ادامهٔ همان منطقی دانست که ملی شدن صنعت نفت در ۱۳۳۰ و سپس قانون نفت ۱۳۳۶ پیش گذاشته بود: نفت ثروت ملی است و تصمیم دربارهٔ بها و تولید نباید یکسره در اتاق هیئت‌مدیرهٔ شرکت‌های خارجی بماند. تفاوت در ابزار است. ملی شدن، انتقال مالکیت و اداره در یک کشور بود. قانون ۱۳۳۶، قالب قرارداد با شریک تازه در بیرون از ناحیهٔ کنسرسیوم بود. «اوپک»، ائتلاف چند دولت برای چانه‌زنی جمعی بود. ایران هر سه ابزار را، در یک دهه، به کار گرفت. این تداوم را هواداران سیاست نفتی دربار «بازپس‌گیری تدریجی اختیار» می‌خوانند. منتقدان، اگر فقط به ماندن پنجاه‌پنجاه در جنوب بنگرند، آن را ناقص می‌دانند. هر دو داوری به انتخاب سطح نگاه وابسته است. کاهش اوت را نیز باید در بافت عرضهٔ جهانی دید، نه فقط در نیت خصمانه. مایر به نفت ارزان شوروی در بازار هند و به فروش با تخفیف و به فشار مصرف‌کنندگان اشاره می‌کند. شرکت‌ها خود را با مازاد و رقابت روبه‌رو می‌دیدند. دولت‌های صادرکننده، بدون انکار این فشار بازار، شیوهٔ تصمیم، یک‌جانبه و بی‌مشورت، را نمی‌پذیرفتند. نزاع بر سر «چه کسی حق دارد بها را عوض کند» بود، بیش از نزاع بر سر این‌که آیا بازار کشش کاهش دارد یا نه. سازمان، در روز تأسیس، بیش از هر چیز همین حق را به چالش کشید. نشست دوم در کاراکاس و استقرار دبیرخانه، از تأسیس سازمانی روی کاغذ، نهادی با تقویم و نشانی ساخت. این جزئیات اداری کم‌اهمیت نیست. بدون مقر و دبیرکل و دستورکار، چهار توافق بغداد در خطر فراموشی پس از فروکش خشم می‌ماند. روحانی و همکارانش در ژنو همین خطر را از میان برداشتند. انتقال بعدی به وین، در میانه‌های دهه، نشان دوام است نه گسست. پرسش سهم شوروی در سازمان، که پرز آلفونسو در بیروت پیش کشید و مایر نامحتمل دانست، از همان پاییز در حاشیه ماند. صادرکنندگان خاورمیانه، با همهٔ خشم از شرکت‌های غربی، از پیوستن مسکو به مجمع خود استقبال گرمی نکردند، خاصه پس از سخن ناظران روس دربارهٔ بازپس‌گیری سهم اروپا. ایران، که چند ماه پیش از آن موافقت‌نامهٔ دفاعی با آمریکا امضا کرده و از لبهٔ پیمان عدم تعرض با شوروی بازگشته بود، طبعاً نمی‌توانست سازمان نفتی را به ابزار اردوگاه شرق بدل کند. این حد سیاسی نیز بخشی از هویت نخستین «اوپک» است: جبههٔ صادرکننده، نه جبههٔ شرقی. سرانجام، باید میان «کارتل» در زبان منتقدان و «سازمان بین‌الدولی» در زبان مؤسسان فرق گذاشت. میلانی در یک جا از کارتِل سخن می‌گوید. دفتر سازمان خود را سازمان دائمی بین‌الدولی می‌خواند که هدفش هماهنگی سیاست نفتی، درآمد پایدار برای تولیدکننده، عرضهٔ منظم برای مصرف‌کننده، و بازده منصفانه برای سرمایه است. داوری اقتصادی دربارهٔ این‌که سازمان در سال‌های بعد تا چه حد چون کارتِل عمل کرد، به داده‌های تولید و بها در هر دوره وابسته است و در مدخل جهش ۱۳۵۲ بهتر دنبال می‌شود تا در صفحهٔ تأسیس. بدین ترتیب، شهریور و بهمن ۱۳۳۹ را باید با هم خواند: تصمیم بغداد و آغاز به کار دبیرکل ایرانی. هیچ‌یک به تنهایی سازمان را نمی‌سازد. تصمیم، ارادهٔ جمعی پنج دولت را ثبت کرد؛ دبیرخانه، آن اراده را به نهاد بدل ساخت. ایران در هر دو لحظه حاضر بود. هواداران این حضور را نشانهٔ وزن کارشناسی و سیاسی ایران در نفت جهان می‌دانند. کسانی که فقط به ماندن اختیار بها در دست شرکت‌ها تا سال‌ها بعد می‌نگرند، دستاورد نخستین را اندک می‌شمارند. اسناد همزمان، چون یادداشت مایر، هر دو را تصدیق می‌کنند: اجماعی واقعی بر ضد کاهش بی‌مشورت، و ناتوانی در سهمیه‌بندی کامل. از این رو، آنچه در بغداد بر سر حق تعیین بها گذشت، بی‌ربط به سیاست داخلی سال بعد نیست، هرچند علت مستقیم سقوط یا بقای هیچ دولتی نبود. این پیوند را باید با احتیاط دید و دنبال کرد، نه با مبالغه. از این حیث، تأسیس «اوپک» را می‌توان نقطهٔ عطفی دانست که اهمیتش را زمان آشکار کرد. در لحظهٔ امضای اعلام بغداد، ناظرانی چون مایر هنوز در کار سنجش بودند و سه راه پیش روی واشینگتن می‌گذاشتند. ده و چند سال بعد، همان ظرف حقوقی به ابزاری برای انتقال گستردهٔ درآمد نفت بدل شد. اما مورخ حق ندارد آن آینده را به جای گذشته بنشاند. کار درست این است که شهریور ۱۳۳۹ را با اسناد همان سال بخواند، نقش ایران و روحانی را ثبت کند، حد اجماع و حد ناتوانی را بگوید، و مسیر بعدی را به صفحات خود واگذارد. جمع این سه، تصویر کامل‌تری از ورود ایران به سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت به دست می‌دهد تا هر یک به تنهایی. با این ابزارها است که می‌توان هم از مبالغه در معجزهٔ چهار روز بغداد پرهیز کرد و هم از انکار اهمیتی که همان چهار روز، با ساختن ظرفی دائمی، در تاریخ نفت ایران و جهان یافت. حد درست، همین است: تأسیسی واقعی، با اجماعی مشخص و ناتوانی‌هایی مشخص، و با سهمی آشکار برای ایران در عضویت و در دبیرخانه. این حد را اسناد شهریور و آبان و بهمن ۱۳۳۹ تأیید می‌کنند و از آن فراتر نمی‌روند. هر روایت بعدی که از این حد بگذرد، باید با همان اسناد سنجیده شود، نه آن‌که جای آن‌ها را بگیرد. با رعایت همین شرط است که می‌توان هم حق روحانی و هیئت ایرانی را ادا کرد و هم از نسبت دادن معجزه یا فاجعهٔ سال‌های بعد به آن چهار روز پرهیز نمود. هرچه پس از این دربارهٔ قدرت سازمان گفته شود، باید از همین دروازهٔ مستند بگذرد تا از حقیقت این تأسیس و از حد اسناد همان سال و از حقیقت همان نشست چهارروزهٔ بغداد هرگز دور نیفتد."}]},{"id":"amini-government-1340","title":"دولت دکتر علی امینی: نخست‌وزیری اصلاحات، فشار واشینگتن و استعفای تیر ۱۳۴۱","date":{"solarYear":1340,"solarMonth":2,"solarDay":15,"gregorianYear":1961,"gregorianMonth":5,"gregorianDay":5},"endDate":{"solarYear":1341,"solarMonth":4,"solarDay":27,"gregorianYear":1962,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":18},"tier":"secondary","category":"political","summary":"در اردیبهشت ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، مه ۱۹۶۱ میلادی) محمدرضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، پس از استعفای مهندس جعفر شریف‌امامی، دکتر علی امینی را به نخست‌وزیری برگزیدند. امینی، نوادهٔ مظفرالدین شاه قاجار از سوی مادر، پیش‌تر وزیر دارایی در کابینهٔ سپهبد فضل‌الله زاهدی و سفیر ایران در واشینگتن بود. انتخاب او در روزهایی رخ داد که اعتصاب آموزگاران تهران به خیابان رسیده بود، دولت آمریکا به رهبری جان اف. کندی در سیاست خود دربارهٔ ایران بازنگری می‌کرد، و اقتصاد کشور پس از چند سال رکود و کسری بودجه در تنگنا بود. امینی با شرط اختیارات گسترده نخست‌وزیری را پذیرفت. شاهنشاه این شرط را پذیرفتند، اما گزینش وزیران جنگ، امور خارجه و کشور را برای خود نگاه داشتند. به فاصلهٔ چند روز، در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۴۰ (۹ مه ۱۹۶۱)، دورهٔ بیستم مجلس شورای ملی، که از ۲ اسفند ۱۳۳۹ گشایش یافته بود، به پایان رسید و انحلال یافت. دولت امینی تا هنگام استعفا بی‌مجلس کار کرد و برنامهٔ اصلاحات ارضی، مبارزه با فساد، و انضباط مالی را با تصویب‌نامه‌های هیئت وزیران پیش برد. حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی، چهرهٔ اصلی اصلاحات ارضی بود و دکتر نورالدین الموتی، وزیر دادگستری، چهرهٔ مبارزه با فساد. دولت امینی پانزده ماه دوام آورد. در تیر ۱۳۴۱ (ژوئیهٔ ۱۹۶۲) امینی و جهانگیر آموزگار، وزیر دارایی، به کسری دست‌کم سی‌وپنج میلیون دلاری در بودجهٔ سال رسیدند. سفارت آمریکا وام اضطراری را نپذیرفت و امینی استعفا داد. شاهنشاه استعفا را پذیرفتند و امیر اسدالله علم را به نخست‌وزیری گماشتند. اصلاحاتی که در دورهٔ امینی آغاز شده بود، چند ماه بعد زیر نام «انقلاب سفید» و سپس «انقلاب شاه و مردم» در دست خود شاهنشاه ادامه یافت.","citations":[{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۲۹۶ تا ۳۴۸","text":"عباس میلانی از ابطال انتخابات ۱۳۳۹ تا استعفای تیر ۱۳۴۱ را روایت می‌کند."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۰۲ تا ۱۰۶","text":"اندرو اسکات کوپر اعتصاب آموزگاران و سفر فروردین ۱۳۴۱ را می‌آورد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۲۲ تا ۲۳ و ۱۲۵","text":"محمدرضا شاه پهلوی فشار آمریکا، دیدار با کندی و استعفای امینی را می‌نویسد."},{"sourceId":"majles-mosavabat","locus":"دورهٔ بیستم","text":"تاریخ گشایش و انحلال دورهٔ بیستم مجلس در فهرست مصوبات آمده است."},{"sourceId":"iranica-chronology","locus":"بخش سوم","text":"ایرانیکا خلاصهٔ نخست‌وزیری امینی و برنامهٔ ارسنجانی را می‌آورد."}],"personIds":["mohammad-reza-person","ali-amini","jafar-sharif-emami","hassan-arsanjani","jahangir-amouzegar","noureddin-alamouti","mohammad-derakhshesh","gholamali-farivar","khodadad-farmanfarmaian","abolhasan-ebtehaj","teymur-bakhtiar","hajali-kia","hassan-pakravan","asadollah-alam","abolhasan-khanali","nematollah-nassiri","ruhollah-khomeini","shapour-bakhtiar","mehdi-bazargan","mahmud-taleghani","john-f-kennedy","julius-holmes","meir-ezri"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"امینی را به نخست‌وزیری گماشت و در تیر ۱۳۴۱ استعفایش را پذیرفت.","ali-amini":"با شرط اختیارات گسترده نخست‌وزیر شد و در ۲۷ تیر ۱۳۴۱ استعفا داد.","jafar-sharif-emami":"پس از اعتصاب آموزگاران استعفا داد.","hassan-arsanjani":"اصلاحات ارضی و تصویب‌نامهٔ دی ۱۳۴۰ را نوشت و اجرا کرد.","jahangir-amouzegar":"در شب ۲۶ تیر با امینی وام اضطراری خواست.","noureddin-alamouti":"پیگرد پرونده‌های فساد را پیش برد.","mohammad-derakhshesh":"رهبر آموزگاران معترض بود و وزیر فرهنگ شد.","gholamali-farivar":"از جبههٔ ملی به کابینه پیوست و زود استعفا داد.","khodadad-farmanfarmaian":"پنهانی با رابرت کندی دیدار کرد.","abolhasan-ebtehaj":"بازداشت شد و از زندان به اصلاحات ارضی انتقاد کرد.","teymur-bakhtiar":"طرح برانداختن دولت امینی را ریخت و در بهمن ۱۳۴۰ تبعید شد.","hajali-kia":"از زندان به دولت آمریکا پیشنهاد کودتا داد.","hassan-pakravan":"پس از بختیار رئیس ساواک شد.","asadollah-alam":"پس از استعفای امینی نخست‌وزیر شد.","abolhasan-khanali":"در تظاهرات ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۰ کشته شد.","nematollah-nassiri":"در نشست شبانهٔ دربار در اردیبهشت ۱۳۴۰ حاضر بود.","ruhollah-khomeini":"در قم با امینی دیدار کرد.","shapour-bakhtiar":"در گردهمایی جلالیه از عدم تعهد سخن گفت.","mehdi-bazargan":"با طالقانی نهضت آزادی ایران را بنیاد گذاشت.","mahmud-taleghani":"با بازرگان نهضت آزادی ایران را بنیاد گذاشت.","john-f-kennedy":"سیاست تازهٔ ایران را تصویب کرد و با شاهنشاه دیدار کرد.","julius-holmes":"در شب ۲۶ تیر درخواست وام اضطراری را رد کرد.","meir-ezri":"به پرسش شاهنشاه دربارهٔ ارسنجانی پاسخ داد."},"personTitles":{"ali-amini":"نخست‌وزیر","jafar-sharif-emami":"نخست‌وزیر پیشین","teymur-bakhtiar":"رئیس پیشین ساواک","nematollah-nassiri":"رئیس شهربانی","shapour-bakhtiar":"از رهبران جبههٔ ملی","ruhollah-khomeini":"از علمای قم"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["دولت دکتر علی امینی","استعفای علی امینی"],"contextSections":[{"title":"انتخابات ۱۳۳۹ و ابطال آن","body":"انتخابات دورهٔ بیستم مجلس شورای ملی در تابستان ۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی، ۱۹۶۰ میلادی) با اعتراض گسترده روبه‌رو شد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار و زندگی‌نامه‌نویس شاهنشاه، در کتاب «شاه» می‌نویسد که حزب مردم، که نقش اقلیت وفادار را داشت، و نیز فرمانداران و کارمندان دولت با تلگراف‌هایی به دربار ابطال انتخابات را خواستند. گروه‌های مخالف و چهره‌های مستقلی مانند علی امینی، که خود در آن انتخابات نامزد بود، نیز از تقلب شکایت کردند. شاهنشاه در آغاز فرمودند که اگر خواست مردم را صادقانه بیابند، به آن عمل خواهند کرد. {{quote:0}}\n\nبه روایت میلانی، شاهنشاه سرانجام راهی یافتند که از چارچوب قانون بیرون نرود. ایشان در ۱۰ شهریور ۱۳۳۹ (۱ سپتامبر ۱۹۶۰) با بیانیه‌ای از «نارضایت‌بخش بودن» انتخابات سخن فرمودند و از نمایندگان برگزیده خواستند دسته‌جمعی استعفا دهند تا راه انتخابات تازه باز شود. چند روز پیش از آن، در ۶ شهریور ۱۳۳۹ (۲۸ اوت ۱۹۶۰)، دکتر منوچهر اقبال، نخست‌وزیر، از کار کنار رفت. میلانی می‌نویسد که اقبال تنها عامل این انتخابات نبود، اما بار ناکامی بر دوش او افتاد و او این بار را بی‌اعتراض پذیرفت.","quotes":[{"original":"to understand that they sincerely desire” the annulment of the current election, “I will take action, in accordance with their demand, even if it is outside the law.","translation":"[اگر دریابم که مردم] صادقانه خواهان [ابطال انتخابات کنونی] هستند، بر پایهٔ خواست آنان اقدام خواهم کرد، حتی اگر بیرون از قانون باشد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه، نوشتهٔ عباس میلانی","workType":"کتاب زندگی‌نامه","page":"ص ۲۹۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"تابستان ۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی، ۱۹۶۰ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۱ میلادی","context":"شاهنشاه این سخن را در واکنش به شکایت‌های گسترده از انتخابات دورهٔ بیستم و پیش از اعلام راه قانونی ابطال آن فرمودند."}]},{"title":"دولت شریف‌امامی و برنامهٔ تثبیت","body":"حسین علاء، وزیر دربار، نخستین گزینهٔ شاهنشاه برای جانشینی اقبال بود. به نوشتهٔ میلانی، علاء بحران را بیش از توان خود دید و پوزش خواست. شاهنشاه آنگاه مهندس جعفر شریف‌امامی را به نخست‌وزیری برگزیدند. شریف‌امامی پیش‌تر در چند کابینه وزیر بود. میلانی یادآوری می‌کند که خانوادهٔ همسر او، خاندان معظمی، به دکتر محمد مصدق و رهبران جبههٔ ملی نزدیک بودند؛ با این همه، هیچ‌یک از رهبران جبههٔ ملی به کابینهٔ او نپیوست. شریف‌امامی با برنامهٔ «تثبیت» اقتصادی، که مشاوران آمریکایی برای درمان کسری و تورم پیشنهاد کرده بودند، مخالف بود. او احمد آرامش، برادر همسرش، را به ریاست سازمان برنامه گماشت. میلانی می‌نویسد که آرامش به‌سرعت بخش بزرگی از سازوکاری را که ابوالحسن ابتهاج در آن سازمان پدید آورده بود برچید. شریف‌امامی در برابر بحران اقتصادی بیشتر به افزایش دستمزد روی آورد؛ اما نه دولت و نه کارفرمایان خصوصی، که خود از رکود آسیب دیده بودند، توان پرداخت آن را داشتند. شاهنشاه در پیامی رادیویی وعدهٔ انتخابات آزاد را تکرار فرمودند و چند تن از مخالفان، از جمله اللهیار صالح، رهبر جبههٔ ملی، اجازهٔ نامزدی یافتند. دورهٔ بیستم مجلس شورای ملی در ۲ اسفند ۱۳۳۹ (۲۱ فوریهٔ ۱۹۶۱) گشایش یافت و مجلس در ۲۳ اسفند ۱۳۳۹ به دولت شریف‌امامی رأی اعتماد داد."},{"title":"نامهٔ شاهنشاه به کندی","body":"جان اف. کندی در ۳۰ دی ۱۳۳۹ (۲۰ ژانویهٔ ۱۹۶۱) سوگند ریاست‌جمهوری آمریکا را خورد. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه شش روز بعد، در ۶ بهمن ۱۳۳۹ (۲۶ ژانویه)، نامه‌ای صدسطری به رئیس‌جمهور تازه نوشتند و در ۱۷ بهمن (۶ فوریه) پاسخی شش‌سطری دریافت کردند. شاهنشاه در این نامه از امید به «شخصیتی جوان و پرتوان» سخن فرمودند، از آیین کهن ایرانی و پیروزی نیکی بر بدی یاد کردند، و ایران را کلید منطقه‌ای خواندند که سالانه دویست و شصت میلیون تن نفت از آن به کشورهای غربی و غیرکمونیست می‌رسید. ایشان در همین نامه، به اشارتی آشکار به دولت دکتر مصدق، از کسانی انتقاد فرمودند که به گفتهٔ ایشان با حکومت نظامی، ارعاب، باج‌خواهی و سرانجام تسلیم در برابر کمونیسم حکومت کرده بودند. {{quote:0}}\n\nپایان همان نامه درخواست کمک بود. شاهنشاه نوشتند که ایران برای نگاه داشتن ثبات و امنیت به کمکی نیاز دارد که تنها آمریکا می‌تواند فراهم آورد. پاسخ کندی، به تعبیر میلانی، یادداشتی رسمی و کوتاه بود که وعدهٔ کمکی در آن نبود. کمتر از یک ماه بعد، شاهنشاه نامهٔ دومی به دست سپهبد تیمور بختیار، رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور، برای کندی فرستادند. بختیار در ۲۷ بهمن ۱۳۳۹ (۱۶ فوریه) به واشینگتن رسید و دیدارش با کندی در ۱۰ اسفند ۱۳۳۹ (۱ مارس ۱۹۶۱) در دفتر بیضی کاخ سفید انجام گرفت. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"in all humility, it can be safely asserted that within the compass of the several hundred million people who struggle for existence in our neighborhood . . . Iran is the one country that enjoys a democratic regime with all the freedoms except the freedom to commit treason.","translation":"با کمال فروتنی می‌توان با اطمینان گفت که در گسترهٔ چند صد میلیون انسانی که در همسایگی ما برای زندگی تلاش می‌کنند… ایران یگانه کشوری است که از نظامی دموکراتیک با همهٔ آزادی‌ها برخوردار است، جز آزادی خیانت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"نامه به جان اف. کندی، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"نامهٔ رسمی","page":"ص ۳۰۰ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۶ بهمن ۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۱ میلادی","context":"شاهنشاه شش روز پس از آغاز ریاست‌جمهوری کندی، در نامه‌ای مفصل، جایگاه ایران و نظام آن را برای رئیس‌جمهور تازه شرح فرمودند."},{"original":"to maintain stability and security,” Iran is “in need of assistance which only America can furnish.","translation":"[ایران] برای نگاه داشتن ثبات و امنیت به کمکی نیاز دارد که تنها آمریکا می‌تواند فراهم آورد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"نامه به جان اف. کندی، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"نامهٔ رسمی","page":"ص ۳۰۰ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۶ بهمن ۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۱ میلادی","context":"این جمله بند پایانی همان نامهٔ نخست است و خواست ایران را برای کمک فوری آمریکا بیان می‌کند."}]},{"title":"دیدار بختیار و بی‌اعتمادی دربار","body":"به روایت میلانی، نامهٔ دوم پیش از رسیدن بختیار به دست دولت آمریکا افتاده بود و مشاوران کندی، در یادداشتی به تاریخ ۹ اسفند ۱۳۳۹ (۲۸ فوریه)، نکاتی برای پاسخ به او آماده کرده بودند. شاهنشاه در این نامه دو نگرانی را بیان فرموده بودند: یکی آن‌که آمریکا در صورت تنش‌زدایی با شوروی ایران را رها کند، و دیگر آن‌که به سبب نگاه واشینگتن به شیوهٔ حکومت ایران، فعالیت مخالفان را تشویق کند. کندی در دیدار وعدهٔ بررسی کمک داد و گفت آوریل هریمن، سفیر سیار آمریکا، را به تهران می‌فرستد. او در پایان پرسید که آیا بختیار با آلن دالس، رئیس سازمان سیا، دیدار کرده است. میلانی می‌نویسد که بختیار در واشینگتن به‌پنهانی با آلن دالس و کرمیت روزولت، رئیس بخش خاورمیانهٔ سیا، دیدار کرد و در آن دیدار از شاهنشاه بدگویی کرد و برای طرح برکناری ایشان پشتیبانی یا موافقت آمریکا را جست. روزولت، که از مرداد ۱۳۳۲ با شاهنشاه رابطه‌ای نزدیک داشت، بی‌درنگ ماجرا را به ایشان گزارش داد. از آن پس، به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه در انتظار فرصتی برای کنار گذاشتن بختیار ماندند. این بی‌اعتمادی، چنان‌که خواهیم دید، در دورهٔ امینی به تبعید بختیار انجامید."},{"title":"گروه کار تالبوت و نگرانی واشینگتن","body":"در دولت تازهٔ آمریکا، فیلیپس تالبوت، دیپلمات کارآزمودهٔ امور خاورمیانه، ریاست گروه کار میان‌سازمانی ایران را یافت. کندی، به روایت میلانی، دست این گروه را برای بررسی همهٔ گزینه‌ها باز گذاشت و به آن گفت هیچ بخشی از سیاست آمریکا در ایران را مقدس نشمارد. صورت‌جلسه‌های گروه نشان می‌دهد که اعضای آن حتی گزینهٔ کنار رفتن شاهنشاه از تخت را نیز به بحث گذاشتند. با این همه، گروه کار پیوسته مرز طولانی ایران با شوروی و دست‌اندازی‌های مسکو را در نظر داشت و از آن بیم داشت که بر هم زدن وضع موجود راه نفوذ شوروی را بگشاید. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"despite its much lower visibility, the continued slide toward chaos in Iran could result in as grave a set-back as in South Vietnam.","translation":"لغزش پیوسته به سوی آشوب در ایران، با آن‌که بسیار کمتر به چشم می‌آید، می‌تواند شکستی به همان سنگینی ویتنام جنوبی به بار آورد.","speaker":"گروه کار ایران به ریاست فیلیپس تالبوت","speakerTitle":"گروه کار میان‌سازمانی دولت ایالات متحده دربارهٔ ایران","work":"یادداشت برای رئیس‌جمهور کندی، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"یادداشت اداری","page":"ص ۳۰۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"بهار ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، ۱۹۶۱ میلادی)","context":"گروه کار در این یادداشت ارزیابی خود را از وضع ایران برای کندی خلاصه کرد و سرانجام به پشتیبانی از «انقلابی کنترل‌شده» رسید."}]},{"title":"اعتصاب آموزگاران در اردیبهشت ۱۳۴۰","body":"در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۰ (۲ مه ۱۹۶۱) آموزگاران تهران برای افزایش حقوق در برابر مجلس گرد آمدند. میلانی شمار تظاهرکنندگان را، که بیشترشان آموزگار و دانشجو بودند، تا پنجاه هزار تن آورده است. دولت ارتش را به خیابان آورد و در درگیری، دکتر ابوالحسن خانعلی، آموزگار، جان باخت. اندرو اسکات کوپر، روزنامه‌نگار و تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» گزارش هفته‌نامهٔ نیوزویک را از همان روزها نقل می‌کند. {{quote:0}}\n\nمیلانی می‌نویسد که سفارت آمریکا در تلگرافی هشدار داد که اگر در ۱۴ یا ۱۵ اردیبهشت آشوبی بزرگ رخ دهد و نیروهای امنیتی از تیراندازی سر باز زنند، حکومت ایران در خطر جدی می‌افتد. این تلگراف ساعت پنج بامداد به کاخ سفید رسید و کندی آن را ساعت نه صبح خواند. در شب ۱۳ اردیبهشت، شاهنشاه شریف‌امامی، سرتیپ نعمت‌الله نصیری، رئیس شهربانی کل کشور، و سرلشکر حسن علوی‌کیا، معاون ساواک، را به دربار فراخواندند و خواستند نگذارند پیکر خانعلی در تظاهرات روز بعد دستمایهٔ تحریک شود. نصیری اطمینان داد که کار سامان یافته است، اما صبح روز بعد تظاهرکنندگان پیش از رسیدن پلیس پیکر را در دست داشتند.","quotes":[{"original":"Four thousand schoolteachers paraded to Parliament to demand a pay increase. A policeman opened fire and one teacher was shot dead. Next day, 30,000 teachers and students mobbed the streets, shouting ‘butchers’ and ‘savages.’ In the slums of South Tehran, the hungry brickyard workers caught their echo and began to talk of strikes of their own … for a precarious few days revolution seemed on the way.","translation":"چهار هزار آموزگار برای درخواست افزایش حقوق به سوی مجلس راه‌پیمایی کردند. یک پاسبان آتش گشود و یک آموزگار با گلوله جان سپرد. روز بعد سی هزار آموزگار و دانشجو، با فریاد «جلادان» و «وحشیان»، خیابان‌ها را پر کردند. در محله‌های فقیرنشین جنوب تهران، کارگران گرسنهٔ کوره‌پزخانه‌ها پژواک آن را شنیدند و از اعتصاب خود سخن گفتند… چند روز پرمخاطره چنین می‌نمود که انقلاب در راه است.","speaker":"نیوزویک، به نقل اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"هفته‌نامهٔ خبری آمریکایی","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۰۲ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"اردیبهشت ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، مه ۱۹۶۱ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۶ میلادی","context":"نیوزویک رویدادهای ۱۲ و ۱۳ اردیبهشت ۱۳۴۰ تهران را برای خوانندگان آمریکایی گزارش کرد."}]},{"title":"استعفای شریف‌امامی","body":"به روایت میلانی، نمایندگان مجلس شورای ملی در بامداد ۱۴ اردیبهشت ۱۳۴۰ شریف‌امامی را به سبب مرگ خانعلی سخت سرزنش کردند. شریف‌امامی این حمله‌ها را بی‌رضایت ضمنی دربار ناممکن می‌دانست و احساس کرد به او پشت کرده‌اند. او در شب همان روز استعفای خود را تقدیم کرد و با خشم از شاهنشاه پرسید چرا اجازه داده‌اند در مجلس آشکارا تحقیر شود و چرا به‌سادگی استعفایش را نخواسته‌اند. شاهنشاه کوشش کوتاهی برای نگاه داشتن او کردند و سپس استعفا را پذیرفتند. شریف‌امامی بعدها، در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی هاروارد، مخالفت خود با برنامهٔ تثبیت آمریکایی را علت اصلی تظاهرات علیه کابینه‌اش شمرد. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که شریف‌امامی ایشان را از دسیسه‌های آمریکا برحذر داشته بود و ایشان در آن هنگام سخنش را باور نکردند."}],"whatHappened":[{"title":"پیشنهاد نخست‌وزیری و شرط اختیارات","body":"میلانی می‌نویسد که امینی چشم‌به‌راه فراخوان دربار بود و پیش از آن با دوستان نزدیکش، از جمله ابوالحسن ابتهاج، رایزنی کرد. آنان همه به او گفتند که در برابر دربار پایداری کند و امتیاز بخواهد. امینی در دربار گفت که کار را به شرط اختیارات گسترده می‌پذیرد. شاهنشاه پذیرفتند، اما حق گزینش وزیران سه وزارتخانهٔ کشور، امور خارجه و جنگ را برای خود نگاه داشتند. میلانی نتیجه می‌گیرد که شاهنشاه، با ساواک و شهربانی و ارتش و این سه وزارتخانه، همچنان قدرتی بیش از آنچه قانون اساسی پیش‌بینی کرده بود داشتند و در همان حال کمتر از آنچه خود می‌خواستند. اندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت» گفت‌وگویی کوتاه میان شاهنشاه و نخست‌وزیر تازه را ثبت کرده است. به روایت او، شاهنشاه به امینی فرمودند که یا باید فرمان برانند یا بروند، و امینی با زبانی تند پاسخ داد. کوپر همچنین می‌نویسد که هواداران سلطنت و درباریان دخالت آمریکا در این انتخاب را گونه‌ای «کودتای خاموش» می‌دانستند و شاهنشاه این طنز تلخ را یادآوری می‌فرمودند که هشت سال پیش‌تر آیزنهاور برای کنار رفتن دکتر مصدق مداخله کرده بود و اکنون جانشینش یکی از وزیران پیشین دولت مصدق را بر ایشان تحمیل می‌کرد. {{quote:0}}\n\nسفارت آمریکا در تهران، به نقل میلانی، گزارش داد که امینی، با آن‌که همهٔ عمر سودای نخست‌وزیری داشت، هنگام فراخوانده شدن به دربار برای چنین کاری آمادگی نداشت؛ نه برنامه‌ای داشت و نه گروهی از کاردانان که در کار سنگینش یاری‌اش کنند. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"“I must either rule or leave,” he told Amini, to which his new prime minister tartly called his bluff: “Whenever you rule, you will leave.”","translation":"[شاهنشاه] به امینی فرمودند: «یا باید فرمان برانم یا بروم.» نخست‌وزیر تازه با زبانی تند پاسخ داد: «هرگاه فرمان برانید، خواهید رفت.»","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی و دکتر علی امینی، به روایت اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"شاهنشاه ایران؛ نخست‌وزیر ایران","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۰۲ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"اردیبهشت ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، مه ۱۹۶۱ میلادی)؛ انتشار کتاب ۲۰۱۶ میلادی","context":"این گفت‌وگو در آغاز نخست‌وزیری امینی و در بحث بر سر مرز اختیارات پادشاه و نخست‌وزیر رخ داد."},{"original":"unprepared for the job both in regard [to] having a program and a nucleus of capable individuals to help him discharge the heavy task he assumed.","translation":"[امینی] برای این کار آماده نبود، هم از نظر داشتن برنامه و هم از نظر هسته‌ای از افراد کاردان که او را در انجام وظیفهٔ سنگینی که بر عهده گرفته بود یاری کنند.","speaker":"سفارت ایالات متحده در تهران","speakerTitle":"نمایندگی دیپلماتیک آمریکا در ایران","work":"گزارش سفارت، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۳۰۹ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"اردیبهشت ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، مه ۱۹۶۱ میلادی)","context":"سفارت این ارزیابی را در روزهای نخست نخست‌وزیری امینی برای واشینگتن فرستاد."}]},{"title":"انحلال دورهٔ بیستم مجلس","body":"دورهٔ بیستم مجلس شورای ملی از ۲ اسفند ۱۳۳۹ تا ۱۹ اردیبهشت ۱۳۴۰ دوام آورد. فهرست مصوبات این دوره در مجموعهٔ قوانین مجلس، نخست‌وزیری شریف‌امامی را از ۲۳ اسفند ۱۳۳۹ تا ۱۴ اردیبهشت ۱۳۴۰ و نخست‌وزیری علی امینی را با تاریخ ۱۹ اردیبهشت ۱۳۴۰ و «انحلال مجلس» ثبت کرده است. دورهٔ بیست‌ویکم مجلس شورای ملی تنها در ۱۴ مهر ۱۳۴۲ گشایش یافت. بدین سان، دولت امینی در سراسر عمر خود بی‌مجلس کار کرد و هیئت وزیران تصمیم‌های بزرگ خود را با تصویب‌نامه گرفت. این وضع به دولت شتاب و آزادی عمل می‌داد، اما مخالفان، از جبههٔ ملی تا گروهی از زمین‌داران، آن را دستاویز انتقاد از قانونیت کار دولت ساختند."},{"title":"کابینهٔ امینی","body":"کابینهٔ امینی، به توصیف میلانی، ائتلافی شتاب‌زده از فن‌سالاران تازه، سیاستمداران کهنه‌کار، کمونیست‌ها و سوسیالیست‌های پیشین، و منتقدان مستقل بود. غلامعلی فریور، از رهبران جبههٔ ملی، به‌عنوان فرد و نه نمایندهٔ سازمان به کابینه پیوست و دیری نپایید که زیر فشار همرزمانش استعفا داد. دکتر نورالدین الموتی، وزیر دادگستری، از اعضای گروه پنجاه‌وسه نفر دورهٔ رضا شاه بود. امید عمومی آن بود که او با فساد مالی بی‌پروا درگیر شود و حتی خاندان سلطنتی را نیز معاف ندارد. جنجالی‌ترین وزیر کابینه، به گفتهٔ میلانی، حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی، بود؛ روزنامه‌نگار، وکیل، سخنور، و مدافع دیرین اصلاحات ارضی. ارسنجانی، مانند امینی، روزگاری از نزدیکان احمد قوام بود. میلانی او را با سرلشکر ولی‌الله قرنی و طرح نافرجام ۱۳۳۶ نیز پیوند می‌دهد. محمد درخشش، رهبر آموزگاران معترض، وزارت فرهنگ را یافت تا اعتصاب فرو بنشیند. خداداد فرمانفرماییان و صفی اصفیا از فن‌سالاران اقتصادی کابینه یا پیرامون آن بودند و جهانگیر آموزگار وزارت دارایی را داشت."},{"title":"اصلاحات ارضی و ارسنجانی","body":"اصلاحات ارضی ستون برنامهٔ امینی شد. میلانی می‌نویسد که میان پژوهشگران و سیاستمداران همداستانی هست که تندروی، گیرایی و بلندپروازی ارسنجانی برنامه را بسیار رادیکال‌تر از آنچه در آغاز می‌خواستند کرد. امینی به سفارت آمریکا اطمینان داد که این زبان تند برای گرفتن ابتکار از دست جبههٔ ملی لازم است و در هنگام مناسب استعفای ارسنجانی را خواهد پذیرفت. در ۱۹ دی ۱۳۴۰ (۹ ژانویهٔ ۱۹۶۲) هیئت وزیران دولت امینی قانون اصلاحی اصلاحات ارضی را به تصویب رساند. شاهنشاه نیز رفته‌رفته به ارسنجانی بدگمان شدند. میلانی می‌نویسد که سخنرانی‌های پرشور او علیه «فئودالیسم» و زمین‌داران، و آوردن دهقانان با اتوبوس به شهرها برای گردهمایی، رنگی از عوام‌گرایی خودکامانه یافته بود. شاهنشاه، که خود هوادار کشت‌وصنعت‌های بزرگ بودند، از مئیر عزری، سفیر اسرائیل در ایران، دربارهٔ ارسنجانی پرسیدند. پاسخ عزری، به گفتهٔ خود او، هشداری به شاهنشاه بود. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"not a minister of agriculture but minister of peasants.","translation":"[ارسنجانی] وزیر کشاورزی نیست، وزیر دهقانان است.","speaker":"مئیر عزری","speakerTitle":"سفیر اسرائیل در ایران","work":"شاه، نوشتهٔ عباس میلانی، به نقل از خاطرات عزری","workType":"کتاب زندگی‌نامه","page":"ص ۳۱۰ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، ۱۹۶۱ میلادی)","context":"عزری این پاسخ را به پرسش شاهنشاه دربارهٔ وزیر کشاورزی داد و خود بعدها آن را هشداری به دربار خواند."}]},{"title":"فرمان آبان ۱۳۴۰","body":"شاهنشاه برای آن‌که تنها تماشاگر «انقلاب کنترل‌شده» نمانند، در ۲۳ آبان ۱۳۴۰ (۱۴ نوامبر ۱۹۶۱) فرمانی صادر فرمودند. به روایت میلانی، این فرمان دولت امینی را به ادامهٔ نیرومند اصلاحات، به‌ویژه در آموزش، بهبود زندگی تهیدستان، ریشه‌کنی فساد و اصلاحات ارضی، فرا می‌خواند. میلانی فرمان را بیشتر نمادین می‌داند تا بیانیه‌ای جدی دربارهٔ سیاست؛ با این همه، امینی روز بعد هیئت وزیران را به نشستی فوق‌العاده فراخواند، فرمان را به آگاهی وزیران رساند، و از آنان خواست در اجرای آن بکوشند. در همان روزها، به نوشتهٔ میلانی، امینی خداداد فرمانفرماییان را در مأموریتی پنهانی به آلمان فرستاد. هدف ظاهری گفت‌وگو دربارهٔ وامی آلمانی بود، اما فرمانفرماییان در آنجا با رابرت کندی، دادستان کل آمریکا، نیز دیدار کرد و از سوی امینی خواست که آمریکا پشتیبانی آشکارتری از شاهنشاه نشان دهد. میلانی دلیل امینی را چنین می‌آورد که پادشاهی ناایمن، به گمان او، بمبی ساعتی بود."},{"title":"مبارزه با فساد و بازداشت ابتهاج","body":"مبارزه با فساد، پس از اصلاحات ارضی، جنجالی‌ترین سیاست دولت امینی بود. دولت شماری از مقام‌های بلندپایه را به اتهام اختلاس و سوءاستفاده از اموال عمومی بازداشت کرد. به نوشتهٔ میلانی، شگفت‌انگیزترین این بازداشت‌ها بازداشت ابوالحسن ابتهاج، رئیس پیشین سازمان برنامه، بود؛ مردی که به درستکاری مالی شهرت داشت و امینی را دوست نزدیک خود می‌دانست. اتهام او بستن قراردادهای بی‌مناقصه با شرکت منابع عمرانی دیوید لیلیانتال، معمار سازمان درهٔ تنسی، بود. دادگاه برای او بزرگ‌ترین وثیقهٔ تاریخ ایران تا آن روز را تعیین کرد. ابتهاج در زندان نیز از بیان دیدگاه‌های خود دست نکشید. هنگامی که از سفر آیندهٔ شاهنشاه به آمریکا آگاه شد، نامه‌ای «شخصی و محرمانه» به «دوستانش در آمریکا» نوشت و ده دلیل آورد که چرا اصلاحات ارضی، به شکل پیشنهادی، به سود ملی و توسعهٔ سرمایه‌دارانهٔ ایران نیست. او پیشنهاد کرد که به جای مصادره، دولت بر زمین کشاورزی بر پایهٔ «بازده مطلوب، نه بازده واقعی» مالیات ببندد تا مالکیت خصوصی آسیب نبیند و دگرگونی دلخواه نیز پدید آید. {{quote:0}}\n\nمیلانی می‌افزاید که در ۱۳۴۱ نه شاهنشاه و نه امینی به این اندرز گوش ندادند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» به تصمیم دیگری از این دوره نیز اشاره می‌فرمایند: امینی در ۱۳۴۰ سازمان بازرسی شاهنشاهی را، به دلیل صرفه‌جویی، منحل کرد، در حالی که بودجهٔ سالانهٔ آن تنها سیصد هزار دلار بود. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"it is not right and just that a person may own any number of factories . . . but [be] denied the right to own more than a certain amount of farm land.","translation":"[در نظام سرمایه‌داری آزاد] درست و عادلانه نیست که کسی بتواند هر شمار کارخانه داشته باشد… اما از حق مالکیت زمین کشاورزی بیش از اندازه‌ای معین محروم شود.","speaker":"ابوالحسن ابتهاج","speakerTitle":"رئیس پیشین سازمان برنامه، در زندان","work":"نامهٔ «شخصی و محرمانه» به دوستان آمریکایی، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"نامهٔ خصوصی","page":"ص ۳۱۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"زمستان ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، پیش از سفر فروردین ۱۳۴۱ شاهنشاه به آمریکا","context":"ابتهاج این نامه را از زندان نوشت تا دوستان آمریکایی‌اش را به بازداشتن برنامهٔ اصلاحات ارضی برانگیزد."},{"original":"However, in 1961 our Prime Minister, Ali Amini, dissolved the Organization of Imperial Inspection on the grounds of economy, although its yearly budget was only $300,000. This decision was a major mistake, not soon enough rectified.","translation":"با این همه، در ۱۹۶۱ نخست‌وزیر ما، علی امینی، سازمان بازرسی شاهنشاهی را به دلیل صرفه‌جویی منحل کرد، هرچند بودجهٔ سالانهٔ آن تنها سیصد هزار دلار بود. این تصمیم خطایی بزرگ بود که به‌موقع جبران نشد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۲۵ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه در فصل «انقلاب سفید»، هنگام شرح سازمان بازرسی شاهنشاهی، از تصمیم دولت امینی یاد می‌فرمایند."}]},{"title":"سیاست تازهٔ آمریکا در خرداد ۱۳۴۰","body":"در ۳ خرداد ۱۳۴۰ (۲۴ مه ۱۹۶۱) شورای امنیت ملی آمریکا، به پیشنهاد گروه کار تالبوت، سیاست تازه‌ای برای ایران تصویب کرد. به نوشتهٔ میلانی، این سیاست می‌خواست آمریکا در کوتاه‌مدت با همهٔ توان از امینی پشتیبانی کند و نگذارد کودتای نظامی علیه او رخ دهد. همان سند پیش‌بینی کرد که واشینگتن برخی کارهای به‌ظاهر ضدآمریکایی امینی را، اگر به منافع اصلی آمریکا آسیب نزند، تحمل کند. {{quote:0}}\n\nبخش بلندمدت همان سیاست، به نوشتهٔ میلانی، برای شاهنشاه ناخوشایندتر بود. سند پادشاهی را «نماد یگانگی و عامل ثبات» می‌دانست، اما می‌خواست واشینگتن شاهنشاه را فعالانه‌تر به سوی نقشی مشروطه‌تر سوق دهد، تشکیل احزاب گسترده را تشویق کند، و خطر نزدیکی تهران به مسکو را به مقام‌های ایرانی گوشزد نماید. میلانی این را نشانهٔ تاب‌آوری سیاسی شاهنشاه می‌داند که ایشان، با وجود این شکاف، هفده سال متحد نزدیک آمریکا ماندند و رفته‌رفته واشینگتن را به بازنگری در همین سیاست واداشتند.","quotes":[{"original":"make a major effort to back” Amini as the “best instrument in sight for promoting orderly political and economic, and social revolution","translation":"[آمریکا باید] تلاشی بزرگ برای پشتیبانی [از امینی] به کار گیرد، چون او بهترین ابزار در دسترس برای پیشبرد انقلاب منظم سیاسی و اقتصادی و اجتماعی [در ایران] است.","speaker":"شورای امنیت ملی ایالات متحده","speakerTitle":"نهاد عالی سیاست خارجی و امنیتی دولت آمریکا","work":"سیاست مصوب دربارهٔ ایران، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"سند سیاستی","page":"ص ۳۱۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۳ خرداد ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۲۴ مه ۱۹۶۱ میلادی","context":"کندی این سیاست را در نشست شورای امنیت ملی، بر پایهٔ پیشنهاد گروه کار تالبوت، پذیرفت."}]},{"title":"جبههٔ ملی و گردهمایی جلالیه","body":"امینی کوشید با وعدهٔ اصلاحات ارضی رهبران جبههٔ ملی را به آتش‌بسی سیاسی راضی کند تا پایه‌های لرزان دولتش استوار شود. میلانی می‌نویسد که نسلی تازه از کنشگران، که از تجربه‌های کوبا و الجزایر الهام می‌گرفت، به جبهه پیوسته بود و دگرگونی تدریجی امینی را نوعی حفظ وضع موجود می‌دانست. وقتی رهبران جبهه گردهمایی بزرگی در میدان اسب‌دوانی جلالیه اعلام کردند، امینی از آنان خواست چند ماه درنگ کنند؛ آنان نپذیرفتند. به روایت میلانی، جمعیت انبوهی میدان را پر کرد و نام دکتر مصدق شور طولانی برانگیخت؛ برخی آن را پانزده دقیقه گزارش کرده‌اند. اما دکتر شاپور بختیار، یکی از سخنرانان، از متن مصوب رهبری فاصله گرفت و با شوری فراوان از پیوستن ایران به کشورهای غیرمتعهد سخن گفت. میلانی می‌نویسد که از آن پس پشتیبانی کارشناسان آمریکایی از سهیم کردن جبههٔ ملی در قدرت رو به کاستی نهاد. شاهنشاه نیز به سفیر آمریکا فرمودند که با ایدهٔ ایران بی‌طرف سخت مخالف‌اند. {{quote:0}}\n\nمیلانی یادآوری می‌کند که امینی، با همهٔ ناخوشایندی‌اش برای دربار، در یک چیز با شاهنشاه همسو بود: هر دو ایران را در مدار غرب و هرچه نزدیک‌تر به آمریکا می‌خواستند، و امینی نیز در ۱۳۳۴ از هواداران پیوستن ایران به پیمان بغداد بود. کوپر از سوی دیگر می‌نویسد که یکی از رهبران جبههٔ ملی، در پاسخ به پرسشی دربارهٔ برنامهٔ جبهه در صورت رسیدن به قدرت، گفت که می‌خواهد امینی را به دار بکشد و پادشاه را چون ملکهٔ انگلستان پادشاهی محدود کند. در همین فضا، مهندس مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی، دو عضو مذهبی جبههٔ ملی، از دکتر مصدق اجازه خواستند گروهی جداگانه بسازند و نهضت آزادی ایران را بنیاد نهادند.","quotes":[{"original":"must stay tied to the West, and if and when those ties should be broken, he would cease being Shah.","translation":"[ایران] باید به غرب پیوسته بماند و اگر و هرگاه این پیوند بگسلد، [ایشان] دیگر پادشاه نخواهند بود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به گزارش سفیر آمریکا","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"گزارش دیدار با سفیر آمریکا، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۳۱۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، ۱۹۶۱ میلادی)","context":"شاهنشاه این سخن را در دیدار با سفیر آمریکا و در پاسخ به سخن‌گویی جبههٔ ملی از عدم تعهد فرمودند."}]},{"title":"طرح‌های نظامیان علیه امینی","body":"میلانی، به استناد اسناد آمریکایی، می‌نویسد که در بهار ۱۳۴۰ اطلاعاتی به واشینگتن رسید که سپهبد تیمور بختیار برای سرنگونی دولت امینی طرحی در سر دارد. بختیار حتی ترکیب کابینهٔ خود را برگزیده بود و نامزدهای وزارت را یک‌به‌یک در باغی نزدیک تهران می‌دید. فهرست وزیران او بعدها در روزنامهٔ «باختر امروز»، ارگان جبههٔ ملی، چاپ شد و نام کسانی چون جمشید آموزگار، که پانزده سال بعد نیز وزیرانی پرنفوذ بودند، در آن به چشم می‌خورد. در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۴۰ (۱۷ مه)، به نوشتهٔ میلانی، دولت آمریکا همهٔ گام‌های لازم را برای بازداشتن بختیار از هر اقدامی علیه امینی برداشت. بختیار تنها نبود. در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۴۰ (۱۵ مه)، سپهبد حاج‌علی کیا، که به اتهام فساد مالی زندانی بود، پیکی نزد دولت آمریکا فرستاد و پیشنهاد کرد که یا آمریکا خود کودتا کند و او همهٔ امکاناتش را در خدمت آن بگذارد، یا دست‌کم از کودتایی که او آغاز می‌کند پشتیبانی کند. پاسخ آمریکا، به روایت میلانی، روشن بود: دولت آمریکا از دولت کنونی کاملاً پشتیبانی می‌کند و چنین کوشش‌هایی را سخت دلسرد خواهد کرد. میلانی می‌افزاید که روشن نیست شاهنشاه از این طرح‌ها آگاه بودند یا بعدها آگاهی یافتند."},{"title":"سفرهای نروژ و فرانسه","body":"فشار سیاسی بر شاهنشاه، به نوشتهٔ میلانی، در سفر رسمی ایشان به نروژ آشکار بود. امینی از بیم آن‌که نظامیان در غیاب پادشاه دست به کودتا زنند، کوشید سفر را به تأخیر اندازد؛ اما شاهنشاه فرمودند که لغو سفر به جهان چنین می‌نمایاند که ایران در بحران است. شاهنشاه و شهبانو فرح در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۴۰ (۱۸ مه ۱۹۶۱) به اسلو رسیدند و سفر هشت‌روزه را در ۴ خرداد (۲۵ مه) کوتاه کردند، هرچند پیش از بازگشت چند روزی در ایتالیا ماندند. سفر فرانسه در ۱۸ مهر ۱۳۴۰ (۱۰ اکتبر ۱۹۶۱) آغاز شد و به روایت میلانی دلپذیرترین تجربهٔ آن سال برای شاهنشاه بود؛ ایشان در ضیافت رسمی پاریس از دوستی دیرین ایران و فرانسه سخن فرمودند و آندره مالرو، وزیر فرهنگ فرانسه، شهبانو را در موزه‌های بزرگ پاریس همراهی کرد. با بازگشت به تهران، شایعهٔ تنش میان دربار و نخست‌وزیر بار دیگر بالا گرفت. سفارت بریتانیا در گزارشی، به نقل میلانی، دوراهی دشوار شاهنشاه را چنین وصف کرد. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"if the Shah gets rid of Dr. Amini on his return [from America], this will be an indication that he will henceforth take his orders direct from his American masters. If on the other hand he retains Dr. Amini, this will be because his American masters have told him to do so.","translation":"اگر شاهنشاه پس از بازگشت [از آمریکا] دکتر امینی را کنار بگذارند، این نشانه‌ای خواهد بود که از این پس دستور را مستقیم از اربابان آمریکایی خود می‌گیرند؛ و اگر دکتر امینی را نگاه دارند، از آن روست که اربابان آمریکایی‌شان چنین خواسته‌اند.","speaker":"سفارت بریتانیا در تهران","speakerTitle":"نمایندگی دیپلماتیک بریتانیا در ایران","work":"گزارش سفارت، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۳۳۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پاییز و زمستان ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، پیش از سفر فروردین ۱۳۴۱","context":"سفارت بریتانیا این ارزیابی را در توصیف برداشت عمومی تهران از رابطهٔ دربار و دولت امینی نوشت."}]},{"title":"امینی و روحانیان قم","body":"آیت‌الله‌العظمی سید حسین بروجردی در ۱۰ فروردین ۱۳۴۰ (۳۰ مارس ۱۹۶۱) در قم درگذشت. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه پیام تسلیت را به آیت‌الله سید محسن حکیم در نجف فرستادند تا جایگاه نجف را در برابر قم نیرومندتر کنند. امینی، که به نوشتهٔ میلانی به نیروی روحانیان حساس بود و پشتیبانی آنان را می‌جست، برای همهٔ آیت‌الله‌ها پیام تسلیت فرستاد و سپس برای دیدار با مراجع به قم رفت. او، به دلایلی که میلانی روشن نشده می‌خواند، سید روح‌الله خمینی را نیز در فهرست دیدارها گنجاند؛ تصمیمی که به گفتهٔ میلانی دیگر آیت‌الله‌ها، از جمله آیت‌الله سید محمدکاظم شریعتمداری، را ناخرسند کرد. به روایت میلانی، در آن دیدار خمینی بیشتر سخن گفت. او با لحنی آشتی‌جویانه از دو گونه نخست‌وزیر سخن گفت، خدمتگزار و ستمگر، و امینی را به پیوستن به گروه نخست و اتحاد با روحانیان فراخواند. خمینی دانشگاه‌ها را کانون بی‌دینی خواند و خواست روحانیان در برنامهٔ درسی دانشگاه طرف مشورت باشند. امینی در پایان سخنی گفت که به نوشتهٔ میلانی انتقادی ضمنی از دربار بود. {{quote:0}}\n\nمیلانی از این دیدار نتیجه می‌گیرد که پادشاه و نخست‌وزیر در ملأ عام یگانگی می‌نمودند و در پنهان هر یک بر ضد دیگری می‌کوشید.","quotes":[{"original":"misled the people into moral and spiritual morass” and promised, “With God’s help, all of these problems will be solved.","translation":"[دولت‌ها در بیست سال گذشته] مردم را به منجلاب اخلاقی و معنوی کشانده‌اند… به یاری خدا همهٔ این مشکلات حل خواهد شد.","speaker":"دکتر علی امینی","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"شاه، نوشتهٔ عباس میلانی","workType":"کتاب زندگی‌نامه","page":"ص ۳۲۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی، ۱۹۶۱ میلادی)","context":"امینی این سخن را در پایان دیدار با سید روح‌الله خمینی در قم، در سفری برای جلب پشتیبانی روحانیان، گفت."}]},{"title":"بحران دانشگاه و تبعید بختیار","body":"در ۱ بهمن ۱۳۴۰ (۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۲) دانشجویان در دانشگاه تهران تظاهرات کردند. به روایت میلانی، ارتش بی‌مشورت با رئیس دانشگاه به محوطه درآمد و یک کشته و دویست زخمی، از جمله سه جوان آمریکایی که در ایران درس می‌خواندند، بر جای ماند. امینی دست بختیار را در کار دید. بختیار پس از برکناری از ریاست ساواک در ۱۳۴۰ دفترهایی به ظاهر بازرگانی دایر کرده بود که، به نوشتهٔ میلانی، عملاً پایگاه امیران و زمین‌داران ناخرسند از اصلاحات شده بود. امینی در دیدار با شاهنشاه همهٔ تقصیر را بر گردن بختیار نهاد و اجازهٔ بازداشت او را خواست. شاهنشاه، به روایت میلانی، نقش بختیار را در مبارزه با حزب توده یادآوری فرمودند و پیشنهاد کردند که به جای بازداشت، اجازهٔ خروج از کشور بیابد. روز بعد شاهنشاه بختیار را به دربار فراخواندند و به او دستور فرمودند بی‌درنگ ایران را ترک کند. سرلشکر حسن پاکروان جانشین بختیار در ساواک شد؛ میلانی او را دانشورترین چهرهٔ دستگاه امنیتی می‌خواند و می‌نویسد که پاکروان بی‌درنگ هرگونه شکنجه را در زندان‌های ساواک ممنوع کرد."},{"title":"سفر فروردین ۱۳۴۱ به آمریکا","body":"کاخ سفید در آغاز رغبتی به دعوت زودهنگام از شاهنشاه نداشت. میلانی می‌نویسد که رابرت کندی با دعوت مخالف بود و حتی احتمال برکناری شاهنشاه را مطرح می‌کرد. سفارت آمریکا در تهران، با اشاره به حال روحی شاهنشاه، کاخ سفید را به دعوت برانگیخت. واشینگتن نخست آبان ۱۳۴۱ را پیشنهاد کرد، اما شاهنشاه آن را بسیار دور دانستند، و سرانجام دیدار به فروردین ۱۳۴۱ افتاد. کوپر می‌نویسد که شاهنشاه و شهبانو در ۲۲ فروردین ۱۳۴۱ (۱۱ آوریل ۱۹۶۲) به نیویورک رسیدند و روز بعد به واشینگتن رفتند. به روایت میلانی، کندی در گفت‌وگوی خصوصی پانزده‌دقیقه‌ای پیش از نشست رسمی، و سپس در خلاصه‌ای که از آن به دو هیئت داد، دیدگاه خود را روشن کرد: افزایش نیروی ارتش ایران را نمی‌توانست در برابر حملهٔ شوروی بسنده کند، بزرگ‌ترین خطر را خطر درونی می‌دانست، و برنامهٔ دولت کنونی را راه کاستن از آن خطر می‌شمرد. شاهنشاه، از سوی دیگر، فرمودند که نمی‌توانند به ارتش خود بگویند هیچ مسئولیتی در دفاع از کشور در برابر تجاوز شوروی ندارند. {{quote:0}}\n\nکوپر بر جنبهٔ دیگری از همان گفت‌وگوها تکیه می‌کند. به روایت او، شاهنشاه استدلال فرمودند که گشودن نظام سیاسی در همان حال که اقتصاد بازسازی می‌شود می‌تواند انفجاری اجتماعی پدید آورد، و کندی، که گرفتار بحران‌های کوبا، برلین و ویتنام جنوبی بود، سرانجام پذیرفت که در کشورهای گوناگون عوامل ویژه‌ای در کار است. {{quote:1}}\n\nشاهنشاه در ۲۳ فروردین ۱۳۴۱ (۱۲ آوریل) در نشست مشترک دو مجلس کنگره سخنرانی فرمودند. میلانی می‌نویسد که ایشان در این سخنرانی تأکید کردند که خود به دولت اختیار انجام دگرگونی‌ها را داده‌اند، و مانند کندی از بردن نام امینی پرهیز فرمودند. محمدرضا شاه پهلوی سال‌ها بعد در «پاسخ به تاریخ» از همان دیدارها خاطره‌ای آورده‌اند که در آن ژاکلین کندی از چشمان درخشان امینی سخن گفت و امید داشت شاهنشاه او را نخست‌وزیر کنند. {{quote:2}}","quotes":[{"original":"the Shah had discussed Iran’s requirement for greater military assistance and the President had said that no build-up of the Iranian armed forces would enable it to withstand a Soviet attack alone and that the greatest present danger to Iran was internal and that [the] current government program in Iran [namely Amini] appeared to be aimed at reducing this danger.","translation":"شاهنشاه از نیاز ایران به کمک نظامی بیشتر سخن فرمودند و رئیس‌جمهور افزود هیچ افزایشی در نیروهای مسلح ایران آن را قادر نمی‌سازد که به‌تنهایی در برابر حملهٔ شوروی پایداری کند، و بزرگ‌ترین خطر کنونی برای ایران خطر درونی است، و برنامهٔ دولت کنونی ایران [یعنی امینی] ظاهراً برای کاستن از همین خطر است.","speaker":"جان اف. کندی، به گزارش صورت‌جلسهٔ کاخ سفید","speakerTitle":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","work":"صورت‌جلسهٔ نشست کاخ سفید، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی","page":"ص ۳۴۱ تا ۳۴۲ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"بامداد نخستین روز گفت‌وگوها در واشینگتن، فروردین ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی)، آوریل ۱۹۶۲ میلادی","context":"کندی این خلاصه را پس از گفت‌وگوی خصوصی با شاهنشاه، در آغاز نشست دو هیئت در کاخ سفید، بیان کرد."},{"original":"he is not by nature a dictator. But if Iran is to succeed its government would have to act firmly for a time, and he knew that the United States would not insist that Iran do everything in an absolutely legal way.","translation":"[شاهنشاه فرمودند که] ایشان به طبع دیکتاتور نیستند؛ اما اگر ایران بخواهد کامیاب شود، دولتش باید چندی با قاطعیت رفتار کند، و ایشان می‌دانند که آمریکا پافشاری نخواهد کرد که ایران همه‌چیز را به شیوه‌ای مطلقاً قانونی انجام دهد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۰۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"فروردین ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی)، آوریل ۱۹۶۲ میلادی","context":"شاهنشاه این سخن را در گفت‌وگو با کندی در کاخ سفید، در بحث بر سر تقدم اصلاح سیاسی یا اقتصادی، فرمودند."},{"original":"There have been rumors that Kennedy offered me a $35 million aid package as an inducement. These rumors are totally unfounded for it was Amini who obtained this money from the United States after he became Prime Minister. But he mismanaged affairs so badly that he was soon asking the Americans for another $60 million, which was refused.","translation":"شایع بود که کندی بستهٔ کمکی سی‌وپنج میلیون دلاری را برای ترغیب من پیشنهاد کرد. این شایعه‌ها یکسره بی‌پایه است، زیرا امینی پس از رسیدن به نخست‌وزیری این پول را از آمریکا گرفت. اما او کارها را چنان بد اداره کرد که به‌زودی شصت میلیون دلار دیگر از آمریکایی‌ها خواست که پذیرفته نشد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۲۳ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه در فصل «تبعید من»، هنگام شرح پیشینهٔ فشار غرب بر دولت خود، از چگونگی نخست‌وزیری امینی یاد می‌فرمایند."}]},{"title":"مأموریت میسون و بحران بودجه","body":"پس از بازگشت به ایران، به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه از دو سو یاری یافتند. نخست، اختلاف درون کابینه آن را تقریباً از کار انداخته بود. ارسنجانی از نشست‌های هیئت وزیران دوری می‌جست، آشکارا امینی را خوار می‌شمرد، و بارها می‌گفت هیچ مداخله‌ای در اصلاحات ارضی و امور کشاورزی نمی‌پذیرد. صفی اصفیا و خداداد فرمانفرماییان، دو فن‌سالار اقتصادی، هر یک به دلیلی کناره می‌گرفتند. سفر دوهفته‌ای امینی به مکه در میانهٔ بحران، و چاپ تصویر او در جامهٔ احرام بر صفحهٔ نخست روزنامه‌ها، به گفتهٔ میلانی، فن‌سالاران جوان را دلسرد کرد و هفته‌ها دستمایهٔ طنزنویسان بود. کسری بودجهٔ سال آینده نیز به برآورد میلانی از دویست میلیون دلار فراتر می‌رفت. دوم، ادوارد میسون، رئیس پیشین گروه مشاوران هاروارد، در خرداد ۱۳۴۱ (ژوئن ۱۹۶۲) به مأموریت بررسی به تهران آمد. میسون وضع را «بسیار دلسردکننده» یافت. درخواست‌های پی‌درپی محمد درخشش، وزیر فرهنگ، برای افزایش حقوق آموزگاران و ناخرسندی شاهنشاه از کاستن بودجهٔ نظامی، به گفتهٔ میسون، تراز کردن بودجه را ناممکن ساخته بود. {{quote:0}}\n\nمیسون نتیجه گرفت که تنها شاهنشاه قدرت و اختیار کافی برای گام‌های لازم دارند و آمریکا نباید بودجهٔ جاری ایران را با هیچ‌گونه کمکی نجات دهد. چند روز بعد کندی در پیامی شخصی به شاهنشاه از «وخامت جدی» وضع اقتصادی نگرانی نشان داد و یادآوری کرد که در گفت‌وگوهای واشینگتن بر توسعهٔ شتابان اقتصادی به‌عنوان بهترین راه توافق کرده بودند. میلانی این پیام را درخواستی نرم برای کاستن بودجهٔ نظامی می‌خواند و می‌نویسد که شاهنشاه به آن اعتنایی نفرمودند، زیرا دریافته بودند که سیاست تازهٔ آمریکا کار کردن از راه پادشاه است، نه محدود کردن نقش ایشان.","quotes":[{"original":"ill, exhausted, unable or unwilling to assert his will [and] restore fiscal order.","translation":"[امینی] بیمار و فرسوده است و یا نمی‌تواند یا نمی‌خواهد ارادهٔ خود را به کار گیرد [و] نظم مالی را بازگرداند.","speaker":"ادوارد میسون","speakerTitle":"فرستادهٔ کاخ سفید و رئیس پیشین گروه مشاوران هاروارد در ایران","work":"گزارش مأموریت تهران، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"گزارش اداری","page":"ص ۳۴۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"خرداد و تیر ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی)، ژوئن ۱۹۶۲ میلادی","context":"میسون این ارزیابی را پس از مأموریت بررسی وضع مالی ایران برای کاخ سفید فرستاد."}]},{"title":"شب ۲۶ تیر و استعفا","body":"در بعدازظهر ۲۶ تیر ۱۳۴۱ (۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۶۲)، به روایت میلانی، امینی و جهانگیر آموزگار، وزیر دارایی، بودجهٔ تازه را چند بار بررسی کردند و دریافتند که حتی پس از کاهش ده‌درصدی همهٔ هزینه‌ها، دست‌کم سی‌وپنج میلیون دلار کسری می‌ماند. آن دو تصمیم گرفتند که اگر بودجه تراز نشود، کابینه استعفا دهد، و پیش از آگاه کردن شاهنشاه از سفیر آمریکا وام اضطراری بخواهند. نزدیک ساعت یازده همان شب، آموزگار به سفارت آمریکا رفت و به جولیوس هومز، سفیر شگفت‌زده، گفت که اگر آمریکا وام اضطراری سی‌وپنج میلیون دلاری ندهد، کابینهٔ امینی استعفا خواهد داد. هومز این را بلوف پنداشت و درخواست را رد کرد. صبح روز بعد، ۲۷ تیر ۱۳۴۱ (۱۸ ژوئیه)، امینی هیئت وزیران را به نشستی فوق‌العاده فراخواند و تصمیم خود را به استعفا اعلام کرد. میلانی می‌نویسد که امینی گمان می‌کرد آمریکا سرانجام راهی برای بحران بودجه می‌یابد، اما دولت کندی پس از گزارش میسون دیگر حاضر نبود هزینهٔ این آزمون را بپردازد. {{quote:0}}\n\nشاهنشاه آنگاه امیر اسدالله علم را به نخست‌وزیری گماشتند. به نوشتهٔ میلانی، مأموریت علم روشن بود: اصلاحاتی را که امینی آغاز کرده بود ادامه دهد، اما بپذیرد که از این پس همه زیر نظارت مستقیم پادشاه پیش می‌رود.","quotes":[{"original":"accepted the [Amini] resignation with a marked degree of personal satisfaction.","translation":"[شاهنشاه] استعفای [امینی] را با خرسندی شخصی آشکار پذیرفتند.","speaker":"سفارت بریتانیا در تهران","speakerTitle":"نمایندگی دیپلماتیک بریتانیا در ایران","work":"گزارش سفارت، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۳۴۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"تیر ۱۳۴۱ خورشیدی (۲۵۲۱ شاهنشاهی)، ژوئیهٔ ۱۹۶۲ میلادی","context":"سفارت بریتانیا واکنش دربار را به استعفای امینی در روزهای پایانی تیر ۱۳۴۱ گزارش کرد."}]}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» نخست‌وزیری امینی را نتیجهٔ فشار آمریکا می‌دانند. به فرمودهٔ ایشان، آمریکا شریف‌امامی را کنار می‌خواست و مرد خود را به جای او؛ و فشار، به‌ویژه پس از گزینش کندی، چنان شد که ایستادگی در برابرش ممکن نبود. ایشان با این همه کندی را دشمن خود نمی‌شمرند و او را دوستی می‌خوانند که با او تماس مستقیم اندکی داشتند. شاهنشاه دوران امینی را دوران بی‌تدبیری اقتصادی و سیاسی توصیف می‌فرمایند و آغاز «انقلاب سفید» را به پس از ناکامی او نسبت می‌دهند. {{quote:0}}\n\nمیلانی ریشهٔ بدگمانی شاهنشاه به امینی را هم در سیاست می‌بیند و هم در تبار. امینی فرزند فخرالدوله، دختر مظفرالدین شاه، بود و در سال‌های پرکشاکش ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۴ در کابینهٔ قوام، مصدق و زاهدی وزیر شده بود. به روایت میلانی، شاهنشاه در ۱۳۳۲ از امینی، که وزیر دارایی بود، پرسیده بودند که آیا چشم به نخست‌وزیری دارد، و پس از پاسخ محتاطانهٔ او پرسیده بودند که آیا به «چیزی بیش از نخست‌وزیری» نمی‌اندیشد. شاهنشاه حتی در تبعید، با آن‌که کوشش امینی را برای نگاه داشتن تاج‌وتخت در ۱۳۵۷ دیده بودند، او را مرد آمریکا خواندند. با این همه، به نوشتهٔ میلانی، امینی در ۱۳۴۰ برای دربار بد کوچک‌تر بود، زیرا گزینهٔ دیگر سهیم کردن جبههٔ ملی در دولت بود.","quotes":[{"original":"The U.S. pressed me to name Ali Amini, Mossadegh's Minister of Economics and by then an opposition leader, as prime minister. Sharif Emami, my Prime Minister at the time, warned me against U.S. intrigues but I did not believe him. In May 1961 I gave in and appointed Amini to head the government. Fifteen months later—a time marked by economic and political mismanagement—Amini resigned. Even the Americans had lost faith in his abilities.","translation":"آمریکا مرا زیر فشار گذاشت که علی امینی، وزیر اقتصاد مصدق و در آن هنگام از رهبران مخالف، را نخست‌وزیر کنم. شریف‌امامی، نخست‌وزیر آن روز من، مرا از دسیسه‌های آمریکا برحذر داشت، اما سخنش را باور نکردم. در مه ۱۹۶۱ تن دادم و امینی را به ریاست دولت گماشتم. پانزده ماه بعد، دورانی که با بی‌تدبیری اقتصادی و سیاسی همراه بود، امینی استعفا داد. حتی آمریکایی‌ها نیز ایمان خود را به توانایی‌های او از دست داده بودند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۴۶ تا ۱۴۷ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه در فصل «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه» آغاز دههٔ ۱۹۶۰ را دورهٔ فشار غرب و آشوب داخلی وصف می‌فرمایند."}]},{"title":"آمریکا و دولت کندی","body":"اسناد آمریکایی، چنان‌که میلانی نقل می‌کند، امینی را در بهار ۱۳۴۰ بهترین ابزار در دسترس برای «انقلاب کنترل‌شده» می‌دیدند و می‌خواستند پشتیبانی آشکار از او را، که به گمان واشینگتن بدگمانی دربار را به «پسر آمریکا» قطعی می‌کرد، محدود نگاه دارند. همین اسناد نشان می‌دهد که سفارت آمریکا در زمستان ۱۳۴۰ شاهنشاه را از برکناری امینی و اداره مستقیم دولت برحذر داشت و ادامهٔ کمک اقتصادی را به ادامهٔ برنامهٔ امینی، دست‌کم شش ماه دیگر، مشروط کرد. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه امینی را درست شش ماه پس از این «اندرز» نگاه داشتند. تا تابستان ۱۳۴۱، گزارش میسون این تصویر را دگرگون کرد و واشینگتن به این نتیجه رسید که باید از راه خود پادشاه کار کند."},{"title":"روزنامهٔ اطلاعات و خاستگاه نام «انقلاب سفید»","body":"میلانی گزارش می‌دهد که روزنامهٔ اطلاعات، که به دربار نزدیک شمرده می‌شد، در روز نخست‌وزیری امینی سرمقاله‌ای با عنوان «کودتای سفید یا انقلاب سرخ» نوشت و دو الگوی دگرگونی را روبه‌روی هم گذاشت: الگوی شوروی و الگویی که کندی پشتیبانش بود. چند ماه بعد، امینی در پاسخ به پرسش روزنامه‌نگاری سخنی گفت که به نظر میلانی تاریخ‌نگاران آن را آغاز کاربرد نام «انقلاب سفید» می‌دانند. {{quote:0}}\n\nمیلانی دو روایت دیگر را نیز در کنار این روایت می‌گذارد. برخی منتقدان دربار می‌گویند نام «انقلاب سفید» را چستر بولز، فرستادهٔ کندی، ساخته است. از سوی دیگر، سفارت بریتانیا در گزارشی آورده است که امیر اسدالله علم در ۱۳۳۷ برنامه‌ای اصلاحی را به سفارت عرضه کرد و همان عبارت را به کار برد؛ گزارش احتمال می‌دهد که علم در آن هنگام اندیشه‌های خود شاهنشاه را می‌آزمود.","quotes":[{"original":"there is nothing unusual going on in Iran. . . . This government has simply decided to pursue a White Revolution that it deems necessary and in the nation’s best interest.","translation":"در ایران هیچ چیز غیرعادی در جریان نیست… این دولت تنها تصمیم گرفته است انقلابی سفید را دنبال کند که آن را لازم و به سود ملت می‌داند.","speaker":"دکتر علی امینی","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"پاسخ به روزنامه‌نگار، به نقل عباس میلانی در «شاه»","workType":"گفت‌وگوی مطبوعاتی","page":"ص ۳۴۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، چند ماه پس از آغاز نخست‌وزیری","context":"امینی در پاسخ به پرسشی دربارهٔ شتاب دگرگونی‌های ایران این سخن را گفت."}]},{"title":"ابتهاج و منتقدان اقتصادی","body":"ابوالحسن ابتهاج، چنان‌که آمد، اصلاحات ارضی را نه از سر دفاع از وضع موجود، که از دیدگاه توسعهٔ سرمایه‌دارانه و حرمت مالکیت خصوصی نقد کرد. میلانی این نقد را از آن رو مهم می‌داند که به گمان او زبان «انقلاب» و مصادره، که از این دوره در گفتار سیاسی ایران جا افتاد، بعدها پیامدهایی فراتر از اصلاحات ارضی یافت. این داوری از آنِ میلانی است. شاهنشاه، در برابر، اصلاحات ارضی را ستون عدالت اجتماعی و نوسازی کشور می‌دانستند و آن را در کتاب «انقلاب سفید» شرح فرموده‌اند."}],"aftermathSections":[{"title":"نخست‌وزیری علم و «انقلاب شاه و مردم»","body":"با استعفای امینی، رشتهٔ اصلاحات از دولت به دربار رفت. امیر اسدالله علم در تیر ۱۳۴۱ نخست‌وزیر شد و اصلاحات ارضی ادامه یافت. در دی ۱۳۴۱ شاهنشاه در کنگرهٔ ملی کشاورزان در تهران اصول شش‌گانهٔ اصلاحات را اعلام فرمودند و در ۶ بهمن ۱۳۴۱ (۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳) همه‌پرسی سراسری آن را تأیید کرد. به نوشتهٔ میلانی، در روایت شاهنشاه از این انقلاب، که بعدها نام «انقلاب شاه و مردم» یافت، جایی برای امینی نماند."},{"title":"دگرگونی نسل مشاوران","body":"میلانی سفر فروردین ۱۳۴۱ و برکناری امینی را آغاز دگرگونی در نسل مشاوران شاهنشاه می‌داند. به گمان او، شاهنشاه رفته‌رفته از مردان نسل امینی و حسین علاء، که روزهای سخت آغاز پادشاهی ایشان را دیده بودند، فاصله گرفتند و طبقه‌ای تازه از فن‌سالاران را به مرکز قدرت آوردند؛ کاری که ایشان خود آن را «خانه‌تکانی» می‌خواندند. کوپر نیز می‌نویسد که شاهنشاه از واشینگتن با این باور بازگشتند که خود را از فشار بیشتر آمریکا ایمن کرده‌اند و می‌توانند برنامهٔ گسترده‌ای از اصلاحات را به رهبری خود آغاز کنند."},{"title":"سرنوشت بختیار و نظامیان","body":"تبعید سپهبد تیمور بختیار در بهمن ۱۳۴۰، که امینی خواستارش بود، به نوشتهٔ میلانی به خلاصی دربار از او نینجامید. بختیار در سال‌های بعد از بیرون کشور به مخالفت با شاهنشاه ادامه داد. کوشش‌های نظامیانی چون سپهبد حاج‌علی کیا برای کودتا علیه امینی نیز، با پاسخ منفی آمریکا، به جایی نرسید. ساواک در دورهٔ سرلشکر پاکروان چهره‌ای آرام‌تر یافت، هرچند به گفتهٔ میلانی این دوره کوتاه بود."},{"title":"امینی پس از نخست‌وزیری","body":"امینی پس از استعفا از صحنهٔ اجرایی کنار رفت، اما از صحنهٔ سیاسی بیرون نشد. میلانی می‌نویسد که در پاییز ۱۳۵۷، هنگامی که شاهنشاه در جست‌وجوی نخست‌وزیری برای آشتی ملی بودند، امینی یکی از نامزدهای جدی بود و پیشنهاد کرد که پادشاه به بندرعباس برود و شورای سلطنتی همهٔ کارکردهای پادشاهی جز فرماندهی نیروهای مسلح را بر عهده گیرد. کوپر نیز می‌نویسد که شاهنشاه در آبان ۱۳۵۷ برای نگارش سخنرانی ۱۵ آبان از یادداشت‌های امینی و امیرعباس هویدا بهره گرفتند. بدین سان، نام امینی تا واپسین ماه‌های پادشاهی پهلوی در کنار دربار ماند."},{"title":"میراث دولت امینی","body":"دولت امینی کوتاه بود، اما سه چیز از خود بر جای گذاشت: آغاز اجرای اصلاحات ارضی با تصویب‌نامهٔ دی ۱۳۴۰، دوره‌ای از اداره کشور بی‌مجلس که تا مهر ۱۳۴۲ ادامه یافت، و تجربه‌ای از مداخلهٔ آشکار واشینگتن در گزینش نخست‌وزیر که در حافظهٔ دربار ماند. شاهنشاه این تجربه را، چنان‌که در «پاسخ به تاریخ» آمده، نمونه‌ای از فشار غرب بر دولت خود شمردند. منتقدان ایشان همان دوره را فرصتی از دست رفته برای پادشاهی مشروطه دانستند."}]},{"id":"marble-palace-attempt-1344","title":"سوءقصد کاخ مرمر: تیراندازی سرباز گارد به محمدرضا شاه پهلوی و پروندهٔ «توطئهٔ کاخ مرمر»","date":{"solarYear":1344,"solarMonth":1,"solarDay":21,"gregorianYear":1965,"gregorianMonth":4,"gregorianDay":10},"tier":"secondary","category":"political","summary":"بامداد شنبه ۲۱ فروردین ۱۳۴۴ (۱۰ آوریل ۱۹۶۵)، سربازی وظیفه از گارد شاهنشاهی به نام رضا شمس‌آبادی، که آن روز در کاخ مرمر تهران پاسداری می‌کرد، با مسلسل سازمانی خود به سوی محمدرضا شاه پهلوی آتش گشود. شاهنشاه، که آن بامداد برخلاف عادت با اتومبیل و نه پیاده به دفتر خود آمده بودند، از پله‌ها بالا رفتند و به اتاق کار خود رسیدند. ضارب به ساختمان راه یافت و در تیراندازی با محافظان جان باخت. دو تن از محافظان غیرنظامی شاهنشاه نیز در همین درگیری جان خود را از دست دادند و یک باغبان و یک پیشخدمت زخمی شدند. گلوله‌ای از در اتاق کار گذشت و در پشتی صندلی شاهنشاه نشست. سوءقصد کاخ مرمر کمتر از سه ماه پس از ترور حسنعلی منصور، نخست‌وزیر، روی داد. منصور در ۱ بهمن ۱۳۴۳ هدف گلوله قرار گرفت و در ۶ بهمن درگذشت، و امیرعباس هویدا جانشین او شد. دولت در اعلامیهٔ نخست خود تیراندازی را به نزاع میان یک سرباز وظیفه و یکی از نگهبانان کادر نسبت داد، اما بازجویی‌های بعدی به گروهی از دانش‌آموختگان جوان چپ‌گرا رسید که بخشی از آنان در انگلستان درس خوانده بودند. چهارده تن در پرونده‌ای که به «توطئهٔ کاخ مرمر» شهرت یافت به دادگاه رفتند. پرویز نیک‌خواه، که منابع او را مغز متفکر طرح می‌خوانند، به زندان محکوم شد و بعدها مشمول عفو شاهنشاه قرار گرفت. روایت‌ها دربارهٔ انگیزه و پشتیبانان ضارب یکسان نیست. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» آن را طرحی از چپ افراطی به رهبری اهل دانشگاه می‌خوانند. شهبانو فرح پهلوی نیز در خاطرات خود از «گروه چپ افراطی» یاد می‌کنند. عباس میلانی می‌نویسد ضارب سابقهٔ حمله به یک نخست‌وزیر، دکتر علی امینی، و رفت‌وآمد با محافل تندروی اسلام‌گرا را داشت. اندرو اسکات کوپر ادعا می‌کند که سرباز، با آن‌که در افکار عمومی به کمونیسم متهم شد، بعدها معلوم کرد که از شبکهٔ پنهانی وابسته به سید محمدحسین بهشتی بود. اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا در روزهای نخست از سفر ضارب به مشهد در ۱۳۴۱ یاد می‌کنند و در هفته‌های بعد سخن شاهنشاه را بازمی‌گویند که طرح را کار دانشجویان هوادار کمونیسم بازگشته از لندن می‌دانستند. پیامد بی‌واسطهٔ سوءقصد دگرگونی در نظام حفاظت از خاندان پادشاهی بود. سربازان وظیفه از محوطهٔ کاخ‌ها کنار رفتند، واحد ویژهٔ حفاظت از داوطلبان گارد جاویدان سامان یافت و آموزش‌های تازه دید، و خانوادهٔ پادشاهی از کاخ اختصاصی در مرکز تهران به نیاوران در شمال شهر رفتند. پیامد دیرپاتر آن در ذهن خود شاهنشاه بود: ایشان این رویداد را یکی از چند حادثه‌ای شمردند که باورشان را به حفظ الهی جان خود استوارتر کرد. ناظران آمریکایی، در برابر، از آن نتیجه گرفتند که ثبات ایران بیش از اندازه به جان یک تن بسته است.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۵۷ تا ۶۰","text":"محمدرضا شاه پهلوی تیراندازی در دفتر، جان‌باختگان و عفو متهمان را می‌نویسد."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۳۷۲ تا ۳۷۳","text":"عباس میلانی پناه گرفتن در دفتر و برکناری پاکروان را می‌آورد."},{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۱۲۲ تا ۱۲۹","text":"اندرو اسکات کوپر شرح پلکان کاخ و دگرگونی حفاظت را می‌آورد."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"خاطرات کاخ مرمر","text":"شهبانو فرح رسیدن به کاخ و دیدن متهم را نوشته است."},{"sourceId":"frus-1964-68-v22","locus":"یادداشت‌های فروردین ۱۳۴۴","text":"وزارت خارجهٔ آمریکا نخستین ارزیابی سوءقصد و پیام جانسون را ثبت کرده است."},{"sourceId":"majles-mozakerat","locus":"نشست ۲۲ فروردین ۱۳۴۴","text":"هویدا در نخستین نشست سال از منصور یاد کرد."}],"personIds":["mohammad-reza-person","farah-pahlavi","taj-ol-moluk","reza-shamsabadi","ayat-lashgari","keyumars-jahanbini","parviz-nikkhah","ardeshir-zahedi","amir-abbas-hoveyda","hassan-pakravan","nematollah-nassiri","lyndon-johnson"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"از تیراندازی در پلکان کاخ مرمر جان به در برد و متهمان را عفو کرد.","farah-pahlavi":"پس از تیراندازی به کاخ مرمر رسید.","taj-ol-moluk":"خبر سوءقصد را به شهبانو رساند.","reza-shamsabadi":"به شاهنشاه تیراندازی کرد و در درگیری کشته شد.","ayat-lashgari":"در دفاع از شاهنشاه کشته شد.","keyumars-jahanbini":"به صحنه رسید و سپس واحد ویژهٔ حفاظت را رهبری کرد.","parviz-nikkhah":"به طراحی سوءقصد متهم شد و بعداً عفو شد.","ardeshir-zahedi":"بعدازظهر همان روز میزبان شاهنشاه بود.","amir-abbas-hoveyda":"در آن روز نخست‌وزیر بود.","hassan-pakravan":"در ۱۳۴۴ از ریاست ساواک برکنار شد.","nematollah-nassiri":"پس از پاکروان رئیس ساواک شد.","lyndon-johnson":"پیام شخصی برای شاهنشاه فرستاد."},"personTitles":{"nematollah-nassiri":"رئیس ساواک"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["سوءقصد کاخ مرمر","تیراندازی در کاخ مرمر"],"contextSections":[{"title":"کاخ مرمر و روال روزانهٔ دربار","body":"کاخ مرمر در خیابان کاخ، در مرکز تهران، در دوران رضا شاه بزرگ ساختمانش پایان یافت و در دوران محمدرضا شاه پهلوی دفتر رسمی پادشاه و جای پذیرایی‌های رسمی بود. خانوادهٔ پادشاهی در نیمهٔ نخست دههٔ ۱۳۴۰ در کاخ اختصاصی، در همان نزدیکی، می‌زیستند. به روایت کوپر، شاهنشاه هر بامداد دست در دست ولیعهد خردسال، رضا پهلوی، از کاخ اختصاصی تا کاخ مرمر پیاده می‌رفتند و از آنجا پرستاری ولیعهد را به کودکستان کاخ می‌برد. شهبانو فرح پهلوی نیز در خاطرات خود همین روال را شرح داده‌اند و می‌نویسند که پدر و پسر عادت داشتند این راه را دست در دست پیاده بپیمایند. این روال، که نشانهٔ آسودگی نسبی پادشاه در قلب پایتخت بود، در همان حال نقطهٔ آسیب‌پذیری به شمار می‌رفت. محافظت از کاخ‌ها بر عهدهٔ گارد شاهنشاهی بود و بخشی از نگهبانان را سربازان وظیفه تشکیل می‌دادند. میلانی می‌نویسد که ضارب، با وجود پیشینه‌اش، به یگان برگزیده‌ای راه یافت که با مسلسل‌های پر از کاخ‌های سلطنتی پاسداری می‌کرد."},{"title":"پیشینهٔ سوءقصدها به جان شاهنشاه","body":"سوءقصد کاخ مرمر نخستین تهدید جدی به جان محمدرضا شاه پهلوی نبود. ایشان در «پاسخ به تاریخ» از چهار حادثه یاد می‌فرمایند که باورشان را به حفظ الهی استوار کرد: فرود اضطراری هواپیمای کوچک ایشان در دره‌ای سنگلاخ نزدیک اصفهان در ۱۳۲۷، حادثهٔ پروازی دیگری در گذرگاهی کوهستانی، سوءقصد ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ (۴ فوریهٔ ۱۹۴۹) در دانشگاه تهران به دست ناصر فخرآرایی، و سرانجام تیراندازی کاخ مرمر. در سوءقصد دانشگاه، به روایت شهبانو، ضارب با سلاحی که در دوربین عکاسی پنهان کرده بود از فاصلهٔ سه متری چند گلوله شلیک کرد و چهار گلوله به شاهنشاه اصابت کرد، و ضارب به دست رئیس پلیس و رئیس دژبان از پای درآمد. ترور سیاسی در ایران آن سال‌ها پدیده‌ای تازه نبود. شاهنشاه در فصل «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه» فهرستی از این رویدادها را برمی‌شمرند: سوءقصد ۱۳۲۷، قتل سپهبد حاجعلی رزم‌آرا در ۱۳۲۹، زخمی کردن حسین علاء، نخست‌وزیر، در پاییز ۱۳۳۴، سوءقصد کاخ مرمر، و قتل حسنعلی منصور در بهمن ۱۳۴۳. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"Terrorism has been a feature of Iranian political life for a long time. No matter how hard I tried, and God knows I tried, my country was never quite rid of it.","translation":"تروریسم دیری است که جزئی از زندگی سیاسی ایران بوده است. هر اندازه کوشیدم، و خدا می‌داند که کوشیدم، کشورم هرگز به‌تمامی از آن رها نشد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۴۷ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه این سخن را پیش از برشمردن سوءقصدها و قتل‌های سیاسی دوران پادشاهی خود می‌فرمایند."}]},{"title":"پانزده خرداد و تبعید آیت‌الله خمینی","body":"دو سال پیش از سوءقصد، کشور آشوب‌های ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ (۵ ژوئن ۱۹۶۳) را از سر گذرانده بود. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه پس از آن رویداد بر آن شدند که دیگر به هیچ شخصیت نیرومندی، در میان روحانیان یا نظامیان یا سیاستمداران، اجازهٔ رشد در برابر خاندان سلطنتی ندهند. اردشیر زاهدی، که در آن هنگام سفیر ایران در لندن بود، به روایت کوپر در نامه‌ای بلند از پدرزن خود خواست که سلطنت کند و نه حکومت، تا در روز ناکامی سرزنش متوجه پادشاه نشود. در ۱۳۴۳، دولت حسنعلی منصور لایحه‌ای را به مجلس برد که به مستشاران نظامی آمریکایی و خانواده‌هایشان مصونیت قضایی می‌داد. کوپر می‌نویسد که این لایحه، که دولت جانسون بر آن پافشاری می‌کرد و همراه آن وامی دویست میلیون دلاری برای خرید جنگ‌افزار پیشنهاد می‌داد، در افکار عمومی به «کاپیتولاسیون» تعبیر شد. آیت‌الله سید روح‌الله خمینی در ۵ آبان ۱۳۴۳ (۲۷ اکتبر ۱۹۶۴)، به روایت کوپر، در قم سخنرانی تندی علیه پادشاه و دولت ایراد کرد، و کمتر از یک هفته بعد دولت او را با هواپیمای نیروی هوایی به ترکیه تبعید کرد. او یازده ماه در خانهٔ سرهنگ علی چتینر، افسر اطلاعات ترکیه، ماند و در پاییز ۱۳۴۴ به نجف رفت."},{"title":"ترور حسنعلی منصور","body":"در ۱ بهمن ۱۳۴۳ (۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۵)، محمد بخارایی، که کوپر او را نوجوانی می‌خواند که نسخه‌ای از قرآن و تصویری از آیت‌الله خمینی همراه داشت، حسنعلی منصور را هدف گلوله قرار داد. منصور در ۶ بهمن درگذشت. کوپر می‌نویسد که بازجویی پلیس نشان داد بخارایی از سوی هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی، گروهی که نمایندهٔ منافع آیت‌الله خمینی در داخل کشور بود، مأموریت یافته بود. کوپر همچنین ادعا می‌کند که حکم این قتل را «دادگاهی» پنهانی از هواداران خمینی صادر کرد که سید محمدحسین بهشتی یکی از اعضای آن بود، و اکبر هاشمی رفسنجانی سلاح را به ضارب سپرد. به نوشتهٔ کوپر، نام شاهنشاه در صدر فهرست سیزده‌نفرهٔ هدف‌های ترور آن گروه قرار داشت. شاهنشاه امیرعباس هویدا را به نخست‌وزیری برگزیدند. میلانی می‌نویسد که بسیاری انتظار داشتند او نخست‌وزیری موقت باشد، اما هویدا نزدیک به سیزده سال در این مقام ماند. فهرست مصوبات مجلس شورای ملی آغاز دولت هویدا را ۱۱ بهمن ۱۳۴۳ ثبت کرده است. این دگرگونی‌ها در میانهٔ زمستان ۱۳۴۳ رخ داد، و تنها دو ماه و نیم بعد گلوله‌ها در کاخ مرمر به صدا درآمد."},{"title":"ایران در آستانهٔ بهار ۱۳۴۴","body":"سوءقصد در روزهایی رخ داد که دولت آمریکا ایران را یکی از باثبات‌ترین کشورهای خاورمیانه می‌شمرد. دین راسک، وزیر خارجهٔ آمریکا، سه روز پیش از رویداد، در ۱۸ فروردین ۱۳۴۴ (۷ آوریل)، در تهران به حضور شاهنشاه رسیده بود. به گزارش تلگراف او، بخش عمدهٔ گفت‌وگو به روابط ایران و کشورهای عرب، نگرانی شاهنشاه از سیاست‌های جمهوری متحد عربی و ادعاهای آن بر خوزستان، و پیوندهای ایران با عربستان و اسرائیل گذشت، و شاهنشاه از سفر آیندهٔ خود به مراکش سخن فرمودند. یادداشت سیا در اردیبهشت همان سال ایران را کشوری وصف کرد که، به رهبری پادشاهی هوادار غرب، در همهٔ زمینه‌ها پیشرفتی اندک اما آشکار داشت، بی آن‌که تکان‌های انقلابی بسیاری از کشورهای خاورمیانه در آن رخ دهد. همان یادداشت از اصلاحات ارضی، سپاه دانش و سپاه بهداشت به‌عنوان روندی یاد کرد که «احتمالاً هرگز بازگشت‌پذیر نیست»، و هم‌زمان یادآوری کرد که لایحهٔ مصونیت مستشاران آمریکایی و اعتبار نظامی دویست میلیون دلاری، که چند روز پس از آن به مجلس رفت، خاطرهٔ «کاپیتولاسیون» را زنده کرده بود. کومر نیز در یادداشت ۲۶ فروردین خود به جانسون نوشت که شاهنشاه اکنون اصلاحات را اندیشهٔ خود می‌شمرند، و درآمد نفت ایران را در سال پیش هفتصد و پنجاه میلیون دلار برآورد کرد."},{"title":"گروه دانشجویان بازگشته از انگلستان","body":"در میان دانشجویان ایرانی اروپا، از اواخر دههٔ ۱۳۳۰، گرایش‌های چپ تازه‌ای پدید آمده بود که برخی از آن‌ها به اندیشه‌های چین کمونیست نظر داشتند. ارزیابی سفارت آمریکا در مهر ۱۳۴۵، که در مجموعهٔ اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا آمده، از نگرانی ساواک دربارهٔ تبلیغات چین در میان دانشجویان ایرانی اروپا و ضرورت بررسی دقیق دانشجویان بازگشته خبر می‌دهد. فرج‌الله اردلان، از فعالان سازمان‌های دانشجویی خارج از کشور، در مصاحبهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران یاد می‌کند که با پرویز نیک‌خواه و گروه او مکاتبه داشته است و برخی از اعضای فدراسیون‌های آلمان و انگلستان به ایران بازگشتند. به گفتهٔ او، یکی از ایشان، منصوری، پس از حادثهٔ تیراندازی به شاهنشاه همراه نیک‌خواه بازداشت شد."}],"whatHappened":[{"title":"بامداد ۲۱ فروردین: تغییری در روال","body":"بامداد شنبه ۲۱ فروردین ۱۳۴۴، به روایت کوپر، ولیعهد زودتر از همیشه از خانه بیرون رفت تا به همشاگردی تازه‌ای در مدرسهٔ کاخ خوشامد بگوید. شهبانو فرح پهلوی نیز در خاطرات خود همین را آورده‌اند: رضا آن روز به خواست مربی خود برای پیشواز از شاگرد تازه‌ای رفت و پدرش را همراهی نکرد. شاهنشاه، چون تنها بودند، به جای پیاده‌روی با اتومبیل به کاخ مرمر رفتند. میلانی نیز می‌نویسد که ایشان آن بامداد خود رانندگی کردند. کوپر و شهبانو هر دو بر این نکته تکیه دارند که همین تغییر کوچک در روال، جان پدر و پسر را نگاه داشت. در سن ولیعهد در آن روز میان منابع تفاوتی هست. شهبانو در خاطرات خود او را سه سال و نیمه می‌خوانند و کوپر او را چهارساله وصف می‌کند. زادروز ولیعهد ۹ آبان ۱۳۳۹ است."},{"title":"تیراندازی در پلکان کاخ","body":"هنگامی که شاهنشاه از اتومبیل بیرون آمدند و به سوی در اصلی کاخ رفتند، رضا شمس‌آبادی، سرباز وظیفهٔ گارد جاویدان که در نوبت نگهبانی بود، با مسلسل دستی سازمانی خود به سوی ایشان آتش گشود. کوپر سلاح را مسلسل سبک «ام‌تری» آمریکایی وصف می‌کند. به روایت او و شهبانو، دو نگهبانی که در دو سوی در ورودی ایستاده بودند با نخستین گلوله‌ها پست خود را رها کردند. پیشخدمت مخصوص کوشید پس از ورود شاهنشاه در را ببندد، اما گلوله‌ای به دستش خورد. شاهنشاه، به نوشتهٔ میلانی، با چابکی چشمگیر و اندکی بخت از پله‌ها بالا رفتند، به دفتر خود رسیدند، در را بستند و پشت میز پناه گرفتند. ضارب به ساختمان راه یافت و در سرسرا و راهرو تیراندازی را ادامه داد. سرهنگ کیومرث جهانبینی، رئیس محافظان شخصی شاهنشاه، که خبر حمله را از بی‌سیم شنید و به سوی صحنه دوید، سال‌ها بعد ماجرا را برای کوپر بازگفت. {{quote:0}}\n\nدر واپسین لحظه‌های درگیری، به روایت کوپر، گلوله‌ای از در دفتر گذشت، از بالای میزی که شاهنشاه پشت آن پناه گرفته بودند عبور کرد و در صندلی‌ای نشست که ایشان معمولاً برای کارهای اداری بر آن می‌نشستند. شهبانو نیز در خاطرات خود می‌نویسند که گلوله از در دفتر به پشت صندلی همیشگی شاهنشاه اصابت کرد. میلانی جای گلوله‌ها را بر در دفتر نشانهٔ نزدیکی ضارب به هدف خود می‌خواند.","quotes":[{"original":"As soon as [the gunman] started shooting, my two agents shot back. They hit him but didn’t kill him. My people were armed only with revolvers.","translation":"همین که [ضارب] تیراندازی را آغاز کرد، دو مأمور من پاسخ آتش دادند. او را زدند اما نکشتند. افراد من تنها هفت‌تیر داشتند.","speaker":"سرهنگ کیومرث جهانبینی","speakerTitle":"رئیس محافظان شخصی شاهنشاه و واحد ویژهٔ حفاظت","work":"مصاحبه با اندرو اسکات کوپر، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۱۲۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"یادآوری سال‌ها پس از رویداد ۲۱ فروردین ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)","context":"جهانبینی شرح می‌دهد که دو محافظ سبک‌اسلحه در برابر ضارب مسلسل‌به‌دست در راهروی دفتر شاهنشاه ایستادند."}]},{"title":"روایت خود شاهنشاه","body":"محمدرضا شاه پهلوی پانزده سال بعد، در «پاسخ به تاریخ»، لحظه‌های تیراندازی را از درون دفتر خود چنین وصف فرمودند. {{quote:0}}\n\nروایت شاهنشاه در یک نکته با روایت میلانی و کوپر تفاوت دارد: میلانی و کوپر شاهنشاه را در حال ورود به کاخ و بالا رفتن از پله‌ها زیر آتش وصف می‌کنند، و «پاسخ به تاریخ» ایشان را هنگام آغاز تیراندازی در اتاق کار نشان می‌دهد. شمارش خود شاهنشاه نیز در دو جای «پاسخ به تاریخ» یکسان نیست. در فصل «پدرم» این رویداد «چهارمین حادثه» در زنجیرهٔ رویدادهایی است که دو حادثهٔ پروازی را هم در بر می‌گیرد، و در فصل «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه» ایشان آن را «دومین سوءقصد» به جان خود می‌خوانند، پس از سوءقصد ۱۵ بهمن ۱۳۲۷. این دو شمارش با هم ناسازگار نیستند، زیرا یکی همهٔ خطرهای جانی را می‌شمرد و دیگری تنها سوءقصدها را. کوپر سخن «چهار بار» تهدید جدی را به گفت‌وگویی پیش از این رویداد نسبت می‌دهد؛ پس شمارش آن سخن نمی‌تواند سوءقصد کاخ مرمر را در بر گرفته باشد.","quotes":[{"original":"I was working in my study on the first floor at the time the shooting started. I thought that maybe a thousand rifles were attacking the house, because of the echo of that machine gun in the hall. Since I had no arms in my study in those days, I just stood there, not knowing what to do. One bullet came right through the door of my study barely missing me.","translation":"هنگامی که تیراندازی آغاز شد، در اتاق کارم در طبقهٔ اول سرگرم کار بودم. از پژواک آن مسلسل در سرسرا گمان کردم شاید هزار تفنگ به خانه حمله کرده است. چون در آن روزها در اتاق کارم سلاحی نداشتم، همان‌جا ایستادم و نمی‌دانستم چه کنم. گلوله‌ای از درِ اتاق کارم گذشت و اندکی از کنارم رد شد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۶۰ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه در فصل «پدرم»، هنگام شرح حادثه‌هایی که باورشان را به حفظ الهی استوار کرد، این رویداد را چهارمین حادثه می‌شمرند."}]},{"title":"پایان درگیری و جان‌باختگان","body":"تیراندازی ناگهان پایان یافت. شاهنشاه در را گشودند و، به فرمودهٔ خود ایشان، دو تن از محافظان غیرنظامی و ضارب را بر زمین دیدند. کوپر می‌نویسد که یکی از دو محافظ، با آن‌که خود زخم کشنده برداشته بود، با گلوله‌ای ضارب را از پای درآورد و سپس جان سپرد. شهبانو نام یکی از دو مأمور امنیتی جان‌باخته را گروهبان آیت لشگری آورده‌اند؛ نام دومی در نسخهٔ موجود خاطرات ایشان خوانا نیست. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"When I opened the door, I saw two of my civilian guards and the would-be assassin dead on the floor. A gardener and a valet had also been wounded in the fracas.","translation":"هنگامی که در را گشودم، دو تن از محافظان غیرنظامی‌ام و ضارب را بی‌جان بر زمین دیدم. یک باغبان و یک پیشخدمت نیز در این درگیری زخم برداشته بودند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۶۰ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه پیامد درگیری را پس از پایان تیراندازی، هنگام بیرون آمدن از اتاق کار، شرح می‌فرمایند."}]},{"title":"تلفن ملکه مادر و آمدن شهبانو","body":"در همان دقیقه‌ها شهبانو فرح پهلوی در کاخ اختصاصی خود را برای نشستی آماده می‌کردند که ده دقیقه بعد آغاز می‌شد. ملکه تاج‌الملوک، مادر شاهنشاه، که در محوطهٔ کاخ مرمر می‌زیست، تلفن کرد. شهبانو گفت‌وگو را در خاطرات خود چنین آورده‌اند. {{quote:0}}\n\nشهبانو می‌نویسند که گوشی را «مانند یک آدمک خودکار» گذاشتند، سر و وضع خود را مرتب کردند و به سوی کاخ مرمر دویدند. کوپر روایت انگلیسی همین خاطره را آورده است و می‌افزاید که شهبانو، پس از گذشتن هراس نخست، دریافتند که تنها تغییر روال ولیعهد جان شوهر و پسرشان را نگاه داشته است. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"فرح جون. خدا رحم کند!» «مگه چی شده؟» «به پادشاه تیراندازی کرده‌اند.» … «خود او چطور؟» «خدا رحم کرده. زنده است.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی، در گفت‌وگو با ملکه تاج‌الملوک","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا (خاطرات فرح پهلوی)","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۳۱ تا ۱۳۲ چاپی","date":"بامداد ۲۱ فروردین ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)، ۱۰ آوریل ۱۹۶۵ میلادی","context":"ملکه مادر نخستین کسی بود که خبر سوءقصد را به شهبانو داد؛ به نوشتهٔ شهبانو، او چنان می‌گریست که نمی‌توانست بگوید پادشاه زنده است یا نه."},{"original":"پادشاه کاملا آرام بود و مشغول دادن دستوراتی به افسران نگهبان. خطر بزرگی از سرمان گذشته بود.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا (خاطرات فرح پهلوی)","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۳۲ چاپی","date":"نگارش دههٔ ۱۳۸۰ خورشیدی، دربارهٔ ۲۱ فروردین ۱۳۴۴ (۲۵۲۴ شاهنشاهی)","context":"شهبانو حال شاهنشاه را هنگام رسیدن خود به کاخ مرمر، اندکی پس از پایان تیراندازی، وصف می‌کنند."}]},{"title":"ادامهٔ برنامهٔ روز","body":"شاهنشاه، برای پیشگیری از هراس عمومی و نگاه داشتن فضای عادی، برنامهٔ کامل آن روز را دنبال فرمودند. کوپر می‌نویسد درباریان، خویشان و دوستان که گرد پیکرها ایستاده بودند، با شگفتی دیدند که پادشاه با همان خونسردی همیشگی در بحران‌ها به کار بازگشتند. میلانی می‌افزاید که ایشان در اوایل بعدازظهر، تنها و بی‌اسکورت و بی‌محافظ، با اتومبیل به خانهٔ داماد خود، اردشیر زاهدی، رفتند. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"the same house won’t be hit by thieves twice in the same night.","translation":"دزد در یک شب دو بار به یک خانه نمی‌زند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت عباس میلانی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"شاه","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۳۷۲ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۲۱ فروردین ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)، ۱۰ آوریل ۱۹۶۵ میلادی","context":"شاهنشاه این مثل کهن فارسی را در پاسخ به پرسش کسانی فرمودند که چرا چند ساعت پس از سوءقصد تنها به بیرون از کاخ رفته‌اند."}]},{"title":"اعلامیهٔ دربار و نخستین گزارش‌های آمریکایی","body":"دربار همان روز اعلامیه‌ای کوتاه دربارهٔ سوءقصد نافرجام منتشر کرد. یادداشتی که جان جرنیگن، معاون وزیر خارجهٔ آمریکا در امور خاور نزدیک، همان روز برای دین راسک فرستاد، از نخستین روایت رسمی ایران و از آرامش تهران خبر می‌دهد. {{quote:0}}\n\nهمین یادداشت در بخش «تفسیر» خود می‌افزاید که بنا بر گزارشی محرمانه، سوابق امنیتی هیچ اطلاع منفی پیشینی دربارهٔ ضارب نشان نمی‌داد و هنوز روشن نبود که سوءقصد طرحی سازمان‌یافته بوده است یا نه. نویسنده از سفر ضارب به مشهد در ۱۳۴۱ یاد می‌کند و آن را به احتمال زیارت حرم امام رضا تعبیر می‌کند، و احتمال می‌دهد که انگیزهٔ او با سرخوردگی گروه‌هایی از مخالفان اصلاحات پیوند داشته باشد که به قتل منصور انجامیده بود. میلانی، در برابر، می‌نویسد که ضارب سابقهٔ حمله به یک نخست‌وزیر را داشت. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"In announcing the incident the Government has attributed the shooting to a quarrel between a conscript soldier and a regular member of the palace guard. No mention was made of the location where the shooting took place. Tehran has remained quiet and the Shah, who was apparently in his office throughout the episode, is said to have continued with his regular appointments for the day.","translation":"دولت در اعلام این رویداد تیراندازی را به نزاع میان یک سرباز وظیفه و یکی از اعضای کادر گارد کاخ نسبت داده است. از جای تیراندازی سخنی به میان نیامده است. تهران آرام مانده است و گفته‌اند شاهنشاه، که ظاهراً در سراسر ماجرا در دفتر خود بوده‌اند، دیدارهای عادی آن روز را ادامه داده‌اند.","speaker":"جان جرنیگن","speakerTitle":"معاون وزیر خارجهٔ آمریکا در امور خاور نزدیک و جنوب آسیا","work":"یادداشت اطلاعاتی به وزیر خارجه دین راسک، اسناد روابط خارجی آمریکا، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۷۶","date":"۲۱ فروردین ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)، ۱۰ آوریل ۱۹۶۵ میلادی","context":"این یادداشت نخستین ارزیابی وزارت خارجهٔ آمریکا از سوءقصد است، که همان روز در واشینگتن به نگارش درآمد."},{"original":"The assailant in fact had a record of both assaulting a prime minister (Ali Amini) and consorting with radical Islamist circles. Nevertheless, he had been picked to be part of the elite unit carrying loaded machine guns and entrusted with protecting the royal palaces.","translation":"ضارب در واقع سابقهٔ حمله به یک نخست‌وزیر (علی امینی) و نیز رفت‌وآمد با محافل تندروی اسلام‌گرا را داشت. با این همه، برای عضویت در یگان برگزیده‌ای انتخاب شده بود که مسلسل‌های پر حمل می‌کرد و پاسداری از کاخ‌های سلطنتی را بر عهده داشت.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","work":"شاه","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۳۷۲ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۹۰ خورشیدی (۲۵۷۰ شاهنشاهی، ۲۰۱۱ میلادی)","context":"میلانی پس از شرح سوءقصد به کوتاهی امنیتی می‌پردازد که به گفتهٔ او ساواک و گارد شاهنشاهی هر یک می‌کوشیدند گناهش را به گردن دیگری بیندازند."}]},{"title":"بازجویی و رسیدن به گروه نیک‌خواه","body":"بازجویی‌های پس از سوءقصد، به روایت «پاسخ به تاریخ»، نشان داد که دو تن از اهل دانش و همان سرباز پشت طرح بودند. شاهنشاه در فصلی دیگر از همان کتاب نتیجه را چنین خلاصه فرموده‌اند. شهبانو فرح پهلوی در خاطرات خود می‌نویسند که جوانان شرکت‌کننده در این سوءقصد از سوی یک گروه چپ افراطی رهبری می‌شدند و پرویز نیک‌خواه، مغز متفکر سوءقصد، به ده سال زندان محکوم شد. اسناد آمریکایی نشان می‌دهد که شاهنشاه در هفته‌های پس از رویداد این برداشت را با دیپلمات‌های آمریکایی نیز در میان نهادند. به گزارش جولیوس هومز، سفیر آمریکا، در تلگراف ۷ اردیبهشت ۱۳۴۴ (۲۷ آوریل ۱۹۶۵)، شاهنشاه سخنی را که پیش‌تر به دیگران فرموده بودند برای او تکرار کردند: سوءقصد ۲۱ فروردین بخشی از توطئه‌ای بود که دانشجویان ایرانی هوادار کمونیسم، با کانونی در لندن، الهام‌بخش آن بودند. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"A young soldier shot his way into the palace. A subsequent investigation showed that he had been part of an extreme left-wing plot masterminded by university people.","translation":"سربازی جوان با تیراندازی راه خود را به درون کاخ گشود. بازجویی بعدی نشان داد که او بخشی از توطئه‌ای از چپ افراطی بود که طراحانش اهل دانشگاه بودند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۴۷ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه این جمله را در فهرست رویدادهای تروریستی دوران پادشاهی خود، پس از یاد قتل رزم‌آرا و سوءقصد به علاء، آورده‌اند."},{"original":"The Shah said that he had evidence that the recent attempt on his life was planned by students recently returned from England. Mr. Jernegan informed the Group that the Shah’s information is from an Iranian source, but we do agree that students are involved. Ambassador Holmes pointed out that there are indications of Chinese Communist influence among the students in Iran.","translation":"شاهنشاه فرمودند که شواهدی در دست دارند که سوءقصد اخیر به جانشان را دانشجویانی طراحی کرده‌اند که به‌تازگی از انگلستان بازگشته‌اند. آقای جرنیگن به گروه اطلاع داد که اطلاعات شاهنشاه از منبعی ایرانی است، اما ما نیز می‌پذیریم که دانشجویان در کار بوده‌اند. سفیر هومز یادآور شد که نشانه‌هایی از نفوذ کمونیست‌های چینی در میان دانشجویان ایران به چشم می‌خورد.","speaker":"صورت‌جلسهٔ گروه ویژهٔ ضدشورش، به ریاست اورل هریمن","speakerTitle":"نهاد میان‌دستگاهی دولت آمریکا","work":"یادداشت برای پرونده، اسناد روابط خارجی آمریکا، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲","workType":"صورت‌جلسهٔ رسمی","page":"سند ۸۶","date":"۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)، ۲۰ مه ۱۹۶۵ میلادی","context":"هریمن پس از دیدار با شاهنشاه گزارش گفت‌وگو را در نشست گروه ویژه، در بحث از برنامهٔ دفاع داخلی ایران، ارائه کرد."}]},{"title":"دیدار شاهنشاه با یکی از متهمان","body":"چند روز پس از سوءقصد، به روایت کوپر، شهبانو شبی صداهایی بیرون از اتاق خود شنیدند و از بالای پله‌ها دیدند که مردی جوان را، دست‌بسته از پشت، به سرسرای پایین آوردند و رو به دیوار نگاه داشتند. او یکی از همدستان ضارب بود. شاهنشاه پایین آمدند، با او سخن فرمودند، او را به دفتر خود بردند و یک ساعت با او گفت‌وگو کردند. به نوشتهٔ کوپر، متهم پس از آن عفو و آزاد شد. {{quote:0}}\n\nروایت خود شهبانو در «کهن دیارا» جزئیات دیگری می‌افزاید: شاهنشاه، بی‌اعتنا به اعتراض مأموران، فرمان دادند دستان متهم را باز کنند؛ او مردی جوان و ساکت بود با حالتی آشفته و شرمسار؛ و شهبانو، به نوشتهٔ خود، به حال او تأسف می‌خوردند و بر کسانی که او را به این کار واداشته بودند خشم می‌گرفتند. روایت شهبانو در یک نکته با روایت کوپر تفاوت دارد: کوپر از عفو و رهایی همان شب سخن می‌گوید، و شهبانو از محکومیت نیک‌خواه به زندان و عفو بعدی او یاد می‌کنند. روشن نیست که این دو روایت دربارهٔ یک تن است یا دو تن. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"I was filled with sadness and felt deeply sorry for him.","translation":"سرشار از اندوه شدم و دلم سخت به حالش سوخت.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"مصاحبه با اندرو اسکات کوپر، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۱۲۹ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"یادآوری سال‌ها پس از فروردین ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)","context":"شهبانو حال خود را هنگام دیدن متهم دست‌بسته در سرسرای کاخ بازمی‌گویند."},{"original":"پادشاه غالباً می‌گفت که می‌تواند کسانی را که علیه زندگی او اقدام کرده‌اند ببخشد. اما نه آنهایی را که برخلاف امنیت و تمامیت ارضی ایران اقدام کنند.","speaker":"شهبانو فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا (خاطرات فرح پهلوی)","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۳۲ چاپی","date":"نگارش دههٔ ۱۳۸۰ خورشیدی، دربارهٔ رویدادهای ۱۳۴۴ (۲۵۲۴ شاهنشاهی)","context":"شهبانو این سخن شاهنشاه را در پی یاد عفو پرویز نیک‌خواه آورده‌اند."}]},{"title":"عفو و سرنوشت نیک‌خواه","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» عفو را سیاست همیشگی خود دربارهٔ سوءقصدکنندگان به جانشان می‌خوانند. ایشان می‌فرمایند که اختیار تخفیف مجازات را تا جای ممکن به کار می‌بردند و همهٔ درخواست‌های عفو را که دادرسان پیش می‌آوردند امضا می‌کردند. {{quote:0}}\n\nدربارهٔ یکی از دو «روشنفکر» پرونده، شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» روایتی کوتاه آورده‌اند که با روایت شهبانو همخوان است. {{quote:1}}\n\nشهبانو نیز می‌نویسند که نیک‌خواه پس از آزادی از زندان به هواداران سلطنت پیوست، در تلویزیون ملی ایران به کار پرداخت و به همین علت در آغاز انقلاب اسلامی به اعدام محکوم شد. میلانی جای دیگری از کتاب خود یادآوری می‌کند که نیک‌خواه، که در جوانی از نظریه‌پردازان چپ نو ایران بود، بعدها مسئول پژوهش در رادیو و تلویزیون ملی ایران شد و در پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد خود افزایش شمار طلاب علوم دینی را در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ پدیده‌ای ناهمخوان با روند نوسازی خواند؛ و به گفتهٔ میلانی، به یافته‌های او اعتنایی نشد.","quotes":[{"original":"As for those who made attempts on my life, I always pardoned them, even against the advice of the Public Prosecutor.","translation":"اما کسانی را که به جان من سوءقصد کردند همیشه بخشیدم، حتی برخلاف نظر دادستان.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۵۸ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه این سخن را در دفاع از کارکرد دستگاه قضایی و ساواک، و در توضیح نقش خود در عفو محکومان، می‌فرمایند."},{"original":"Upon investigation of this assassination attempt, it was learned that two intellectuals and this soldier were behind the plot. The intellectuals were pardoned. As a result, one of them became a loyal supporter of mine, who later was gainfully employed in the television division of my government. It is sad to say that in 1979 he was executed by Mr. Khomeini.","translation":"در بازجویی این سوءقصد معلوم شد که دو روشنفکر و همین سرباز پشت توطئه بودند. روشنفکران عفو شدند. در نتیجه، یکی از آنان از هواداران وفادار من شد و بعدها در بخش تلویزیون دولت من به کاری شایسته گماشته شد. دریغ که در ۱۹۷۹ به دست آقای خمینی اعدام شد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۶۰ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه پس از شرح تیراندازی، نتیجهٔ بازجویی و عفو متهمان را بازمی‌گویند."}]},{"title":"روایت دیگر: پیوند با شبکهٔ هواداران خمینی","body":"کوپر روایتی متفاوت پیش می‌نهد. او سوءقصد کاخ مرمر را در دنبالهٔ قتل منصور و فهرست هدف‌های هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی می‌گذارد و می‌نویسد که هدف هواداران خمینی از میان برداشتن سراسر رهبری کشور و برانگیختن قیامی دینی دیگر بود. {{quote:0}}\n\nروایت کوپر با روایت «پاسخ به تاریخ» و خاطرات شهبانو، که از گروهی چپ افراطی سخن می‌گویند، همخوان نیست.","quotes":[{"original":"The soldier who shot up the Marble Palace three months after Mansur’s death was publicly accused of Communist affiliations, but he, too, was later revealed to be part of Beheshti’s underground terror network.","translation":"سربازی که سه ماه پس از مرگ منصور کاخ مرمر را به گلوله بست، در افکار عمومی به وابستگی کمونیستی متهم شد، اما بعدها آشکار شد که او نیز بخشی از شبکهٔ پنهانی ترور بهشتی بود.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «سقوط بهشت»","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۲۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۹۵ خورشیدی (۲۵۷۵ شاهنشاهی، ۲۰۱۶ میلادی)","context":"کوپر این ادعا را پس از شرح قتل منصور و «دادگاه» پنهانی هواداران خمینی مطرح می‌کند."}]},{"title":"بازنگری در نظام حفاظت","body":"محافظان شاهنشاه، به نوشتهٔ کوپر، نمی‌توانستند به معجزه‌ای دیگر دل ببندند. آنان می‌دانستند که بخت، و نه چیز دیگری، از کشتاری در کاخ جلوگیری کرده بود. {{quote:0}}\n\nکوپر دگرگونی‌ها را برمی‌شمرد. واحد ویژهٔ حفاظت، که از سیصد داوطلب لشکر برگزیدهٔ جاویدان در گارد شاهنشاهی تشکیل می‌یافت، مسئولیت امنیت خاندان پادشاهی را بر عهده گرفت. از آن پس هیچ سرباز عادی ارتش اجازهٔ ورود به محوطهٔ کاخ‌ها را نداشت. هفت‌تیرهای افراد جهانبینی جای خود را به جنگ‌افزار خودکار دادند، و آنان برای آموزش نزد سرویس مخفی آمریکا رفتند و گوشی‌های ارتباطی به کار گرفتند. حلقهٔ امنیتی پیرامون پادشاه، شهبانو و فرزندانشان چنان تنگ شد که رویارویی‌های بی‌تکلف با مردم کمیاب گشت. یادداشت رابرت کومر، از کارکنان شورای امنیت ملی آمریکا، به لیندون جانسون در ۲۶ فروردین ۱۳۴۴ (۱۵ آوریل) نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور آمریکا در ۲۲ فروردین پیامی شخصی برای شاهنشاه فرستاده بود و پاسخی «بسیار سپاسگزارانه» دریافت کرده بود. کومر از جانسون خواست به آرمین مایر، سفیر تازهٔ آمریکا، بگوید که خرسندی رئیس‌جمهور را از جان به در بردن شاهنشاه به ایشان برساند. سفارت آمریکا در ۳۱ فروردین گزارش داد که کوشش‌هایی برای پر کردن شکاف‌های حفاظت شخصی شاهنشاه در جریان است، اما نشانه‌ای از سخت‌گیری گسترده‌تر دیده نمی‌شود.","quotes":[{"original":"After that the system was changed.","translation":"پس از آن، سامانه دگرگون شد.","speaker":"سرهنگ کیومرث جهانبینی","speakerTitle":"رئیس واحد ویژهٔ حفاظت از خاندان شاهنشاهی","work":"مصاحبه با اندرو اسکات کوپر، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۱۲۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"یادآوری سال‌ها پس از فروردین ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)","context":"جهانبینی دگرگونی‌های حفاظتی پس از سوءقصد کاخ مرمر را شرح می‌دهد."}]},{"title":"کوچ به نیاوران","body":"آشکارترین پیامد سوءقصد، به نوشتهٔ کوپر، تصمیم به دور کردن خانوادهٔ پادشاهی از جمعیت و خیابان‌های شلوغ مرکز تهران بود. کاخ اختصاصی برای خانوادهٔ جوان پادشاهی کوچک بود و ساختمان مهمانسرای تازه‌ای برای میهمانان خارجی در نیاوران، در شمال شهر، در دست ساخت بود. اکنون تصمیم بر آن شد که این ساختمان اقامتگاه موقت خانوادهٔ پهلوی شود تا کاخی تازه و امن‌تر سر برآورد. کاخ نیاوران از آن پس تا دی ۱۳۵۷ اقامتگاه اصلی شاهنشاه و خانواده‌شان بود. شاهنشاه، به روایت کوپر، این محدودیت‌ها را بی‌گلایه پذیرفتند، هرچند پافشاری فرمودند که خود همچنان همه‌جا رانندگی کنند. کوپر خاطره‌ای از جهانبینی نقل می‌کند که در سال‌های بعد، در خیابانی باریک میان مرکز شهر و سعدآباد، شاهنشاه اتومبیل را ناگهان نگاه داشتند تا مردی را که دختری خردسال را دنبال می‌کرد بازدارند، و سپس مأموری فرستادند تا مطمئن شوند پدر به قول خود دربارهٔ دخترش وفا می‌کند. به نوشتهٔ کوپر، این گونه رفتارها محافظان را نگران می‌کرد."},{"title":"باور به حفظ الهی","body":"سوءقصد کاخ مرمر در گفتار خود شاهنشاه جایی ویژه یافت. کوپر سخنی را نقل می‌کند که ایشان اندکی پیش از آن به میهمانی فرموده بودند و، به نوشتهٔ کوپر، با همین رویداد معنایی تازه یافت. {{quote:0}}\n\nشاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» نیز همین برداشت را پس از شرح سوءقصد آورده‌اند. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"Four times in my reign I have been threatened seriously, and four times my life has been spared. I must confess that I am beginning to have a mystical sense about my job. I am reaching the conviction, anyway, that I must be here for something!","translation":"چهار بار در دوران پادشاهی‌ام به‌جد تهدید شده‌ام و چهار بار جانم به در رفته است. باید اعتراف کنم که به کارم حسی عرفانی پیدا می‌کنم. به هر روی، به این باور می‌رسم که باید برای کاری اینجا باشم!","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۱۲۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پیش از فروردین ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)، ۱۹۶۵ میلادی","context":"کوپر این سخن را پس از شرح بازگشت شاهنشاه به کار در همان روز سوءقصد آورده است."},{"original":"The miraculous failure of these assassination attempts once again proved to me that my life was protected. I have always had the feeling that only “that which is written” can come to pass.","translation":"ناکامی معجزه‌آسای این سوءقصدها بار دیگر به من ثابت کرد که جانم در پناه است. همواره احساس کرده‌ام که تنها «آنچه نوشته شده» می‌تواند روی دهد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۶۰ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه پس از شرح سوءقصد کاخ مرمر و عفو متهمان، از ایمان دینی خود و پیوند آن با رفتارشان در مقام پادشاه سخن می‌فرمایند."}]}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"در روایت شاهنشاه، سوءقصد کاخ مرمر سه معنا دارد. نخست، نشانه‌ای دیگر از حفظ الهی است، در کنار سوءقصد ۱۳۲۷ و دو حادثهٔ پروازی. دوم، حلقه‌ای از زنجیرهٔ تروریسمی است که به گفتهٔ ایشان از دیرباز در زندگی سیاسی ایران جا داشت و هرگز به‌تمامی ریشه‌کن نشد. سوم، نمونه‌ای از سیاست عفو ایشان است: شاهنشاه سوءقصدکنندگان را بخشیدند و یکی از آنان به خدمت دولت درآمد. در این روایت، سرچشمهٔ طرح چپ افراطی و اهل دانشگاه است. ایشان در سال ۱۳۴۴ نیز، چنان‌که اسناد آمریکایی نشان می‌دهد، همین برداشت را با دیپلمات‌های آمریکایی در میان نهادند. یادداشت سیا در اردیبهشت ۱۳۴۴ نیز می‌نویسد که شاهنشاه بارها این باور را بیان می‌فرمودند که تا انجام مأموریت خود در پناه الهی‌اند، و به پشتیبانی گستردهٔ مردم از «انقلاب سفید» اطمینان دارند، چنان‌که مخالفت را آزارنده اما نه خطرناک می‌شمرند."},{"title":"شهبانو فرح پهلوی","body":"روایت شهبانو در «کهن دیارا» بر جنبهٔ خانوادگی و انسانی رویداد تکیه دارد: پیاده‌روی همیشگی پدر و پسر، تغییر تصادفی روال آن روز، تلفن ملکه مادر، آرامش شاهنشاه، و صحنهٔ گفت‌وگوی ایشان با متهم دست‌بسته. شهبانو نیز گروه پشت سوءقصد را چپ افراطی می‌خوانند و از سرنوشت نیک‌خواه یاد می‌کنند. به نوشتهٔ کوپر، شهبانو چند روز پس از سوءقصد از فرسودگی عصبی از پای افتادند."},{"title":"عباس میلانی","body":"میلانی رویداد را در بستر بحث گسترده‌تری دربارهٔ انزوای شاهنشاه می‌گذارد. او یادآوری می‌کند که گزارشی از سیا شاهنشاه را چهره‌ای منزوی در فضای رسمی دربار وصف کرده بود. دربارهٔ خود سوءقصد، میلانی بر کوتاهی امنیتی تکیه دارد: ضارب، با پیشینهٔ حمله به امینی و رفت‌وآمد با محافل تندروی اسلام‌گرا، می‌بایست پیش از آن شناسایی می‌شد، و ساواک و گارد شاهنشاهی پس از رویداد هر یک دیگری را مقصر شمردند. این داوری از آنِ میلانی است."},{"title":"اندرو اسکات کوپر","body":"کوپر سوءقصد را در کنار قتل منصور و در چارچوب کوشش سازمان‌یافتهٔ هواداران آیت‌الله خمینی برای از میان برداشتن رهبری کشور می‌گذارد و ادعا می‌کند که ضارب به شبکهٔ بهشتی تعلق داشت."},{"title":"ارزیابی‌های آمریکایی","body":"اسناد وزارت خارجه و سیا در بهار ۱۳۴۴ رویداد را در ارزیابی ثبات ایران سنجیدند. سفارت آمریکا در تهران تأکید کرد که سوءقصد وضع امنیتی را به‌طور چشمگیری دگرگون نکرده است، اما واقعیتی را برجسته ساخته است که دیرزمانی آشکار بود. {{quote:0}}\n\nیادداشت اطلاعات جاری سیا در ۳ اردیبهشت ۱۳۴۴ (۲۳ آوریل) همین نکته را از زاویه‌ای دیگر بیان کرد: هم هواداران و هم مخالفان شاهنشاه از رویداد سخت نگران شدند؛ هواداران چون پادشاه را جایگزین‌ناپذیر می‌دانستند، و مخالفان چون به گمان آنان پادشاه اجازهٔ رشد به کسان یا نهادهایی نداده بود که در صورت غیاب ناگهانی ایشان بتوانند حکومتی منظم را ادامه دهند. همین یادداشت واکنش شاهنشاه را ملایم ارزیابی کرد. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"Basic estimate security situation not significantly altered by recent assassination attempt. That attempt highlighted, however, the fact, which has long been apparent, that stability in Iran is unduly dependent on the life of one man.","translation":"برآورد پایه از وضع امنیتی با سوءقصد اخیر تغییر چشمگیری نکرده است. با این همه، این سوءقصد واقعیتی را برجسته کرد که دیرزمانی آشکار بوده است: ثبات ایران بیش از اندازه به جان یک تن وابسته است.","speaker":"سفارت آمریکا در تهران، به امضای آرمین مایر","speakerTitle":"نمایندگی دیپلماتیک ایالات متحده در ایران","work":"تلگراف شمارهٔ ۱۱۷۱ به وزارت خارجه، اسناد روابط خارجی آمریکا، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲","workType":"سند دیپلماتیک","page":"سند ۷۸","date":"۳۱ فروردین ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)، ۲۰ آوریل ۱۹۶۵ میلادی","context":"سفارت در پاسخ به پرسش وزارت خارجه دربارهٔ اثر سوءقصد بر وضع امنیت داخلی ایران این ارزیابی را فرستاد."},{"original":"The Shah’s reaction to the incident has been mild, considering that it came less than six months after the assassination of Prime Minister Mansur. There has been no widespread and indiscriminate crackdown on all opposition elements as would have been the case a few years ago.","translation":"واکنش شاهنشاه به این رویداد، با توجه به این‌که کمتر از شش ماه پس از قتل نخست‌وزیر منصور روی داد، ملایم بوده است. هیچ سرکوب گسترده و بی‌تمایزی علیه همهٔ عناصر مخالف، چنان‌که چند سال پیش ممکن بود، صورت نگرفته است.","speaker":"دفتر اطلاعات جاری سازمان سیا","speakerTitle":"بخش تحلیل سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا","work":"یادداشت اطلاعات جاری «وضع ایران»، اسناد روابط خارجی آمریکا، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲","workType":"گزارش اطلاعاتی","page":"سند ۷۹","date":"۳ اردیبهشت ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)، ۲۳ آوریل ۱۹۶۵ میلادی","context":"سیا این ارزیابی را در بررسی کلی وضع سیاسی ایران، یک هفته پس از سوءقصد، آورد."}]},{"title":"نمایندگان مجلس و گفتار رسمی","body":"گفتار رسمی ایران در هفته‌های پس از سوءقصد بیشتر بر ادامهٔ برنامه‌های «انقلاب شاه و مردم» تکیه داشت تا بر خود رویداد. امیرعباس هویدا در نخستین نشست سال ۱۳۴۴ مجلس شورای ملی، در ۲۲ فروردین، از نمایندگان همکاری و ارشاد خواست تا برنامه‌های «سنگین» دولت را «بهتر و سریع‌تر» از سال پیش به ثمر برساند، و امید داشت هم شاهنشاه و هم ملت ایران از خدمت دولت خرسند باشند. نمایندگان در همان نشست از حسنعلی منصور با عنوان «نخست وزیر شهید» یاد کردند."}],"aftermathSections":[{"title":"دگرگونی در دستگاه امنیتی","body":"سوءقصد کاخ مرمر هم‌زمان با دگرگونی در رأس دستگاه امنیتی کشور بود. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه در ۱۳۴۴ سرلشکر حسن پاکروان را از ریاست ساواک کنار گذاشتند و سرلشکر نعمت‌الله نصیری را به جای او برگزیدند. به گفتهٔ میلانی، شاهنشاه از هفته‌های پس از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ به یک مقام آمریکایی فرموده بودند که قصد برکناری پاکروان را دارند، زیرا بر این باور بودند که اگر او کار خود را درست انجام داده بود از آشوب خرداد می‌شد پیشگیری کرد. میلانی دوران پاکروان را دوره‌ای می‌خواند که در آن شکنجه ممنوع بود و گروهی از پژوهشگران در حکم اتاق فکر ساواک کار می‌کردند، و دوران نصیری را دوره‌ای که ساواک بیش از پیش به خشونت شهرت یافت. این داوری از آنِ میلانی است. در همان دوره، امیرعباس هویدا، که پس از قتل منصور نخست‌وزیر شده بود، جایگاه خود را استوار کرد. میلانی می‌نویسد که هویدا با آمیزه‌ای از کارآمدی، چاپلوسی و سیاست سخت در برابر رقیبان، و با پیوندی راهبردی با پرویز ثابتی، چهرهٔ نوخاستهٔ ساواک، بیش از سیزده سال در قدرت ماند. هویدا و نصیری، به تعبیر میلانی، دو مردی بودند که در این دهه به اوج قدرت رسیدند و نزدیک به چهارده سال در جایگاه خود ماندند."},{"title":"پرسش جانشینی","body":"سوءقصد پرسشی را پیش کشید که ناظران خارجی پیش‌تر نیز بر آن انگشت نهاده بودند: اگر پادشاه ناگهان از میان برود، چه خواهد شد؟ یادداشت سیا در ۳ اردیبهشت ۱۳۴۴ پاسخی بدبینانه داد. {{quote:0}}\n\nولیعهد در آن هنگام چهارساله بود. دو سال و نیم بعد، در شهریور ۱۳۴۶ (سپتامبر ۱۹۶۷)، به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه اعلام فرمودند که از مجلس مؤسسان خواهند خواست شهبانو را برای نیابت سلطنت، در صورت درگذشت پادشاه پیش از رسیدن ولیعهد به سن قانونی، برگزینند. کوپر این گام را در داخل و خارج نشانه‌ای از پیشرفت حقوق زنان در جهان اسلام می‌خواند و از مخالفت محافظه‌کاران دربار و اردشیر زاهدی با آن یاد می‌کند. مجلس مؤسسان سرانجام این تغییر را پذیرفت، اما بندی افزود که به پادشاه اجازه می‌داد در صورت تغییر نظر نایب‌السلطنهٔ دیگری برگزیند، و شهبانو را در صورت رسیدن به نیابت به همکاری با شورایی مشورتی ملزم کرد.","quotes":[{"original":"At this juncture the death of the Shah would probably produce a period of chaos from which a military dictatorship would be likely to arise.","translation":"در این مرحله، مرگ شاهنشاه احتمالاً دوره‌ای از هرج‌ومرج پدید می‌آورد که از دل آن احتمالاً دیکتاتوری نظامی سر برمی‌آورد.","speaker":"دفتر اطلاعات جاری سازمان سیا","speakerTitle":"بخش تحلیل سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا","work":"یادداشت اطلاعات جاری «وضع ایران»، اسناد روابط خارجی آمریکا، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد ۲۲","workType":"گزارش اطلاعاتی","page":"سند ۷۹","date":"۳ اردیبهشت ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)، ۲۳ آوریل ۱۹۶۵ میلادی","context":"سیا این جمله را در پایان ارزیابی خود از «انقلاب سفید» و توانایی دیوان‌سالاری ایران برای نگاه داشتن شتاب آن آورد."}]},{"title":"زندگی روزانهٔ دربار","body":"حلقهٔ امنیتی تازه چهرهٔ دربار را دگرگون کرد. به نوشتهٔ کوپر، رویارویی‌های بی‌تکلف خاندان پادشاهی با مردم کمیاب گشت و خانواده از مرکز شهر به نیاوران رفتند. کاخ مرمر همچنان جای مراسم رسمی بود. کوپر نیز می‌نویسد که در جشن تاجگذاری ۴ آبان ۱۳۴۶، پادشاه و شهبانوی تاجدار از کاخ گلستان با کالسکه به کاخ مرمر بازگشتند."},{"title":"سرنوشت پرویز نیک‌خواه","body":"نیک‌خواه، که به روایت شهبانو مغز متفکر سوءقصد بود، پس از عفو به یکی از چهره‌های فرهنگی و رسانه‌ای دولت بدل شد. شاهنشاه او را «هوادار وفادار» خود خواندند، و میلانی از او به‌عنوان مسئول پژوهش رادیو و تلویزیون ملی ایران یاد می‌کند. به نوشتهٔ «پاسخ به تاریخ»، نیک‌خواه در ۱۹۷۹ اعدام شد؛ شهبانو علت محکومیت او را همکاری با تلویزیون ملی ایران می‌دانند و می‌نویسند شایع بود رفقای قدیمی توده‌ای‌اش در این کار نقش داشتند. سرنوشت او، از متهم سوءقصد به جان پادشاه تا قربانی دادگاه‌های انقلاب، در روایت شاهنشاه و شهبانو نمونه‌ای از بخشش پادشاه و ناسپاسی دوران پس از ایشان است."},{"title":"سفر بهار ۱۳۴۴ و تماس جانسون","body":"سوءقصد برنامهٔ سفرهای خارجی شاهنشاه را بر هم نزد. به گزارش دین راسک به جانسون، شاهنشاه و شهبانو در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۴ (۲ مه ۱۹۶۵)، سه هفته پس از رویداد، برای دیدارهای رسمی از برزیل، آرژانتین و کانادا تهران را ترک کردند و در راه بازگشت از بوینس‌آیرس به اتاوا یک روز در نیویورک ماندند. راسک از جانسون خواست در ۲۸ اردیبهشت (۱۸ مه) به شاهنشاه تلفن کند و یادداشتی بر سند نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور این تماس را برقرار کرد. کومر، در یادداشت خود برای جانسون، نخستین نکتهٔ پیشنهادی گفت‌وگو را خرسندی رئیس‌جمهور از جان به در بردن شاهنشاه قرار داد و افزود که جانسون، از تجربهٔ خود در روز قتل کندی، می‌داند چنین رویدادی چه تکانی پدید می‌آورد. اورل هریمن نیز در همان روز در هتل والدورف با شاهنشاه دیدار کرد، و گزارش همین دیدار بود که دو روز بعد در نشست گروه ویژهٔ ضدشورش از نقش دانشجویان بازگشته از انگلستان سخن گفت."},{"title":"سنجش با سوءقصد ۱۳۲۷","body":"مقایسهٔ دو سوءقصد در گفتار خود شاهنشاه آموزنده است. ایشان در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که سوءقصد ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ از نظر سیاسی نتیجه‌هایی مثبت داشت: حزب توده غیرقانونی اعلام شد، پشتیبانی از سلطنت اوج گرفت، و حتی جامعهٔ روحانی به پشتیبانی از ایشان برخاست. به فرمودهٔ ایشان، ایرانیان دریافتند که مرگ پادشاه کشور را به هرج‌ومرجی خونین فرومی‌برد. دولت آن را با اعلامیه‌ای کوتاه و برنامهٔ عادی روز پاسخ داد، و پیامدهایش بیشتر در حوزهٔ حفاظت و امنیت ماند تا در صحنهٔ سیاست."},{"title":"سوءقصد در حافظهٔ سیاسی","body":"سوءقصد کاخ مرمر در روایت‌های تاریخی جایی کمتر از قتل منصور یا سوءقصد ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ یافته است. شاید یک دلیل آن ابهام دربارهٔ انگیزهٔ ضارب باشد: اعلامیهٔ نخست دولت از نزاع میان دو نگهبان سخن گفت، بازجویی‌ها به گروهی چپ‌گرا رسید، و دست‌کم یک تاریخ‌نگار، کوپر، ضارب را به شبکه‌ای اسلام‌گرا نسبت داد. آنچه منابع گوناگون بر آن همداستان‌اند خود رویداد است: سربازی از گارد شاهنشاهی، که برای حفاظت از پادشاه گماشته بود، تا چند گام دفتر ایشان پیش رفت، و دو محافظ جان خود را در برابر او از دست دادند. ارزیابی‌های آمریکایی بهار ۱۳۴۴، که ثبات ایران را به جان یک تن بسته می‌دانستند و از واکنش ملایم پادشاه یاد می‌کردند، یک دهه بعد معنایی تازه یافتند. باور شاهنشاه به حفظ الهی، که در «پاسخ به تاریخ» با یاد همین رویداد آمده، در گفتار ایشان تا پایان پادشاهی پابرجا ماند."}]},{"id":"mostafa-khomeini-1356","title":"درگذشت سید مصطفی خمینی و مجالس سوگواری پاییز ۱۳۵۶","date":{"solarYear":1356,"solarMonth":8,"solarDay":1,"gregorianYear":1977,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":23},"endDate":{"solarYear":1356,"solarMonth":10,"solarDay":17,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":1,"gregorianDay":7},"tier":"secondary","category":"political","summary":"سید مصطفی خمینی، پسر بزرگ آیت‌الله سید روح‌الله خمینی، در ۱ آبان ۱۳۵۶ (۲۳ اکتبر ۱۹۷۷) در نجف، جایی که همراه پدر در تبعید می‌زیست، به‌ناگهان درگذشت. اندرو اسکات کوپر او را نزدیک‌ترین دستیار پدر و واپسین صدای میانه‌روی در حلقهٔ درونی او می‌خواند و می‌نویسد که وی از گرفتاری‌های تندرستی مربوط به چاقی رنج می‌برد. با این همه، در ایران و در میان هواداران پدرش در نجف، قم و انجمن‌های اسلامی اروپا و آمریکا شایعه‌ای رواج یافت که او را مأموران ساواک مسموم کرده‌اند. عباس میلانی می‌نویسد که این شایعه هرگز، حتی از سوی خود آیت‌الله خمینی، تأیید نشد. خمینی بعدها مرگ پسر را از «الطاف خفیهٔ الهی» شمرد. دولت جمشید آموزگار، که از مرداد ۱۳۵۶ بر سر کار بود، در آن هنگام سیاست گشایش سیاسی را به فرمان شاهنشاه دنبال می‌کرد. به روایت کوپر، خویشان و نمایندگان آیت‌الله خمینی در ایران از دولت اجازهٔ برگزاری مجالس سوگواری در مسجدها را خواستند. پرویز ثابتی، از مدیران ارشد ساواک، از این درخواست بیمناک بود، اما محمدرضا شاه پهلوی نخواستند خویشان یک مرجع تقلید را از حق سوگواری محروم کنند و اجازه دادند، با این فرمان به نعمت‌الله نصیری، رئیس ساواک، که اگر کار به خیابان کشید جلویش را بگیرد. مجالس سوگواری، به‌ویژه در قم و در مسجد جامع تهران، نام آیت‌الله خمینی را پس از سال‌ها دوباره بر سر زبان‌ها انداخت. کوپر می‌نویسد که در مراسم مسجد جامع تهران، آیت‌الله طاهری اصفهانی برای «رهبر یگانه» دعا کرد و پرهیز چهارده‌ساله از بردن نام خمینی در ایران شکست. ثابتی سال‌ها بعد گفت که دورهٔ چهل‌روزهٔ سوگواری همان زمانی بود که هواداران خمینی به‌راستی سازمان یافتند. دو روز بعد، در ۱۹ دی، آشوب قم روی داد، و از آن پس چرخهٔ مجالس چهلم که شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» آن را شگرد «سوگواری» می‌خوانند، شهر به شهر گسترش یافت.","citations":[{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۲۴۹ تا ۲۶۰","text":"اندرو اسکات کوپر درگذشت مصطفی، مجالس سوگواری و مقالهٔ اطلاعات را روایت می‌کند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۴۵۶ تا ۴۶۵","text":"عباس میلانی شایعهٔ ساواک و پیشنهاد شریعتمداری را می‌آورد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۵۰ تا ۱۵۵","text":"محمدرضا شاه پهلوی آشوب قم و شگرد سوگواری را می‌نویسد."}],"personIds":["mostafa-khomeini","ruhollah-khomeini","mohammad-reza-person","ahmad-khomeini","parviz-sabeti","nematollah-nassiri","taheri-esfahani","jamshid-amouzegar","amir-abbas-hoveyda","dariush-homayoun","farhad-masoudi","william-sullivan","hossein-fardoust","kazem-shariatmadari","amir-taheri","mahnaz-afkhami","jimmy-carter","saddam-hussein","nasser-assar"],"personDeeds":{"mostafa-khomeini":"در ۱ آبان ۱۳۵۶ در نجف درگذشت.","ruhollah-khomeini":"به مرگ پسر واکنش نشان داد و در آذر فتوا داد.","mohammad-reza-person":"مجالس سوگواری را اجازه داد و فرمان تهیهٔ مقالهٔ اطلاعات را داد.","ahmad-khomeini":"پس از مرگ برادر دبیر پدر شد.","parviz-sabeti":"با برگزاری مجالس و با چاپ مقاله مخالف بود.","nematollah-nassiri":"فرمان شاهنشاه را دربارهٔ مجالس گرفت.","taheri-esfahani":"پیش‌نماز مراسم مسجد جامع تهران شد.","jamshid-amouzegar":"فرمان چاپ مقالهٔ اطلاعات را داد.","amir-abbas-hoveyda":"مقاله را به فرمان شاهنشاه فراهم کرد.","dariush-homayoun":"مقاله را به روزنامهٔ اطلاعات فرستاد.","farhad-masoudi":"نخست با چاپ مقاله مخالفت کرد.","william-sullivan":"در ۱۶ آذر با آموزگار دیدار کرد.","hossein-fardoust":"کمیسیون شاهنشاهی را پیش برد.","kazem-shariatmadari":"پس از آشوب قم عذرخواهی شاهنشاه را پیشنهاد کرد.","amir-taheri":"در آذر با شاهنشاه دیدار کرد.","mahnaz-afkhami":"از تهدید بمب علیه مراکز رفاه خانواده خبر داد.","jimmy-carter":"شب سال نو در نیاوران ایران را جزیرهٔ ثبات خواند.","saddam-hussein":"از میان برداشتن خمینی را پیشنهاد کرد و شاهنشاه نپذیرفت.","nasser-assar":"گفت روحانیان تندرو پول دولت را نمی‌پذیرفتند."},"personTitles":{"nematollah-nassiri":"رئیس ساواک","ruhollah-khomeini":"مرجع تقلید در نجف","amir-abbas-hoveyda":"وزیر دربار"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["درگذشت سید مصطفی خمینی","مجالس سوگواری مصطفی خمینی"],"contextSections":[{"title":"مصطفی خمینی و جایگاهش در کنار پدر","body":"سید مصطفی خمینی پسر بزرگ آیت‌الله خمینی بود و، به نوشتهٔ کوپر، برای آموختن علوم دینی تربیت یافته بود. او هم‌نام پدربزرگ خود، سید مصطفی، بود که به روایت کوپر چهار ماه پس از زادن روح‌الله در کمین یکی از خان‌های محلی جان باخت. ابوالحسن بنی‌صدر، به روایت کوپر، در کودکی در تابستان‌های همدان با مصطفی و احمد، دو پسر خمینی، هم‌بازی بود، و در ۱۳۴۳ همین مصطفی بود که آزادی پدرش را تلفنی به او خبر داد. کوپر در جای دیگری از کتاب خود، هنگام شرح روابط امام موسی صدر با خاندان خمینی، مصطفی را «نزدیک‌ترین مشاور پدر» می‌خواند و او را در برابر برادر کوچک‌ترش، احمد، می‌گذارد. در روایت کوپر، مرگ مصطفی جایگاه احمد را در کنار پدر دگرگون کرد: احمد از آن پس دبیر اصلی پدر شد. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"Mostafa Khomeini had been his father’s most trusted aide and the last voice of moderation in his inner circle.","translation":"مصطفی خمینی مورد اعتمادترین دستیار پدرش و واپسین صدای میانه‌روی در حلقهٔ درونی او بود.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «سقوط بهشت»","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۲۵۲ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۹۵ خورشیدی (۲۵۷۵ شاهنشاهی، ۲۰۱۶ میلادی)","context":"کوپر این داوری را در آغاز شرح درگذشت ناگهانی مصطفی خمینی در ۱ آبان ۱۳۵۶ آورده است."}]},{"title":"تبعید آیت‌الله خمینی","body":"آیت‌الله خمینی از آبان ۱۳۴۳ در تبعید بود. او پس از سخنرانی پاییز ۱۳۴۳ در قم علیه لایحهٔ مصونیت مستشاران آمریکایی، با هواپیمای نیروی هوایی به ترکیه رفت و، به روایت کوپر، یازده ماه بعد، در پاییز ۱۳۴۴، به نجف منتقل شد، جایی که دولت ایران می‌توانست او را از نزدیک‌تر زیر نظر داشته باشد. در سال‌های تبعید، نام او در مطبوعات داخلی ایران تقریباً نمی‌آمد؛ کوپر از «پرهیز چهارده‌ساله» از بردن نام خمینی در داخل کشور سخن می‌گوید، که شمارش آن از رویدادهای ۱۳۴۲ آغاز می‌شود. با این همه، هواداران خمینی در داخل کشور فعال ماندند. کوپر از هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی، گروهی که منافع خمینی را در ایران نمایندگی می‌کرد، و از شبکهٔ «سلول‌های انقلابی» آن یاد می‌کند، و می‌نویسد که نوارهای سخنرانی خمینی در سال‌های پایانی دههٔ ۱۳۵۰ پنهانی به کشور می‌رسید."},{"title":"گشایش سیاسی ۱۳۵۶","body":"سال ۱۳۵۶ سال گشایش سیاسی بود. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که در مرداد ۱۳۵۶ (اوت ۱۹۷۷) جمشید آموزگار را به نخست‌وزیری گماشتند، و از گزارش مجلهٔ تایم در آبان همان سال نقل می‌کنند که آموزگار به سانسور مطبوعات پایان داده، نظارت‌ها را سبک کرده و چند صد زندانی سیاسی را آزاد کرده بود. میلانی می‌نویسد که سیاست حقوق بشر جیمی کارتر در جان دوباره دادن به جنبش دموکراسی‌خواهی خفته اثر داشت. میلانی همچنین از زنجیرهٔ نامه‌های سرگشاده در این سال یاد می‌کند: نامهٔ ۱۲۴ صفحه‌ای علی‌اصغر حاج سید جوادی به شاهنشاه، نامهٔ پنجاه‌وسه حقوق‌دان و استاد حقوق در اردیبهشت ۱۳۵۶ دربارهٔ استقلال دستگاه قضایی، نامهٔ کریم سنجابی، داریوش فروهر و شاپور بختیار، سه تن از رهبران جبههٔ ملی، و نامهٔ نودوهشت نویسنده و شاعر و مترجم که بازگشت کانون نویسندگان ایران را نشان می‌داد. شب‌های شعر انستیتو گوته در تهران، به برآورد میلانی، نزدیک به ده هزار تن را در هوای باز گرد آورد. کوپر نیز از نخستین سخنرانی عمومی مهدی بازرگان پس از نزدیک به پانزده سال در مسجدی بزرگ در مرکز تهران یاد می‌کند."},{"title":"دیدار آبان ۱۳۵۶ از واشینگتن","body":"سه هفته پس از مرگ مصطفی، شاهنشاه و شهبانو برای دیدار رسمی به واشینگتن رفتند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که گفت‌وگوهایشان با کارتر خوب پیش رفت و رابطهٔ ایران و آمریکا در سه دولت پیشین چنان ژرف و دوستانه بود که ادامهٔ آن طبیعی می‌نمود. ایشان دربارهٔ تظاهرات بیرون کاخ سفید گزارش‌هایی را یاد می‌کنند که از بنیادی ساختگی در نیویورک برای پرداخت هزینهٔ آمدن تظاهرکنندگان به واشینگتن خبر می‌داد، و از اتوبوس‌ها و پروازهایی که آنان را از شهرهای دیگر می‌آورد. کوپر، چنان‌که آمد، بر اثر تصویرهای تلویزیونی این رویداد بر افکار عمومی ایران تکیه دارد."},{"title":"نشانه‌های تنش در پاییز ۱۳۵۶","body":"در کنار این گشایش، نشانه‌های تنش نیز آشکار بود. کوپر می‌نویسد که در ۱۷ مهر ۱۳۵۶ (۹ اکتبر ۱۹۷۷) بیست تن از تندروهای مذهبی نقاب‌دار به پارکینگ دانشگاه تهران یورش بردند، اتوبوس‌های دانشجویان را به آتش کشیدند و به سلف‌سرویس دانشگاه ریختند تا دانشجویان دختر و پسر را از هم جدا کنند. سه روز بعد، به روایت او، گروهی از هواداران خمینی در شهر ری برای آزادی سید مهدی هاشمی، روحانی محکوم به اعدام به اتهام قتل‌هایی در اصفهان، به خیابان آمدند. شاهنشاه در ۲۲ مهر ۱۳۵۶ (۱۴ اکتبر ۱۹۷۷)، به روایت کوپر، هیئتی از رهبران مجلس را در کاخ پذیرفتند و بیانیه‌ای تند علیه کسانی خواندند که به گمان ایشان از گشایش سیاسی سوءاستفاده می‌کردند. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"All these developments smell highly of counterrevolution, black reaction, and outright treason. They want to set the country back, not only to pre-Shah-people revolution times, but also to circumstances prevalent fifteen hundred or two thousand years ago.","translation":"از همهٔ این رویدادها بوی تند ضدانقلاب، ارتجاع سیاه و خیانت آشکار به مشام می‌رسد. اینان می‌خواهند کشور را نه‌تنها به پیش از «انقلاب شاه و مردم»، بلکه به اوضاع هزار و پانصد یا دو هزار سال پیش بازگردانند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۲۵۱ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۲۲ مهر ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)، ۱۴ اکتبر ۱۹۷۷ میلادی","context":"شاهنشاه این سخنان را در دیدار با رهبران پارلمانی، پس از یورش به دانشگاه تهران و تظاهرات شهر ری، فرمودند و، به روایت کوپر، تأکید کردند که گشایش سیاسی بازگشت‌ناپذیر است."}]},{"title":"دولت آموزگار و مقرری روحانیان","body":"برکناری امیرعباس هویدا پس از نزدیک به سیزده سال نخست‌وزیری، به نوشتهٔ میلانی، در چشم مخالفان پایان یک دوران بود. آموزگار ناگزیر برنامه‌ای ریاضتی را به اجرا گذاشت و، به گفتهٔ میلانی، در مهار تورم کامیاب بود و آن را از بیش از سی درصد به نزدیک ده درصد رساند؛ اما در سیاست، و به‌ویژه در رابطه با روحانیان، به داوری گزارشی که میلانی نقل می‌کند، کارنامه‌اش «کمابیش فاجعه‌بار» بود. یکی از بحث‌انگیزترین جنبه‌های این برنامه، در روایت برخی هواداران سلطنت، قطع مقرری‌هایی بود که دولت به روحانیان می‌پرداخت. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» به این موضوع اشاره فرموده‌اند. {{quote:0}}\n\nمیلانی روایتی دیگر دارد. به نوشتهٔ او، مقرری روحانیان ناچیز بود و بیشتر از راه دربار یا ساواک پرداخت می‌شد، و پذیرندگان آن معمولاً از هواداران خمینی نبودند. میلانی از قول ناصر عصار، که سال‌ها رابط دولت هویدا با روحانیان بود، می‌نویسد که روحانیان تندرو «هرگز به گرفتن پول ما تن نمی‌دادند». آموزگار خود، به گفتهٔ میلانی، پس از نزدیک به پانزده سال خاموشی، در ۱۳۷۳ ادعا کرد که از ۱۳۳۲ کاخ سفید مستقیماً به روحانیان پول می‌پرداخت و کارتر بود که این پرداخت‌ها را قطع کرد.","quotes":[{"original":"For some time my government had been providing our clergy with substantial support. In 1977 due to the exigencies of our economy, Prime Minister Amouzegar was forced to eliminate these payments. Western analysts have theorized that these actions precipitated an organized rebellion of the clergy.","translation":"دولت من چندی بود که به روحانیان ما کمک‌های چشمگیری می‌کرد. در ۱۹۷۷، به سبب تنگناهای اقتصادمان، نخست‌وزیر آموزگار ناگزیر شد این پرداخت‌ها را قطع کند. تحلیل‌گران غربی چنین نظر داده‌اند که این اقدام‌ها شورش سازمان‌یافتهٔ روحانیان را شتاب بخشید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۵۵ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه پس از این جمله افزوده‌اند که از اقدام‌های آموزگار در این زمینه پشیمان‌اند، اما آن را عامل اصلی سرنگونی دولت خود نمی‌دانند."}]}],"whatHappened":[{"title":"درگذشت ناگهانی در ۱ آبان ۱۳۵۶","body":"سید مصطفی خمینی در ۱ آبان ۱۳۵۶ (۲۳ اکتبر ۱۹۷۷) به‌ناگهان درگذشت. کوپر می‌نویسد که اندیشهٔ مرگ در آن روزها ذهن آیت‌الله خمینی را مشغول کرده بود. در روایت کوپر، مرگ مصطفی هم‌زمان بود با روزهایی که شهبانو فرح پهلوی در سراسر کشور طرح‌های فرهنگی و اجتماعی را افتتاح می‌کردند و شاهنشاه، به تعبیر کوپر، آرام‌آرام از کانون توجه کنار می‌رفتند. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"Though Mostafa suffered from health problems related to obesity, his father made no attempt to correct conspiracy theories that claimed he had been poisoned by Parviz Sabeti’s agents.","translation":"با آن‌که مصطفی از گرفتاری‌های تندرستی مربوط به چاقی رنج می‌برد، پدرش هیچ کوششی برای اصلاح نظریه‌های توطئه‌ای نکرد که ادعا می‌کردند مأموران پرویز ثابتی او را مسموم کرده‌اند.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «سقوط بهشت»","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۲۵۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۹۵ خورشیدی (۲۵۷۵ شاهنشاهی، ۲۰۱۶ میلادی)","context":"کوپر این جمله را در شرح واکنش آیت‌الله خمینی به مرگ پسرش آورده است."}]},{"title":"شایعهٔ مسموم شدن به دست ساواک","body":"شایعهٔ دست داشتن ساواک در مرگ مصطفی به‌سرعت رواج یافت. کوپر یادآوری می‌کند که در روایت سنتی شیعه، یازده تن از دوازده امام با زهر جان باختند، و به گفتهٔ او مرگ مصطفی در روایت شیعی رنج بردن به دست فرمانروای ستمگر به‌آسانی جا می‌افتاد. میلانی نیز بر همین نکته تکیه دارد که شایعه بی‌تأیید ماند. {{quote:0}}\n\nآیت‌الله خمینی، به روایت کوپر، بعدها مرگ پسر را از «الطاف خفیهٔ الهی» دانست. این تعبیر در گفتار هواداران او معنایی سیاسی یافت: مرگی که در آغاز سوگی خانوادگی بود، در چند هفته به فرصتی برای بسیج بدل شد.","quotes":[{"original":"Khomeini’s eldest son had died, and rumors of SAVAK’s involvement—though never confirmed even by Khomeini—spread throughout the country.","translation":"پسر بزرگ خمینی درگذشته بود، و شایعهٔ دست داشتن ساواک، که هرگز حتی از سوی خود خمینی تأیید نشد، در سراسر کشور پراکند.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","work":"شاه","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۶۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۹۰ خورشیدی (۲۵۷۰ شاهنشاهی، ۲۰۱۱ میلادی)","context":"میلانی این جمله را در شرح ریشه‌های مقالهٔ «ایران و استعمار سرخ و سیاه» آورده است."}]},{"title":"درخواست برگزاری مجالس سوگواری","body":"سنت شیعی چهل روز سوگواری و سپس مجلس یادبود را در پی مرگ می‌آورد. کوپر می‌نویسد که خمینی اجازهٔ بازگشت به ایران نداشت، اما نمایندگانش در ایران از دولت خواستند اجازه دهد در مسجدها مجالس سوگواری برپا شود. ثابتی، که سرپرستی ادارهٔ سوم ساواک را بر عهده داشت، گمان می‌برد که آنان می‌خواهند مجالس را بهانهٔ سازمان‌دهی کنند و نگرانی خود را با نصیری در میان نهاد. شاهنشاه، به روایت کوپر، نخواستند خویشان یک مرجع را از حق سوگواری بازدارند و پذیرفتند، بی‌آن‌که تردید کنند که نیروهای امنیتی در صورت بروز دردسر نظم را نگاه خواهند داشت. {{quote:0}}\n\nاین تصمیم با روح سیاست گشایش آن سال همخوان بود. دولتی که در همان هفته‌ها اجازهٔ شب‌های شعر گوته و سخنرانی عمومی بازرگان را داده بود، بستن در مسجدها را بر سوگواران یک مرجع تقلید دشوار می‌یافت. تصمیم شاهنشاه، چنان‌که کوپر روایت می‌کند، بر دو پیش‌فرض استوار بود: نخست، این‌که سوگواری حقی دینی است که نباید از خانوادهٔ یک مرجع دریغ کرد؛ و دوم، این‌که نیروهای امنیتی در صورت کشیده شدن کار به خیابان توان مهار آن را دارند. رویدادهای ماه‌های بعد پیش‌فرض دوم را به آزمونی دشوار کشاند.","quotes":[{"original":"Stop it when it gets into the streets.","translation":"اگر کار به خیابان کشید، جلویش را بگیرید.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۲۵۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"آبان ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)، اکتبر ۱۹۷۷ میلادی","context":"شاهنشاه این فرمان را هنگام موافقت با درخواست خویشان آیت‌الله خمینی برای برگزاری مجالس سوگواری، خطاب به نصیری، فرمودند."}]},{"title":"آگهی‌های تسلیت","body":"با این اجازه، خویشان و ستایشگران خمینی، به روایت کوپر، آگهی سوگی در روزنامهٔ کیهان منتشر کردند که مصطفی را فرزند «پیشوای عالیقدر همهٔ شیعیان جهان» می‌خواند. همین آگهی، به نوشتهٔ کوپر، بهانه‌ای شد تا چند صد روحانی همدل آگهی تسلیت جداگانه‌ای امضا کنند. کوپر می‌افزاید که گروه‌های چپ نیز از این فرصت بهره بردند و نامه‌های سرگشاده‌ای در ستایش مصطفی خمینی منتشر کردند. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"the offspring of the Exalted Leader of All Shiites of the World.","translation":"فرزند پیشوای عالیقدر همهٔ شیعیان جهان.","speaker":"آگهی سوگ خویشان و ستایشگران آیت‌الله خمینی، به روایت اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"آگهی‌دهندگان در روزنامهٔ کیهان","work":"آگهی سوگ در روزنامهٔ کیهان، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"آگهی مطبوعاتی","page":"ص ۲۵۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"آبان ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)، اکتبر و نوامبر ۱۹۷۷ میلادی","context":"این تعبیر در آگهی‌ای آمد که پس از موافقت دولت با برگزاری مجالس سوگواری در روزنامهٔ کیهان چاپ شد."}]},{"title":"مجالس یادبود در قم و تهران","body":"مهم‌ترین مراسم در تهران، به روایت کوپر، در مسجد جامع برگزار شد. آیت‌الله طاهری اصفهانی، که پیش‌نمازی مراسم را بر عهده داشت، در دعای خود از خمینی با عنوان‌هایی یاد کرد که تا آن روز در هیچ مجلس عمومی در ایران به زبان نمی‌آمد. {{quote:0}}\n\nبه نوشتهٔ کوپر، در همان لحظه پرهیز چهارده‌ساله از بردن نام خمینی در داخل ایران شکست و فریادهای «الله اکبر» در مسجد طنین انداخت. ثابتی، که از آغاز با برگزاری مجالس مخالف بود، سال‌ها بعد برای کوپر بازگفت که این مجالس چه پیامدی داشت.","quotes":[{"original":"our one and only leader, the defender of the faith and the great combatant of Islam, Grand Ayatollah Khomeini.","translation":"رهبر یگانهٔ ما، پاسدار دین و مجاهد بزرگ اسلام، آیت‌الله‌العظمی خمینی.","speaker":"آیت‌الله طاهری اصفهانی، به روایت اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"روحانی و پیش‌نماز مراسم یادبود","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۲۵۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"آبان یا آذر ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)، پاییز ۱۹۷۷ میلادی","context":"این دعا در مراسم یادبود مصطفی خمینی در مسجد جامع تهران خوانده شد و، به روایت کوپر، با فریادهای «الله اکبر» حاضران پاسخ گرفت."},{"original":"And it spread. The forty-day mourning period was the time when the Khomeini people really got organized.","translation":"و گسترش یافت. دورهٔ چهل‌روزهٔ سوگواری همان زمانی بود که هواداران خمینی به‌راستی سازمان یافتند.","speaker":"پرویز ثابتی","speakerTitle":"مدیر ادارهٔ سوم ساواک","work":"مصاحبه با اندرو اسکات کوپر، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۲۵۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"یادآوری سال‌ها پس از پاییز ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)","context":"ثابتی پیامد مجالس سوگواری مصطفی خمینی را در گفت‌وگو با کوپر ارزیابی می‌کند."}]},{"title":"واکنش آیت‌الله خمینی","body":"کوپر می‌نویسد که خمینی، دلگرم از ابراز پشتیبانی‌ها، نتیجه گرفت که ایران در آستانهٔ خیزش است. او اخبار بد اقتصادی، رسوایی‌های فساد و کوشش‌های شاهنشاه برای اصلاح نظام را از نزدیک دنبال می‌کرد و، به تعبیر کوپر، آمادهٔ رویارویی نهایی با مردی بود که او را «آن عنصر نالایق» می‌خواند. میلانی نیز از سخنان تازه و تند خمینی علیه دودمان پهلوی یاد می‌کند که در آن شاهنشاه را «غارتگر پلید» دارایی عمومی خوانده بود. در آذر ۱۳۵۶ (دسامبر ۱۹۷۷)، به روایت کوپر، خمینی از نجف فتوایی صادر کرد که پادشاه را نامشروع و فرمانروایی او را غیرقانونی می‌خواند و ادعا می‌کرد که او پادشاه را «خلع» و قانون اساسی را «لغو» کرده است. کوپر می‌نویسد که این نامه را خمینی به پسر کوچک‌ترش، احمد، املا کرد؛ احمد از هنگام مرگ برادرش دبیر اصلی پدر شده بود. به روایت کوپر، روشنفکران ایرانی این فتوا را چنان دور از باور یافتند که گمان بردند ساواک آن را ساخته است تا خمینی را دیوانه جلوه دهد."},{"title":"خشم دربار و کمیتهٔ ویژه","body":"شاهنشاه، به روایت کوپر، یک هفته پس از پخش فتوا و از راه سفیر عراق از آن آگاهی یافتند. امیر طاهری، سردبیر کیهان، که در آغاز آذر به حضور شاهنشاه رسید و برای کوپر نقل کرد که ایشان هنوز چنان خشمگین بودند که خود موضوع را پیش کشیدند و آن را محور گفت‌وگو کردند. {{quote:0}}\n\nکوپر می‌نویسد که با نزدیک شدن پایان آذر، شاهنشاه کمیتهٔ ویژه‌ای برپا کردند و از آن خواستند فهرستی از راهبردها و اقدام‌ها برای منزوی کردن و بی‌اعتبار ساختن اسلام‌گرایان فراهم کند. در همان حال، به روایت کوپر، خمینی در نامه‌ای به رهبران هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی از آنان خواست خیزش دیرینه‌انتظار را آغاز کنند.","quotes":[{"original":"They must decide. Do they want our great civilization, or would they rather live under the great terror our foreign enemies are plotting with that crazy fanatic as their instrument?","translation":"باید تصمیم بگیرند. تمدن بزرگ ما را می‌خواهند، یا ترجیح می‌دهند زیر وحشت بزرگی زندگی کنند که دشمنان خارجی ما با آن متعصب دیوانه به‌عنوان ابزارشان نقشه‌اش را می‌کشند؟","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت امیر طاهری در «سقوط بهشت»","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۲۵۹ تا ۲۶۰ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"آذر ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)، دسامبر ۱۹۷۷ میلادی","context":"شاهنشاه این سخن را در دیدار با سردبیر کیهان، پس از آگاهی از فتوای خمینی، فرمودند و به گفتهٔ طاهری هشدار دادند که به‌زودی از همهٔ ایرانیان خواهند خواست جانب خود را برگزینند."}]},{"title":"گسترش ناآرامی در آبان و آذر","body":"کوپر زنجیره‌ای از رویدادها را در هفته‌های پس از مرگ مصطفی برمی‌شمرد و آن‌ها را به فرمان هیئت‌های مؤتلفه برای افزایش تحریک‌ها نسبت می‌دهد؛ این نسبت از آنِ کوپر است. در ۱۴ آبان ۱۳۵۶ (۵ نوامبر) تماس‌گیرنده‌ای ناشناس سینما پارامونت را در خیابان تخت جمشید تهران به نمایش «هرزه‌نگاری» غربی متهم کرد و بمبی در دستشویی سینما پیدا شد که پیش از انفجار خنثی شد. در ۲۴ آبان (۱۵ نوامبر) دیدار رسمی شاهنشاه و شهبانو از واشینگتن با تظاهرات تند بیرون کاخ سفید و گاز اشک‌آور همراه شد، و به نوشتهٔ کوپر بسیاری از ایرانیان، با دیدن تصویرهای تلویزیونی، گمان بردند رئیس‌جمهور آمریکا این آشوب را عمداً پدید آورده است. در ۳ آذر (۲۴ نوامبر)، به روایت کوپر، هواداران خمینی در شیراز بیرون مسجدی شیشه‌ها را شکستند، دو سینما را به آتش کشیدند و به کنیسهٔ اصلی شهر یورش بردند. تهدید بمب‌گذاری به بیش از صد مرکز رفاه خانواده، که وزارت امور زنان برای مادران محله‌های تهیدست برپا کرده بود، تلفنی رسید. {{quote:0}}\n\nدر ۱۶ آذر (۷ دسامبر)، به روایت کوپر، نخستین حمله به شهروندان آمریکایی روی داد: گروهی از دانشجویان ایرانی با شعارهای ضدآمریکایی به تیم کشتی دانشگاهی آمریکا در سلف‌سرویس دانشگاه آریامهر یورش بردند. در هفته‌های پایانی آذر نیز، به نوشتهٔ کوپر، سفارت ایران در دانمارک اشغال و غارت گشت و بانک‌ها و کسب‌وکارهای وابسته به آمریکاییان، یهودیان و بهاییان در تهران و شهرهای بزرگ آماج حمله قرار گرفتند.","quotes":[{"original":"There was a lot of panic and disruption. We would have to evacuate the children to safety. Then we would bring them back and another threat would be phoned in and it would start all over again.","translation":"هراس و آشفتگی بسیار بود. ناچار بودیم کودکان را به جای امن ببریم. سپس آنان را بازمی‌گرداندیم و تهدید دیگری تلفنی می‌رسید و همه‌چیز از نو آغاز می‌شد.","speaker":"مهناز افخمی","speakerTitle":"وزیر مشاور در امور زنان","work":"مصاحبه با اندرو اسکات کوپر، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۲۵۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"یادآوری سال‌ها پس از آبان و آذر ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)","context":"افخمی تهدیدهای بمب‌گذاری علیه مراکز رفاه خانواده در تهران، اصفهان، شیراز و کرمان را شرح می‌دهد."}]},{"title":"سیاست «دست نگاه داشتن» دولت","body":"ناآرامی‌های پاییز ۱۳۵۶ در فضایی روی داد که دولت آگاهانه از سرکوب پرهیز می‌کرد. کوپر می‌نویسد که ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، در ۱۶ آذر ۱۳۵۶ (۷ دسامبر ۱۹۷۷)، همان روزی که کشتی‌گیران آمریکایی در دانشگاه آریامهر آماج حمله بودند و شاهنشاه در سفر رسمی عمان به سر می‌بردند، با آموزگار دیدار کرد و از او اطمینان گرفت که دولت برای فرونشاندن اعتراض‌های آرام به زور دست نخواهد برد. سالیوان در تلگرافی به سایروس ونس نتیجهٔ دیدار را گزارش کرد. {{quote:0}}\n\nبه روایت کوپر، آموزگار به سالیوان گفت که مخالفان می‌کوشند شماری از اعضای خود را به بازداشت بکشانند، خبر را به رسانه‌های خارجی برسانند و گزارش‌های اغراق‌آمیز را در آمریکا پراکنده کنند، و دولت به گروه‌های مخالف اجازه می‌دهد نشست‌های عمومی برگزار کنند و نامه امضا کنند. کوپر این سخنان را بازتاب دیدگاه شاهنشاه می‌داند که حزب رستاخیز باید شور سیاسی مردم را به سوی کارهای سازنده و نه به سوی خیابان هدایت کند. کوپر همچنین می‌نویسد که سالیوان و مشاوران سیاسی‌اش در آغاز ریشهٔ ناآرامی‌ها را درست درنیافتند و این توضیح مخالفان میانه‌رو را پذیرفتند که ادارهٔ ثابتی خود تحریک‌ها را سامان می‌دهد تا ثابت کند گشایش سیاسی از اندازه گذشته است. این ارزیابی از آنِ کوپر است.","quotes":[{"original":"Amuzegar said GOI had decided to eschew police measures in handling dissent. Prime Minister went on to say that government particularly sought to avoid making arrests, because ‘these people want to be arrested.’","translation":"آموزگار گفت دولت ایران تصمیم گرفته است در برخورد با مخالفت از اقدام‌های پلیسی بپرهیزد. نخست‌وزیر افزود که دولت به‌ویژه می‌کوشد از بازداشت خودداری کند، زیرا «این‌ها می‌خواهند بازداشت شوند».","speaker":"ویلیام سالیوان","speakerTitle":"سفیر ایالات متحده در ایران","work":"تلگراف به وزیر خارجه سایروس ونس، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"سند دیپلماتیک","page":"ص ۲۵۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۶ آذر ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)، ۷ دسامبر ۱۹۷۷ میلادی","context":"سالیوان گفت‌وگوی خود را با آموزگار دربارهٔ شیوهٔ برخورد دولت با مخالفان گزارش می‌کند."}]},{"title":"دستگاه تکثیر و کمیسیون شاهنشاهی","body":"دو پدیدهٔ دیگر پاییز ۱۳۵۶، به روایت کوپر، فضای پس از مرگ مصطفی را شکل داد. نخست، دستگاه‌های تکثیر که در آن سال‌ها در اداره‌های پایتخت رواج یافته بود. کوپر از قول آمریکایی‌ای که در پاییز ۱۳۵۶ از تهران دیدن کرد می‌نویسد که ده‌ها هزار نسخه از طومارهای اعتراضی دست‌به‌دست می‌گشت، زیرا تقریباً هر اداره‌ای در تهران دستگاه تکثیر داشت. نیروهای امنیتی، به تعبیر کوپر، همان‌گونه که نمی‌توانستند جلوی ورود نوارهای سخنرانی خمینی را بگیرند، از مهار این دستگاه‌ها نیز ناتوان بودند. دوم، کمیسیون شاهنشاهی رسیدگی به فساد و اتلاف. کوپر می‌نویسد که این کمیسیون از پیشنهاد ثابتی به آموزگار برای گشودن میدانی عمومی برای طرح شکایت‌ها سرچشمه گرفت، و شاهنشاه، که برگزاری آن را در ورزشگاه «مسخره» شمردند، آن را به دربار بردند و ارتشبد حسین فردوست را به ریاستش گماشتند. نشست‌های کمیسیون به‌طور زنده از تلویزیون پخش می‌شد. در هفتهٔ دوم آبان ۱۳۵۶ کمیسیون گزارش‌هایی دربارهٔ تأخیر در ساخت راه، راه‌آهن و بندر و گرفتاری‌های شبکهٔ برق منتشر کرد، و نصرت‌الله معینیان، رئیس دفتر مخصوص شاهنشاه، از «بی‌کفایتی و سهل‌انگاری» برخی مدیران دولتی سخن گفت. کوپر داوری می‌کند که این کمیسیون، به جای بازگرداندن اعتماد عمومی، در بی‌اعتبار کردن نهادهای دولتی نقش داشت؛ این داوری از آنِ کوپر است."},{"title":"شب سال نو در نیاوران","body":"در میانهٔ این تنش‌ها، جیمی کارتر، رئیس‌جمهور آمریکا، در ۱۰ دی ۱۳۵۶ (۳۱ دسامبر ۱۹۷۷) برای گذراندن شب سال نو میلادی به تهران آمد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که هرگز از هیچ دولتمرد خارجی چنین سخنان ستایش‌آمیزی دربارهٔ خود نشنیده بودند. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"Iran, because of the great leadership of the Shah, is an island of stability in one of the more troubled areas of the world.","translation":"ایران، به سبب رهبری بزرگ شاهنشاه، جزیرهٔ ثباتی در یکی از پرآشوب‌ترین مناطق جهان است.","speaker":"جیمی کارتر، به نقل «پاسخ به تاریخ»","speakerTitle":"رئیس‌جمهور ایالات متحده","work":"سخنرانی در ضیافت شام کاخ نیاوران، نقل در «پاسخ به تاریخ»","workType":"سخنرانی رسمی","page":"ص ۱۵۲ تا ۱۵۳ چاپی","date":"۱۰ دی ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)، ۳۱ دسامبر ۱۹۷۷ میلادی","context":"کارتر این جمله را در متن آماده‌شدهٔ سخنرانی خود در ضیافت شام شب سال نو در کاخ نیاوران خواند."}]},{"title":"مقالهٔ «ایران و استعمار سرخ و سیاه»","body":"میلانی می‌نویسد که بسیاری انتشار مقاله‌ای نسنجیده در روزنامهٔ اطلاعات را آغاز انقلاب می‌دانند. به روایت او، این مقاله از خشم شاهنشاه از سخنان تازه و تند خمینی، و در پی مرگ پسر او و شایعه‌های پیرامون آن، سرچشمه گرفت. شاهنشاه به ساواک و به هویدا، که در آن هنگام وزیر دربار بود، فرمان دادند حمله‌ای تند فراهم کنند. ساواک، به تعبیر میلانی «به‌حق»، از برانگیختن لانهٔ زنبور بیمناک بود، و هویدا با شوق فرمان را اجرا کرد و دو روزنامه‌نگار را به نوشتن مقاله گماشت. کوپر روایتی نزدیک دارد و مقاله را ثمرهٔ همان کمیتهٔ ویژه‌ای می‌داند که یک ماه پیش از آن برپا شده بود، و از قول ثابتی نقل می‌کند که به نصیری هشدار داده بود. {{quote:0}}\n\nبه روایت میلانی، داریوش همایون، وزیر اطلاعات، پاکتی زرد با مهر دربار دریافت کرد و بی‌آن‌که مقاله را بخواند آن را برای چاپ به اطلاعات فرستاد. سردبیر و ناشر روزنامه، پس از خواندن متن، خطر آن را دریافتند و با همایون تماس گرفتند. نظر آموزگار را هم جویا شدند و او نیز، به گفتهٔ میلانی، بی‌آن‌که مقاله را بخواند فرمان چاپ داد. کوپر از قول فرهاد مسعودی، ناشر جوان اطلاعات، می‌افزاید که او متن را شخصی و زهرآگین و بسیار ناشایست یافت و نخست تصمیم گرفت آن را چاپ نکند، و کارکنان روزنامه سرانجام برای کاستن از اثرش آن را با حروف ریز در کنار آگهی بزرگ ماشین‌آلات چاپ کردند. {{quote:1}}\n\nتاریخ انتشار مقاله در منابع یکسان نیست. کوپر می‌نویسد که نسخه‌های روزنامه تا هنگام شام ۱۷ دی به قم رسید و در دو ساعت هواداران خمینی دکه‌های فروش اطلاعات را به آتش کشیدند و روز بعد به خانهٔ سه مرجع برجستهٔ شهر رفتند تا از آنان بخواهند حکومت را محکوم کنند.","quotes":[{"original":"I told Nasiri, do not do this unless we are ready to arrest them.","translation":"به نصیری گفتم این کار را نکنید، مگر آن‌که آماده باشیم آنان را بازداشت کنیم.","speaker":"پرویز ثابتی","speakerTitle":"مدیر ادارهٔ سوم ساواک","work":"مصاحبه با اندرو اسکات کوپر، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"مصاحبهٔ تاریخ شفاهی","page":"ص ۲۷۶ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"یادآوری سال‌ها پس از دی ۱۳۵۶ خورشیدی (۲۵۳۶ شاهنشاهی)","context":"ثابتی هشدار خود را دربارهٔ پیامدهای انتشار مقاله در قم بازمی‌گوید."},{"original":"The article was published on January 8, on page seven of Etela’at, and within hours, riots began to erupt in the city of Qom, and blood was shed.","translation":"مقاله در ۸ ژانویه در صفحهٔ هفتم اطلاعات چاپ شد، و در چند ساعت آشوب در شهر قم آغاز شد و خون ریخت.","speaker":"عباس میلانی","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی","work":"شاه","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۶۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۹۰ خورشیدی (۲۵۷۰ شاهنشاهی، ۲۰۱۱ میلادی)","context":"میلانی این جمله را پس از شرح چگونگی رسیدن مقاله از دربار به وزارت اطلاعات و روزنامه آورده است."}]},{"title":"آشوب ۱۹ دی در قم","body":"بعدازظهر دوشنبه ۱۹ دی ۱۳۵۶ (۹ ژانویهٔ ۱۹۷۸)، به روایت کوپر، هنگامی که شاهنشاه برای گفت‌وگو با انور سادات در اسوان بودند، چند هزار آشوبگر در قم به مأموران پلیس یورش بردند. کوپر می‌نویسد که جمعیت بانک‌ها، ادارات دولتی، مدرسه‌های دخترانه، کتاب‌فروشی‌ها و خانه‌های مقامات را به آتش کشید، و نخستین بار فریاد «مرگ بر شاه» در قم به گوش رسید. مأموران کلانتری شمارهٔ یک، که در محاصره بودند، به بام رفتند و به سوی جمعیت آتش گشودند. به روایت کوپر، شش تن جان باختند و ده‌ها تن زخمی شدند، و پسری سیزده‌ساله زیر پای جمعیت گریزان جان سپرد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» تاریخ آشوب را ۱۷ دی (۷ ژانویه) آورده‌اند و شمار جان‌باختگان را شش تن می‌فرمایند، که به گفتهٔ ایشان رسانه‌ها آن را به ده‌ها کشته و صدها زخمی بزرگ کردند. ایشان می‌افزایند که چند روز بعد سی هزار تن در قم در پشتیبانی از دولت راهپیمایی کردند، «اما دیگر دیر شده بود»."}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» از مرگ مصطفی خمینی نام نمی‌برند، اما سازوکاری را که از مجالس سوگ آن پاییز آغاز شد به تفصیل وصف می‌فرمایند. در روایت ایشان، نخستین تظاهرات قم به روحانیان «شهیدانشان» را داد و آنان توانستند شگردی پالوده برای سوگواری را به شهرهای دیگر بگسترانند. ایشان گسترش ناآرامی را کار «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه» می‌دانند، یعنی هم‌پیمانی کمونیست‌ها و روحانیان ناراضی، و بر این باورند که عناصر کمونیست در میان طلاب معترض قم نفوذ کرده بودند. {{quote:0}}\n\nبه فرمودهٔ شاهنشاه، مخالفان پیکرهای درگذشتگان را از خانواده‌های داغدار می‌گرفتند و در خیابان‌ها می‌گرداندند و فریاد می‌زدند که این قربانی دیگری از جنایت‌های ساواک است، در حالی که بسیاری از این درگذشتگان به مرگ طبیعی مرده بودند. ایشان این چرخه را «چرخهٔ خودگستر ویرانی» می‌خوانند که هر بار با خشونت و جان‌باختگان تازه همراه بود.","quotes":[{"original":"That first demonstration in Qom gave the mullahs their martyrs and soon they were able to spread a refined and sophisticated “bereavement” technique to other cities. According to Moslem tradition, parents and friends of the deceased gather at the tomb forty days after the death.","translation":"نخستین تظاهرات قم به ملاها شهیدانشان را داد، و به‌زودی توانستند شگرد پالوده و پیچیدهٔ «سوگواری» را به شهرهای دیگر بگسترانند. بنا بر سنت اسلامی، پدر و مادر و دوستان درگذشته چهل روز پس از مرگ بر سر مزار گرد می‌آیند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۵۳ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه این سخن را پس از شرح آشوب قم و راهپیمایی سی‌هزارنفرهٔ هواداران دولت در همان شهر می‌فرمایند."}]},{"title":"آیت‌الله خمینی","body":"روایت خمینی از مرگ پسر، به نقل کوپر، دو لایه داشت. از یک سو، او شایعهٔ مسموم شدن را اصلاح نکرد، و از سوی دیگر، بعدها مرگ را از «الطاف خفیهٔ الهی» شمرد. میلانی تأکید دارد که خمینی خود هرگز دست داشتن ساواک را تأیید نکرد."},{"title":"ساواک و پرویز ثابتی","body":"روایت ثابتی، که در کتاب کوپر آمده، بر دو نکته تکیه دارد: نخست، او از آغاز با برگزاری مجالس سوگواری مخالف بود و نگرانی خود را به نصیری گفت؛ دوم، او دورهٔ چهل‌روزهٔ سوگواری را زمان سازمان‌یابی واقعی هواداران خمینی می‌داند. ثابتی همچنین، به روایت کوپر، با انتشار مقالهٔ اطلاعات مخالفت کرد. در این روایت، کوتاهی از سوی دستگاه امنیتی نبود، بلکه از تصمیم‌های سیاسی برتر بود؛ این برداشت از آنِ ثابتی است."},{"title":"عباس میلانی","body":"میلانی مرگ مصطفی را بیشتر در زنجیرهٔ علت‌هایی می‌گذارد که به مقالهٔ اطلاعات انجامید، و بر این نکته تکیه دارد که شاهنشاه در دو سال پایانی پادشاهی در هر لحظهٔ حساس بدترین گزینه را برگزیدند: آنجا که باید نیرومندی نشان می‌دادند ناتوانی نشان دادند، و آنجا که نیرویی نداشتند وانمود به نیرومندی کردند. این داوری از آنِ میلانی است. او همچنین یادآوری می‌کند که آغاز انقلاب را برخی در نامهٔ حاج سید جوادی، برخی در شب‌های شعر گوته و برخی در مقالهٔ اطلاعات می‌جویند."},{"title":"اندرو اسکات کوپر","body":"کوپر مرگ مصطفی را هم پایان میانه‌روی در حلقهٔ درونی خمینی می‌داند و هم آغاز سازمان‌یابی هواداران او. در روایت او، ناآرامی‌های آبان و آذر ۱۳۵۶ نتیجهٔ فرمان هیئت‌های مؤتلفه به سلول‌های انقلابی خود بود. کوپر همچنین تصمیم شاهنشاه به اجازه دادن مجالس سوگواری را نشانهٔ اطمینان ایشان به توانایی نیروهای امنیتی می‌خواند."},{"title":"روشنفکران و گروه‌های چپ","body":"واکنش روشنفکران و گروه‌های چپ به رویدادهای پاییز ۱۳۵۶، به روایت کوپر، آمیزه‌ای از همدلی و بدگمانی بود. از یک سو، گروه‌های چپ با انتشار نامه‌های سرگشاده در ستایش مصطفی خمینی به موج سوگواری پیوستند. از سوی دیگر، بسیاری از آنان دست ساواک را در پس رویدادهای تند می‌دیدند: دانشجویان چپ‌گرا گمان می‌بردند پلیس امنیتی خود یورش به سلف‌سرویس دانشگاه تهران را سامان داده است تا خمینی را متعصب جلوه دهد، و روشنفکران فتوای آذر ۱۳۵۶ را چنان دور از باور یافتند که آن را ساختهٔ ساواک پنداشتند. کوپر می‌افزاید که حتی مهناز افخمی، وزیر امور زنان، ادارهٔ ثابتی را در پس یورش به دانشگاه می‌دید. در این فضا، شایعهٔ مسموم شدن مصطفی به دست ساواک با بدگمانی گسترده‌تری به دستگاه امنیتی همخوان بود."},{"title":"الگار و مانسون","body":"حامد الگار و هنری مانسون مرگ مصطفی خمینی را آغاز زنجیره‌ای می‌دانند که به انقلاب انجامید. دیگران آغاز را در مقالهٔ ۱۷ دی اطلاعات و تظاهرات ۱۹ دی قم می‌جویند."}],"aftermathSections":[{"title":"از قم تا تبریز: چرخهٔ چهلم‌ها","body":"مجالس سوگواری مصطفی خمینی نخستین نمونهٔ الگویی بود که در ماه‌های بعد بارها تکرار شد. پس از آشوب ۱۹ دی در قم، چهلم جان‌باختگان آن به تبریز رسید. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که موج بعدی خشونت در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ (۱۸ فوریهٔ ۱۹۷۸) تبریز را فراگرفت و به‌زودی به قم و مشهد رسید؛ این ناآرامی‌ها مهار شد، اما به فرمودهٔ ایشان با نیرویی چشمگیر، «شاید بیش از اندازه». ایشان می‌افزایند که دولت در ۱۴ اسفند ۱۳۵۶ (۵ مارس ۱۹۷۸) شماری از مأموران پلیس و ساواک را به سبب شیوهٔ رفتارشان در این آشوب‌ها تنبیه کرد، و این را نشانهٔ آن می‌دانند که ساواک هرگز بی‌نظارت کار نمی‌کرد. {{quote:0}}\n\nکوپر نیز، پس از شرح آشوب قم، یادآوری می‌کند که در آن روزها کسی نمی‌دانست نخستین گلوله‌های انقلاب شلیک شده است. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"The renewal of violence after a year’s calm troubled me. I realized that political agitation in Iran was entering a new phase, that the conspirators, whatever their origins, had changed their tactics and we were now faced with organized violence.","translation":"از سر گرفته شدن خشونت پس از یک سال آرامش مرا نگران کرد. دریافتم که آشوب سیاسی در ایران به مرحله‌ای تازه پا می‌نهد، که توطئه‌گران، از هر خاستگاهی، شیوهٔ خود را دگرگون کرده‌اند و ما اکنون با خشونت سازمان‌یافته روبه‌رو هستیم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه پیشین ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"کتاب خاطرات","page":"ص ۱۵۳ چاپی","date":"نگارش ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی، ۱۹۸۰ میلادی)","context":"شاهنشاه این برداشت را پس از یاد آشوب قم در دی ۱۳۵۶ و شمار جان‌باختگان آن بیان می‌فرمایند."},{"original":"Though none knew it at the time, the first shots of revolution had been fired.","translation":"گرچه در آن هنگام کسی نمی‌دانست، نخستین گلوله‌های انقلاب شلیک شده بود.","speaker":"اندرو اسکات کوپر","speakerTitle":"تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «سقوط بهشت»","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۲۷۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳۹۵ خورشیدی (۲۵۷۵ شاهنشاهی، ۲۰۱۶ میلادی)","context":"کوپر این جمله را در پایان شرح آشوب ۱۹ دی ۱۳۵۶ در قم و بازگرداندن نظم به دست یگان‌های ارتش آورده است."}]},{"title":"برآمدن احمد خمینی","body":"مرگ مصطفی ساختار حلقهٔ نزدیک خمینی را دگرگون کرد. به نوشتهٔ کوپر، احمد خمینی، پسر کوچک‌تر، از آن پس دبیر اصلی پدر شد. کوپر احمد را مردی کارآزموده در جنگ چریکی می‌خواند که در درهٔ بقاع لبنان آموزش دیده بود، و او را در برابر برادر بزرگ‌ترش می‌گذارد که در روایت او صدای میانه‌روی بود. این سنجش از آنِ کوپر است. فتوای آذر ۱۳۵۶، که خمینی آن را به احمد املا کرد، نخستین سند بزرگ این دورهٔ تازه بود. امیر طاهری، سردبیر کیهان، به روایت کوپر، نامهٔ دست‌نویس دوصفحه‌ای این فتوا را با چند غلط املایی دریافت کرد. خمینی در این نامه پادشاه را «طاغوت» خواند، خود را «امام» امضا کرد و مردم را به نپرداختن مالیات، سرپیچی از قانون و نرفتن به مدرسه فراخواند. کوپر امضای «امام» را گامی بی‌سابقه و سخت تحریک‌آمیز می‌خواند."},{"title":"پیشنهاد عذرخواهی و پیشنهادهای دیگر","body":"پس از آشوب قم، به روایت میلانی، آیت‌الله سید کاظم شریعتمداری، که از خطر این وضع آگاه بود، بی‌درنگ با دربار تماس گرفت و پیشنهاد کرد شاهنشاه به‌سرعت عذرخواهی کنند و شعله را پیش از گسترش خاموش سازند. میلانی می‌نویسد که این پیشنهاد نادیده ماند، و در چند روز شریعتمداری نیز چاره‌ای جز پیوستن به گروه منتقدانی ندید که عذرخواهی می‌خواستند. میلانی همچنین گزارش می‌دهد که با بالا گرفتن جنبش هواداران خمینی، صدام حسین به نشانهٔ حسن نیت پیشنهاد کرد که خمینی را از میان بردارد، و شاهنشاه نپذیرفتند، با این استدلال که کشتن خمینی تنها از او قهرمانی جان‌باخته می‌سازد. به روایت میلانی، دستگاه اطلاعاتی فرانسه نیز پیشنهادی مشابه داد و همان پاسخ را شنید. میلانی از قول سفیر ایران در عراق می‌افزاید که چند ماه پیش از آغاز ناآرامی‌ها، یکی از نزدیکان خمینی دربارهٔ امکان بازگشت او به ایران «برای مردن» پرسیده بود و شاهنشاه این درخواست را بی‌درنگ رد کرده بودند."},{"title":"گسترش نامه‌ها و انجمن‌ها","body":"مجالس سوگ آبان ۱۳۵۶ در فضایی برگزار شد که میدان اعتراض مدنی نیز گسترش می‌یافت. میلانی می‌نویسد که چون هر روز آشکارتر می‌شد که حکومت دیگر امضاکنندگان نامه‌های سرگشاده را کیفر نمی‌دهد، شمار آنان ناگهان فزونی گرفت. کمیتهٔ ایرانی دفاع از آزادی و حقوق بشر بنیاد یافت و، به نوشتهٔ میلانی، بیشتر رهبران جبههٔ ملی و نیز مهدی بازرگان، نخست‌وزیر آیندهٔ جمهوری اسلامی، در آن جای داشتند. میلانی همچنین از کمیسیون‌های شاهنشاهی برای رسیدگی به سوءمدیریت در دولت هویدا یاد می‌کند و می‌نویسد که یافته‌های آن‌ها، که بخشی از رادیو و تلویزیون پخش می‌شد، ادعاهای مخالفان را دربارهٔ فساد گسترده در نظر مردم تأیید می‌کرد."},{"title":"دولت آموزگار و پس از آن","body":"ناآرامی‌هایی که از پاییز ۱۳۵۶ آغاز شد، در تابستان ۱۳۵۷ به برکناری آموزگار انجامید. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه، چون آموزگار از مهار بحران ناتوان ماند، جعفر شریف‌امامی را برای تشکیل دولت «آشتی ملی» برگزیدند، و دولت تازه برای جلب روحانیان گاه‌شمار را به تاریخ هجری بازگرداند و قمارخانه‌ها را بست. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» افسوس می‌خورند که در جایگزینی آموزگار شتاب کردند. هویدا، که مقالهٔ اطلاعات را به فرمان شاهنشاه فراهم کرده بود، در ۱۶ آبان ۱۳۵۷ (۷ نوامبر ۱۹۷۸) بازداشت شد."},{"title":"مقالهٔ اطلاعات در روایت‌ها","body":"محتوای مقاله، به روایت کوپر و میلانی، آمیزه‌ای از واقعیت و افسانه بود. مقاله، که به‌ظاهر نامه‌ای به سردبیر و بی‌امضا بود، خمینی را به خیانت و فریب متهم می‌کرد، او را هندی‌تبار و دارای پیوند با «کانون‌های استعمار انگلیس» می‌خواند، و از او به‌عنوان برانگیزانندهٔ اصلی رویدادهای ۱۳۴۲ و دشمن اصلاحات ارضی، حقوق زنان و ملی شدن جنگل‌ها یاد می‌کرد. میلانی یادآوری می‌کند که کوچ پدربزرگ خمینی به هند را بعدها برادر خمینی و زندگی‌نامه‌نویسانش تأیید کردند، اما در آن روزها بسیاری مقاله را ترور شخصیتی شوم می‌دانستند. کوپر می‌نویسد که اسدالله علم، وزیر پیشین دربار، هرگز اجازه نمی‌داد روزنامه‌ای آشکارا به یک مرجع بتازد، و جانشین او هویدا در این کار فرصتی برای دردسر ساختن برای آموزگار دید؛ اردشیر زاهدی نیز به کوپر گفت که هویدا نامه را برای اثبات وفاداری نوشت و سپس گناهش را به گردن آموزگار انداخت. این داوری‌ها از آنِ کوپر و زاهدی است. میلانی، در برابر، از کسانی یاد می‌کند که شوق هویدا را به دشمنی او با آموزگار و امید بازگشت به قدرت نسبت می‌دهند، و تأکید دارد که فرمان از شاهنشاه بود."},{"title":"جایگاه رویداد در تاریخ‌نگاری","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» آشوب ۱۷ دی را «نخستین آشوب» با محوریت روحانیان می‌خوانند. میلانی از مقالهٔ اطلاعات، نامهٔ حاج سید جوادی و شب‌های شعر گوته به‌عنوان نقطه‌های آغاز پیشنهادی یاد می‌کند. کوپر دورهٔ سوگواری مصطفی را زمان سازمان‌یابی هواداران خمینی می‌داند. آنچه این روایت‌ها در آن همداستان‌اند پیوند زمانی است: از ۱ آبان تا ۱۹ دی ۱۳۵۶، در کمتر از سه ماه، نام خمینی از خاموشی چهارده‌ساله به مرکز گفتار سیاسی ایران بازگشت. سخن شاهنشاه به نصیری، که اگر کار به خیابان کشید جلویش را بگیرد، نشان می‌دهد که دربار در آبان ۱۳۵۶ مجالس سوگواری را در چارچوب حق دینی خویشان یک مرجع می‌دید و نه در چارچوب بسیج سیاسی."}]},{"id":"aban-13-1357","title":"سیزده آبان ۱۳۵۷: تیراندازی در برابر دانشگاه تهران، آشوب چهارده آبان و دولت نظامی ازهاری","date":{"solarYear":1357,"solarMonth":8,"solarDay":13,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":4},"endDate":{"solarYear":1357,"solarMonth":8,"solarDay":15,"gregorianYear":1978,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":6},"tier":"secondary","category":"political","summary":"نزدیک ظهر شنبه ۱۳ آبان ۱۳۵۷ (۴ نوامبر ۱۹۷۸)، چند هزار دانشجو و جوان در برابر در اصلی دانشگاه تهران گرد آمدند. به روایت اندرو اسکات کوپر، پانصد سرباز با سرنیزهٔ آخته روبه‌روی آنان ایستاده بودند. فرماندهٔ نظامی از جمعیت خواست به گروه‌های کوچک‌تر تقسیم شوند و، چون نپذیرفتند، با ماشین آب‌پاش، گاز اشک‌آور و شلیک هوایی کوشید آنان را پراکنده کند. هنگامی که معترضان کوشیدند تندیس شاهنشاه را در محوطهٔ دانشگاه پایین بکشند، سربازان با جنگ‌افزار خودکار به سوی جمعیت آتش گشودند و، به نوشتهٔ کوپر، دست‌کم پنج دانشجو جان باختند. روز بعد، یکشنبه ۱۴ آبان (۵ نوامبر)، تهران در آتش سوخت. سربازانی که پیرامون دانشگاه بودند، به روایت کوپر، کنار رفتند، و جمعیت‌هایی از دانشجویان و بازاریان بانک‌ها، سینماها، هتل‌ها، دفترهای شرکت‌های خارجی و ساختمان وزارت اطلاعات را آماج حمله قرار دادند. بخشی از سفارت بریتانیا آتش گرفت و سفارت آمریکا با حضور تانک‌ها و سربازان ارتش از یورش در امان ماند. ناظران خارجی آن روز را «روزی که تهران سوخت» نامیدند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که به ارتش و پلیس فرمان داده بودند تظاهرات را مهار کنند، اما جز در نهایت ناچاری تیراندازی نکنند. در همان روز، به فرمودهٔ شاهنشاه، جایگاه جعفر شریف‌امامی، نخست‌وزیر، «تاب‌ناپذیر» شد و ایشان استعفای او را خواستند. گزینه‌های دربار میان ارتشبد غلامعلی اویسی، فرماندار نظامی تهران، و ارتشبد غلامرضا ازهاری، رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، بود. شاهنشاه، پس از دیدار با سفیران آمریکا و بریتانیا و رایزنی با شهبانو فرح پهلوی، ازهاری را برگزیدند. در ۱۵ آبان (۶ نوامبر) دولت نظامی بر سر کار آمد و شاهنشاه در پیامی تلویزیونی فرمودند که «پیام انقلاب» مردم را شنیده‌اند. این سخنرانی در ارزیابی بسیاری از هواداران سلطنت، و بعدها در ارزیابی خود شاهنشاه، خطایی بزرگ بود.","citations":[{"sourceId":"cooper-fall-of-heaven","locus":"ص ۴۰۵ تا ۴۲۹","text":"اندرو اسکات کوپر تیراندازی ۱۳ آبان، آشوب ۱۴ آبان و گزینش ازهاری را روایت می‌کند."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"ص ۴۷۰ تا ۴۷۳","text":"عباس میلانی لغو فراخوانی اویسی و نگارش پیام تلویزیونی را می‌آورد."},{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص ۱۶۴ تا ۱۶۷","text":"محمدرضا شاه پهلوی استعفای شریف‌امامی و گماشتن ازهاری را می‌نویسد."},{"sourceId":"farah-kohan-diyara","locus":"ص ۳۷۷ تا ۳۸۰","text":"شهبانو فرح مخالفت با اویسی و نشست بازداشت هویدا را نوشته است."}],"personIds":["mohammad-reza-person","farah-pahlavi","jafar-sharif-emami","gholamreza-azhari","gholam-ali-oveisi","amiraslan-afshar","manouchehr-khosrodad","abolfath-atabay","kambiz-atabay","reza-ghotbi","hossein-nasr","amir-abbas-hoveyda","ali-amini","nasser-moghaddam","aligholi-ardalan","ardeshir-zahedi","william-sullivan","anthony-parsons","zbigniew-brzezinski","ruhollah-khomeini","kazem-shariatmadari","hossein-najafi"],"personDeeds":{"mohammad-reza-person":"استعفای شریف‌امامی را پذیرفت، ازهاری را گماشت و شامگاه ۱۵ آبان از تلویزیون سخن فرمودند.","farah-pahlavi":"با گزینش اویسی مخالفت کرد و ازهاری را ترجیح داد.","jafar-sharif-emami":"در ۱۴ آبان استعفا داد.","gholamreza-azhari":"از ۱۵ آبان نخست‌وزیر شد.","gholam-ali-oveisi":"نامزد ریاست دولت نظامی بود و فراخوانی‌اش لغو شد.","amiraslan-afshar":"فرماندهان را در کاخ جهان‌نما همراهی کرد.","manouchehr-khosrodad":"بر فراز تهران پرواز کرد و فرمان دفاع خواست.","abolfath-atabay":"از فرماندهان اقدام بی‌درنگ خواست.","kambiz-atabay":"در دربار بود وقتی گزینش ازهاری قطعی شد.","reza-ghotbi":"پیام تلویزیونی ۱۵ آبان را نوشت.","hossein-nasr":"در نگارش همان پیام همکاری کرد.","amir-abbas-hoveyda":"یادداشتی برای پیام نوشت و در ۱۶ آبان بازداشت شد.","ali-amini":"یادداشتی برای پیام تلویزیونی نوشت.","nasser-moghaddam":"بر بازداشت هویدا پافشاری کرد.","aligholi-ardalan":"با بازداشت هویدا مخالفت کرد.","ardeshir-zahedi":"بسیج هواداران دولت را پیشنهاد کرد.","william-sullivan":"در نیاوران گزینش ازهاری را گزارش کرد.","anthony-parsons":"در آشوب ۱۴ آبان از سفارت گریخت.","zbigniew-brzezinski":"به شاهنشاه تلفن کرد.","ruhollah-khomeini":"پیام ۱۵ آبان را رد کرد و به اعتصاب فراخواند.","kazem-shariatmadari":"به پیام تلویزیونی واکنش نشان داد.","hossein-najafi":"وزارت دادگستری کابینهٔ ازهاری را پذیرفت."},"personTitles":{"ali-amini":"نخست‌وزیر پیشین","jafar-sharif-emami":"نخست‌وزیر","ruhollah-khomeini":"رهبر مخالفان","amir-abbas-hoveyda":"نخست‌وزیر پیشین و وزیر پیشین دربار","ardeshir-zahedi":"سفیر ایران در واشینگتن"},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["سیزده آبان ۱۳۵۷","آشوب چهارده آبان"],"contextSections":[{"title":"از جمعهٔ ۱۷ شهریور تا مهر ۱۳۵۷","body":"دولت جعفر شریف‌امامی، که در مرداد ۱۳۵۷ به نام «آشتی ملی» بر سر کار آمد، به نوشتهٔ میلانی برای جلب روحانیان گاه‌شمار را به تاریخ هجری بازگرداند، قمارخانه‌ها را بست و شماری از زندانیان سیاسی را آزاد کرد. در ۱۶ شهریور ۱۳۵۷، به روایت میلانی، هیئت دولت حکومت نظامی را در تهران اعلام کرد، و صبح ۱۷ شهریور (۸ سپتامبر) در میدان ژاله سربازان برای اجرای منع آمدوشد به روی جمعیت آتش گشودند. میلانی شمار جان‌باختگان آن روز را، به برآورد سفارت‌خانه‌های خارجی، از دوازده تا سیصد تن می‌آورد. این روز به «جمعهٔ سیاه» شهرت یافت. آیت‌الله سید روح‌الله خمینی، که از ۱۳۴۴ در نجف بود، در مهر ۱۳۵۷ به فرانسه رفت و در نوفل‌لوشاتو، در حومهٔ پاریس، ساکن شد. کوپر می‌نویسد که ابوالحسن بنی‌صدر، ابراهیم یزدی و صادق قطب‌زاده در ماه‌های اقامت پاریس چهرهٔ او را در مطبوعات خارجی به چهرهٔ فرزانه‌ای سالخورده بدل کردند که خیزشی را علیه پادشاهی فاسد رهبری می‌کند. میلانی نیز از «نمای دموکراتیک» این دوره سخن می‌گوید و می‌نویسد خمینی در همان حال گروهی از روحانیان مورد اعتماد را در تهران در «کمیتهٔ انقلاب» پنهانی سازمان داده بود."},{"title":"«من سوهارتو نیستم»","body":"شاهنشاه در این ماه‌ها با فشار فرماندهان ارتش برای سرکوب روبه‌رو بودند. کوپر می‌نویسد که در ۲۷ مهر ۱۳۵۷ (۱۹ اکتبر) ایشان در برابر شماری از نمایندگان ارشد مجلس اعلام فرمودند که بر آن‌اند راه را برای «انتقال طبیعی قدرت» به قوهٔ مقننه هموار کنند. رضا قطبی، که در نیاوران همراه ایشان بود، سخنی را از آن روزها به یاد می‌آورد. {{quote:0}}\n\nشاهنشاه در ۴ آبان، زادروز خود، به فرمودهٔ خود در «پاسخ به تاریخ» ۱۵۰۰ زندانی سیاسی دیگر را آزاد کردند. کوپر شمار آزادشدگان را ۱۴۵۱ تن می‌آورد. در ۷ آبان (۲۹ اکتبر) گروه‌هایی از جوانان در تهران خیابان‌ها را بستند و خودروها را واژگون کردند،. در ۹ آبان (۳۱ اکتبر) ارتش به آبادان رفت و پالایشگاه و تأسیسات نفتی کرانهٔ جنوبی را در دست گرفت.","quotes":[{"original":"I’m not a Suharto. A king cannot kill his nation.","translation":"من سوهارتو نیستم. پادشاه نمی‌تواند ملت خود را بکشد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت رضا قطبی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۰۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"مهر ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، اکتبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"شاهنشاه، به روایت قطبی، این سخن را هنگام قدم زدن در دفتر خود در نیاوران، در روزهایی که فرماندهان ارتش خواستار سرکوب بودند، فرمودند."}]},{"title":"اعتصاب‌ها و پیشنهاد کودتای نظامیان","body":"در پایان مهر کارگران نفت دست از کار کشیدند. به نوشتهٔ کوپر، تولید نفت ایران در واپسین هفتهٔ اکتبر دو سوم کاهش یافت و به کمتر از دو میلیون بشکه در روز رسید، که زیانی روزانه نزدیک به شصت میلیون دلار به همراه داشت. در ۱۰ آبان (۱ نوامبر)، به روایت کوپر، اعتصاب کارکنان فرودگاه‌ها پروازهای داخلی را از کار انداخت. کوپر می‌نویسد که سیصد افسر ارشد طوماری به کاخ فرستاده بودند و از پادشاه خواسته بودند ارتش را به میدان آورد. ابوالفتح آتابای، معاون وزارت دربار، که بیست‌وپنج سال پیش‌تر همراه شاهنشاه و ملکه ثریا به تبعید رفته بود، به روایت کوپر فرماندهان را به کناری کشید و از آنان خواست خود دست به کار شوند: «رئیس من نمی‌تواند تصمیم بگیرد.» این پیشنهاد از آنِ آتابای است و کوپر نشانی از پذیرش آن به دست نمی‌دهد. در همان روز ۱۰ آبان، اردشیر زاهدی، سفیر ایران در واشینگتن، به شاهنشاه تلفن کرد. به نوشتهٔ کوپر، شایع بود که زاهدی در پس برخی حمله‌های هواداران سلطنت در کرمان و شهرهای دیگر است، و او به دوستانش در واشینگتن می‌گفت پادشاه را به آوردن هواداران دولت به خیابان، حتی به بهای جنگ داخلی، فرا خوانده است. شاهنشاه، به روایت سالیوان که با آنتونی پارسونز، سفیر بریتانیا، در اتاق بود، سخن او را کوتاه بریدند و فرمودند که اکنون ۱۳۳۲ نیست و حتی وضع دو هفته پیش، هنگامی که زاهدی در تهران بود، نیز نیست."},{"title":"ارزیابی‌های واشینگتن","body":"در واشینگتن، به نوشتهٔ کوپر، تیم امنیت ملی کارتر در شب ۱۱ آبان (۲ نوامبر) از شتاب و دامنهٔ ناآرامی‌ها شگفت‌زده بود. روز بعد، جمعه ۱۲ آبان، زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی، به کارتر گزارشی داد که بر ارزیابی سیا در مرداد ۱۳۵۷ تکیه داشت. {{quote:0}}\n\nشاهنشاه در همان دیدار ۱۰ آبان، به گزارش سالیوان، فرمودند می‌دانند که بسیاری، از جمله نظامیان، ایشان را برای نپیمودن راه نظامی ترسو یا دودل می‌دانند و از خود پرسیدند تاریخ در بارهٔ ایشان چگونه داوری خواهد کرد. به روایت کوپر، این نخستین بار بود که شاهنشاه به دو سفیر اشاره فرمودند که شاید کشور را ترک کنند، و افزودند که ترک کشور را بر پذیرش همه‌پرسی در بارهٔ آیندهٔ سلطنت، که شرط رهبران جبههٔ ملی بود، ترجیح می‌دهند. یک روز پیش از آن، در ۹ آبان، شاهنشاه به سالیوان و پارسونز فرموده بودند که دولت نظامی «در بهترین حالت چاره‌ای شتاب‌زده» است و در درازمدت راه حلی به دست نمی‌دهد، و نیز فرموده بودند که انتظار دارند امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر پیشین، و ارتشبد نعمت‌الله نصیری، رئیس پیشین ساواک، برای آرام کردن جمعیت به زندان بروند.","quotes":[{"original":"Iran is not in a revolutionary or even a ‘pre-revolutionary’ situation.","translation":"ایران در وضعی انقلابی، یا حتی «پیشاانقلابی»، نیست.","speaker":"سازمان سیا، به نقل زبیگنیو برژینسکی","speakerTitle":"سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا","work":"ارزیابی سیا، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"گزارش اطلاعاتی","page":"ص ۴۱۲ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"مرداد ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، اوت ۱۹۷۸ میلادی","context":"برژینسکی در ۱۲ آبان ۱۳۵۷ (۳ نوامبر ۱۹۷۸) این ارزیابی را با عنوان «خبر خوش» یک روز پیش از تیراندازی دانشگاه تهران برای کارتر فرستاد."}]}],"whatHappened":[{"title":"شنبه ۱۳ آبان: در دانشگاه تهران","body":"به روایت کوپر، در روز ۱۲ آبان نیز در برابر دانشگاه زد و خوردی با پلیس رخ داده بود. صبح ۱۳ آبان چند هزار دانشجو و جوان، که به گفتهٔ یک ناظر «دانشجویانی با کت‌های ورزشی غربی، زنانی جوان در جامه‌های سنتی و دسته‌ای از لات‌های بازار» بودند، در برابر در اصلی دانشگاه گرد آمدند. پانصد سرباز با سرنیزهٔ آخته روبه‌روی آنان ایستادند. جمعیت به سوی سربازان سنگ و بطری پرتاب کرد و شعارهای «مرگ بر شاه» و «نابود باد شاه» سر داد. فرماندهٔ نظامی، به روایت کوپر، نخست از جمعیت خواست به گروه‌های کوچک‌تر تقسیم شوند و، چون نپذیرفتند، ماشین آب‌پاش، گاز اشک‌آور و شلیک هوایی را به کار گرفت. دانشجویان با ریشخند پاسخ دادند. {{quote:0}}\n\nمعترضان خودروها را آتش زدند و از لاشهٔ سوزان آن‌ها سنگر ساختند. آنگاه گروهی از آنان کوشیدند تندیس شاهنشاه را پایین بکشند. به نوشتهٔ کوپر، در این لحظه سربازان شکیبایی از دست دادند و با جنگ‌افزار خودکار به سوی جمعیت آتش گشودند، و دست‌کم پنج دانشجو جان باختند. کوپر شمار دقیق‌تری به دست نمی‌دهد. شاهنشاه در گفت‌وگوی عصر همان روز با سفیران، به گزارش سالیوان، فرمودند که هنوز نمی‌دانند آیا کسی جان باخته است. کوپر تیراندازی را به ۱۳ آبان و آشوب فراگیر را به روز بعد نسبت می‌دهد. شهبانو فرح پهلوی و محمدرضا شاه پهلوی در خاطرات خود از تیراندازی دانشگاه یاد نمی‌کنند و روایت خود را از آشوب ۱۴ آبان آغاز می‌کنند.","quotes":[{"original":"They are only firing in the air!","translation":"فقط هوایی شلیک می‌کنند!","speaker":"معترضان در برابر دانشگاه تهران","speakerTitle":"دانشجویان و جوانان تظاهرکننده","work":"سقوط بهشت، به نقل از کیهان اینترنشنال","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۱۲ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۴ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"معترضان این جمله را پس از آن سر دادند که سربازان برای پراکندن جمعیت گلوله‌های جنگی را از فراز سر آنان شلیک کردند."}]},{"title":"راهپیمایی‌ها و اعتصاب‌ها در سراسر کشور","body":"دانشجویان، به روایت کوپر، به محوطهٔ دانشگاه بازگشتند و سپس با پیراهن‌های خون‌آلود به خیابان‌های شاهرضا و کاخ ریختند. بانک‌ها، رستوران‌ها، فروشگاه‌ها، مشروب‌فروشی‌ها و اتوبوس‌ها آتش گرفتند. در هتل اینترکنتیننتال، به گزارش ناظری که کوپر نقل می‌کند، جمعیت همهٔ شیشه‌های طبقهٔ همکف را شکست، به قهوه‌خانهٔ هتل یورش برد و فروشگاه‌های گذرگاه آن را ویران کرد، تا آنکه نگهبانان با شیلنگ‌های آب پرفشار آنان را بیرون راندند. در همان روز، به نوشتهٔ کوپر، صدها هزار ایرانی در شهرهای دیگر به خیابان آمدند و بازگشت خمینی و رفتن شاهنشاه را خواستند: دویست هزار تن در اصفهان، دویست هزار تن در قم، دویست هزار تن در اهواز، بیست هزار تن در دزفول و ده هزار تن در برازجان. در کوهدشت لرستان سربازان به سوی جمعیت شلیک کردند و دو تن جان باختند. کارکنان پست، تلفن و تلگراف دست به اعتصاب زدند، خلبانان هواپیمایی ملی ایران از پرواز سر باز زدند، اعتصاب بندرعباس را از کار انداخت و سی‌وشش نفتکش در آب‌های خارک بی‌بار ماندند."},{"title":"عصر ۱۳ آبان در نیاوران","body":"اواخر عصر شنبه، شاهنشاه سالیوان و پارسونز را به نیاوران فراخواندند. سالیوان، به گزارش خود که کوپر نقل می‌کند، به ایشان گفت کاخ سفید آماده است از دولتی نظامی پشتیبانی کند. این پیام پس از گفت‌وگوی برژینسکی با شاهنشاه رسید؛ شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که برژینسکی در آغاز نوامبر به ایشان تلفن کرد و خواست نخست نظم را برقرار کنند و سپس برنامهٔ دموکراسی را دنبال کنند. شاهنشاه، به روایت سالیوان، در کارایی دولت نظامی تردید داشتند و رویدادهای همان روز را گواه آوردند: سربازان در برابر تظاهرکنندگان ایستاده بودند، اما سپس تظاهرات «بزن و در رو» در سراسر شهر، بیرون از توان سربازان، سر برآورده بود. {{quote:0}}\n\nتنها امید واقعی شاهنشاه، به گزارش سالیوان، دولتی غیرنظامی بود که از یک سو قانون اساسی و سلطنت را بپذیرد و از سوی دیگر پشتیبانی آیت‌الله سید کاظم شریعتمداری و روحانیان میانه‌رو را داشته باشد. اما به فرمودهٔ ایشان، برای کامیابی چنین ائتلافی شریعتمداری و جبههٔ ملی می‌بایست آشکارا از خمینی جدا شوند. اگر میانه‌روها به خواست خمینی تن می‌دادند، او به احتمال زیاد فرمان جهاد می‌داد و خونریزی درمی‌گرفت. {{quote:1}}","quotes":[{"original":"He could not see what the President would actually do in tangible terms … the situation was vastly different from 1953 when US assistance had been helpful.","translation":"نمی‌دیدند که رئیس‌جمهور در عمل چه کار ملموسی انجام خواهد داد ... وضع با ۱۳۳۲، که کمک آمریکا سودمند افتاده بود، بسیار تفاوت داشت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به گزارش ویلیام سالیوان","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"گزارش سالیوان از دیدار نیاوران، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۴۱۳ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۴ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"شاهنشاه این سخن را در پاسخ پیام پشتیبانی کارتر از دولت نظامی، در دیدار عصرگاهی با سفیران آمریکا و بریتانیا، فرمودند."},{"original":"Even some of the military would take their obligations to Islam ahead of their obligations to the Shah.","translation":"حتی برخی از نظامیان تکلیف خود را در برابر اسلام بر تکلیف خود در برابر شاه مقدم خواهند داشت.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به گزارش ویلیام سالیوان","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"گزارش سالیوان از دیدار نیاوران، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۴۱۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۳ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۴ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"شاهنشاه با این سخن نگرانی خود را از پیامد فرمان جهاد احتمالی خمینی بر یکپارچگی ارتش بازگو فرمودند."}]},{"title":"یکشنبه ۱۴ آبان: سحرگاه","body":"یکشنبه ۱۴ آبان، به نوشتهٔ کوپر، با آسمانی ابری و نم‌نم باران آغاز شد و در آغاز نشانه‌ای از آنچه شامگاه رخ می‌داد به چشم نمی‌خورد. در هتل شرایتون کارکنان تالار را برای جشن سالانهٔ سنت اندرو آماده می‌کردند و فرهنگسرای نیاوران میزبان یک گروه نمایش سایه از چین بود. سالیوان روز را با دیدار شریف‌امامی آغاز کرد. {{quote:0}}\n\nشریف‌امامی، به نوشتهٔ کوپر، به سالیوان گفت که به کامیابی راهبرد شاهنشاه برای جدا کردن روحانیان و سیاستمداران میانه‌رو از جنبش خمینی امیدی ندارد، زیرا شریعتمداری و جبههٔ ملی «جرئت» آن را ندارند. هنگامی که سالیوان پرسید چرا ارتش برای بازگرداندن تولید نفت کار بیشتری نمی‌کند، نخست‌وزیر گناه را به گردن ساواک انداخت و اشاره کرد که این سازمان سر خود گرفته است. این داوری از آنِ شریف‌امامی است.","quotes":[{"original":"Order was rapidly evaporating and that he felt a military government was needed.","translation":"نظم به‌سرعت از میان می‌رود و او بر آن است که دولتی نظامی لازم است.","speaker":"جعفر شریف‌امامی، به گزارش ویلیام سالیوان","speakerTitle":"نخست‌وزیر ایران","work":"گزارش سالیوان، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"گزارش دیپلماتیک","page":"ص ۴۱۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۴ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۵ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"شریف‌امامی این ارزیابی را بامداد روز آشوب، چند ساعت پیش از آنکه شاهنشاه استعفای او را بخواهند، با سفیر آمریکا در میان گذاشت."}]},{"title":"یکشنبه ۱۴ آبان: سربازان کنار می‌روند","body":"برای سومین روز پیاپی هزاران جوان در برابر در اصلی دانشگاه تهران گرد آمدند. این بار، به روایت کوپر، هنگامی که آنان پیش آمدند و به بانکی در آن سوی خیابان حمله کردند، سربازان کنار رفتند. {{quote:0}}\n\nکوپر می‌نویسد که «گویی با نشانه‌ای از پیش تعیین‌شده» صحنه‌های همانند در جاهای دیگر پایتخت نیز رخ داد. کامیون‌های سربازان وظیفه به پادگان‌ها بازگشتند و کانون‌های آشوب را بی‌دفاع گذاشتند. دانشجویان با چوب و سنگ و بطری به سوی مرکز شهر روان شدند و جمعیت‌هایی از بازار به آنان پیوستند. به گزارشی که کوپر نقل می‌کند، کارکنان کاخ دادگستری و وزارت بازرگانی تصویرهای شاهنشاه را پاره کردند و از پنجره بیرون انداختند. همان مقاله می‌نویسد که ارتش و پلیس، سردرگم در بارهٔ دستورها و زیر فشار پادشاه برای پرهیز از آغاز خشونت، در عمل از کار کنار کشیدند.","quotes":[{"original":"sort of shrugged their shoulders, waved goodbye and were gone.","translation":"گویی شانه‌ای بالا انداختند، دستی به خداحافظی تکان دادند و رفتند.","speaker":"ناظری که کوپر نقل می‌کند","speakerTitle":"شاهد عینی","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۱۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۴ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۵ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"این توصیف به کنار رفتن سربازان از برابر دانشگاه تهران در آغاز آشوب ۱۴ آبان بازمی‌گردد."}]},{"title":"یکشنبه ۱۴ آبان: سفارت بریتانیا و «روزی که تهران سوخت»","body":"آشوب، به نوشتهٔ کوپر، الگوی خیزش‌های پیشین تبریز و اصفهان را دنبال کرد. ساختمان‌هایی که با بیگانگان پیوند داشتند آماج ویرانی بودند و، به گزارش خبرنگار روزنامهٔ تایمز لندن، به فرش‌فروشی‌های یهودیان یورش بردند و فرش‌های گرانبها را به خیابان کشیدند و سوزاندند. برای نخستین بار دانشجویان سفارت‌خانه‌ها را نیز نشانه گرفتند. ده‌ها جوان از دروازهٔ سفارت بریتانیا بالا رفتند، نگهبانان را از پا درآوردند، اتاقک نگهبانی را ویران کردند، کارکنان را از ساختمان اصلی بیرون راندند و آن را آتش زدند. تنها حضور تانک‌ها و سربازان ارتش ایران، به نوشتهٔ کوپر، از یورش دوم به سفارت آمریکا جلو گرفت. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» روایت خود را از این روز چنین آغاز می‌فرمایند. {{quote:0}}\n\nشهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» همین روز را با واژه‌هایی نزدیک به «پاسخ به تاریخ» روایت می‌کند. {{quote:1}}\n\nکوپر صحنه‌های روز را به تفصیل گرد آورده است. کودکان مدرسهٔ آمریکایی تهران، سه هزار و ششصد تن در دو پردیس، با مینی‌بوس به خانه بازگشتند و آموزگاران از آنان خواستند در کف اتوبوس دراز بکشند. ساختمان‌های پان‌امریکن، بی‌ام‌و و بانک ایران و انگلیس در آتش سوختند. در هتل والدورف، که جمعیت طبقهٔ همکفش را غارت کرد و آتش زد، هفتادوپنج مهمان به بام گریختند. دو مرد جوان که در کارگاه ساختمانی همسایه کار می‌کردند تخته‌ای را به بازوی جرثقیل بستند و مهمانان را پنج‌تن‌پنج‌تن به خیابان پایین آوردند. به برآورد کوپر، چهار سینما و نزدیک به چهارصد بانک در آن روز آتش گرفتند. خبرنگار لس‌آنجلس تایمز، به نقل کوپر، نوشت که هنگامی که تظاهرکنندگان از محله‌ای به محلهٔ دیگر می‌رفتند و بانک‌ها و ساختمان‌ها، از جمله وزارت اطلاعات، را آتش می‌زدند، پلیس، ارتش و آتش‌نشانی اغلب در هیچ جا به چشم نمی‌خوردند، و سربازان گاه نیم ساعت پس از ویرانی یک محله پدیدار می‌شدند.","quotes":[{"original":"More riots swept the capital on November 5. … Army and police were ordered to contain the demonstrations but to shoot only if absolutely necessary. Banks, cinemas, public buildings, and hotels in the capital’s western and central districts were sacked and burned. Soldiers guarding the British embassy could not stop an attacking mob and had to watch the building burn, destroying a part of the complex. The Information Ministry was besieged and sacked.","translation":"در ۵ نوامبر آشوب‌های تازه‌ای پایتخت را فراگرفت ... به ارتش و پلیس فرمان داده شد تظاهرات را مهار کنند، اما جز در نهایت ناچاری تیراندازی نکنند. بانک‌ها، سینماها، ساختمان‌های دولتی و هتل‌های بخش‌های غربی و مرکزی پایتخت غارت شدند و در آتش سوختند. سربازانی که از سفارت بریتانیا نگهبانی می‌کردند نتوانستند جلوی جمعیت مهاجم را بگیرند و ناچار سوختن ساختمان را، که بخشی از مجموعه را ویران کرد، تماشا کردند. وزارت اطلاعات به محاصره درآمد و غارت شد.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۶۴ چاپی","date":"۱۳۵۸ خورشیدی (۲۵۳۸ شاهنشاهی)، ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه این بند را در فصل «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه»، پس از یاد کرد اعتصاب نفت و هواپیمایی ملی، فرموده‌اند."},{"original":"روز یکشنبه ۱۴ آبان هزاران نفر در خیابان‌های تهران به تظاهرات ... ضمن دستور جلوگیری از تظاهرات تأکید نمود که از تیراندازی مگر در نهایت لزوم خودداری شود. سربازان و پاسبانان از عهده جمعیت عظیمی که به خیابان‌ها سرازیر شده بود برنیامدند و تظاهرکنندگان در مسیر خود بانک‌ها، سینماها و سازمان‌های دولتی را غارت کردند. وزارت اطلاعات ویران و قسمتی از سفارت انگلیس به آتش کشیده شد. سفارت آمریکا که به وسیله ارتش محافظت می‌شد به زحمت از حمله آنان در امان ماند.","speaker":"فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۷۷ چاپی","date":"۱۳۸۲ خورشیدی (۲۵۶۲ شاهنشاهی)، ۲۰۰۳ میلادی","context":"شهبانو این بند را در فصل پاییز ۱۳۵۷، پس از یاد کرد نامهٔ دوستانهٔ روزالین کارتر در مهر همان سال، آورده است؛ نسخهٔ متنی در آغاز جمله افتادگی دارد."}]},{"title":"گریز سفیر بریتانیا","body":"آنتونی پارسونز، سفیر بریتانیا، که برای ناهار به سفارت آمریکا رفته بود، کوشید با پیکانی ایرانی که سالیوان در اختیارش گذاشت به سفارت خود بازگردد. او بعدها صحنهٔ خیابان را چنین نوشت. {{quote:0}}\n\nدر میدان فردوسی، به روایت کوپر، آشوبگران بی‌سیم خودروی پلیسی را که پشت سر پارسونز می‌آمد دیدند، درهای آن را گشودند و کوشیدند سرنشینان را بیرون بکشند. مردانی بر بام خودروی خود سفیر آویختند و پارسونز، برای رهایی، با جمعیت شعار «مرگ بر شاه» سر داد. او به سفارت فرانسه پناه برد و تا پایان عصر به سفارت نیمه‌سوختهٔ خود بازنگشت.","quotes":[{"original":"Fires were burning everywhere, furniture and office equipment had been piled in the middle of the street and set alight, burning cars and buses littered the roadway. Young men were dancing around in a frenzy, feeding the flames and plastering the few passing cars with stickers reading ‘Death to the Shah.’","translation":"همه جا آتش می‌سوخت؛ اثاثیه و وسایل اداری را در میانهٔ خیابان روی هم انباشته و آتش زده بودند و خودروها و اتوبوس‌های سوزان راه را پر کرده بودند. مردانی جوان دیوانه‌وار به گرد آتش می‌رقصیدند، بر شعله‌ها هیزم می‌ریختند و بر معدود خودروهای گذرنده برچسب‌های «مرگ بر شاه» می‌چسباندند.","speaker":"آنتونی پارسونز","speakerTitle":"سفیر بریتانیا در ایران","work":"خاطرات پارسونز، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"خاطرات","page":"ص ۴۱۶ تا ۴۱۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۴ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۵ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"پارسونز این صحنه را از درون خودرویی دید که او را از سفارت آمریکا به سوی سفارت بریتانیا می‌برد."}]},{"title":"عصر ۱۴ آبان: فرماندهان در کاخ جهان‌نما","body":"ستون‌های دود از نیاوران دیده می‌شدند. به روایت کوپر، در پایان عصر جمعیتی بزرگ از تپه به سوی کاخ بالا آمد و گارد شاهنشاهی تانک‌های چیفتن و یک آتشبار ضدهوایی را در جای خود نشاند و پیرامون کاخ سیم خاردار کشید. سپهبد منوچهر خسروداد، فرماندهٔ هوانیروز، با چند افسر ارشد با بالگرد بر فراز شهر پرواز کرد و از دامنهٔ ویرانی برآشفت: «این باید متوقف شود. باید سخت‌گیرانه عمل کنیم، وگرنه کار به‌راستی از دست خواهد رفت.»\n\nفرماندهان به نیاوران بازگشتند و از امیراصلان افشار، رئیس کل تشریفات دربار، خواستند با پادشاه سخن گوید. افشار، به روایت کوپر، پاسخ داد که او رئیس تشریفات است و آنان فرماندهان‌اند و خود باید سخن گویند. سپس همه به کاخ جهان‌نما رفتند. افشار در پای پلکان، به رسم کهن، به خاک افتاد و کفش‌های پادشاه را گرفت و فرماندهان نیز زانو زدند. شاهنشاه، که از این صحنه شرمگین بودند، کوشیدند افشار را از زمین بلند کنند و پرسیدند چه پیش آمده است. {{quote:0}}\n\nشاهنشاه، به روایت کوپر، فرمودند که ارتش به کار رسیدگی می‌کند. کوپر می‌نویسد که ایشان گویا آگاه نبودند که عقب‌نشینی ارتش در بامداد راه را برای موج ویرانی گشوده بود. آنگاه خسروداد برخاست و سلام نظامی داد و اشک بر گونه‌هایش روان شد. {{quote:1}}\n\nشاهنشاه، که به نوشتهٔ کوپر «آشکارا تکان خورده» بودند، اطمینان دادند که «البته اقدام خواهیم کرد». ایشان به دفتر خود بازگشتند و از افشار خواستند ارتشبد اویسی را فراخواند. فرماندهان این را نشانهٔ آن دانستند که فرماندار نظامی تهران جانشین شریف‌امامی خواهد شد. شاهنشاه همچنین سفیران آمریکا و بریتانیا را به نیاوران فراخواندند تا تصمیم خود را به تعلیق دولت غیرنظامی برایشان بازگو کنند.","quotes":[{"original":"Your Majesty, the city is on fire. The banks have been burned. The citizens’ possessions have been destroyed. Civil documents have been cast away. No one is safe. … Please, Sire, something must be done.","translation":"اعلیحضرتا، شهر در آتش است. بانک‌ها سوخته‌اند. دارایی شهروندان نابود شده است. اسناد مدنی به هر سو پراکنده‌اند. هیچ کس در امان نیست ... قربان، خواهش می‌کنم، باید کاری کرد.","speaker":"امیراصلان افشار","speakerTitle":"رئیس کل تشریفات دربار شاهنشاهی","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۱۷ تا ۴۱۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۴ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۵ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"افشار این سخنان را در کاخ جهان‌نما، زانوزده در کنار فرماندهان ارتش، به پادشاه گفت."},{"original":"Your Majesty, your army has become an object of scorn, contempt, disrespect. They spit on your soldiers. No honor remains to the Imperial forces. Your Majesty must order us to defend you, the country, and ourselves.","translation":"اعلیحضرتا، ارتش شما آماج ریشخند و خواری و بی‌حرمتی است. بر سربازان شما تف می‌اندازند. برای نیروهای شاهنشاهی آبرویی نمانده است. اعلیحضرت باید به ما فرمان دهند که از شما، از کشور و از خود دفاع کنیم.","speaker":"سپهبد منوچهر خسروداد","speakerTitle":"فرماندهٔ هوانیروز","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۱۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۴ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۵ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"خسروداد این درخواست را پس از پرواز بالگرد بر فراز تهران سوزان و در برابر پادشاه در کاخ جهان‌نما بیان کرد."}]},{"title":"شامگاه ۱۴ آبان: گزینش ازهاری","body":"سالیوان نخستین کسی بود که رسید. به روایت او، که کوپر نقل می‌کند، نگهبانان و درباریانی که همیشه میهمانان را پیشواز می‌کردند در کاخ نبودند، و نخستین کسی که سفیر با او روبه‌رو شد شهبانو بود که از دری کوچک به تالار آمد. شهبانو سالیوان را به دفتر پادشاه راهنمایی کرد و شاهنشاه به او فرمودند که زمان و گزینه‌ها به پایان رسیده و دولت نظامی ناگزیر است. سالیوان در پاسخ گفت که شایعه‌ای در شهر می‌گردد که ماموران ساواک آتش‌سوزی‌ها را به عمد برپا کرده‌اند تا راه را برای به دست گرفتن قدرت به دست ارتش هموار کنند. {{quote:0}}\n\nپارسونز و همکارانش، به نوشتهٔ کوپر، برخلاف سالیوان شایعهٔ دست داشتن ساواک را باور نداشتند و دامنه و سازمان‌یافتگی خشونت را با الگوی ناآرامی‌های دیگر نقاط کشور سازگار و کار چریک‌های مجاهدین خلق می‌دانستند. در میانهٔ گفت‌وگو، تلفن ویژهٔ پادشاه زنگ زد. سالیوان، که به گفتهٔ خود آن اندازه فارسی می‌دانست که بفهمد، دریافت که شاهنشاه قصد خود را برای برپایی دولت نظامی با شهبانو در میان می‌گذارند و به تردیدهای او پاسخ می‌دهند. به نوشتهٔ کوپر، لیبرال‌های دربار اویسی را با رویداد میدان ژاله پیوند می‌دادند و بیم داشتند گماشتن او هر بخت سازش با روحانیان میانه‌رو را از میان ببرد. شهبانو ارتشبد غلامرضا ازهاری را ترجیح می‌داد، که به گفتهٔ کوپر مردی «اهل اندیشه و فرهیخته» و میانه‌رو به شمار می‌آمد و آمادهٔ گفت‌وگو بود. پس از آن تماس، شاهنشاه ازهاری را به کاخ فراخواندند و به سالیوان فرمودند که او را، و نه اویسی، برای ریاست دولت نظامی برگزیده‌اند. خاطرات شهبانو همین داستان را با تأکیدی دیگر روایت می‌کند: پادشاه در گزینش افسری که از عهدهٔ این کار برآید با اطرافیان رایزنی کردند، برخی اویسی را که به سخت‌گیری شهرت داشت پیشنهاد کردند، و شهبانو با این گزینش موافق نبود، «ولی به هر حال تصمیم با پادشاه بود که فرماندهان خود را می‌شناخت». میلانی روایت سومی دارد. او از قول امیراصلان افشار می‌نویسد که شاهنشاه دستور فراخواندن اویسی را دادند، سپس سفیران آمریکا و بریتانیا خواستار دیداری فوری شدند، و پس از آن دیدار پادشاهی «اندوهگین و دلشکسته» به افشار فرمودند فراخوانی اویسی را لغو کند. بر پایهٔ روایت کوپر، رایزنی تلفنی شهبانو در کنار دیدار سفیران رخ داد؛ بر پایهٔ روایت افشار در کتاب میلانی، دیدار سفیران سرنوشت گزینش را رقم زد. سالیوان، به نوشتهٔ کوپر، از گزینش ازهاری، که دانش‌آموختهٔ دانشکدهٔ فرماندهی و ستاد ارتش آمریکا بود، آسوده‌خاطر شد. پارسونز سوار بر خودروی زرهی و خشمگین از یورش به سفارتش به آنان پیوست. در طبقهٔ پایین، درباریان و فرماندهان به گمان گماشتن اویسی چای می‌نوشیدند. هنگامی که دو سفیر از پلکان پایین آمدند، کامبیز آتابای از پارسونز پرسید چه کسی نخست‌وزیر خواهد شد، و پیش از آنکه سفیر بریتانیا پاسخ دهد، سالیوان رو برگرداند و گفت: «یک ژنرال متمدن.»\n\n{{quote:1}}\n\nازهاری، به نوشتهٔ کوپر، هنگامی به کاخ رسید که سفیران در حال رفتن بودند، و هنگامی که از پلکان بالا می‌رفت به «مردی سپرده به چوبهٔ دار» می‌مانست. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» جایگاه شریف‌امامی را در این روز «تاب‌ناپذیر» می‌دانند. {{quote:2}}","quotes":[{"original":"Who knows? These days I am prepared to believe anything.","translation":"کسی چه می‌داند؟ این روزها آماده‌ام هر چیزی را باور کنم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی، به روایت ویلیام سالیوان","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۱۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۴ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۵ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"شاهنشاه این پاسخ را، به روایت سالیوان، با آهی به شایعهٔ دست داشتن ساواک در آتش‌سوزی‌های تهران فرمودند."},{"original":"When we heard that we knew it would be Azhari. He was a good general for the salons but not a decisive man. And he did not want the job. In that moment I knew it was all over. We were finished.","translation":"وقتی این را شنیدیم دانستیم که ازهاری خواهد بود. او ژنرال خوبی برای سالن‌ها بود، اما مردی اهل تصمیم نبود. و این کار را نمی‌خواست. در آن لحظه دانستم که همه چیز تمام شده است. کار ما به پایان رسیده بود.","speaker":"کامبیز آتابای","speakerTitle":"از کارکنان دربار شاهنشاهی، پسر ابوالفتح آتابای","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۱۹ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۴ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۵ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"آتابای این سخنان را در بازگفت لحظه‌ای بیان کرد که سالیوان در تالار کاخ از «ژنرالی متمدن» سخن گفت."},{"original":"On November 5 Sharif Emami’s position had become untenable and I asked for his resignation. There was little choice left but a military government. None of the opposition politicians I had contacted showed any interest in forming a new cabinet. … I therefore turned to my chief of staff, General Gholam Reza Azhari, an honest, loyal man who had always avoided politics.","translation":"در ۵ نوامبر جایگاه شریف‌امامی تاب‌ناپذیر شده بود و من استعفای او را خواستم. جز دولتی نظامی چارهٔ چندانی نمانده بود. هیچ یک از سیاستمداران مخالفی که با آنان تماس گرفته بودم به تشکیل کابینهٔ تازه علاقه‌ای نشان نداد ... پس به رئیس ستادم، ارتشبد غلامرضا ازهاری، روی آوردم؛ مردی درستکار و وفادار که همیشه از سیاست پرهیز کرده بود.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات","page":"ص ۱۶۵ تا ۱۶۶ چاپی","date":"۱۳۵۸ خورشیدی (۲۵۳۸ شاهنشاهی)، ۱۹۸۰ میلادی","context":"شاهنشاه این بند را پس از یاد کرد تلفن برژینسکی و پیام‌های «ناهمساز» واشینگتن فرموده‌اند."}]},{"title":"دوشنبه ۱۵ آبان: حکومت نظامی و پیام تلویزیونی","body":"بامداد دوشنبه ۱۵ آبان، به نوشتهٔ کوپر، ایرانیان با خبر دولت نظامی و منع آمدوشد از ساعت نه شب تا پنج بامداد بیدار شدند. برای نخستین بار از آغاز ناآرامی‌ها، فرماندهان دستور یافتند به سوی کسانی که مقررات حکومت نظامی را زیر پا می‌گذارند بی‌درنگ آتش گشایند. بیست تانک از غرب به پایتخت آمدند و ده‌ها هزار سرباز در کنار تأسیسات کلیدی جای گرفتند. سربازان برای پراکندن گروه‌های کوچک در نزدیکی تالار رودکی، دانشگاه تهران و سفارت بریتانیا هوایی شلیک کردند، اما خیابان‌ها آرام بود. کوپر می‌نویسد که تهرانیانی که هنوز از ویرانی یکشنبه گیج بودند این سخت‌گیری را پسندیدند. رهبران مخالف بازداشت شدند، سانسور بازگشت، مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها یک هفته بسته ماندند و گردهمایی بیش از دو تن در خیابان ممنوع شد. داستان نگارش پیام تلویزیونی پادشاه، به روایت کوپر، از شب ۱۴ آبان آغاز شد. شاهنشاه به رضا قطبی، مدیر عامل رادیو و تلویزیون ملی ایران و پسردایی شهبانو، تلفن کردند و از او خواستند در نگارش پیامی به ملت یاری کند. قطبی گفت که سخنرانی‌نویس نیست، اما سکوت آن سوی خط او را بر آن داشت که بپذیرد. شاهنشاه فرمودند که قصد دارند «دولتی ملی» بیاورند، اما به سبب آشوب نخست باید دولتی نظامی بیاورند، و سپس سخن خود را اصلاح کردند و فرمودند منظورشان «دموکراتیک» است. ایشان یادداشت‌هایی را که علی امینی و امیرعباس هویدا، دو نخست‌وزیر پیشین، برای این پیام نوشته بودند برای قطبی فرستادند. قطبی دید که یک جمله در یادداشت‌ها زیرخط‌دار و در دایره است: «من صدای انقلاب را شنیده‌ام.» شاهنشاه خواستند که قطبی با سید حسین نصر، رئیس دفتر شهبانو، همکاری کند. بامداد ۱۵ آبان، قطبی و نصر پیش‌نویس را نزد شهبانو بردند، اما او به روایت قطبی گفت که قرص خواب خورده و نمی‌تواند آن را بخواند. شهبانو بعدها گفت که پیام را تنها پس از پخش خواند و در آن ایرادی نیافت. شاهنشاه، به روایت افشار که کوپر نقل می‌کند، هنگامی که دریافتند پیش‌نویس به دفتر شهبانو رفته است خشمگین شدند و پرسیدند آیا شهبانو است که آن را در تلویزیون می‌خواند. ایشان پس از خواندن متن فرمودند که این متن ایشان را در جایگاه ضعف می‌نشاند. قطبی و نصر پاسخ دادند که اگر پادشاه چنین پیامی می‌دهد، بهتر است یکسره در کنار مردم بایستد و آنچه مردم می‌خواهند بگوید. شاهنشاه متن را روی میز انداختند و بیرون رفتند، سپس چند اصلاح کردند و، چون تا ساعت دو بعدازظهر فرصت تمرین نبود، پذیرفتند. قطبی بعدها گفت: «ایشان را نه وادار کردند و نه فریفتند.»\n\nمیلانی روایتی اندکی دیگر دارد: او پیام را «بنا بر همهٔ روایت‌ها» کار نصر و قطبی، دو تن از نزدیک‌ترین مشاوران شهبانو، می‌داند و می‌نویسد که شاهنشاه، پس از رایزنی با شهبانو و مشاورانش، به خواندن آن رضایت دادند. شجاع‌الدین شفا، سخنرانی‌نویس سال‌های دراز پادشاه، به نوشتهٔ میلانی در این هنگام ایران را ترک کرده بود و در نگارش پیام نقشی نداشت. {{quote:0}}\n\nبه جای خبر سراسری ساعت دو، به نوشتهٔ کوپر، ایرانیان پادشاه را دیدند که پشت میز خود نشسته بودند و، ناآرام و خسته و لاغر، کارت‌های نوشته را به دشواری می‌خواندند. میلانی می‌نویسد که ایشان جامهٔ غیرنظامی بر تن داشتند و برای نخستین بار جنبش مخالفان را «انقلاب» خواندند. به داوری همان مقاله، شاهنشاه در عمل می‌خواستند دولت نظامی را از سرکوبی فراگیر بازدارند. پیام، به نوشتهٔ کوپر، سرانجام با این جمله به پایان رسید که انقلاب ملت ایران نمی‌تواند از پشتیبانی پادشاه ایران بی‌بهره بماند.","quotes":[{"original":"Had I been in Iran, I would have never allowed his Majesty to make such an ill-advised speech.","translation":"اگر در ایران بودم، هرگز نمی‌گذاشتم اعلیحضرت چنین سخنرانی نسنجیده‌ای ایراد فرمایند.","speaker":"شجاع‌الدین شفا","speakerTitle":"معاون فرهنگی دربار شاهنشاهی و سخنرانی‌نویس دیرین پادشاه","work":"شاه، به نقل از مکاتبهٔ شخصی با نویسنده","workType":"کتاب زندگینامه","page":"ص ۴۷۲ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پس از ۱۳۵۷ خورشیدی، تاریخ دقیق نامعلوم","context":"شفا این داوری را در نامه‌ای به عباس میلانی، در رد شایعهٔ نقش خود در نگارش پیام ۱۵ آبان، بیان کرد."},{"original":"I once again repeat my oath to the Iranian nation to undertake not to allow the past mistakes, unlawful acts, oppression and corruption to recur but to make up for them. … I heard the revolutionary message of you the people, the Iranian nation. I am the guardian of the constitutional monarchy which is a God given gift.","translation":"بار دیگر در برابر ملت ایران سوگند خود را تکرار می‌کنم و متعهد می‌شوم که نگذارم اشتباهات گذشته، کارهای غیرقانونی، ستم و فساد تکرار شود و آن‌ها را جبران کنم ... من پیام انقلاب شما ملت ایران را شنیدم. من نگهبان سلطنت مشروطه‌ام که موهبتی الهی است.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"شاهنشاه ایران","work":"پیام تلویزیونی به ملت ایران، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"سخنرانی","page":"ص ۴۲۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۵ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۶ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"شاهنشاه این واژه‌ها را در پیامی که به جای خبر ساعت دو بعدازظهر پخش شد، در توضیح برپایی دولت نظامی، فرمودند؛ این متن برگردانی از ترجمهٔ انگلیسی کوپر است و نه متن فارسی اصلی."}]},{"title":"واکنش‌ها به پیام","body":"واکنش‌ها در دربار دوگانه بود. به روایت کوپر، هواداران سلطنت لحن پوزش‌خواهانهٔ پیام را خواری می‌دانستند و برخی از آنان که هنوز در ایران مانده بودند بار سفر بستند. امیراصلان افشار داوری تندی داشت. {{quote:0}}\n\nلیبرال‌ها، به نوشتهٔ کوپر، امیدوارتر بودند که پیام روحانیان میانه‌رو را آرام کند و جبههٔ ملی و نهضت آزادی را به سازش با دربار برانگیزد. قطبی بعدها گفت که مردم به دربار تلفن کردند و گفتند پیام را پسندیده‌اند، و نیز گفت که شریعتمداری «اشک در چشم» داشت. شاهنشاه پس از پخش به نصر تلفن کردند و از او سپاس فرمودند. با این همه، به نوشتهٔ کوپر، ایشان بعدها این پیام را یکی از بزرگ‌ترین پشیمانی‌های خود دانستند و به افشار فرمودند که هرگز نمی‌بایست به ایراد آن رضایت می‌دادند. مجلهٔ تایم، به نقل کوپر، نوشت که لحن پیام پشیمانانه و واژه‌هایش آشتی‌جویانه بود و «تکبر کهن شاهانه» در آن به چشم نمی‌خورد. میلانی پیام را «میخ آخر بر تابوت گزینهٔ نظامی» می‌داند و می‌نویسد که این پیام نشانهٔ شکاف میان شهبانو و مشاورانش، که پیوسته از آشتی با مخالفان هواداری می‌کردند، و کسانی بود که از پادشاه می‌خواستند با ارتش نظم را بازگردانند. به داوری میلانی، نوسان میان این دو قطب تنها اشتهای مخالفان را برای قدرت تیزتر کرد. این داوری از آنِ میلانی است.","quotes":[{"original":"In this speech, instead of pointing to all the good things done in the country, and all the progress, he only spoke about the failures. The speech was a total failure.","translation":"در این سخنرانی، به جای اشاره به همهٔ کارهای نیکی که در کشور انجام گرفته بود و همهٔ پیشرفت‌ها، تنها از ناکامی‌ها سخن گفتند. این سخنرانی شکستی تمام‌عیار بود.","speaker":"امیراصلان افشار","speakerTitle":"رئیس کل تشریفات دربار شاهنشاهی","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۲۴ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پس از ۱۵ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی، در گفت‌وگو با کوپر","context":"افشار این داوری را در بازگفت پیام تلویزیونی ۱۵ آبان و اثر آن بر هواداران سلطنت بیان کرد."}]},{"title":"پاسخ نوفل‌لوشاتو","body":"آیت‌الله خمینی در همان روز ۱۵ آبان، به روایت کوپر، در برابر گروه بزرگی از خبرنگاران در نوفل‌لوشاتو اعلام کرد که از پیکار برای برانداختن سلطنت دست نخواهد کشید. {{quote:0}}\n\nدر همان کنفرانس، به نوشتهٔ کوپر، خمینی ادعا کرد که «دست‌کم ۴۵ هزار» مستشار نظامی آمریکایی در ایران هستند و ارتش ایران «یکسره در دست آنان» است. کوپر این را «گزافه‌ای دیگر» می‌داند و می‌نویسد که از نزدیک به ۵۲ هزار آمریکایی ساکن ایران تنها پنج هزار تن نظامی بودند. خمینی سربازان ارتش را نیز دوباره به پیوستن به مردم فراخواند.","quotes":[{"original":"In one hand, the Shah held out a letter of repentance for his crimes, but in the other he held out a bayonet and a gun. … Until the day an Islamic republic is installed the struggle of our people will continue.","translation":"شاه در یک دست توبه‌نامه‌ای برای جنایت‌هایش پیش آورده، اما در دست دیگر سرنیزه و تفنگ گرفته است ... تا روزی که جمهوری اسلامی برپا شود، پیکار مردم ما ادامه خواهد یافت.","speaker":"آیت‌الله سید روح‌الله خمینی","speakerTitle":"رهبر مخالفان در تبعید","work":"کنفرانس مطبوعاتی نوفل‌لوشاتو، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"کنفرانس مطبوعاتی","page":"ص ۴۲۵ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"۱۵ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، ۶ نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"خمینی این سخنان را در واکنش به پیام تلویزیونی پادشاه و برپایی دولت نظامی ازهاری بیان کرد."}]},{"title":"۱۶ آبان و پس از آن: بازداشت هویدا","body":"ازهاری، به نوشتهٔ کوپر، در نخستین سخنرانی خود در مجلس به جای سخت‌گیری از آشتی سخن گفت و آیه‌هایی از قرآن خواند. {{quote:0}}\n\nازهاری روحانیان را به پیوستن به «کمیته‌های اضطراری» ارتش در شهرهای آشوب‌زده فراخواند، اما آنان نپذیرفتند. به نوشتهٔ کوپر، دربار به‌سرعت خواست ازهاری را برای بررسی دارایی همهٔ اعضای خاندان سلطنتی و برای بازداشت هویدا و دیگر مقام‌های پیشین، از جمله داریوش همایون و غلامرضا نیک‌پی، شهردار پیشین تهران، پذیرفت. شاهنشاه شهبانو و نزدیک‌ترین مشاوران را به دفتر خود فراخواندند و رأی آنان را خواستند. به روایت کوپر، علیقلی اردلان، وزیر سالخوردهٔ دربار، با بازداشت نخست‌وزیری که سیزده سال بر سر کار بود مخالفت کرد. در میانهٔ نشست تلفن پادشاه زنگ زد. شهبانو در «کهن دیارا» می‌نویسد که پادشاه بعدها به او گفتند چه کسی پشت خط بوده است. {{quote:1}}\n\nشهبانو در همان صفحه می‌نویسد که پادشاه «به هیچ‌وجه» با دستگیری هویدا موافق نبودند و این موضوع ایشان را عمیقاً رنج می‌داد، اما به اجماع حاضران تن دادند. او همچنین می‌نویسد که سیاستمداران و نظامیان بر آن بودند که هویدا می‌تواند به‌خوبی از خود دفاع کند و از دادگاه سرافراز بیرون آید، و امروز مرگ او در زندان جمهوری اسلامی را «فاجعه» می‌داند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که ازهاری دوازده مقام بلندپایه، از جمله هویدا، را بازداشت کرد و هویدا را در خانه‌ای زیر نظر نگاه داشت، و ایشان پیش‌تر به هویدا پیشنهاد سفارت بلژیک را داده بودند و او نپذیرفته بود. میلانی تاریخ بازداشت هویدا را ۷ نوامبر ۱۹۷۸ (۱۶ آبان) می‌آورد و می‌نویسد که این بازداشت برای بسیاری «آغاز پایان» کار پادشاه بود.","quotes":[{"original":"We are in office temporarily. Once order is restored, we will hand over power to a truly national government which will organize entirely free elections and which will grant all liberties.","translation":"ما به‌طور موقت بر سر کاریم. همین که نظم بازگردد، قدرت را به دولتی به‌راستی ملی می‌سپاریم که انتخاباتی یکسره آزاد برگزار خواهد کرد و همهٔ آزادی‌ها را خواهد داد.","speaker":"ارتشبد غلامرضا ازهاری","speakerTitle":"نخست‌وزیر دولت نظامی و رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران","work":"نخستین سخنرانی در مجلس شورای ملی، نقل در «سقوط بهشت»","workType":"سخنرانی پارلمانی","page":"ص ۴۲۷ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"آبان ۱۳۵۷ خورشیدی (۲۵۳۷ شاهنشاهی)، نوامبر ۱۹۷۸ میلادی","context":"ازهاری این وعده را در نخستین گزارش دولت نظامی به مجلس، در روزهای پس از ۱۵ آبان، داد."},{"original":"اندکی بعد به من گفت آن کسی که در طول جلسه به وسیله تلفن با او تماس گرفته، تیمسار مقدم رئیس سازمان امنیت بود که به پادشاه گفته بود: «توقیف هویدا از نان شب هم واجب‌تر است.»","speaker":"فرح پهلوی","speakerTitle":"شهبانوی ایران","work":"کهن دیارا","workType":"خاطرات","page":"ص ۳۷۸ چاپی","date":"۱۳۸۲ خورشیدی (۲۵۶۲ شاهنشاهی)، ۲۰۰۳ میلادی","context":"شهبانو این سخن ارتشبد ناصر مقدم، رئیس ساواک، را در روایت نشستی آورده است که در آن بازداشت هویدا پذیرفته شد."}]}],"views":[{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» رویدادهای این روزها را در فصلی با عنوان «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه» می‌آورند و آشوب ۱۴ آبان را بخشی از همدستی چپ‌گرایان و روحانیان تندرو می‌دانند. ایشان می‌فرمایند که بلندگوها در دانشگاه‌ها و دبیرستان‌ها پیام‌های کینه و خشم پخش می‌کردند و دانشجویان و دانش‌آموزان به فعالان «انقلاب اسلامی» در خیابان‌ها می‌پیوستند. ایشان بر فرمان خود به ارتش برای پرهیز از تیراندازی جز در نهایت ناچاری تأکید می‌فرمایند. در بارهٔ واشینگتن، شاهنشاه می‌فرمایند که پیام‌های آمریکا «گیج‌کننده و ناسازگار» بود: برژینسکی به برقراری نظم فرا می‌خواند، سایروس ونس از ادامهٔ آزادسازی پشتیبانی می‌کرد، و سالیوان در پاسخ درخواست تأیید همیشه می‌گفت دستوری دریافت نکرده است. ایشان می‌فرمایند که امروز روشن است که «آمریکایی‌ها می‌خواستند من بروم»، و گزارش‌های اردشیر زاهدی را از واشینگتن نادرست می‌دانند."},{"title":"شهبانو فرح پهلوی","body":"شهبانو در «کهن دیارا» روایت آشوب ۱۴ آبان را تقریباً با همان واژه‌های «پاسخ به تاریخ» می‌آورد و آشکارا می‌نویسد که با گزینش اویسی موافق نبود. او گماشتن ازهاری را فرصتی می‌داند که به پادشاه امکان می‌داد به راه حلی سیاسی برسد، و از «نتایج سودمند فوری» دولت نظامی یاد می‌کند: پالایشگاه آبادان کار خود را از سر گرفت، تظاهرات ناگهان قطع شد، خیابان‌های تهران چند روز چهرهٔ عادی یافت، و فراخوان خمینی به اعتصاب عمومی در ۲۱ آبان شکست خورد. در بارهٔ بازداشت هویدا، شهبانو بازی سرنوشت را «بی‌رحمانه و غیرقابل پیش‌بینی» می‌خواند. شهبانو همچنین می‌نویسد که رادیو بی‌بی‌سی در پاییز ۱۳۵۷ با آب و تاب از مخالفان سخن می‌گفت، و این را با تبلیغ هشت‌ماههٔ همان رادیو برای رفتن رضاشاه در ۱۳۲۰ می‌سنجد."},{"title":"عباس میلانی","body":"میلانی آزمون آشتی شریف‌امامی را پس از جمعهٔ سیاه «یکسره شکست‌خورده» می‌داند و بازداشت رهبران پیشین را مایهٔ ریشخند مخالفان و سستی هواداران سلطنت می‌شمارد. او می‌نویسد که ساواک پیش‌تر فهرستی از نزدیک به ۱۵۰۰ تن برای بازداشت فراهم کرده بود که پرویز ثابتی آن را پیشنهاد کرد، و شاهنشاه تنها با بازداشت ۱۵۰ تن از چهره‌های «بیشتر کم‌شناخته» موافقت فرمودند. به جای آن، به نوشتهٔ میلانی، در آبان شاهنشاه پاکسازی گسترده‌ای را در خود ساواک پذیرفتند و ثابتی نیز برکنار شد، و برای آگاهان سیاسی روشن شد که پادشاه آمادهٔ پذیرش شکست است. میلانی ازهاری را «یکسره بی‌بهره از گیرایی» و از هیبتی که فرماندار نظامی نیاز دارد می‌خواند، و از دشواری او در یافتن وزیر یاد می‌کند. به روایت او، حسین نجفی، حقوقدان سرشناس، نمی‌خواست در کابینهٔ نظامی وزیر دادگستری شود، اما شاهنشاه پافشاری فرمودند و او سرانجام پذیرفت."},{"title":"اندرو اسکات کوپر","body":"کوپر سه روز ۱۳ تا ۱۵ آبان را لحظهٔ از دست رفتن ابتکار عمل می‌داند. او عقب‌نشینی ارتش در بامداد ۱۴ آبان را راه گشودن به ویرانی می‌شمارد و پیام تلویزیونی را جمله‌ای می‌داند که «با دلجویی و تسلیم هم‌معنا شد». کوپر پیام را به جای سنجش با سخنرانی دوگل در ۱۹۶۸، که الگوی پادشاه بود، یادآور سرنوشت لویی شانزدهم و نیکلای دوم می‌داند. این داوری‌ها از آنِ کوپر است. کوپر همچنین فصل پس از این رویدادها را با جمله‌ای از پادشاه آغاز می‌کند: «چه شتابان بر تابوت خود میخ می‌کوبیم.» او زمان و جای این سخن را نمی‌آورد."},{"title":"دیپلمات‌های آمریکایی","body":"کوپر سیاست سفارت آمریکا را در این روزها «خودفلج‌کننده» می‌خواند: سالیوان از پادشاه می‌خواست آزادسازی را ادامه دهد و ازهاری نرم‌خو را بگمارد، اما خودداری پادشاه از کاربرد زور او را در چشم سالیوان ناتوان می‌نمود. جورج لامبراکیس، دیپلمات سفارت، به گفتهٔ کوپر گفت که آمریکایی‌ها نمی‌خواستند مسئول خونریزی یا تکرار ۱۳۳۲ باشند. چارلز استمپل، دیپلمات دیگر سفارت، داوری دیگری داشت. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"When the Shah failed to react strongly after Jaleh Square and November 5, we concluded he was finished. … The U.S. was sidelined.","translation":"هنگامی که شاه پس از میدان ژاله و ۵ نوامبر واکنشی سخت نشان نداد، نتیجه گرفتیم که کارش تمام است ... آمریکا به حاشیه رانده شد.","speaker":"جان استمپل","speakerTitle":"دیپلمات بخش سیاسی سفارت آمریکا در تهران","work":"سقوط بهشت","workType":"کتاب تاریخ","page":"ص ۴۲۹ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)","date":"پس از ۱۳۵۷ خورشیدی، در گفت‌وگو با کوپر","context":"استمپل این داوری را در بارهٔ اثر آشوب ۱۴ آبان بر برداشت سفارت آمریکا از توان پادشاه بیان کرد؛ بخش‌هایی از سخن او که زبانی ناشایست داشت در این نقل نیامده است."}]},{"title":"آیت‌الله خمینی و مخالفان","body":"خمینی، به روایت کوپر، پیام پادشاه را توبه‌نامه‌ای همراه با سرنیزه خواند و هدف پیکار را برپایی جمهوری اسلامی اعلام کرد. به نوشتهٔ همان مقاله، سنجابی پس از بازگشت به ایران بازداشت شد."}],"aftermathSections":[{"title":"دولت ازهاری","body":"دولت نظامی ازهاری در نخستین هفته‌ها، به فرمودهٔ شاهنشاه و به روایت شهبانو، آرامش نسبی آورد. شاهنشاه می‌فرمایند که تولید نفت دوباره به ۵/۳ میلیون بشکه در روز رسید و اعتصاب عمومی که از نوفل‌لوشاتو برای ۱۲ نوامبر (۲۱ آبان) فرمان داده بودند شکست خورد. کوپر اما می‌نویسد که در همان روزهای نخست، تولید نفت با گروه‌های اندک کارکنان تنها به ۱/۲ میلیون بشکه در روز می‌رسید، که برای مصرف داخلی بس بود اما از شش میلیون بشکهٔ صادراتی بسیار کمتر بود. این آرامش، به نوشتهٔ شهبانو، دیری نپایید. به نوشتهٔ او، از ۱۲ آذر ۱۳۵۷ نوارهای سخنرانی خمینی در سراسر کشور پخش می‌گردید و اعتصاب‌ها دوباره گسترش یافت. شاهنشاه می‌فرمایند که ازهاری برای دلجویی از مخالفان سخنرانی‌های خود را در مجلس با آیه‌های قرآن آغاز می‌کرد و مردم او را «آیت‌الله ازهاری» نامیدند، و سرانجام فشار کار به سکتهٔ قلبی او انجامید."},{"title":"بازداشت‌ها و سرنوشت هویدا","body":"بازداشت هویدا و دیگر مقام‌های پیشین در روزهای پس از ۱۵ آبان، به داوری میلانی و شهبانو، برای آرام کردن افکار عمومی بود. هویدا پس از پیروزی انقلاب، به نوشتهٔ شهبانو، در زندان جمهوری اسلامی جان باخت. شهبانو مرگ او را «فاجعه» می‌داند و شاهنشاه از رفتار «شرم‌آور» با او پیش از اعدام سخن می‌فرمایند."},{"title":"میراث پیام «صدای انقلاب»","body":"جملهٔ «صدای انقلاب شما را شنیدم» در روایت‌های پسین به نمادی برای عقب‌نشینی پادشاه بدل گردید. کوپر آن را با «دلجویی و تسلیم» هم‌معنا می‌داند، میلانی آن را میخ آخر بر تابوت گزینهٔ نظامی می‌خواند، و افشار آن را شکستی تمام‌عیار می‌نامد. قطبی، در برابر، تأکید می‌کند که پادشاه را نه وادار کردند و نه فریفتند، و شهبانو می‌گوید که در آن ایرادی نیافت."},{"title":"سیزده آبان ۱۳۵۸","body":"درست یک سال پس از تیراندازی دانشگاه تهران، در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ (۴ نوامبر ۱۹۷۹)، گروهی که خود را «دانشجویان مسلمان پیرو خط امام» می‌خواندند سفارت آمریکا را در تهران گرفتند. شهبانو می‌نویسد که آنان «در واقع از مسلمانان تندرو و کمونیست‌ها بودند» و ۵۲ دیپلمات آمریکایی را ۴۴۴ روز به گروگان نگاه داشتند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» این کار را «تبهکاری» می‌خوانند و می‌فرمایند که بهانهٔ آن «تنبیه» آمریکا برای پذیرش ایشان برای درمان بود. سیا، شش روز پس از گروگان‌گیری، گزارشی تهیه کرد. {{quote:0}}","quotes":[{"original":"The decision to occupy the American Embassy in Tehran was made personally by the Ayatollah Ruhollah Khomeini on or about 20 October 1979. Implementation of the plan was assigned to students from the religious center at Qom who have taken the title “Islamic Students Following the Way of the Imam”.","translation":"تصمیم به اشغال سفارت آمریکا در تهران را آیت‌الله روح‌الله خمینی شخصاً در حدود ۲۰ اکتبر ۱۹۷۹ گرفت. اجرای طرح به دانشجویانی از حوزهٔ دینی قم سپرده شد که نام «دانشجویان اسلامی پیرو خط امام» را بر خود نهاده‌اند.","speaker":"سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا","speakerTitle":"سازمان اطلاعاتی دولت آمریکا","work":"اسناد روابط خارجی آمریکا، ۱۹۷۷ تا ۱۹۸۰، جلد ۱۱، بخش ۱","workType":"تلگراف اطلاعاتی","page":"سند ۱۸","date":"۱۹ آبان ۱۳۵۸ خورشیدی (۲۵۳۸ شاهنشاهی)، ۱۰ نوامبر ۱۹۷۹ میلادی","context":"سیا این ارزیابی را در گزارشی در بارهٔ عاملان اشغال و وضع امنیتی پیرامون سفارت آورد؛ این داوری از آنِ سیا است و منبع آن در سند از طبقه‌بندی خارج نشده است."}]}]}],"monarchs":[{"id":"soltan-hoseyn","name":"شاه سلطان حسین","shortName":"سلطان حسین","dynasty":"safavid","throneTitle":"واپسین پادشاه کاردار صفوی","reignStart":1694,"reignEnd":1722,"reignStartSolar":1073,"reignEndSolar":1101,"reignSolar":"۱۰۷۳–۱۱۰۱","summary":"پادشاهی پارسا و سست‌دست. در روزگار او دستگاه صفوی از درون پوسید و محمود هوتکی اصفهان را گرفت. خط گاهنامه از اینجا آغاز می‌شود چون فرجام صفویه همان آغاز بی‌دولتی است که افشار و زند و قاجار از دل آن برآمدند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ ایران پیش از جنبش مشروطه","text":"کسروی صفویهٔ پسین را در شمار پیش‌زمینه نمی‌آورد؛ ذکر سلطان حسین در این گاهنامه برای بستن رشتهٔ پادشاهی است، نه برای آنکه کتاب او از اینجا آغاز شود."}],"personIds":[],"aliases":["شاه سلطان حسین","سلطان حسین صفوی","حسین صفوی"]},{"id":"tahmasp-ii","name":"طهماسب دوم","shortName":"طهماسب دوم","dynasty":"safavid","throneTitle":"پادشاه اسمی پس از سقوط اصفهان","reignStart":1722,"reignEnd":1732,"reignStartSolar":1101,"reignEndSolar":1111,"reignSolar":"۱۱۰۱–۱۱۱۱","summary":"پسر سلطان حسین. پس از گرفتن اصفهان به قزوین و سپس مازندران گریخت و شاهی را در تبعید نگاه داشت. نادر قلی این نام صفوی را نردبان کشورگشایی خود کرد و سرانجام او را کنار زد.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["طهماسب دوم","شاه طهماسب"]},{"id":"nader-shah","name":"نادرشاه افشار","shortName":"نادرشاه","dynasty":"afshar","throneTitle":"بنیانگذار افشاریه","reignStart":1736,"reignEnd":1747,"reignStartSolar":1114,"reignEndSolar":1126,"reignSolar":"۱۱۱۴–۱۱۲۶","summary":"از ایل افشار خراسان. افغان و عثمانی و گورکانی را شکست داد و تخت را از نام صفوی به نام خود برد. کشور را با شمشیر جمع کرد و با بدگمانی از هم پاشاند. پس از قتل او ایران دوباره پاره پاره شد.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["نادرشاه","نادر قلی","نادر شاه افشار","تهماسب‌قلی"]},{"id":"karim-khan","name":"کریم‌خان زند","shortName":"کریم‌خان","dynasty":"zand","throneTitle":"وکیل‌الرعایا؛ خود را پادشاه نخواند","reignStart":1751,"reignEnd":1779,"reignStartSolar":1130,"reignEndSolar":1158,"reignSolar":"۱۱۳۰–۱۱۵۸","summary":"از ایل زند. عنوان شاه را بر خود نگذاشت و وکیل‌الرعایا خواند. شیراز را تختگاه کرد. در قیاس با نادر، آرام‌تر و کوتاه‌تر حکومت کرد. پس از مرگش جانشینان زند یکدیگر را خوردند.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["کریم خان","کریم‌خان زند","وکیل‌الرعایا"]},{"id":"lotf-ali-khan","name":"لطفعلی‌خان زند","shortName":"لطفعلی‌خان","dynasty":"zand","throneTitle":"واپسین فرمانروای زند","reignStart":1789,"reignEnd":1794,"reignStartSolar":1168,"reignEndSolar":1173,"reignSolar":"۱۱۶۸–۱۱۷۳","summary":"جوان و جنگاور. در برابر آقامحمدخان ایستاد و سرانجام در کرمان شکست خورد. روایت عامیانه او را چهرهٔ تراژیک پایان زند کرده است. با مرگ یا کور شدن او راه قاجار به تخت باز شد.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["لطفعلی خان","لطفعلی‌خان زند"]},{"id":"agha-mohammad-khan","name":"آقامحمدخان قاجار","shortName":"آقامحمدخان","dynasty":"qajar","throneTitle":"بنیانگذار پادشاهی قاجار","reignStart":1796,"reignEnd":1797,"reignStartSolar":1175,"reignEndSolar":1176,"reignSolar":"۱۱۷۵–۱۱۷۶","summary":"از ایل قاجار استرآباد. ایران پراکنده را دوباره زیر یک تخت آورد، با بی‌رحمیٔ مشهور. تاجگذاری کوتاه بود و در شوشی کشته شد. دولتی که ساخت همان دولتی است که مشروطه صد سال بعد با آن درافتاد.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["آقا محمد خان","آقامحمد خان","آغامحمدخان"]},{"id":"fath-ali-shah","name":"فتحعلی شاه قاجار","shortName":"فتحعلی‌شاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"پادشاه جنگ‌های ایران و روس","reignStart":1797,"reignEnd":1834,"reignStartSolar":1176,"reignEndSolar":1213,"reignSolar":"۱۱۷۶–۱۲۱۳","summary":"برادرزادهٔ آقامحمدخان. در عهد او گلستان و ترکمانچای بسته شد و قفقاز از ایران جدا گردید. دربار بزرگ و پرلقب ساخت. عباس میرزا ولیعهد در تبریز اصلاح سپاه را آزمود و ناکام ماند.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["فتحعلی شاه","فتحعلی‌شاه","فتح على شاه"]},{"id":"mohammad-shah","name":"محمد شاه قاجار","shortName":"محمدشاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"پادشاه روزگار حاج میرزا آقاسی","reignStart":1834,"reignEnd":1848,"reignStartSolar":1213,"reignEndSolar":1227,"reignSolar":"۱۲۱۳–۱۲۲۷","summary":"پسر عباس میرزا. سلطنت او را بیشتر به نام صدر اعظمش حاج میرزا آقاسی می‌شناسند. محاصرهٔ هرات و دخالت انگلیس در همین عهد است. میراث او برای خوانندهٔ مشروطه، ناتمامی اصلاح سپاه عباس میرزاست.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["محمد شاه قاجار","محمدشاه قاجار","محمدشاه"]},{"id":"naser-al-din","name":"ناصرالدین شاه قاجار","shortName":"ناصرالدین‌شاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"پادشاه نیم‌قرن ناصری","reignStart":1848,"reignEnd":1896,"reignStartSolar":1227,"reignEndSolar":1275,"reignSolar":"۱۲۲۷–۱۲۷۵","summary":"درازترین سلطنت قاجار. امیرکبیر را آورد و کشت. امتیازها داد و پس گرفت. سفر فرنگ دید و روزنامه و دارالفنون را تاب آورد تا جایی که به تخت آسیب نزند. با گلولهٔ میرزا رضای کرمانی افتاد. کسروی بیداری توده را از همین عهد می‌آغازد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم","text":"کسروی عهد ناصری را زمینهٔ بیداری می‌نویسد: سپهسالار، ملکم، سید جمال، روزنامه، دبستان، و سپس امتیازها و وام‌ها. شاه را خودکامه می‌بیند اما علت را فقط در شخص او نمی‌گذارد."}],"personIds":["amir-kabir","sepasalar","malkom","asadabadi"],"aliases":["ناصر الدین شاه","ناصرالدین شاه","ناصرالدین‌شاه","ناصردین‌شاه"]},{"id":"mozaffar-al-din","name":"مظفرالدین شاه قاجار","shortName":"مظفرالدین‌شاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"پادشاه فرمان مشروطه","reignStart":1896,"reignEnd":1907,"reignStartSolar":1275,"reignEndSolar":1285,"reignEndMonth":10,"reignEndDay":12,"reignSolar":"۱۲۷۵–۱۲۸۵","summary":"بیمار، خرج‌کننده، و در برابر فشار بست‌نشینان نرم. فرمان مشروطه را امضا کرد و قانون اساسی را در بستر مرگ دستینه نهاد. کسروی با او سر سازگاری دارد، بیشتر از «ساده دلی» تا از کیاست.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ فرمان مشروطه","text":"کسروی مظفرالدین را در قیاس با پسرش کسی می‌داند که با مجلس سر سازگاری داشت. ضعف تن و سستی اراده را پنهان نمی‌کند."},{"sourceId":"nazem","locus":"رویدادهای از ۶ اسفند ۱۲۸۴ تا ۲۳ بهمن ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۴ تا ۲۴۶۵)","text":"ناظم‌الاسلام شاه را تحت تأثیر درباریان و عین‌الدوله می‌بیند؛ صدور فرمان را نتیجهٔ فشار بست سفارت و مهاجرت علما می‌نویسد، نه بخشش شاهانه."}],"personIds":["mozaffar-person","ain-al-dowleh","amin-al-soltan","amin-al-dowleh"],"aliases":["مظفر الدین شاه","مظفرالدین شاه","مظفرالدین‌شاه","مظفرالدین‌شاه قاجار"]},{"id":"mohammad-ali-shah","name":"محمدعلی شاه قاجار","shortName":"محمدعلی‌شاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"پادشاه به توپ بستن مجلس","reignStart":1907,"reignEnd":1909,"reignStartSolar":1285,"reignStartMonth":10,"reignStartDay":12,"reignEndSolar":1288,"reignEndMonth":4,"reignEndDay":25,"reignSolar":"۱۲۸۵–۱۲۸۸","summary":"ولیعهد تبریز و سپس شاه تهران. مشروطه را برنتافت. مجلس را با قزاق روس به توپ بست، استبداد صغیر آورد، و پس از فتح تهران خلع شد. کسروی او را از روز ولیعهدی در تبریز بدخواه آزادی می‌نویسد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار سوم و یازدهم","text":"کسروی بدیهای محمدعلی میرزای ولیعهد را پیش از تاجگذاری می‌آورد و تاجگذاری را آغاز بی‌پروایی با مجلس می‌داند. روایت رفتن به باغشاه، با شابشال و لیاخوف، از صفحات مشهور کتاب است."},{"sourceId":"browne","locus":"فصول مربوط به کودتای ۱۹۰۸","text":"براون شاه را متکی به سفارت روس و بریگاد قزاق می‌بیند. همدلی او با مجلس آشکار است؛ گزارشش از بمباران، گواه معاصر اروپایی است."}],"personIds":["mohammad-ali-person","liakhov","amir-bahador","shapshal","sheikh-fazlollah"],"aliases":["محمد علی شاه","محمدعليشاه","محمدعلی‌شاه","محمدعلی‌شاه قاجار"]},{"id":"ahmad-shah","name":"احمد شاه قاجار","shortName":"احمدشاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"واپسین پادشاه قاجار","reignStart":1909,"reignEnd":1925,"reignStartSolar":1288,"reignStartMonth":4,"reignStartDay":25,"reignEndSolar":1304,"reignSolar":"۱۲۸۸–۱۳۰۴","summary":"سلطنت در خردسالی با نایب‌السلطنه آغاز شد. سال‌های مجلس دوم، اولتیماتوم روس، اشغال ایران در جنگ جهانی اول، قرارداد ۱۹۱۹ و کودتای ۱۲۹۹ در همین دوران گذشت. پس از بی‌علاقگی او به اداره امور کشور، مجلس مؤسسان در آبان ۱۳۰۴ انتقال سلطنت به رضاشاه بزرگ را تصویب کرد.","citations":[{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"سال‌های پس از فتح تهران","text":"کسروی در تاریخ هیجده‌ساله به شرح حوادث آذربایجان و قیام خیابانی می‌پردازد و ضعف ساختار حکمرانی واپسین شاه قاجار را عیان می‌سازد."}],"personIds":["ahmad-person","naser-al-molk","sepehdar","sardar-asad"],"aliases":["احمد شاه","احمدشاه","احمدشاه قاجار","سلطان احمدشاه"]},{"id":"reza-shah","name":"رضاشاه بزرگ","shortName":"رضاشاه","dynasty":"pahlavi","throneTitle":"بنیان‌گذار دودمان پهلوی و معمار ایران نوین","reignStart":1925,"reignEnd":1941,"reignStartSolar":1304,"reignEndSolar":1320,"reignSolar":"۱۳۰۴–۱۳۲۰","summary":"بنیان‌گذار دودمان پهلوی و معمار نوسازی بنیادین ایران. برانداختن ملوک‌الطوایفی و ناامنی سراسری، بنیان‌گذاری ارتش نوین ملی، دادگستری نوین و الغای کاپیتولاسیون، تأسیس دانشگاه تهران، احداث راه‌آهن سراسری، تأسیس بانک ملی، ثبت اسناد و شناسنامه و آزادی اجتماعی و ارتقای جایگاه زنان.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["رضاشاه","رضاشاه بزرگ","رضاشاه پهلوی","رضا شاه کبیر"]},{"id":"mohammad-reza-shah","name":"محمدرضا شاه پهلوی","shortName":"محمدرضا شاه","dynasty":"pahlavi","throneTitle":"شاهنشاه آریامهر","reignStart":1941,"reignEnd":1979,"reignStartSolar":1320,"reignEndSolar":1358,"reignSolar":"۱۳۲۰–۱۳۵۷","summary":"پادشاهی ۳۷ سالهٔ تحول بنیادین، نوسازی همه‌جانبه و جهش بزرگ صنعتی و اقتصادی ایران؛ رویدادهای ۲۵ و ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، که دوران پهلوی روز دوم را «قیام ملی» نامید؛ انقلاب شاه و مردم (انقلاب سفید)، سپاه دانش و بهداشت، ملی‌کردن واقعی منابع نفت و گاز، و ارتقای جایگاه ایران به عنوان قدرت طراز اول منطقه‌ای و بین‌المللی.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["محمدرضا شاه پهلوی","شاهنشاه آریامهر","شاهنشاه"]}],"periods":[{"id":"fall-safavid","title":"فرجام صفویه","start":1694,"startSolar":1073,"end":1736,"endSolar":1114,"weight":"thin","summary":"ناتوانی مالی و نظامی دستگاه صفوی در عهد سلطان حسین، سقوط اصفهان به دست محمود هوتکی، و شاهی اسمی طهماسب دوم زیر سایهٔ نادر.","aliases":["سقوط اصفهان","هجوم افغان","صفویه"]},{"id":"naderi","title":"کشورگشایی نادری","start":1736,"startSolar":1114,"end":1747,"endSolar":1126,"weight":"thin","summary":"بازگرداندن یکپارچگی ایران، شکست افغان و عثمانی، لشکرکشی هند، سپس فروپاشی جانشینی پس از قتل نادرشاه.","aliases":["افشاریه","نادرشاه"]},{"id":"zand","title":"فاصلهٔ زند","start":1751,"startSolar":1130,"end":1794,"endSolar":1173,"weight":"thin","summary":"آرامش نسبی فارس در وکالت کریم‌خان زند، سپس جنگ خانگی جانشینان تا برافتادن لطفعلی‌خان و گشایش راه قاجار.","aliases":["زندیه","کریم‌خان"]},{"id":"qajar-founding","title":"بنیان قاجار","start":1794,"startSolar":1173,"end":1848,"endSolar":1227,"weight":"thin","summary":"یکپارچگی دوبارهٔ ایران زیر تخت قاجار، جنگ‌های ایران و روس، گلستان و ترکمانچای، و ناتمام ماندن اصلاح سپاه عباس میرزا.","aliases":["قاجاریه","ترکمانچای","گلستان","بنیان‌گذاری قاجار","بنیاد قاجار"]},{"id":"naseri","title":"عصر ناصری","start":1848,"startSolar":1227,"end":1896,"endSolar":1275,"weight":"medium","summary":"نیم‌قرن ناصرالدین‌شاه: امیرکبیر، سپهسالار، امتیازها، دارالفنون، روزنامه. کسروی بیداری را از اینجا می‌آغازد.","aliases":["ناصرالدین‌شاه","عهد ناصری","دارالفنون"]},{"id":"tobacco","title":"نهضت تنباکو","start":1890,"startSolar":1269,"end":1892,"endSolar":1271,"weight":"medium","summary":"امتیاز تالبوت، حکم میرزای شیرازی، بست و تحریم. نخستین هماهنگی بزرگ علما و بازار در برابر دربار و امتیاز خارجی.","aliases":["تنباکو","تالبوت","رژی","میرزای شیرازی"]},{"id":"mozaffari","title":"عصر مظفری","start":1896,"startSolar":1275,"end":1905,"endSolar":1284,"weight":"medium","summary":"از قتل ناصرالدین‌شاه تا چوب تجار: وام روس، دارسی، تعرفه نوز، انجمن‌ها، و رسیدن خبر مشروطهٔ روسیه و ژاپن.","aliases":["مظفرالدین‌شاه","عهد مظفری"]},{"id":"mashruteh","title":"جنبش مشروطه","start":1905,"startSolar":1284,"end":1908,"endSolar":1287,"weight":"thick","summary":"چوب تجار، بست شاه عبدالعظیم، مهاجرت قم، بست سفارت، فرمان، مجلس اول، قانون اساسی. قلب کتاب کسروی.","aliases":["مشروطه","مشروطیت","فرمان مشروطه","مجلس اول","Persian Constitutional Revolution","Iranian Constitutional Revolution","Mashruteh"]},{"id":"minor-tyranny","title":"استبداد صغیر","start":1908,"startSolar":1287,"end":1909,"endSolar":1288,"weight":"thick","summary":"به توپ بستن مجلس، باغشاه، ایستادگی تبریز، حرکت بختیاری و گیلان، فتح تهران.","aliases":["استبداد صغیر","بمباران مجلس","محاصره تبریز","فتح تهران"]},{"id":"second-majlis","title":"مجلس دوم و اولتیماتوم","start":1909,"startSolar":1288,"end":1911,"endSolar":1291,"weight":"thick","summary":"خلع محمدعلی‌شاه، اعدام شیخ فضل‌الله، شوستر، اولتیماتوم روس، بستن مجلس. پایان داستان کوتاه مشروطهٔ زنده.","aliases":["مجلس دوم","شوستر","اولتیماتوم"]},{"id":"collapse-qajar","title":"جنگ و برافتادن قاجار","start":1914,"startSolar":1293,"end":1925,"endSolar":1304,"weight":"medium","summary":"اشغال، قرارداد ۱۹۱۹، کودتای ۱۲۹۹، خیابانی، و انتقال تاج به پهلوی.","aliases":["کودتای ۱۲۹۹","قرارداد ۱۹۱۹","خیابانی"]},{"id":"pahlavi-i","title":"پهلوی نخست","start":1925,"startSolar":1304,"end":1941,"endSolar":1320,"weight":"thin","summary":"دوران نوسازی بنیادین ساختار کشور، استقرار امنیت سراسری، ارتش نوین ملی، دادگستری و تأسیس دانشگاه تهران و راه‌آهن سراسری به رهبری رضاشاه بزرگ.","aliases":["رضاشاه","پهلوی اول","رضاشاه بزرگ"]},{"id":"pahlavi-ii","title":"پهلوی دوم","start":1941,"startSolar":1320,"end":1979,"endSolar":1358,"weight":"thin","summary":"دوران توسعه و جهش بزرگ صنعتی، اقتصادی و اجتماعی ایران، تحقق اصول انقلاب سفید و رستاخیز تمدن نوین به رهبری محمدرضا شاه پهلوی آریامهر.","aliases":["محمدرضا شاه","پهلوی دوم","آریامهر","انقلاب سفید"]}],"sources":[{"id":"kasravi","title":"تاریخ مشروطهٔ ایران","author":"احمد کسروی","kind":"primary","note":"چاپ دوم تهران، بهمن ۱۳۱۹، چاپخانهٔ تابان. تاریخ مشروطهٔ ایران در پانزده گفتار."},{"id":"kasravi-azarbaijan","title":"تاریخ هیجده‌سالهٔ آذربایجان","author":"احمد کسروی","kind":"primary","note":"دنبالهٔ تاریخ مشروطهٔ ایران، تا مرگ شیخ محمد خیابانی."},{"id":"nazem","title":"تاریخ بیداری ایرانیان","author":"ناظم‌الاسلام کرمانی","kind":"participant","note":"روزنوشت ناظم‌الاسلام کرمانی از تهران در سال‌های جنبش مشروطه."},{"id":"dowlatabadi","title":"حیات یحیی","author":"یحیی دولت‌آبادی","kind":"participant","note":"خاطرات یحیی دولت‌آبادی از جنبش مشروطه و سال‌های پس از آن."},{"id":"sharif-kashani","title":"واقعات اتفاقیه در روزگار","author":"شیخ مهدی شریف کاشانی","kind":"contemporary","note":"وقایع‌نامهٔ شیخ مهدی شریف کاشانی از سال‌های مشروطه. شبنامهٔ بیدارشدگان مملکت و نامه‌های علمای نجف دربارهٔ نوز در این کتاب مانده است."},{"id":"malekzadeh","title":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","author":"مهدی ملک‌زاده","kind":"participant","note":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، نوشتهٔ مهدی ملک‌زاده."},{"id":"browne","title":"The Persian Revolution of 1905–1909","titleFa":"انقلاب ایران، ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۹","author":"ادوارد گرانویل براون","kind":"contemporary","note":"چاپ کمبریج، ۱۹۱۰. گزارش انقلاب مشروطهٔ ایران از ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۹."},{"id":"hedayat","title":"خاطرات و خطرات","author":"مهدی‌قلی هدایت (مخبرالسلطنه)","kind":"memoir","note":"خاطرات مهدی‌قلی هدایت (مخبرالسلطنه) از دربار و رجال قاجار و پهلوی."},{"id":"adamiyat","title":"ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران","author":"فریدون آدمیت","kind":"synthesis","note":"پژوهش فریدون آدمیت دربارهٔ اندیشه‌های جنبش مشروطه، اصلاحات و امتیازهای اقتصادی."},{"id":"khadem","title":"ماجرای مشروطه","author":"امیر خادم","kind":"synthesis","note":"تاریخ جنبش مشروطه، نوشتهٔ امیر خادم."},{"id":"etimad","title":"روزنامهٔ خاطرات اعتمادالسلطنه","author":"محمدحسن خان اعتمادالسلطنه","kind":"memoir","note":"ثبت روزانهٔ احوال دربار ناصری، کشمکش‌های اندرونی رجال، اعطای امتیازات و ساختار قدرت قاجار از دیدگاه وزیر انطباعات."},{"id":"mohit","title":"مجموعه آثار و اسناد صدر مشروطه","author":"محمد محیط طباطبایی","kind":"synthesis","note":"بررسی سندشناختی نامه‌ها، شب‌نامه‌ها، جراید برون‌مرزی و رجال فکری جنبش بیداری."},{"id":"sharif-kashani","title":"واقعات اتفاقیه در روزگار","author":"شیخ مهدی شریف کاشانی","kind":"participant","note":"یادداشت عضو باغ میکده؛ لوایح بی‌نام بست عبدالعظیم و راپرت رشدیه به فلک تجار از همین دفتر است."},{"id":"ehtesham-memoirs","title":"خاطرات احتشام‌السلطنه","author":"محمودخان احتشام‌السلطنه","kind":"memoir","note":"شرح جلسه ۸ اردیبهشت ۱۲۸۵ دربار دربارهٔ عدالتخانه، از درون دیوان."},{"id":"amanat-pivot","title":"محور عالم: ناصرالدین‌شاه و سلطنت ایران، ۱۸۳۱–۱۸۹۶","author":"عباس امانت","kind":"synthesis","note":"انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، ۱۹۹۷. زندگی ناصرالدین شاه قاجار و نهاد سلطنت در سدهٔ نوزدهم."},{"id":"amanat-modern","title":"ایران: تاریخی مدرن","author":"عباس امانت","kind":"synthesis","note":"انتشارات ییل، ۲۰۱۷. تاریخ ایران از دورهٔ صفوی تا معاصر."},{"id":"frus-1911","title":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۱۱","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"پاسخ وزارت خارجهٔ آمریکا به استمداد وثوق‌الدوله. ص ۶۸۳ تا ۶۸۴."},{"id":"arfa","title":"زیر سایهٔ پنج شاه","author":"حسن ارفع","kind":"memoir","note":"خاطرات حسن ارفع، جان موری، لندن، ۱۹۶۴. از واپسین سال‌های قاجار تا دوران پهلوی."},{"id":"cooper-fall-of-heaven","title":"سقوط بهشت","author":"اندرو اسکات کوپر","kind":"synthesis","note":"زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی، نوشتهٔ اندرو اسکات کوپر، هنری هولت."},{"id":"marashi","title":"ملی‌سازی ایران","author":"افشین مرعشی","kind":"synthesis","note":"انتشارات دانشگاه واشینگتن. پژوهش افشین مرعشی دربارهٔ ملی‌گرایی در ایرانِ سال‌های مشروطه."},{"id":"milani-shah","title":"شاه","author":"عباس میلانی","kind":"synthesis","note":"زندگی‌نامهٔ محمدرضا شاه پهلوی، نوشتهٔ عباس میلانی، پالگریو مک‌میلان، ۲۰۱۱."},{"id":"answer-to-history","title":"پاسخ به تاریخ","author":"محمدرضا شاه پهلوی","kind":"memoir","note":"خاطرات محمدرضا شاه پهلوی. چاپ انگلیسی، ۱۹۸۰."},{"id":"tavakoli-bayat","title":"نقد کتاب انقلاب نخست ایران","author":"محمد توکلی‌طرقی","kind":"synthesis","note":"نقد محمد توکلی‌طرقی بر کتاب منگل بیات، «انقلاب نخست ایران» (آکسفورد، ۱۹۹۱)، ص ۱۴۸–۱۵۰."},{"id":"iranica-arjomand","title":"Constitutional Revolution iii","titleFa":"انقلاب مشروطه، بخش سوم","author":"سعید امیرارجمند","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. ساختار نظام‌نامهٔ اساسی پنجاه‌ویک اصل و گاه‌شمار مهر تا دی ۱۲۸۵."},{"id":"martin-iranica","title":"Constitutional Revolution ii. Events","titleFa":"انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها","author":"ونسا مارتین","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، جلد ششم، دفتر دوم، ص ۱۷۶–۱۸۷. گاه‌شمار رویدادهای مشروطه."},{"id":"kazemzadeh","title":"Russia and Britain in Persia, 1864–1914","titleFa":"روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴","author":"فیروز کاظم‌زاده","kind":"synthesis","note":"انتشارات ییل، ۱۹۶۸. روابط روسیه و بریتانیا در ایران از ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴."},{"id":"shuster-strangling","title":"خفه کردن ایران","titleFa":"خفه کردن ایران","author":"ویلیام مورگان شوستر","kind":"participant","note":"چاپ ۱۹۱۲. خاطرات ویلیام مورگان شوستر از مأموریت خزانه‌داری کل در ایران."},{"id":"taqizadeh-lectures","title":"تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران","author":"سید حسن تقی‌زاده","kind":"participant","note":"خطابه‌های سید حسن تقی‌زاده دربارهٔ آغاز مشروطه."},{"id":"mostowfi","title":"شرح زندگانی من","author":"عبدالله مستوفی","kind":"memoir","note":"جلدهای دوم و سوم. خاطرات عبدالله مستوفی از دیوان و مشروطه."},{"id":"ghani-reza","title":"Iran and the Rise of Reza Shah","titleFa":"ایران و برآمدن رضا شاه","author":"سیروس غنی","kind":"synthesis","note":"۱۹۹۸. پژوهش سیروس غنی دربارهٔ جنگ جهانی نخست، قرارداد ۱۹۱۹ و برآمدن رضا شاه."},{"id":"kaveh","title":"کاوه","author":"سید حسن تقی‌زاده","kind":"contemporary","note":"دورهٔ جدید، شمارهٔ ۴، ۲۱ فروردین ۱۳۰۰، برابر ۲۱ فروردین ۱۳۰۰ (شاهنشاهی ۲۴۸۰)، صفحهٔ ۱، «نکات و ملاحظات»."},{"id":"qanun-asasi","title":"قانون اساسی و متمم آن","author":"مجلس شورای ملی","kind":"primary","note":"نظام‌نامهٔ اساسی از ۶ اسفند ۱۲۸۴ تا ۲۳ بهمن ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۴ تا ۲۴۶۵) و متمم ۱۳۲۵. اصول از متن قانون نقل می‌شود."},{"id":"pahlavi-mamooriat","title":"مأموریت برای وطنم","author":"محمدرضا شاه پهلوی","kind":"memoir","note":"خاطرات محمدرضا شاه پهلوی تا سال ۱۳۳۹."},{"id":"pahlavi-enqelab-sefid","title":"انقلاب سفید","author":"محمدرضا شاه پهلوی","kind":"primary","note":"شرح رسمی اصول انقلاب سفید و همه‌پرسی ۶ بهمن ۱۳۴۱. چاپ دوم، اردیبهشت ۱۳۴۶."},{"id":"farah-kohan-diyara","title":"کهن دیارا","author":"فرح پهلوی","kind":"memoir","note":"خاطرات شهبانو فرح پهلوی. چاپ دوم، ۱۳۸۸ خورشیدی، نشر فرزاد."},{"id":"frus-1964-68-v22","title":"FRUS, 1964–1968, vol. XXII: Iran","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۸، جلد بیست و دوم: ایران","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"اسناد دیپلماتیک. ارجاع با شمارهٔ سند یا تلگرام است."},{"id":"frus-1969-76-v27","title":"FRUS, 1969–1976, vol. XXVII: Iran; Iraq, 1973–1976","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۶، جلد بیست و هفتم: ایران و عراق","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"اسناد دیپلماتیک. ارجاع با شمارهٔ سند یا تلگرام است."},{"id":"curzon","title":"Persia and the Persian Question","titleFa":"ایران و مسئلهٔ ایران","author":"جرج ناتانیل کرزن","kind":"contemporary","note":"لندن، ۱۸۹۲، جلد نخست. سفر و گزارش جرج ناتانیل کرزن از ایران."},{"id":"nasekh","title":"ناسخ‌التواریخ: تاریخ قاجاریه","author":"محمدتقی لسان‌الملک سپهر","kind":"contemporary","note":"جلدهای نخست و دوم. تاریخ قاجاریه، نوشتهٔ محمدتقی لسان‌الملک سپهر."},{"id":"steele-coronation","title":"تاج‌نهادن بر خورشید آریایی‌ها","author":"رابرت استیل","kind":"synthesis","note":"مجلهٔ بین‌المللی مطالعات خاورمیانه، جلد ۵۳، شمارهٔ ۲، ۲۰۲۱، ص ۱۷۵–۱۹۳. مقالهٔ رابرت استیل دربارهٔ تاجگذاری ۱۳۴۶."},{"id":"bahar-ahzab","title":"تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران","author":"محمدتقی بهار","kind":"memoir","note":"جلد نخست. تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، نوشتهٔ محمدتقی بهار، تا انقراض قاجاریه."},{"id":"majles-mozakerat","title":"مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی","author":"مجلس شورای ملی","kind":"primary","note":"صورت مذاکرات کتابخانهٔ مجلس. در این دور جلسهٔ ۲۱۱ دورهٔ پنجم خوانده شد."},{"id":"majles-mosavabat","title":"مصوبات مجلس شورای ملی","author":"مجلس شورای ملی","kind":"primary","note":"متن قوانین دوره‌های پنجم تا هفتم مجلس شورای ملی."},{"id":"motammam-1304","title":"متمم قانون اساسی، اصل ۳۶ اصلاحی ۱۳۰۴","author":"مجلس مؤسسان","kind":"primary","note":"متن اصلاح‌شدهٔ ۲۱ آذر ۱۳۰۴. سلطنت مشروطه را به رضا شاه پهلوی و فرزندان پسر او می‌سپارد."},{"id":"nafisi-shahriyari","title":"تاریخ شهریاری شاهنشاه رضا شاه پهلوی","author":"سعید نفیسی","kind":"contemporary","note":"چاپ ۱۳۴۴. تاریخ پادشاهی رضا شاه پهلوی، نوشتهٔ سعید نفیسی."},{"id":"millspaugh","title":"مأموریت آمریکایی در ایران","author":"آرتور میلسپو","kind":"participant","note":"چاپ ۱۹۲۵. میلسپو از ۱۳۰۱ رئیس کل مالیه بود. صفحه‌های ۴۴ و ۴۵ از سرصفحهٔ چاپ خوانده شده است."},{"id":"rezashah-safarnameh","title":"سفرنامهٔ خوزستان","author":"رضا شاه پهلوی","kind":"primary","note":"چاپ دوم بازنشر، ۱۳۹۲. سفرنامهٔ خوزستان، نوشتهٔ رضا شاه پهلوی."},{"id":"iranica-chronology","title":"گاه‌شمار تاریخ ایران","author":"احسان یارشاطر","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، بخش سوم گاه‌شمار. ارجاع با سال مدخل است."},{"id":"iranica-pahlavi","title":"تاریخ ایران در دورهٔ پهلوی","author":"احسان یارشاطر","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، XIII/3، ص ۲۴۳–۲۴۶."},{"id":"mina-oil","title":"موافقت‌نامه‌های نفتی ایران","author":"پرویز مینا","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، نسخهٔ برخط ۲۰۰۴. لغو امتیاز دارسی و قرارداد ۱۹۳۳."},{"id":"amin-al-dowleh","title":"خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله","author":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله","kind":"memoir","note":"به کوشش حافظ فرمانفرماییان، چاپ سوم، تهران ۱۳۷۰. خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله."},{"id":"dji-vaqaye","title":"روزنامه وقایع اتفاقیه","author":"سید فرید قاسمی","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ جهان اسلام، جلد ۲۰، بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی. مدخل روزنامهٔ وقایع اتفاقیه."},{"id":"iranica-censorship","title":"Censorship (sansur) in Persia","titleFa":"سانسور در ایران","author":"دانشنامهٔ ایرانیکا","kind":"synthesis","note":"مدخل سانسور. نامه‌های ادوارد برجیس دربارهٔ نظارت بر وقایع اتفاقیه از همین مدخل است."},{"id":"iranica-amin-al-dowleh","title":"AMĪN-AL-DAWLA, MĪRZĀ ʿALĪ KHAN","titleFa":"امین‌الدوله، میرزا علی‌خان","author":"حافظ فرمانفرماییان","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، جلد نخست. زندگی و صدارت میرزا علی‌خان امین‌الدوله."},{"id":"iranica-golestan","title":"GOLESTĀN TREATY","titleFa":"عهدنامهٔ گلستان","author":"التون ال. دانیل","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. پیشینهٔ عهدنامهٔ گلستان و اشغال گوگچه."},{"id":"iranica-abbas-mirza","title":"ʿABBĀS MĪRZĀ QAJAR","titleFa":"عباس‌میرزا قاجار","author":"هریبرت بوسه","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. زندگی عباس‌میرزا. بازبینی ۱۳۹۷."},{"id":"iranica-kargozar","title":"KĀRGOZĀR","titleFa":"کارگزار","author":"دانشنامهٔ ایرانیکا","kind":"synthesis","note":"نهاد کارگزار در سدهٔ نوزدهم و پیامد قضایی عهدنامهٔ بازرگانی ترکمانچای."},{"id":"iranica-boundaries","title":"BOUNDARIES ii. With Russia","titleFa":"مرزها، بخش دوم: با روسیه","author":"دانشنامهٔ ایرانیکا","kind":"synthesis","note":"خط مرزی عهدنامهٔ ترکمانچای و ماندگاری آن."},{"id":"iranica-concessions-ii","title":"CONCESSIONS ii. In the Qajar Period","titleFa":"امتیازات، بخش دوم: دورهٔ قاجار","author":"دانشنامهٔ ایرانیکا","kind":"synthesis","note":"امتیاز دولت کامله‌الوداد و گمرک پنج درصد که از عهدنامهٔ بازرگانی ترکمانچای الگو گرفت."},{"id":"iranica-constitutional-iv","title":"Constitutional Revolution iv. The aftermath","titleFa":"انقلاب مشروطه، بخش چهارم: پیامدها","author":"منصوره اتحادیه (نظام‌مافی)","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، جلد ششم، دفتر دوم، ص ۱۹۳–۱۹۹. فترت مجلس و پیامدهای مجلس دوم."},{"id":"iranica-constitutional-v","title":"Constitutional Revolution v.","titleFa":"انقلاب مشروطه، بخش پنجم","author":"منصوره اتحادیه (نظام‌مافی)","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، جلد ششم، دفتر دوم، ص ۱۹۹–۲۰۲."},{"id":"sykes-history","title":"A History of Persia","titleFa":"تاریخ ایران","author":"سر پرسی سایکس","kind":"synthesis","note":"جلد دوم، ویراست سوم، لندن، ۱۳۰۹ خورشیدی (۱۹۳۰). تاجگذاری احمد شاه قاجار، مهاجرت کرمانشاهان، پلیس جنوب و قرارداد ۱۹۱۹ از همین جلد است."},{"id":"redhouse-diary","title":"The Diary of H.M. the Shah of Persia during his Tour through Europe in A.D. 1873","titleFa":"روزنامهٔ سفر فرنگستان","author":"ناصرالدین شاه قاجار","kind":"primary","note":"ترجمهٔ جیمز ردهاوس، لندن، جان مری، ۱۸۷۴. روزنامهٔ سفر ناصرالدین شاه قاجار به اروپا."},{"id":"iranica-iran-history","title":"IRAN ii. Iranian History (2) Islamic period","titleFa":"ایران، تاریخ ایران در دورهٔ اسلامی","author":"احسان یارشاطر","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. سفر فرنگ ناصرالدین شاه قاجار در بستر تاریخ دورهٔ اسلامی."},{"id":"cgie-ghaziha","title":"سفرها و سفرنامه‌های فرنگستان ناصرالدین شاه قاجار","author":"فاطمه قاضیها","kind":"synthesis","note":"مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی."},{"id":"iranica-aga-mohammad","title":"ĀḠĀ MOḤAMMAD KHAN QĀJĀR","titleFa":"آقامحمدخان قاجار","author":"جان ر. پری","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. زندگی و تاجگذاری آقامحمدخان."},{"id":"iranica-crown","title":"CROWN v. In the Qajar and Pahlavi periods","titleFa":"تاج، بخش پنجم: دوران قاجار و پهلوی","author":"یحیی ذکاء","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا."},{"id":"cgie-aqa-mohammad","title":"آقامحمدخان","author":"مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایران."},{"id":"iranica-fath-ali","title":"FATḤ-ʿALĪ SHAH QĀJĀR","titleFa":"فتحعلی شاه قاجار","author":"عباس امانت","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. عهدنامهٔ گلستان و جنگ دوم در کارنامهٔ فتحعلی شاه قاجار."},{"id":"iranica-dar-al-fonun","title":"DĀR AL-FONŪN","titleFa":"دارالفنون","author":"جان گرنی و نگین نبوی","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، ۱۳۷۲. گشایش مدرسه و برنامهٔ درسی آن."},{"id":"iranica-gendarmerie","title":"GENDARMERIE","titleFa":"ژاندارمری","author":"استفانی کرونین","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، ۲۰۰۰، بازبینی ۲۰۱۳. مدخل ژاندارمری ایران."},{"id":"wilson-loyalties","title":"Loyalties: Mesopotamia, 1914–1917","titleFa":"وفاداری‌ها: بین‌النهرین، ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۷","author":"آرنولد ویلسون","kind":"memoir","note":"لندن، ۱۹۳۰. ویلسون افسر سیاسی بریتانیا در جنوب و غرب ایران در سال‌های جنگ بود."},{"id":"millspaugh","title":"The American Task in Persia","titleFa":"وظیفهٔ آمریکایی در ایران","author":"آرتور میلسپو","kind":"memoir","note":"نیویورک، ۱۹۲۵. خاطرهٔ مستشار مالی آمریکا."},{"id":"iranica-famines","title":"FAMINES","titleFa":"قحطی‌ها","author":"گزاویه دو پلانول","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، ۱۹۹۹، بازبینی ۲۰۱۳."},{"id":"majd-famine","title":"The Great Famine and Genocide in Iran, 1917–1919","titleFa":"قحطی بزرگ در ایران، ۱۹۱۷ تا ۱۹۱۹","author":"محمدقلی مجد","kind":"synthesis","note":"لنهم، ۲۰۰۳. پژوهش محمدقلی مجد دربارهٔ قحطی ایران در سال‌های ۱۹۱۷ تا ۱۹۱۹."},{"id":"iranica-jangali","title":"JANGALI MOVEMENT","titleFa":"نهضت جنگل","author":"پژمان دیلمی","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، ۲۰۰۸، بازبینی ۲۰۱۲."},{"id":"iranica-communism","title":"COMMUNISM i. In Persia to 1941","titleFa":"کمونیسم در ایران، بخش یکم","author":"خسرو شاکری","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. کمونیسم در ایران تا ۱۳۲۰."},{"id":"frus-1952-54-v10","title":"FRUS, 1952–1954, vol. X: Iran, 1951–1954","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴، جلد دهم: ایران","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"اسناد دیپلماتیک مذاکرهٔ کنسرسیوم نفت. ارجاع با شمارهٔ سند یا تلگرام است."},{"id":"frus-1951-54-iran","title":"FRUS, 1952–1954, Iran, 1951–1954","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴: ایران، ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"جلد بازنگری‌شدهٔ اسناد ایران در همین دوره. ارجاع با شمارهٔ سند است."},{"id":"frus-1969-76-v24","title":"FRUS, 1969–1976, vol. XXIV: Middle East Region and Arabian Peninsula","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۶، جلد بیست و چهارم: خاورمیانه و شبه‌جزیرهٔ عربستان","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"اسناد پیاده شدن نیرو در تنب و ابوموسی. ارجاع با شمارهٔ سند است."},{"id":"frus-1977-80-v11p1","title":"FRUS, 1977–1980, vol. XI, part 1: Iran","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۷۷ تا ۱۹۸۰، جلد یازدهم، بخش یکم: ایران","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"اسناد سال‌های پایانی پادشاهی محمدرضا شاه پهلوی. ارجاع با شمارهٔ سند است."},{"id":"iranica-fadaian","title":"FADA'IAN-E KHALQ","titleFa":"فداییان خلق","author":"پیمان وهاب‌زاده","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. وهاب‌زاده حملهٔ سیاهکل، کشته‌شدگان و احکام را از نوشته‌های خود فداییان می‌آورد."},{"id":"iranica-cia","title":"CENTRAL INTELLIGENCE AGENCY (CIA) IN PERSIA","titleFa":"سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در ایران","author":"مارک گازیوروفسکی","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، جلد ۵، دفتر ۳، ۱۹۹۱. آموزش افسران و رابطه با ساواک."},{"id":"iranica-khazal","title":"KHAZ'AL KHAN","titleFa":"خزعل خان","author":"شهباز شهنواز","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا، جلد ۱۶، دفتر ۲. شهنواز تعهدهای بریتانیا، کمیتهٔ قیام سعادت و سرنوشت خزعل را از گزارش‌های کنسولی می‌آورد."},{"id":"safarnameh-khuzestan","title":"سفرنامهٔ خوزستان","author":"منسوب به رضاشاه پهلوی","kind":"memoir","note":"تجدید چاپ نشر تلاش، ۱۳۸۳. سفرنامهٔ خوزستان، دربارهٔ لشکرکشی خوزستان."},{"id":"kasravi-hejdah","title":"تاریخ هجده‌سالهٔ آذربایجان","author":"احمد کسروی","kind":"primary","note":"دنبالهٔ تاریخ مشروطهٔ ایران، دربارهٔ آذربایجان."},{"id":"fis-oral-history","title":"برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران","author":"بنیاد مطالعات ایران","kind":"memoir","note":"مجموعهٔ مصاحبه‌ها. نام هر گوینده در متن همان مدخل آمده است."},{"id":"fis-ahrar","title":"مصاحبه با احمد احرار","author":"احمد احرار","kind":"memoir","note":"روزنامه‌نگار و سردبیر پیشین روزنامهٔ اطلاعات. پاریس، ۱۳۶۲. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-ansari","title":"مصاحبه با عبدالرضا انصاری","author":"عبدالرضا انصاری","kind":"memoir","note":"وزیر پیشین کشور. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-afkhami-gholamreza","title":"مصاحبه با غلامرضا افخمی","author":"غلامرضا افخمی","kind":"memoir","note":"معاون پیشین وزارت کشور. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-amirshahi","title":"مصاحبه با مهشید امیرشاهی","author":"مهشید امیرشاهی","kind":"memoir","note":"نویسنده. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-amini","title":"مصاحبه با علی امینی","author":"علی امینی","kind":"memoir","note":"نخست‌وزیر پیشین. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-afshar","title":"مصاحبه با امیراصلان افشار","author":"امیراصلان افشار","kind":"memoir","note":"سفیر ایران در آمریکا در سال‌های تدارک جشن‌های تخت جمشید، و از مقام‌های تشریفات دربار. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-alimard","title":"مصاحبه با امین عالیمرد","author":"امین عالیمرد","kind":"memoir","note":"از مدیران سازمان امور اداری و استخدامی کشور و عضو هیئت دولت. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-ebtehaj-samii","title":"مصاحبه با نیره ابتهاج سمیعی","author":"نیره ابتهاج سمیعی","kind":"memoir","note":"از پیشگامان جنبش زنان و نمایندهٔ رشت در مجلس شورای ملی. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-baheri","title":"مصاحبه با محمد باهری","author":"محمد باهری","kind":"memoir","note":"معاون پیشین نخست‌وزیر و وزیر پیشین دادگستری. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-bolster","title":"مصاحبه با آرچی بولستر","author":"آرچی بولستر","kind":"memoir","note":"کارمند سیاسی سفارت آمریکا در تهران. گفت‌وگو با ویلیام بور، واشینگتن، ۴ اسفند ۱۳۶۶، ۴ فروردین و ۱۳ اردیبهشت ۱۳۶۷ (۲۳ فوریه، ۲۴ مارس و ۳ مه ۱۹۸۸). برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-alavi-kia","title":"مصاحبه با حسن علوی‌کیا","author":"حسن علوی‌کیا","kind":"memoir","note":"از مقام‌های پیشین سازمان اطلاعات و امنیت کشور. مصاحبه با اکبر اعتماد. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-ashuri","title":"مصاحبه با داریوش آشوری","author":"داریوش آشوری","kind":"memoir","note":"نویسنده و مترجم. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-farkhan","title":"مصاحبه با هوشنگ فرخان","author":"هوشنگ فرخان","kind":"memoir","note":"مسئول حفاظت صنعت نفت، گاز و پتروشیمی در شرکت ملی نفت ایران. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-faqih","title":"مصاحبه با نسرین فقیه","author":"نسرین فقیه","kind":"memoir","note":"معمار و عضو انجمن معماران ایران. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-dowlatshahi","title":"مصاحبه با مهرانگیز دولتشاهی","author":"مهرانگیز دولتشاهی","kind":"memoir","note":"از پیشگامان حقوق زنان. پاریس، ۱ خرداد ۱۳۶۳. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-bahar","title":"مصاحبه با حبیب بهار","author":"حبیب بهار","kind":"memoir","note":"فرزند ملک‌الشعرای بهار و نمایندهٔ مجلس. گفت‌وگو با سید ولی‌رضا نصر، واشنگتن، ۱۳۶۷. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-bakhtiyar-aqakhan","title":"مصاحبه با آقاخان بختیار","author":"آقاخان بختیار","kind":"memoir","note":"وزیر کار در دولت علی امینی. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-brasseur","title":"مصاحبه با لئون براسور","author":"لئون براسور","kind":"memoir","note":"از گفت‌وگوهای برنامه دربارهٔ کنفرانس گوادلوپ و جشن‌های تخت جمشید. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-assar","title":"مصاحبه با نصیر عصار","author":"نصیر عصار","kind":"memoir","note":"دبیرکل سازمان پیمان مرکزی. گفت‌وگو با اردشیر آقولی. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-atabai","title":"مصاحبه با ابوالفتح آتابای","author":"ابوالفتح آتابای","kind":"memoir","note":"از حاضران دربار در رویداد ۱۵ خرداد ۱۳۴۲. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"sabouri","title":"درس‌گفتار تاریخ معاصر ایران","author":"جواد صبوری","kind":"synthesis","note":"درس‌گفتار جواد صبوری دربارهٔ دوران رضا شاه پهلوی و پیدایش دولت مقتدر."},{"id":"payam-baharestan-mansouri","title":"از تردید رضاخانی تا سقوط پهلوی","author":"طیبه منصوری","kind":"synthesis","note":"فصل‌نامهٔ پیام بهارستان. اسناد کتابخانهٔ مجلس دربارهٔ استعفانامهٔ رضا شاه پهلوی."},{"id":"iranica-azerbaijan-v","title":"AZERBAIJAN v. History from 1941 to 1947","titleFa":"آذربایجان، بخش پنجم: تاریخ از ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۷","author":"دانشنامهٔ ایرانیکا","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. اشغال آذربایجان در جنگ جهانی دوم و سال‌های پس از آن."},{"id":"frus-1946-v07","title":"FRUS, 1946, vol. VII: The Near East and Africa","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۴۶، جلد هفتم: خاور نزدیک و آفریقا","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"اسناد دیپلماتیک سال ۱۹۴۶. ارجاع با شمارهٔ سند است."},{"id":"iranica-coup-1953","title":"Coup d'Etat of 1332/1953","titleFa":"رویدادهای مرداد ۱۳۳۲","author":"مارک گازیوروفسکی","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. رویدادهای ۲۵ و ۲۸ مرداد ۱۳۳۲."},{"id":"iranica-kashani","title":"KASHANI, SAYYED ABU'L-QASEM","titleFa":"کاشانی، سید ابوالقاسم","author":"علی رهنما","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. زندگی آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی."},{"id":"qanun-asasi-senate-ed","title":"قانون اساسی مشروطه با اصلاحات مجلس مؤسسان ۱۳۲۸","author":"مجلس مؤسسان","kind":"primary","note":"اصل چهل و هشتم اصلاحی دربارهٔ انحلال مجلسین، در نسخهٔ انتشاریافته از سوی مجلس سنا."},{"id":"fis-etemad","title":"مصاحبه با اکبر اعتماد","author":"اکبر اعتماد","kind":"memoir","note":"رئیس پیشین سازمان انرژی اتمی ایران. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-azimi","title":"مصاحبه با رضا عظیمی","author":"رضا عظیمی","kind":"memoir","note":"ارتشبد. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-alam","title":"مصاحبه با عبدالمجید اعلم","author":"عبدالمجید اعلم","kind":"memoir","note":"برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"fis-bani-ahmad","title":"مصاحبه با احمد بنی‌احمد","author":"احمد بنی‌احمد","kind":"memoir","note":"وکیل دادگستری و نمایندهٔ پیشین مجلس. برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران."},{"id":"psri-ray-fatemi","title":"رأی دادگاه حسین فاطمی","titleFa":"رأی دادگاه حسین فاطمی","author":"دادگاه نظامی","kind":"primary","note":"رأی دادگاه عادی ۱۸ مهر ۱۳۳۳ و رأی تجدیدنظر ۷ آبان ۱۳۳۳ دربارهٔ دکتر حسین فاطمی و دو متهم دیگر."},{"id":"psri-tirbaran-fatemi","title":"نامهٔ دادستان ارتش دربارهٔ اجرای حکم فاطمی","titleFa":"نامهٔ دادستان ارتش دربارهٔ اجرای حکم فاطمی","author":"سرتیپ حسین آزموده","kind":"primary","note":"نامهٔ دادستان ارتش به وزارت جنگ دربارهٔ اجرای حکم اعدام دکتر حسین فاطمی در پادگان قصر."},{"id":"psri-hamle-jafari","title":"گزارش حمله به حسین فاطمی در جلوی شهربانی","titleFa":"گزارش حمله به حسین فاطمی در جلوی شهربانی","author":"مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی","kind":"synthesis","note":"گزارش منتشرشده دربارهٔ وضعیت جسمانی دکتر حسین فاطمی پس از حمله در جلوی شهربانی."},{"id":"nyt-1954-11-11","title":"Report from Tehran, 11 November 1954","titleFa":"گزارش تهران، ۱۱ نوامبر ۱۹۵۴","author":"نیویورک تایمز","kind":"contemporary","note":"گزارش ۱۱ نوامبر ۱۹۵۴ از تیرباران دکتر حسین فاطمی در تهران."},{"id":"keyfar-khast-azmoudeh-1332","title":"کیفرخواست دادستان ارتش علیه محمد مصدق و تقی ریاحی","titleFa":"کیفرخواست دادستان ارتش علیه محمد مصدق و تقی ریاحی","author":"سرتیپ حسین آزموده","kind":"primary","note":"کیفرخواست ۹ مهر ۱۳۳۲ که عمل متهمان را با مادهٔ ۳۱۷ قانون دادرسی و کیفر ارتش منطبق دانست."},{"id":"gozaresh-dadgah-mosaddegh-1332","title":"گزارش مطبوعاتی نشست‌های دادگاه محمد مصدق","titleFa":"گزارش مطبوعاتی نشست‌های دادگاه محمد مصدق","author":"روزنامه‌های تهران","kind":"contemporary","note":"گزارش هم‌روزگار نشست‌های دادگاه نظامی دکتر محمد مصدق در آبان و آذر ۱۳۳۲."},{"id":"bozorgmehr-mosaddegh-dar-mahkameh","title":"دکتر محمد مصدق در محکمهٔ نظامی","titleFa":"دکتر محمد مصدق در محکمهٔ نظامی","author":"جلیل بزرگمهر","kind":"memoir","note":"صورت محاکمه که سرهنگ جلیل بزرگمهر، وکیل مدافع دکتر محمد مصدق، بعدها گرد آورد."},{"id":"frus-1955-57-v12","title":"FRUS, 1955–1957, vol. XII: Near East","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷، جلد دوازدهم: خاور نزدیک","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"اسناد دیپلماتیک سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۵۷ دربارهٔ خاور نزدیک. ارجاع با شمارهٔ سند است."},{"id":"time-dangerous-mosque-1955","title":"The Dangerous Mosque","titleFa":"مسجد خطرناک","author":"تایم","kind":"contemporary","note":"گزارش ۲۸ نوامبر ۱۹۵۵ مجلهٔ تایم از سوءقصد به حسین علاء."},{"id":"frus-1958-60-v12","title":"FRUS, 1958–1960, vol. XII: Near East","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد دوازدهم: خاور نزدیک","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"یادداشت کریستین هرتر به آیزنهاور دربارهٔ موافقت‌نامه‌های آنکارا."},{"id":"frus-1958-60-v4","title":"FRUS, 1958–1960, vol. IV","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰، جلد چهارم","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"یادداشت آرمین مایر دربارهٔ کنفرانس بغداد و تأسیس سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت."},{"id":"iranica-darcy","title":"D'Arcy, William Knox","titleFa":"دارسی، ویلیام ناکس","author":"فؤاد روحانی","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. زندگی ویلیام ناکس دارسی و امتیاز نفت ۱۲۸۰."},{"id":"iranica-apoc","title":"Anglo-Persian Oil Company","titleFa":"شرکت نفت انگلیس و ایران","author":"فرهاد کاظمی","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. تاریخ اولیهٔ شرکت نفت انگلیس و ایران."},{"id":"iranica-ahmad-shah","title":"Ahmad Shah Qajar","titleFa":"احمد شاه قاجار","author":"محمدجواد شیخ‌الاسلامی","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. پادشاهی احمد شاه قاجار از خلع پدر تا تاج‌گذاری."},{"id":"iranica-azod-al-molk","title":"Azod al-Molk","titleFa":"عضدالملک","author":"حسین محبوبی اردکانی","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. زندگی علی‌رضاخان عضدالملک و نیابت سلطنت او."},{"id":"frus-1909","title":"Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1909","titleFa":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۰۹","author":"وزارت خارجهٔ آمریکا","kind":"primary","note":"تلگراف دولت ایران دربارهٔ مجلس عالی ۲۵ تیر ۱۲۸۸، به روایت سفارت بلژیک."},{"id":"iranica-banking","title":"Banking in Iran","titleFa":"بانکداری در ایران","author":"پاتکین باسیر","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. تاریخ بانکداری در ایران، از بانک شاهنشاهی تا بانک ملی."},{"id":"iranica-eskenas","title":"Eskenas","titleFa":"اسکناس","author":"دانشنامهٔ ایرانیکا","kind":"synthesis","note":"دانشنامهٔ ایرانیکا. نشر اسکناس در ایران و انتقال انحصار به بانک ملی."},{"id":"bank-melli-law-1306","title":"قانون اجازهٔ تأسیس بانک ملی ایران","titleFa":"قانون اجازهٔ تأسیس بانک ملی ایران","author":"مجلس شورای ملی","kind":"primary","note":"مصوب ۱۴ اردیبهشت ۱۳۰۶. قانون جدا از امتیازنامهٔ دوازده‌فصلی ۱۲۸۵."},{"id":"iranica-atabak","title":"Amīn-al-Solṭān","titleFa":"امین‌السلطان اتابک اعظم","author":"دانشنامهٔ ایرانیکا","kind":"synthesis","note":"شرح حال میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان و کابینهٔ ۱۴ اردیبهشت ۱۲۸۶."},{"id":"bluebook-persia-1909","title":"Persia. No. 1 (1909)","titleFa":"ایران، کتاب آبی شمارهٔ ۱، سال ۱۹۰۹","author":"وزارت خارجهٔ بریتانیا","kind":"primary","note":"فهرست اسناد. تعلیق صندوق استهلاک به شرط ندادن انحصار ضرب نقره، ۱۳ سپتامبر ۱۹۰۷."},{"id":"barclay-mint-1910","title":"Barclay to Grey, 24 March 1910","titleFa":"نامهٔ بارکلی به گری، ۴ فروردین ۱۲۸۹","author":"سر جورج بارکلی","kind":"primary","note":"گزارش قرارداد ۹ مارس ۱۹۱۰ میان دولت ایران و بانک شاهنشاهی دربارهٔ عاملیت خرید نقره."},{"id":"milani-dar-jostejuye-rezashah-v1","title":"در جستجوی رضاشاه","titleFa":"در جستجوی رضاشاه","author":"عباس میلانی","kind":"synthesis","note":"جلد ۱، پاییز ۱۴۰۵ (۲۰۲۶)، ۵۱۳ صفحه."},{"id":"sackville-west-passenger","title":"Passenger to Teheran","titleFa":"مسافر تهران","author":"ویتا سکویل‌وست","kind":"contemporary","note":"سفرنامه، ۱۹۲۶."},{"id":"behboudi-khaterat","title":"رضاشاه: خاطرات سلیمان بهبودی","titleFa":"رضاشاه: خاطرات سلیمان بهبودی","author":"سلیمان بهبودی","kind":"memoir","note":"به کوشش غلامحسین میرزا صالح. خاطرات سلیمان بهبودی."}]}