{"name":"گاهنامهٔ مشروطه","about":"Sourced companion corpus for Ahmad Kasravi's History of the Iranian Constitutional Revolution. Shamsi-first dates. Judgments attributed. No Abrahamian/Katouzian class framing.","calendars":{"primary":"hijri-shamsi","also":["imperial-shahanshahi (shamsi + 1180)","gregorian"]},"endpoints":{"catalog":"https://mashrooteh.org/api/catalog","full":"https://mashrooteh.org/api/full","llms":"https://mashrooteh.org/llms.txt","fullMarkdown":"https://mashrooteh.org/llms-full.txt","entry":"https://mashrooteh.org/api/entries/{person|event|monarch|period}/{id}","entryMarkdown":"https://mashrooteh.org/api/entries/{kind}/{id}?format=md"},"counts":{"people":38,"events":15,"monarchs":14,"periods":12,"sources":8},"people":[{"id":"mozaffar-person","name":"مظفرالدین‌شاه","titles":["شاه ایران"],"aliases":["مظفر الدین","مظفرالدین شاه","مظفرالدین‌شاه"],"died":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1},"summary":"شاه بیمار و سفرکننده. فرمان را امضا کرد چون بست و مهاجرت او را در تنگنا گذاشت، نه چون مشروطه‌خواه بود. با مجلس سر ستیز نداشت. پسرش عکس اوست.","role":"شاه فرمان و قانون اساسی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"فرمان مشروطه و مرگ شاه","text":"کسروی او را با مجلس سازگار می‌بیند. سستی اراده را عیب می‌داند، کینه‌توزی با قانون را نه."},{"sourceId":"nazem","locus":"صدور فرمان","text":"ناظم‌الاسلام فرمان را محصول فشار می‌نویسد. شاه را نقطهٔ ضعف دربار می‌داند، نه معمار آزادی."}],"eventIds":["farman","constitution-signed"],"relatedPersonIds":["ain-al-dowleh","mohammad-ali-person"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1232,"gregorianYear":1853},"origin":"تهران؛ فرزند ناصرالدین‌شاه از شکوه السلطنه.","family":"ولیعهد تبریز سال‌ها بود. پسرش محمدعلی، جانشین او شد.","socialClass":"شاه قاجار. بیمار و خرج‌کننده؛ قدرت شخصش کمتر از رجال دربار بود.","importance":"فرمان و قانون اساسی به نام اوست. بدون فشار بست و مهاجرت، صدور فرمان از او بعید بود. با مجلس سر ستیز نداشت؛ این فرق او با پسر است.","life":[{"title":"ولیعهدی و سلطنت","body":"سال‌ها در تبریز ولیعهد بود و با قرض و سفر فرنگ شهرت یافت. پس از قتل پدر در ۱۲۷۵ به تهران آمد. صدارت میان امین‌الدوله و عین‌الدوله و اتابک دست به دست شد. وام روس و بلژیکی‌های گمرک در همین عهد است."},{"title":"فرمان","body":"در تابستان ۱۲۸۵، پس از مهاجرت قم و بست سفارت، فرمان مجلس را دستینه کرد. کسروی او را با مجلس سازگار می‌بیند و سستی اراده را عیب می‌داند، نه کینه با قانون. ناظم‌الاسلام فرمان را محصول فشار می‌نویسد."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1275,"gregorianYear":1896},"title":"جلوس","text":"پس از قتل ناصرالدین‌شاه به تخت نشست."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":14,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":5},"title":"فرمان مشروطه","text":"دستینهٔ تشکیل مجلس."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":9,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":30},"title":"قانون اساسی","text":"در بستر مرگ امضا کرد. چند روز بعد درگذشت."}]},{"id":"mohammad-ali-person","name":"محمدعلی‌شاه","titles":["شاه ایران","ولیعهد تبریز"],"aliases":["محمد علی شاه","محمدعلی میرزا","محمد علی میرزا"],"died":{"solarYear":1304,"gregorianYear":1925},"summary":"ولیعهدی‌اش در تبریز با بدنامی نزد آزادیخواهان گذشت. شاهی‌اش با بی‌اعتنایی به مجلس آغاز شد و با توپ لیاخوف به استبداد صغیر رسید. خلع شد، به روسیه رفت، و یک‌بار برای بازگشتن کوشید و شکست خورد.","role":"شاه کودتا و استبداد صغیر","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"بدیهای محمدعلی میرزای ولیعهد؛ گفتار یازدهم","text":"کسروی دشمنی او با مشروطه را از تبریز پیش از تاجگذاری می‌نویسد. تاجگذاری را نمایش بی‌پروایی می‌داند، نه تغییر کیش."},{"sourceId":"browne","locus":"سلطنت ۱۹۰۷–۱۹۰۹","text":"براون شاه را وابسته به روس می‌بیند. کودتا را با چراغ سبز سفارت‌ها می‌نویسد، به‌ویژه پس از قرارداد ۱۹۰۷."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"باغشاه","text":"ملک‌زاده او را قاتل پدر می‌داند. این داوری پسر است؛ واقعهٔ قتل در باغشاه را دیگران هم نوشته‌اند."}],"eventIds":["majlis-bombarded","tehran-opened","ahmad-enthroned"],"relatedPersonIds":["liakhov","sheikh-fazlollah","amir-bahador"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1251,"gregorianYear":1872},"origin":"تبریز؛ ولیعهدی‌اش همان‌جا گذشت.","family":"پسر مظفرالدین‌شاه. پسر خردسالش احمد پس از خلع او به تخت نشست.","socialClass":"شاه قاجار، پروردهٔ دربار تبریز و مشاوران روسی.","importance":"بدون او استبداد صغیر و توپ بهارستان نیست. کسروی دشمنی‌اش با مشروطه را از روز ولیعهدی می‌نویسد.","life":[{"title":"ولیعهد تبریز","body":"کسروی بدیهای محمدعلی میرزای ولیعهد را پیش از تاجگذاری می‌آورد: فشار بر انجمن تبریز، خوی خودکامه، دوری از تهرانِ بست‌نشین. تبریزیان او را پیش از شاهی می‌شناختند."},{"title":"شاهی و کودتا","body":"تاجگذاری را بی‌اعتنایی به مجلس آغاز کرد. اتابک را برگرداند. پس از قتل اتابک و قرارداد ۱۹۰۷، راه باغشاه را پیمود. لیاخوف و شابشال در روایت کسروی دو پهلوی کالسکهٔ اویند."},{"title":"خلع و تبعید","body":"پس از فتح تهران به سفارت روس پناه برد و خلع شد. از روسیه یک‌بار برای بازگشتن کوشید و شکست خورد. در ۱۳۰۴ در غربت مرد."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":1},"title":"جلوس","text":"پس از مرگ پدر شاه شد."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":2,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":23},"title":"به توپ بستن مجلس","text":"آغاز استبداد صغیر."},{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":4,"solarDay":25,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":16},"title":"خلع","text":"مجلس عالی تاج را به احمدشاه داد."}]},{"id":"ahmad-person","name":"احمدشاه","titles":["شاه ایران"],"aliases":["احمد شاه","سلطان احمدشاه","احمدشاه قاجار"],"died":{"solarYear":1308,"gregorianYear":1930},"summary":"کودک دوازده‌ساله بر تخت. کارها با نایب‌السلطنه و سپس با سرداران و رضاخان گذشت. خودش به فرنگ دل بست و به نگاهداری تاج دل نداد. واپسین قاجار است.","role":"شاه صغیر پس از فتح تهران","judgments":[{"sourceId":"hedayat","locus":"ایام احمدشاه","text":"مخبرالسلطنه او را نرم و بی‌علاقه به رنج سلطنت می‌نویسد. این از درون دربار است."},{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"سال‌های پس از ۱۲۸۸","text":"کسروی میدان را از آن مجاهدان و سپس آشوب ایالات می‌داند. شاه در حاشیه است."}],"eventIds":["ahmad-enthroned","shuster-ultimatum"],"relatedPersonIds":["naser-al-molk"],"monarchId":"ahmad-shah","born":{"solarYear":1276,"gregorianYear":1898},"origin":"دربار تهران؛ کودک دوازده‌ساله بر تخت.","family":"پسر محمدعلی‌شاه. سلطنتش با نیابت ناصرالملک آغاز شد.","socialClass":"شاه صغیر قاجار؛ بعدها شاهی بی‌علاقه به رنج تخت.","importance":"نام او بر مشروطهٔ بازسازی‌شده است. کار را سرداران و سپس رضاخان کردند.","life":[{"title":"تخت کودک","body":"پس از فتح تهران بر تخت نشست. نایب‌السلطنه کارها را گرداند. مجلس دوم، شوستر، اولتیماتوم و اشغال تبریز در همین سال‌های نخست است."},{"title":"فرجام قاجار","body":"جنگ جهانگیر و قرارداد ۱۹۱۹ و کودتای ۱۲۹۹ سلطنت را توخالی کرد. مخبرالسلطنه او را نرم و گریزان از رنج سلطنت می‌نویسد. مجلس مؤسسان تاج را به پهلوی داد."}]},{"id":"ain-al-dowleh","name":"عبدالمجید میرزا عین‌الدوله","titles":["عین‌الدوله","شاهزادهٔ قاجار","صدراعظم"],"aliases":["عین الدوله","عین‌الدوله","عبدالمجید میرزا","عین الدوله قاجار"],"died":{"solarYear":1306,"gregorianYear":1927},"summary":"نوهٔ عباس میرزا و یکی از مقتدرترین رجال دربار مظفرالدین‌شاه. صدارت او با بست‌نشینی‌ها و صدور فرمان همزمان است. پس از خلع محمدعلی‌شاه نیز نامش در محاصرهٔ تبریز دوباره در میان است. نه هیولا است نه مصلح؛ مرد دستگاه است.","role":"صدراعظم آغاز جنبش؛ سپس فرماندهٔ سپاه دولتی بر تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ «بداندیشیهای عین‌الدوله»","text":"کسروی او را اصلاحگر نمی‌بیند. بداندیشی‌اش را آتش‌زنهٔ خیزش می‌شمارد و در استبداد صغیر نیز او را بر سر سپاه دولتی می‌گذارد. عنوان گفتار، خود داوری است."},{"sourceId":"nazem","locus":"رویدادهای سال ۱۳۲۴ قمری","text":"ناظم‌الاسلام عین‌الدوله را در برابر علما و بازرگانان بست‌نشین سرسخت می‌نگارد. گفتگو با او را بی‌حاصل می‌داند و گشایش را از جانب شاه می‌جوید، نه از صدراعظم."},{"sourceId":"hedayat","locus":"خاطرات رجال قاجار","text":"مخبرالسلطنه او را از تبار شاهزادگان مقتدر می‌نویسد؛ تکبر و خشونت زبانی‌اش را اهل دربار می‌شناختند. این خوی دربار است، نه کشف متأخر."}],"eventIds":["bast-abdolazim","farman","tabriz-siege"],"relatedPersonIds":["mozaffar-person","tabatabai","behbahani"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1224,"gregorianYear":1845},"origin":"شاهزادهٔ قاجار؛ نوهٔ عباس میرزا نایب‌السلطنه.","family":"عبدالمجید میرزا، از شاخهٔ عباس‌میرزایی. تبار جنگاور ولیعهد فتحعلی‌شاه را با خوی دربار ناصری جمع کرد.","socialClass":"شاهزادهٔ مقتدر، نه تاجر و نه مجتهد. صدراعظم و بعدها فرماندهٔ سپاه دولتی.","importance":"اگر کسروی را از اول بخوانی نام او زود می‌آید: بداندیشی‌های عین‌الدوله. هم آتش‌زنهٔ بست‌هاست هم محاصره‌کنندهٔ تبریز.","life":[{"title":"تبار و پایگاه","body":"شاهزادگی قاجار در ایران رتبه است نه کاست هند. عین‌الدوله از خاندانی است که ولیعهدی را در تبریز شناخته بود و در تهران صدارت را. تکبر زبانی‌اش را اهل دربار می‌شناختند؛ مخبرالسلطنه این را خوی دستگاه می‌نویسد نه کشف متأخر."},{"title":"صدارت ۱۲۸۴–۱۲۸۵","body":"جای اتابک و امین‌الدوله را گرفت وقتی شاه بیمار و رجال وام‌زده بودند. بازرگانان قند را علاءالدوله به چوب بست؛ علما به عبدالعظیم رفتند. ناظم‌الاسلام گفتگو با او را بی‌حاصل می‌داند. شاه نرم شد، او نه."},{"title":"تبریز","body":"پس از توپ مجلس، در شمار فرماندهان سپاه دولتی بر تبریز است. کسروی او را دوباره بر سر راه ستارخان می‌گذارد. مردی که جنبش را در تهران انکار کرد، در آذربایجان با اسلحه برگشت."},{"title":"پس از فتح","body":"با برافتادن محمدعلی میدان را باخت اما از رجال قاجار حذف نشد. در ۱۳۰۶ مرد. زندگی‌اش از آن زندگی‌هاست که کتاب یک داوری می‌کند و بقیهٔ عمر در حاشیه می‌ماند."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12},"title":"بست عبدالعظیم","text":"صدراعظم در برابر دو سید و بازار."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7},"title":"سقوط صدارت","text":"پس از مهاجرت قم و بست سفارت کنار رفت."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":7},"title":"محاصرهٔ تبریز","text":"در رأس سپاه دولتی."}]},{"id":"amin-al-soltan","name":"میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان","titles":["اتابک اعظم","امین‌السلطان","صدراعظم"],"aliases":["اتابک","امین السلطان","امین‌السلطان","علی اصغر خان","اتابک اعظم"],"died":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8},"summary":"چندبار صدراعظم ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه. مرد وام روس و تعرفه‌های گمرکی. پس از سفر فرنگ به صدارت محمدعلی‌شاه برگشت و همان سال به تیر عباس‌آقا تبریزی افتاد. کسروی او را دشمن در جامهٔ دوستی می‌خواند.","role":"صدراعظم ناصری و مظفری؛ صدراعظم بازگشت‌کردهٔ محمدعلی‌شاه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار ششم؛ «اتابک به چه نیرنگ‌ها کوشید؟»","text":"کسروی می‌نویسد به رسم دوستی دشمن مشروطه بود. پس از قتل: «عباس آقا جانبازی بسیار مردانه‌ای نمود. بدترین دشمنان کسی است که در جامهٔ دوستی رخ نماید.» این تندترین دفاع او از یک ترور سیاسی است."},{"sourceId":"nazem","locus":"بازگشت اتابک و صدارت ۱۲۸۶","text":"ناظم‌الاسلام بازگشت اتابک را با بدگمانی مجلس و انجمن‌ها می‌نویسد. او را سیاستمدار کهنه‌کار دربار می‌بیند، نه مؤمن به قانون."},{"sourceId":"browne","locus":"بازگشت اتابک و قتل او","text":"براون اتابک را دیپلمات کارکشته می‌داند که می‌کوشید میان دربار و مجلس راه باریکی باز کند. همدلی براون با قاتل کمتر از کسروی است؛ واقعه را لرزه در دربار می‌بیند."}],"eventIds":["atabak-killed","anglo-russian-1907"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person","ain-al-dowleh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1237,"gregorianYear":1858},"origin":"فرزند آقا ابراهیم امین‌السلطان؛ از درون دستگاه ناصری برآمد، نه از شاهزادگی.","family":"خاندان دیوانی. خودش چندبار صدراعظم شد. زن و فرزندان در سایهٔ لقب اتابک ماندند.","socialClass":"رجل دیوانی و دلال امتیاز و وام. نه روحانی، نه ایلخان، نه مجاهد.","importance":"وام روس، تعرفهٔ گمرک، بازگشت به صدارت محمدعلی، و قتل در بهارستان. کسروی او را دشمن در جامهٔ دوستی می‌خواند.","life":[{"title":"اتابک ناصری","body":"در عهد ناصرالدین‌شاه و مظفر به صدارت رسید و افتاد. کارش بستن وام و نگاه داشتن تخت با پول پترزبورگ بود. کسروی گفتاری دارد: اتابک به چه نیرنگ‌ها کوشید."},{"title":"بازگشت ۱۲۸۶","body":"از فرنگ برگشت تا میان شاه و مجلس راه باریکی باز کند. براون او را دیپلمات کارکشته می‌بیند. کسروی نیرنگ. ناظم‌الاسلام بدگمانی مجلس را می‌نویسد."},{"title":"قتل","body":"نهم شهریور ۱۲۸۶ عباس‌آقای صراف تبریزی او را کشت و خود را نیز کشت. همان روزها قرارداد ۱۹۰۷ بسته شد. کسروی قاتل را روسفیدکنندهٔ آزادیخواهان خواند. این داوری اوست."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":9,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"title":"قتل در بهارستان","text":"اتابک افتاد؛ دربار لرزید."}]},{"id":"amin-al-dowleh","name":"میرزا علی‌خان امین‌الدوله","titles":["امین‌الدوله","صدراعظم"],"aliases":["امین الدوله","امین‌الدوله","میرزا علی خان امین‌الدوله"],"died":{"solarYear":1283,"gregorianYear":1904},"summary":"صدراعظم اصلاح‌خواه مظفرالدین‌شاه، پیش از عین‌الدوله. با دبستان و کاستن از خودسری بلژیکی‌های گمرک شناخته می‌شود. کسروی کارهای او را در شمار مقدمات بیداری می‌آورد. پیش از صدور فرمان مرد.","role":"صدراعظم اصلاح‌گر کوتاه‌عمر، پیش از بست‌نشینی‌ها","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ «امین‌الدوله و کارهای او»","text":"کسروی او را در ردیف کسانی می‌گذارد که راه را برای بیداری گشودند، نه در ردیف خودکامگان. لحن کتاب دربارهٔ او از عین‌الدوله نرم‌تر است."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"رجال اصلاح پیش از مشروطه","text":"آدمیت امین‌الدوله را از تبار اصلاح دیوانی می‌خواند؛ محدود، وابسته به مهر شاه، و ناتوان از شکستن دستگاه امتیاز."}],"eventIds":[],"relatedPersonIds":["ain-al-dowleh","mozaffar-person"],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"خاندان دیوانی؛ میرزا علی‌خان.","family":"از رجال اصلاح پیش از بست‌ها.","socialClass":"صدراعظم اصلاح‌گر، وابسته به مهر شاه.","importance":"کسروی کارهای او را در مقدمات بیداری می‌آورد: دبستان، کاستن از خودسری بلژیکی‌ها.","life":[{"title":"صدارت کوتاه","body":"پیش از عین‌الدوله آمد و رفت. آدمیت او را از تبار اصلاح دیوانی می‌داند؛ محدود و ناتوان از شکستن دستگاه امتیاز. پیش از فرمان مرد."}]},{"id":"amir-bahador","name":"حسین پاشاخان امیربهادر جنگ","titles":["امیربهادر جنگ","وزیر دربار"],"aliases":["امیربهادر","امیر بهادر","بهادر جنگ","حسین پاشاخان"],"summary":"از نزدیکان محمدعلی‌شاه و از مردان باغشاه. کسروی او را در شمار بدخواهان مجلس می‌آورد، کنار سعدالدوله. در روز به توپ بستن، از ارکان کودتا است. پس از فتح تهران میدان را باخت.","role":"رجل دربار محمدعلی‌شاه؛ از ارکان کودتای باغشاه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار نهم و یازدهم","text":"کسروی بدخواهی‌های سعدالدوله و امیربهادر را آغاز دوبارهٔ کشاکش می‌نویسد. او را اوباش دربار نمی‌خواند؛ مرد سلاح و دربار می‌داند."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"روزهای باغشاه","text":"ملک‌زاده امیربهادر را از آمران فشار بر آزادیخواهان می‌شمارد. جانب پدر کشته‌شده در این داوری پیداست."}],"eventIds":["majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person","liakhov","saad-al-dowleh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"دربار محمدعلی‌شاه.","socialClass":"رجل سلاح و دربار؛ وزیر دربار.","importance":"از ارکان باغشاه. کسروی نامش را در عنوان گفتار بدخواهان گذاشته.","life":[{"title":"باغشاه","body":"ملک‌زاده او را از آمران فشار بر آزادیخواهان می‌شمارد. جانب پدر کشته‌شده در این داوری پیداست."}]},{"id":"saad-al-dowleh","name":"میرزا جوادخان سعدالدوله","titles":["سعدالدوله"],"aliases":["سعد الدوله","سعدالدوله","جوادخان سعدالدوله"],"summary":"دیپلمات و رجل دورهٔ محمدعلی‌شاه. کسروی او را در فهرست کسانی می‌آورد که دربار را دوباره به جنگ با مجلس کشاندند. چهرهٔ خاکستری سیاست خارجی است، نه سردار میدان.","role":"رجل بدخواه مجلس در دربار محمدعلی‌شاه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار نهم؛ «بدخواهی‌های سعدالدوله و امیربهادر و دیگران»","text":"کسروی نام او را در عنوان گفتار گذاشته است. یعنی در چشم او سعدالدوله علت است، نه تماشاچی."}],"eventIds":["majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["amir-bahador","mohammad-ali-person"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"دیپلمات دورهٔ محمدعلی.","socialClass":"رجل سیاست خارجی دربار.","importance":"کسروی بدخواهی او را علت آغاز دوبارهٔ کشاکش می‌داند.","life":[{"title":"سایهٔ دربار","body":"چهرهٔ خاکستری است. نامش در کتاب بیشتر از کردار نمایانش می‌آید."}]},{"id":"naser-al-molk","name":"ابوالقاسم‌خان ناصرالملک","titles":["ناصرالملک","نایب‌السلطنه"],"aliases":["ناصر الملک","ناصرالملک","ابوالقاسم خان"],"summary":"تحصیل‌کردهٔ آکسفورد و از دودمان قراگوزلو. در آغاز جنبش میان طباطبایی و دربار نامه رد و بدل می‌کرد. پس از فتح تهران نایب‌السلطنهٔ احمدشاه شد. میان فرنگ و تهران در رفت‌وآمد بود.","role":"واسطهٔ آغاز کار؛ نایب‌السلطنهٔ احمدشاه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ نامهٔ ناصرالملک به طباطبایی","text":"کسروی نامهٔ او را سند میانه‌روی دربار می‌آورد، نه ستایش از شخص. بعدها از او کمتر به نیکی یاد می‌کند تا از مجاهدان."},{"sourceId":"hedayat","locus":"ایام نیابت سلطنت","text":"مخبرالسلطنه ناصرالملک را مرد فرنگ‌دیده و محتاط می‌نویسد؛ برای نگاه داشتن تاج بر سر کودک مناسب، برای پیش بردن مشروطه بی‌رمق."}],"eventIds":["tehran-opened","ahmad-enthroned"],"relatedPersonIds":["tabatabai","ahmad-person"],"monarchId":"ahmad-shah","origin":"همدان؛ دودمان قراگوزلو.","family":"ابوالقاسم‌خان. تحصیل آکسفورد.","socialClass":"ایلی‌زادهٔ غرب ایران که فرنگ‌دیده و نایب‌السلطنه شد.","importance":"واسطهٔ نامه با طباطبایی در آغاز؛ نایب‌السلطنهٔ احمدشاه پس از فتح.","life":[{"title":"میان دربار و دو سید","body":"کسروی نامهٔ او به طباطبایی را سند میانه‌روی می‌آورد، نه ستایش شخص."},{"title":"نیابت","body":"مخبرالسلطنه او را برای نگاه داشتن تاج بر سر کودک مناسب می‌داند و برای پیش بردن مشروطه بی‌رمق."}]},{"id":"shapshal","name":"شابشال‌خان","titles":["معلم محمدعلی‌شاه"],"aliases":["شابشال","شابشال خان","شاپشال"],"summary":"معلم و ندیم محمدعلی‌شاه، از تبار تاتار کریمه و وابسته به مدار روس. کسروی او را در کالسکهٔ شاه، شمشیر به دست، در راه باغشاه تصویر می‌کند. در ذهن خوانندهٔ کتاب، سایهٔ پترزبورگ بر دوش شاه است.","role":"معلم روسی‌مشرب شاه؛ نماد نفوذ دربار در روایت کسروی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یازدهم؛ رفتن شاه به باغشاه","text":"کسروی یک سوی کالسکه را شابشال شمشیر به دست می‌گذارد و سوی دیگر را لیاخوف. این تصویر بیشتر از شرح شغل، کار می‌کند."},{"sourceId":"browne","locus":"دربار محمدعلی‌شاه","text":"براون حضور مشاوران روسی و قزاق را ساخت قدرت شاه می‌داند. شابشال در این روایت جزئی از همان ساخت است."}],"eventIds":["majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person","liakhov"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تاتار کریمه؛ معلم و ندیم محمدعلی.","socialClass":"وابسته به مدار روس در دربار.","importance":"در تصویر کسروی از کالسکهٔ باغشاه، شمشیر به دست ایستاده.","life":[{"title":"سایهٔ پترزبورگ","body":"براون حضور مشاوران روسی را ساخت قدرت شاه می‌داند. شابشال جزئی از همان ساخت است."}]},{"id":"zell-e-soltan","name":"مسعود میرزا ظل‌السلطان","titles":["ظل‌السلطان","حاکم اصفهان"],"aliases":["ظل السلطان","ظل‌السلطان","مسعود میرزا"],"summary":"پسر ارشد ناصرالدین‌شاه و حاکم دیرپای اصفهان. ولیعهد نشد چون مادرش از خاندان قاجار نبود. در اصفهان دولتی در دولت ساخت. خوانندهٔ کسروی او را بیشتر از حاشیهٔ اصفهان می‌شناسد تا از صحن مجلس.","role":"شاهزادهٔ مقتدر اصفهان؛ رقیب کنارگذاشته‌شدهٔ ولیعهدی","judgments":[{"sourceId":"hedayat","locus":"رجال ناصری","text":"مخبرالسلطنه او را سهمگین و مال‌اندوز می‌نویسد. هیبتش در اصفهان بیش از مهرش در تهران بود."}],"eventIds":[],"relatedPersonIds":[],"monarchId":"naser-al-din","origin":"پسر ارشد ناصرالدین‌شاه؛ مادرش از قاجار نبود پس ولیعهد نشد.","family":"مسعود میرزا. حاکم دیرپای اصفهان.","socialClass":"شاهزادهٔ مال‌اندوز؛ دولتی در دولت در اصفهان.","importance":"برای خوانندهٔ کسروی بیشتر حاشیهٔ اصفهان است تا صحن مجلس.","life":[{"title":"اصفهان","body":"مخبرالسلطنه هیبتش را در اصفهان بیش از مهرش در تهران می‌نویسد."}]},{"id":"tabatabai","name":"سید محمد طباطبایی","titles":["آیت‌الله","مجتهد تهران"],"aliases":["طباطبایی","طباطبائی","سید محمد طباطبایی","سیدمحمد طباطبایی","آقا سید محمد"],"died":{"solarYear":1299,"gregorianYear":1920},"summary":"یکی از دو سید تهران. نامه به عین‌الدوله و به شاه نوشت، به شاه عبدالعظیم و قم رفت، و مشروطه را از عدالتخانه به مجلس کشاند. کسروی او را صادق می‌خواند. این ستایش کسروی است، نه بی‌گناهی تاریخی.","role":"پیشوای روحانی مشروطه در تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم و بحث روحانیت","text":"«دو سید راستی را مشروطه و قانون می‌خواستند.» کسروی طباطبایی را از بهبهانی نرم‌تر و بی‌شائبه‌تر می‌بیند. هر جا این دو با دربار آشتی می‌جویند، کسروی آن را خطا می‌شمارد."},{"sourceId":"nazem","locus":"بست‌ها و مهاجرت‌ها","text":"ناظم‌الاسلام طباطبایی را محور نامه‌ها و بست‌نشینی علما می‌نویسد. روایت او تهرانی است و دو سید را در مرکز صفحه می‌گذارد."},{"sourceId":"browne","locus":"علمای مشروطه‌خواه تهران","text":"براون طباطبایی را مجتهد قانون‌خواه می‌شناسد و برای فرنگ گزارش می‌دهد که جنبش فقط غوغای بازار نیست."}],"eventIds":["bast-abdolazim","qom-migration","farman","majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["behbahani","sheikh-fazlollah","ain-al-dowleh"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1221,"gregorianYear":1842},"origin":"خاندان سادات طباطبایی؛ از نجف و سامرا به تهران.","family":"سید محمد. پسرش سید محمدصادق بعدها در سیاست ماند. نسبت با حلقهٔ علما، نه با دربار.","socialClass":"مجتهد تهران. پایگاهش محراب و خانهٔ علماست نه دیوان.","importance":"یکی از دو سید. نامه و میانه‌روی او را کسروی سند می‌کند. بدون او بست عبدالعظیم شکل دیگر می‌گرفت.","life":[{"title":"تبار و درس","body":"سید است و مجتهد. در ایران پایگاه مجتهد از منبر و تقلید می‌آید، نه از مالکیت زمین به معنای ارباب قاجار. طباطبایی از آن مجتهدانی است که دولت‌آبادی او را آرام و اهل نامه می‌نویسد."},{"title":"بست و مهاجرت","body":"با بهبهانی به عبدالعظیم رفت و بعد به قم. کسروی گفتارهای او را نقل می‌کند تا نشان دهد خواست عدالتخانه پیش از لفظ مشروطه بوده. ناظم‌الاسلام جزئیات گفتگو را می‌نویسد."},{"title":"پس از فرمان","body":"در مجلس اول پشتوانهٔ شرع برای قانون بود. در استبداد صغیر آسیب دید اما تیرباران نشد. تا ۱۳۰۰ زیست."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12},"title":"بست عبدالعظیم","text":"با بهبهانی پیشگام بست."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7},"title":"مهاجرت قم","text":"فشار نهایی بر شاه."}]},{"id":"behbahani","name":"سید عبدالله بهبهانی","titles":["آیت‌الله","مجتهد تهران"],"aliases":["بهبهانی","سید عبدالله بهبهانی","سیدعبدالله بهبهانی","آقا سید عبدالله"],"died":{"solarYear":1289,"solarMonth":4,"gregorianYear":1910,"gregorianMonth":7},"summary":"سید دیگر تهران. سیاسی‌تر از طباطبایی، و در بازار و انجمن‌ها دستش بازتر. پس از فتح تهران ترور شد. کسروی هر دو سید را صادق می‌خواند، اما بهبهانی را بیشتر مرد میدان سیاست می‌بیند تا مرد نامه.","role":"پیشوای سیاسی‌تر روحانیان مشروطه‌خواه تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"همدستی دو سید","text":"کسروی جنبش را کار دو سید می‌داند و به کتابهایی می‌تازد که مشیرالدوله را بنیادگذار ستوده‌اند. بهبهانی را در این زوج، یال سیاست می‌گذارد."},{"sourceId":"nazem","locus":"انجمن‌ها و بست‌ها","text":"ناظم‌الاسلام آمدوشد بهبهانی با رجال و سفارت را بیشتر می‌نویسد. همین باعث شده برخی او را «سیاسی» بخوانند و برخی «آلوده»."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"سال‌های پس از فتح تهران","text":"ملک‌زاده قتل بهبهانی را ضربه به مشروطهٔ تهران می‌نگارد. قاتلان را در فضای تندروی انجمن‌ها می‌جوید."}],"eventIds":["bast-abdolazim","qom-migration","farman","tehran-opened"],"relatedPersonIds":["tabatabai","sheikh-fazlollah"],"monarchId":"mozaffar-al-din","born":{"solarYear":1219,"gregorianYear":1840},"origin":"خاندان بهبهانی تهران؛ مجتهد پرنفوذ بازار.","family":"سید عبدالله. نوادگانش در سیاست بعدی ایران نام دارند. نسبت نزدیک با تجار تهران.","socialClass":"مجتهد بازار. قدرت او از مقلد و دکاندار است.","importance":"دومین سید. تندتر از طباطبایی. قتلش در ۱۲۸۹ نشانهٔ شکاف مجلس دوم است.","life":[{"title":"بازار و محراب","body":"کسروی او را در کنار طباطبایی می‌گذارد اما خوی تندتری می‌نویسد. دولت‌آبادی رابطهٔ او با تجار را کلید بست‌ها می‌داند."},{"title":"مجلس و مرگ","body":"در باغشاه آسیب دید و زنده ماند. در مجلس دوم، تیراندازان او را کشتند. کسروی قاتلان را از تندروان می‌شمارد. این داوری اوست و محل نزاع است."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1289,"solarMonth":4,"gregorianYear":1910,"gregorianMonth":7},"title":"قتل","text":"تیر در خانه. مجلس دوم لرزید."}]},{"id":"sheikh-fazlollah","name":"شیخ فضل‌الله نوری","titles":["حاج شیخ فضل‌الله","مجتهد تهران"],"aliases":["شیخ فضل الله","شیخ فضل‌الله","نوری","فضل‌الله نوری","شیخ فضل الله نوری"],"died":{"solarYear":1288,"solarMonth":5,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7},"summary":"مجتهد متنفذ تهران. نخست با دو سید همراه بود، سپس مشروعه را در برابر مشروطه علم کرد و در استبداد صغیر کنار دربار ایستاد. پس از فتح تهران اعدام شد. کسروی جدایی را بر سر شریعت می‌نویسد، نه بر سر جاه.","role":"پیشوای شرعی مخالف مشروطهٔ عرفی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار ششم؛ اندیشه‌های حاجی شیخ فضل‌الله","text":"«حاجی شیخ فضل‌الله رواج شریعت را می‌طلبید و به یکبار از هم جدا می‌بودند.» کسروی نزاع را فقهی‌سیاسی می‌بیند. این با روایتی که شیخ را فقط مزدور دربار می‌کند یکی نیست."},{"sourceId":"nazem","locus":"جدایی علما و تحصن عبدالعظیم","text":"ناظم‌الاسلام همراهی نخستین و سپس جدایی را روزبه‌روز نوشته است. شیخ در این روایت از مدافع عدالتخانه به نقاد قانون عرفی بدل می‌شود."},{"sourceId":"browne","locus":"مشروعه در برابر مشروطه","text":"براون او را رأس مخالفان متمم قانون اساسی می‌شناسد. همدلی براون با مجلس است؛ با این حال وجود یک جبههٔ شرعی را جدی می‌گیرد."}],"eventIds":["supplementary-law","majlis-bombarded","nuri-executed"],"relatedPersonIds":["tabatabai","behbahani","mohammad-ali-person","akhund-khorasani"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","born":{"solarYear":1222,"gregorianYear":1843},"origin":"نور مازندران؛ درس نجف؛ رخت در تهران.","family":"شیخ فضل‌الله نوری. فرزند روحانی مازندرانی. داماد و پسران در حاشیهٔ محاکمه ماندند.","socialClass":"مجتهد طراز اول تهران. نه درباری، نه بازاری به معنای بهبهانی.","importance":"بزرگ‌ترین فقیه مخالف مشروطهٔ بی‌حد. دار زدن او زخم ماندگار است.","life":[{"title":"از همراهی تا جدایی","body":"در بست‌های اول با دو سید بود. بعد جدا شد. کسروی از گفتارهای او علیه مجلس نقل می‌کند. آدمیت او را فقیه مشروعه می‌خواند."},{"title":"لوایح و باغشاه","body":"در استبداد صغیر جانب شاه گرفت. لوایحش را مخالفان «مشروعه» نامیدند."},{"title":"محاکمه","body":"پس از فتح تهران محاکمه و دار شد. کسروی حکم را روا می‌داند. ملک‌زاده نیز. براون سنگینی اعدام مجتهد را می‌فهمد. این سه نگاه را کنار هم باید خواند."},{"title":"چرا مهم است","body":"بزرگ‌ترین فقیه مخالف مشروطهٔ بی‌حد است. روایت مزدور دربار، جدایی فقهی را می‌پوشاند. کسروی جدایی را بر سر شریعت نوشته. ناظم‌الاسلام همراهی نخستین را هم ثبت کرده. هر دو لایه لازم است."},{"title":"پایگاه","body":"مجتهد طراز اول تهران است. نه درباری به معنای امیربهادر، نه بازاری به معنای بهبهانی. قدرتش از درس و مقلد و منبر است. دار زدنش زخم ماند چون این پایگاه را نمی‌شود با ترور اتابک یکی گرفت."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":5,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7},"title":"دار","text":"در میدان توپخانه."}]},{"id":"akhund-khorasani","name":"ملا محمدکاظم آخوند خراسانی","titles":["آخوند خراسانی","مرجع نجف"],"aliases":["آخوند خراسانی","آخوند","محمدکاظم خراسانی","ملا محمد کاظم"],"died":{"solarYear":1290,"gregorianYear":1911},"summary":"مرجع بزرگ نجف و پشتیبان مشروطه از بیرون مرز. با مازندرانی فتوا و تلگراف به تبریز و تهران می‌فرستاد. کسروی اختلاف نجف و شیخ فضل‌الله را اختلاف در خواندن شریعت در غیبت امام می‌داند.","role":"پشتیبان نجفی مشروطه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"روحانیت و مشروطه","text":"کسروی از زبان آخوند و مازندرانی می‌نویسد: چون صاحب شریعت ناپیداست و حکام جور چیره‌اند، باری قانونی باشد و عقلای امت شورا کنند. «مشروطه را از شریعت جدا می‌گرفتند.»"},{"sourceId":"adamiyat","locus":"اندیشهٔ سیاسی نجف","text":"آدمیت حمایت نجف را سند آن می‌داند که مشروطه در ایران فقط فرنگ‌مآبی نبود؛ فقه هم برای مهار سلطان راه باز کرد."}],"eventIds":["tabriz-siege","farman"],"relatedPersonIds":["mazandarani","sheikh-fazlollah","tabatabai"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"خراسان؛ حوزهٔ نجف.","family":"ملا محمدکاظم.","socialClass":"مرجع تقلید نجف. قدرت از مقلدان دور، نه از منبر تهران.","importance":"تلگراف نجف به سود مشروطه، وزن شرعی مجلس را بالا برد.","life":[{"title":"نجف","body":"آدمیت و کسروی هر دو این تلگراف‌ها را می‌آورند. مرجع بیرون از دسترس عین‌الدوله بود."}]},{"id":"mazandarani","name":"شیخ عبدالله مازندرانی","titles":["مرجع نجف"],"aliases":["مازندرانی","شیخ عبدالله مازندرانی","عبدالله مازندرانی"],"summary":"همراه آخوند خراسانی در حمایت از مشروطه. کسروی این دو را با هم می‌آورد. در برابر خوانش مشروعهٔ شیخ فضل‌الله، خوانش نجف این بود که قانون عرفی در غیبت، جلو خودکامگی را می‌گیرد.","role":"مرجع حامی مشروطه در نجف","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"پشتیبانی علمای نجف","text":"کسروی تلگراف‌ها و پاسخ‌های این دو مرجع را از جنس فقه سیاست می‌خواند، نه شعار. نام مازندرانی را همیشه کنار آخوند می‌آورد."}],"eventIds":["tabriz-siege"],"relatedPersonIds":["akhund-khorasani","sheikh-fazlollah"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"مازندران؛ نجف.","socialClass":"مرجع نجف.","importance":"همراه خراسان در تأیید مشروطه.","life":[{"title":"دو مرجع","body":"نامش کمتر از خراسانی بر سر زبان‌هاست؛ کار همان است."}]},{"id":"seqat-al-islam","name":"میرزا علی ثقةالاسلام تبریزی","titles":["ثقةالاسلام"],"aliases":["ثقة الاسلام","ثقةالاسلام","ثقةالاسلام تبریزی"],"died":{"solarYear":1290,"solarMonth":10,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":12},"summary":"روحانی مشروطه‌خواه تبریز. میان مجاهدان و محافظه‌کاران شهر می‌ایستاد. روس‌ها او را در عاشورا به دار آویختند. کسروی در هیجده‌ساله این قتل را داغ آذربایجان می‌نویسد.","role":"مجتهد تبریز؛ کشتهٔ اشغال روس","judgments":[{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"اشغال تبریز و اولتیماتوم","text":"کسروی دار زدن ثقةالاسلام را نشانهٔ آن می‌داند که مشروطهٔ تبریز را فقط محمدعلی‌شاه نکشت؛ پترزبورگ هم کشت."}],"eventIds":["shuster-ultimatum"],"relatedPersonIds":["sattar-khan","baqer-khan"],"monarchId":"ahmad-shah","origin":"تبریز؛ خاندان ثقةالاسلامی.","family":"میرزا علی آقا.","socialClass":"مجتهد تبریز؛ میان انجمن و شرع.","importance":"دار زدنش به دست روس در محرم ۱۳۳۰ قمری داغ آذربایجان است.","life":[{"title":"انجمن و محرم","body":"کسروی او را از ارکان انجمن می‌نویسد. تاریخ هیجده‌ساله دار زدنش را با اشغال تبریز گره می‌زند."}]},{"id":"sattar-khan","name":"ستارخان","titles":["سردار ملی"],"aliases":["ستار خان","ستارخان سردار ملی","ستار"],"born":{"solarYear":1245,"gregorianYear":1866},"died":{"solarYear":1293,"solarMonth":8,"gregorianYear":1914,"gregorianMonth":11},"summary":"از محلهٔ امیرخیز تبریز. در استبداد صغیر وقتی انجمن پاشید، پرچم را نگاه داشت. کسروی جملهٔ مشهور را برای او نوشته: از مشروطه تبریز مانده بود و از تبریز یک محله امیرخیز. قهرمان کتاب است؛ مورخ بی‌طرف نیست.","role":"فرماندهٔ مقاومت تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوازدهم؛ پافشاری گردان ستارخان","text":"کسروی ایستادگی او را شاهنامه‌وار می‌نویسد. در ویرایش کتابی، روایت‌هایی که او را کمتر از جنگجوی کامل نشان می‌داد کنار گذاشت. این را سیگل در مقابلهٔ نسخه‌ها نشان داده است."},{"sourceId":"browne","locus":"محاصرهٔ تبریز","text":"براون ستارخان را قهرمان مقاومت می‌شناساند و گزارش موور و باسکرویل را در همین قصه می‌آورد. نگاه او از بیرون است و حماسی."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"پس از فتح تهران","text":"دولت‌آبادی ستارخان را پس از ورود به تهران دیگر آن سردار محله نمی‌بیند؛ میان مجاهدان و دولت جدید ساییده شد و زخم پارک اتابک کار او را ساخت."}],"eventIds":["tabriz-siege","tehran-opened"],"relatedPersonIds":["baqer-khan","ali-monsieur","baskerville"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"امیرخیز تبریز؛ از لوطیان محله، نه از خوانین.","family":"ستار خان سردار ملی. برادران و بستگان محله در سنگر بودند. همسر و فرزندان پس از جنگ در سایه ماندند.","socialClass":"لوطی و تفنگچی محله. پایگاهش غیرت محله است نه دفتر دیوان.","importance":"محور ایستادگی تبریز. بدون او روایت آذربایجان فرو می‌ریزد. کسروی گاهی او را پاکیزه می‌کند.","life":[{"title":"محله نه ارتش","body":"ستار از امیرخیز برخاست. لوطی در تبریز یعنی مرد سلاح و ناموس محله، نه راهزن و نه افسر. کسروی این را می‌فهمد و گاه تیزخویی‌اش را نرم می‌نویسد. تاریخ هیجده‌ساله خون کوچه‌ها را بیشتر نشان می‌دهد."},{"title":"محاصره","body":"از تابستان ۱۲۸۷ تا بهار ۱۲۸۸ شهر را نگه داشت. عین‌الدوله و سپاه دولتی از بیرون؛ قحطی از درون. رسیدن قزاق روس محاصره را شکست و استقلال انجمن را نیز."},{"title":"تهران و پارک اتابک","body":"پس از فتح، در تهران مهمان ناخوانده شد. خلع سلاح پارک اتابک کار او و باقر را تمام کرد. در ۱۲۹۳ از زخم همان روزها مرد."},{"title":"چرا مهم است","body":"بدون ستار روایت آذربایجان فرو می‌ریزد. قهرمان کتاب است؛ مورخ بی‌طرف نیست. سیگل نشان داده کسروی در ویرایش نهایی روایت‌هایی که او را کمتر از جنگجوی کامل نشان می‌داد کنار گذاشت. این را باید دانست و باز هم کار امیرخیز را دید."},{"title":"پایگاه نه طبقه","body":"ستار دهقان انقلابی در معنای مکتبی نیست. لوطی محله است. غیرت امیرخیز و تفنگ، نه حزب و نه دفتر. باقر از خیابان همین جنس است. سردار اسعد از جنس دیگر: ایلخان. قاطی کردن این‌ها با «خلق» خواندن را مخدوش می‌کند."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":7},"title":"آغاز محاصره","text":"ستار علم ایستادگی را در امیرخیز نگه داشت."},{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":2,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":4},"title":"ورود قزاق روس","text":"محاصره شکست؛ شهر زیر سایهٔ اجنبی ماند."},{"date":{"solarYear":1289,"gregorianYear":1910},"title":"پارک اتابک","text":"خلع سلاح مجاهدان در تهران."}]},{"id":"baqer-khan","name":"باقرخان","titles":["سالار ملی"],"aliases":["باقر خان","باقرخان سالار ملی","سالار ملی"],"died":{"solarYear":1295,"gregorianYear":1916},"summary":"همرزم ستارخان از محلهٔ خیابان. کسروی با او محتاط‌تر است تا با ستار. منابع آغاز جنگ تبریز از بیدق سفید و تسلیم موقت او یاد کرده‌اند؛ کسروی در کتاب نهایی این را کم‌رنگ کرده است.","role":"فرماندهٔ محلهٔ خیابان در مقاومت تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"جنگ‌های تبریز","text":"کسروی باقرخان را سالار می‌خواند و در کنار ستار می‌آورد. لحن ستایش هست، اما اوج حماسه برای امیرخیز است نه خیابان."},{"sourceId":"kasravi","locus":"مقابله با «بلوای تبریز»","text":"منبعی که کسروی از آن برداشته، تسلیم موقت باقرخان و گرفتن سلاح مجاهدان خیابان را نوشته است. کسروی این را به کتاب نهایی راه نداد. خواننده باید هر دو لایه را ببیند."}],"eventIds":["tabriz-siege","tehran-opened"],"relatedPersonIds":["sattar-khan"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"خیابان تبریز؛ لوطی محله.","family":"باقر خان سالار ملی. رقیب و همراه ستار.","socialClass":"لوطی محلهٔ خیابان.","importance":"پهلوی دیگر تبریز. کسروی ستار را بیشتر می‌ستاید.","life":[{"title":"دو محله","body":"تبریز بدون رقابت امیرخیز و خیابان فهمیده نمی‌شود. تاریخ هیجده‌ساله این دوگانگی را بهتر از تاریخ مشروطه باز می‌کند."}]},{"id":"ali-monsieur","name":"علی مسیو","titles":["مرکز غیبی تبریز"],"aliases":["علی موسیو","علی مسیو","علی‌مسیو"],"summary":"از سازمان‌دهندگان مخفی تبریز. کسروی بت نمی‌سازد اما نامش را در شمار کوشندگان شهر می‌آورد. میان مجاهدان کوچه و انجمن‌های مخفی، او حلقه است.","role":"سازمان‌دهندهٔ مخفی مشروطه در تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"کوشندگان تبریز","text":"کسروی از علی مسیو قهرمان تک‌چهره نمی‌سازد. کار او را در شبکه می‌بیند، نه در علم و اسب."}],"eventIds":["tabriz-siege"],"relatedPersonIds":["sattar-khan"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تبریز؛ شبکهٔ مخفی مرکز غیبی.","family":"نام خانوادگی در منابع کم است. کارش سازمانی بود نه خاندانی.","socialClass":"سازمان‌دهندهٔ مخفی؛ میان مجاهد کوچه و انجمن.","importance":"حلقهٔ پنهان تبریز. کسروی از او بت نمی‌سازد.","life":[{"title":"مرکز غیبی","body":"علی مسیو سلاح علم نکرد؛ آدم و خبر جابه‌جا کرد. کسروی کار او را در شبکه می‌بیند. بدون چنین کسانی محله تنها می‌ماند و انجمن حرف می‌زد."}]},{"id":"sardar-asad","name":"علی‌قلی‌خان سردار اسعد بختیاری","titles":["سردار اسعد","ایلخان بختیاری"],"aliases":["سردار اسعد","سرداراسعد","علی قلی خان","علی‌قلی‌خان بختیاری"],"died":{"solarYear":1296,"gregorianYear":1917},"summary":"از خوانین بختیاری و از تحصیل‌کردگان فرنگ. نیروی ایل را از اصفهان به سمت تهران آورد. فتح تهران بدون بختیاری و گیلان تمام نمی‌شد. بعدها در دولت‌های پس از مشروطه وزیر شد و با برادرش صمصام بر سر ایل کشید.","role":"فرماندهٔ ستون بختیاری در فتح تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"شهرگشایی مشروطه‌خواهان","text":"کسروی حرکت بختیاری را از جنس ایلی می‌بیند که به کار آزادی آمد. ستایش او از سردار اسعد کمتر از ستارخان است؛ کار را اما انکار نمی‌کند."},{"sourceId":"browne","locus":"حرکت اصفهان به تهران","text":"براون بختیاری را نیروی تعیین‌کنندهٔ جنوب می‌نویسد. سردار اسعد را مردی می‌شناسد که هم ایل را می‌فهمد هم زبان فرنگ را."},{"sourceId":"hedayat","locus":"دولت‌های پس از ۱۲۸۸","text":"مخبرالسلطنه خوانین بختیاری را پس از فتح، شریک قدرت می‌بیند نه زاهد مشروطه. این نگاه درباری است و به کار موازنه می‌آید."}],"eventIds":["tehran-opened","ahmad-enthroned"],"relatedPersonIds":["samsam","sepehdar","yeprem"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"بختیاری؛ پسر حسینقلی خان ایلخانی.","family":"علی‌قلی خان سردار اسعد. برادرانش صمصام و حاجی خسرو در فتح تهران شریک‌اند.","socialClass":"ایلخان بختیاری. قدرت از تفنگ ایل و مال چراگاه.","importance":"ستون جنوبی فتح تهران.","life":[{"title":"ایل و فرنگ","body":"فرنگ‌دیده بود و ایلی ماند. دولت‌آبادی او را منظم‌تر از سپهدار می‌نویسد. فتح تهران بدون سوار بختیاری شکل دیگر داشت."}]},{"id":"samsam","name":"نجف‌قلی‌خان صمصام‌السلطنه","titles":["صمصام‌السلطنه","ایلخان بختیاری"],"aliases":["صمصام السلطنه","صمصام‌السلطنه","نجفقلی خان"],"summary":"برادر بزرگ‌تر سردار اسعد و ایلخان. اصفهان را از دست ظل‌السلطان‌زادگان و حکام شاه درآورد و راه ستون بختیاری را باز کرد. بعدتر چندبار رئیس‌الوزرا شد. مرد ایل است که ناگهان مرد دولت شد.","role":"گشایندهٔ اصفهان؛ رئیس‌الوزرای سال‌های بعد","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"حرکت از اصفهان","text":"کسروی کار اصفهان را به نام ایل می‌نویسد. صمصام را بیشتر در گشودن شهر می‌بیند تا در ایدئولوژی."}],"eventIds":["tehran-opened"],"relatedPersonIds":["sardar-asad"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"بختیاری؛ برادر بزرگ سردار اسعد.","family":"نجف‌قلی خان صمصام‌السلطنه. ایلخانی با برادرش تقسیم شد و بعد جنگید.","socialClass":"ایلخان. قدرت از سوار و چراگاه.","importance":"گشودن اصفهان راه ستون جنوب را باز کرد.","life":[{"title":"اصفهان","body":"کسروی کار اصفهان را به نام ایل می‌نویسد. صمصام شهر را از حکام شاه گرفت. بعدتر چندبار رئیس‌الوزرا شد. مرد ایل که ناگهان مرد دولت شد."}]},{"id":"sepehdar","name":"محمدولی‌خان تنکابنی سپهدار اعظم","titles":["سپهدار","سپهسالار"],"aliases":["سپهدار","سپهسالار","تنکابنی","محمد ولی خان","محمدولی‌خان","سپهدار اعظم"],"summary":"حاکم و زمین‌دار مازندران و گیلان. نخست در شمار سپاه دولتی بر تبریز بود، سپس برگشت و ستون شمال را با یپرم به تهران آورد. کسروی این برگشتن را به خلوص نمی‌ستاید؛ تغییر جبهه را روایت می‌کند.","role":"فرماندهٔ ستون گیلان در فتح تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار سیزدهم؛ عین‌الدوله و سپهسالار","text":"کسروی او را ابتدا در سپاه محاصره می‌آورد و بعد در سپاه گشایش. تغییر جبهه را روایت می‌کند. ستایش بی‌قید نیست."},{"sourceId":"dowlatabadi","locus":"گیلان و راه قزوین","text":"دولت‌آبادی سپهدار را مرد محاسبه می‌نویسد: وقتی بخت شاه را باخت، بخت مجلس را خرید. این نگاه مشروطه‌خواه غیرتبریزی است."}],"eventIds":["tabriz-siege","tehran-opened"],"relatedPersonIds":["yeprem","sardar-asad","ain-al-dowleh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تنکابن مازندران.","family":"محمدولی خان تنکابنی.","socialClass":"حکمران محلی شمال؛ بعدها سپهسالار دولت مشروطه.","importance":"ستون شمالی فتح. از دولتی به مجاهد رسید.","life":[{"title":"چرخش","body":"کسروی آمدنش به رشت را نقطهٔ عطف گیلان می‌داند. انگیزه محل بحث است: جاه یا ایمان."}]},{"id":"yeprem","name":"یپرم‌خان داویدیان","titles":["یپرم‌خان","رئیس نظمیه"],"aliases":["یپرم","یپرم خان","یپرم‌خان","اپرم"],"died":{"solarYear":1291,"gregorianYear":1912},"summary":"ارمنی اهل قفقاز، از داشناک‌ها. در گیلان و فتح تهران فرماندهٔ مجاهد بود و پس از پیروزی رئیس نظمیهٔ تهران شد. در نبرد با سالارالدوله کشته شد. مشروطه بدون قفقازی‌ها و ارامنه ناقص روایت می‌شود.","role":"فرماندهٔ مجاهد ارمنی؛ رئیس نظمیهٔ تهران","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"یاوری دیگران و مجاهدان قفقاز","text":"کسروی از یاری قفقاز و ارامنه یاد می‌کند. یپرم را در شمار کسانی می‌آورد که کار را تمام کردند، نه در شمار «بیگانهٔ تحمیل‌شده»."},{"sourceId":"browne","locus":"مجاهدان گیلان","text":"براون نقش داشناک و گئورگیان قفقاز را در ستون شمال برجسته می‌کند. یپرم در این روایت حرفه‌ای‌ترین فرمانده است."}],"eventIds":["tehran-opened"],"relatedPersonIds":["sepehdar","sardar-asad"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"ارمنستان عثمانی؛ داشناک.","family":"یپرم‌خان داویدیان. شبکهٔ حزبی داشناک خانواده‌اش بود.","socialClass":"چریک حزبی ارمنی؛ بعد رئیس نظمیهٔ تهران.","importance":"سلاح حرفه‌ای فتح تهران. براون نقش ارامنه را‌ برجسته می‌کند.","life":[{"title":"از قفقاز تا نظمیه","body":"با مجاهدان قفقاز به گیلان آمد. پس از فتح، نظمیه را گرفت و در خلع سلاح پارک اتابک نقش داشت. در ۱۲۹۱ در غرب ایران کشته شد."}]},{"id":"liakhov","name":"ولادیمیر لیاخوف","titles":["کلنل لیاخوف","فرمانده بریگاد قزاق"],"aliases":["لیاخوف","لیاخوف","کلنل لیاخوف","لیاخوف خان"],"summary":"افسر روس و فرمانده بریگاد قزاق ایران. مجلس را به توپ بست و حاکم نظامی تهران شد. پس از فتح تهران امان یافت و به روسیه برگشت. در روایت کسروی، دست مسلح پترزبورگ است.","role":"فرماندهٔ بمباران مجلس","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یازدهم؛ راپورت‌های لیاخوف","text":"کسروی راپورت‌های او را می‌آورد تا نشان دهد کودتا طراحی داشت، نه خشم یک‌روزه. عربدهٔ تفنگ به دست در کنار کالسکه، تصویر اوست."},{"sourceId":"browne","locus":"بمباران ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸","text":"براون لیاخوف را ابزار سفارت روس می‌نویسد. پس از خلع شاه، امان دادن به او را از بیم مداخلهٔ بیشتر روس می‌داند."}],"eventIds":["majlis-bombarded","tehran-opened"],"relatedPersonIds":["mohammad-ali-person","shapshal"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"امپراتوری روس؛ افسر قزاق.","socialClass":"مستشار نظامی بیگانه؛ فرمانده بریگاد قزاق.","importance":"مجری توپ بهارستان.","life":[{"title":"قزاقخانه","body":"بریگاد قزاق ابزار شاه بود و تحت نفوذ روس. کسروی لیاخوف را کنار شابشال می‌گذارد. براون عمل را تجاوز به مجلس می‌نویسد."}]},{"id":"baskerville","name":"هاوارد باسکرویل","titles":["معلم آمریکایی تبریز"],"aliases":["باسکرویل","باسكرویل","هاوارد باسکرویل","مستر باسکرویل"],"died":{"solarYear":1288,"solarMonth":1,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":4},"summary":"معلم مدرسهٔ مموریل تبریز. در محاصره به مجاهدان پیوست و در جنگ عام‌غازان کشته شد. کسروی فصلی به نام او دارد. در حافظهٔ تبریز، خارجیِ هم‌صف است نه مستشار.","role":"کشتهٔ آمریکایی محاصرهٔ تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار پانزدهم؛ مستر باسکرویل","text":"کسروی مرگ او را در شمار جانفشانی‌های تبریز می‌آورد. لحن کتاب اینجا از بدگمانی به فرنگ خالی است."},{"sourceId":"browne","locus":"گزارش محاصره","text":"براون باسکرویل و خبرنگار موور را گواه آن می‌داند که ایستادگی تبریز در فرنگ هم دیده شد."}],"eventIds":["tabriz-siege"],"relatedPersonIds":["sattar-khan"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"آمریکا؛ معلم مدرسهٔ مموریل تبریز.","family":"هاوارد باسکرویل. مجرد و جوان در روایت تبریز.","socialClass":"معلم خارجی که به صف مجاهد رفت؛ مستشار نبود.","importance":"کشتهٔ عام‌غازان. کسروی فصلی به نام او دارد.","life":[{"title":"مدرسه تا سنگر","body":"در محاصره درس را رها کرد و با مجاهدان جنگید. فروردین ۱۲۸۸ در عام‌غازان افتاد. براون او و موور را گواه دیده‌شدن تبریز در فرنگ می‌داند. لحن کسروی اینجا از بدگمانی به فرنگ خالی است."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1288,"solarMonth":1,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":4},"title":"مرگ در عام‌غازان","text":"معلم آمریکایی در صف تبریز کشته شد."}]},{"id":"rahim-khan","name":"رحیم‌خان چلبیانلو","titles":["رئیس ایل چلبیانلو"],"aliases":["رحیم خان","رحیم‌خان","چلبیانلو","رحیم‌خان چلبیانلو"],"summary":"از سرکردگان ایلات ارسباران و از ابزارهای محمدعلی‌شاه بر تبریز. کسروی درآمدن او به شهر را آغاز تاراج و سختی می‌نویسد. در برابر ستارخان، او چهرهٔ سپاه دولتی است.","role":"فرماندهٔ ایلی سپاه شاه بر تبریز","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوازدهم؛ رسیدن رحیم‌خان","text":"کسروی او را با دبدبه و تاراج می‌آورد. هیچ ستایشی در کار نیست. در کتاب، رحیم‌خان یعنی فشار ایلی دربار بر شهر."}],"eventIds":["tabriz-siege"],"relatedPersonIds":["sattar-khan","ain-al-dowleh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"چلبیانلو و حوالی ارسباران.","socialClass":"خان ایلی؛ غارتگر در روایت تبریز.","importance":"در تاریخ هیجده‌ساله مظهر بلای بیرون شهر است.","life":[{"title":"غارت","body":"کسروی او را با لحن نفرت می‌نویسد. خواننده باید بداند این قلم تبریزی است."}]},{"id":"taqizadeh","name":"سید حسن تقی‌زاده","titles":["نمایندهٔ تبریز","تقی‌زاده"],"aliases":["تقی زاده","تقی‌زاده","حسن تقی‌زاده","سید حسن تقی‌زاده"],"born":{"solarYear":1257,"gregorianYear":1878},"died":{"solarYear":1348,"gregorianYear":1970},"summary":"از تندروان مجلس اول و نمایندهٔ تبریز. پس از بمباران به سفارت انگلیس پناه برد و سال‌ها در فرنگ زیست. بعدتر دیپلمات و رئیس مجلس سنا شد. زندگی‌اش از رادیکال مشروطه تا رجل پهلوی کشیده است. کسروی پناه بردنش را می‌نویسد، بی‌ستایش.","role":"رادیکال مجلس اول؛ رجل بعدی دولت","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یازدهم؛ پناهیدن تقی‌زاده","text":"کسروی گریز به سفارت را واقعه می‌نویسد. تقی‌زاده قهرمان میدان نیست؛ مرد قلم و مجلس است که در روز توپ، جان به در برد."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"جناح تندرو مجلس","text":"آدمیت تقی‌زاده را از حاملان فکر تجدد در مجلس می‌داند. کارنامه‌اش را به یک روز باغشاه فرونمی‌کاهد."},{"sourceId":"browne","locus":"ارتباط با مشروطه‌خواهان در فرنگ","text":"براون با تقی‌زاده نامه داشت. او را از آگاهان تبریز برای خوانندهٔ انگلیسی می‌سازد. دوستی اینجا منبع است، نه عیب."}],"eventIds":["majlis-bombarded","supplementary-law"],"relatedPersonIds":["dehkhoda","jahangir-khan"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"تبریز؛ خانوادهٔ روحانی که او از عمامه درآمد.","family":"سید حسن. بعدها در پهلوی رئیس مجلس سنا شد. نسبت خانوادگی‌اش با حوزهٔ تبریز برید.","socialClass":"طلبهٔ سابق، وکیل، روزنامه‌نگار. پایگاه بعدی‌اش دولت مدرن است نه محله.","importance":"زبان تند مجلس اول و تبعید. کسروی از او بسیار نقل می‌کند و گاهی فاصله می‌گیرد.","life":[{"title":"تبریز به تهران","body":"از انجمن تبریز به مجلس آمد. نطق‌های تندش دربار را ترساند. پس از باغشاه به اروپا رفت و در استانبول و لندن قلم زد."},{"title":"مجلس دوم و بعد","body":"برگشت و در مجلس دوم وزن داشت. «تقی‌زاده غوغا برپا کرد» عنوان کسروی است. سال‌های بعد از مدار کتاب بیرون است: پهلوی و سنا."},{"title":"قلم و میدان","body":"مرد شمشیر نیست. کسروی گریز به سفارت را واقعه می‌نویسد بی‌ستایش. آدمیت او را حامل فکر تجدد در مجلس می‌داند. براون با او نامه داشت؛ دوستی منبع است نه عیب. زندگی‌اش از رادیکال مشروطه تا رجل پهلوی کشیده است."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"gregorianYear":1906},"title":"وکیل تبریز","text":"ورود به مجلس اول."},{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6},"title":"تبعید","text":"پس از باغشاه از ایران رفت."}]},{"id":"malek-al-motekallemin","name":"نصرالله بهشتی ملک‌المتکلمین","titles":["ملک‌المتکلمین","واعظ"],"aliases":["ملک المتکلمین","ملک‌المتکلمین","ملک المتکلمین","نصرالله بهشتی"],"died":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6},"summary":"واعظ پرشور تهران. مردم را به مجلس و مشروطه می‌خواند. فردای بمباران در باغشاه خفه شد. پسرش ملک‌زاده تاریخ انقلاب را نوشت؛ پس هر ستایش خانوادگی را باید جدا شنید.","role":"واعظ مشروطه؛ کشتهٔ باغشاه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"کشته‌شدن ملک و میرزا جهانگیرخان","text":"کسروی قتل او را از دنائت محمدعلی‌شاه می‌نویسد. واعظ را مرد سخن می‌داند که سلاحش منبر بود."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"شرح حال پدر","text":"ملک‌زاده پدر را شهید آزادی می‌نگارد. این نزدیک‌ترین گواه است و جانبدارترین."},{"sourceId":"nazem","locus":"منابر تهران","text":"ناظم‌الاسلام ازدحام پای منبر ملک را نشان تأثیر او بر توده می‌داند، جدا از رجال."}],"eventIds":["majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["jahangir-khan","mohammad-ali-person"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"اصفهان؛ واعظ.","family":"حاج میرزا نصرالله بهشتی. پسرش مهدی ملک‌زاده تاریخ مشروطیت را نوشت.","socialClass":"واعظ و دموکرات؛ پایگاه منبر و انجمن.","importance":"تیرباران باغشاه. پسرش مورخ این خون است.","life":[{"title":"منبر","body":"کسروی او را از آزادیخواهان پایدار می‌شمارد. ملک‌زاده پدر را شهید می‌کند. خواننده باید این نسبت را بداند."},{"title":"باغشاه","body":"با جهانگیرخان و قاضی ارداقی تیرباران شد. ۴ تیر ۱۲۸۷."}]},{"id":"jahangir-khan","name":"میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل","titles":["صور اسرافیل"],"aliases":["جهانگیرخان","جهانگیر خان","صور اسرافیل","میرزا جهانگیرخان"],"died":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6},"summary":"مدیر روزنامهٔ صور اسرافیل، با دهخدا. تندترین قلم مجلس اول علیه دربار و ملایان مشروعه. در باغشاه کشته شد. کسروی سرگذشت او را جداگانه آورده است.","role":"روزنامه‌نگار تندرو؛ کشتهٔ باغشاه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"سرگذشت میرزا جهانگیرخان","text":"کسروی او را از شهدای قلم می‌نویسد. تندی روزنامه را پنهان نمی‌کند؛ قتل را اما ناروا می‌داند."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"مطبوعات مشروطه","text":"آدمیت صور اسرافیل را اوج روزنامه‌نگاری پیکارگر می‌داند. دهخدا و جهانگیرخان را یک جفت می‌بیند."}],"eventIds":["majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["dehkhoda","malek-al-motekallemin"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"شیراز؛ روزنامه‌نگار.","family":"میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل. همکار دهخدا.","socialClass":"اهل قلم؛ نه مجتهد نه شاهزاده.","importance":"صور اسرافیل و تیرباران. صدای طنز تند دوره.","life":[{"title":"کاغذ و گلوله","body":"کسروی تیرباران او را از سیاه‌ترین کار باغشاه می‌داند. دهخدا در غربت سوگنامه نوشت."}]},{"id":"dehkhoda","name":"علی‌اکبر دهخدا","titles":["دهخدا","دخو"],"aliases":["دهخدا","علی اکبر دهخدا","علی‌اکبر دهخدا","دخو"],"died":{"solarYear":1334,"gregorianYear":1956},"summary":"نویسندهٔ چرند و پرند در صور اسرافیل. پس از بمباران به اروپا گریخت. بعدها لغت‌نامه را ساخت و از سیاست کناره گرفت. طالبوف به او نامه نوشت و تندروی مجلس را نکوهید؛ این نامه را باید کنار ستایش‌ها گذاشت.","role":"قلم صور اسرافیل؛ لغت‌نویس بعدی","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"روزنامه‌های تهران","text":"کسروی صور اسرافیل را در شمار روزنامه‌هایی می‌آورد که مردم را هشیار می‌کرد. دهخدا را بیشتر به نام قلم می‌شناسد تا به نام شمشیر."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"نامهٔ طالبوف به دهخدا","text":"آدمیت نامهٔ طالبوف را شاهد آن می‌آورد که حتی پیران آزادی از تندروی مجلس دلگیر بودند. دهخدا مخاطب این گلایه است."}],"eventIds":["majlis-bombarded"],"relatedPersonIds":["jahangir-khan","taqizadeh"],"monarchId":"mohammad-ali-shah","origin":"قزوین؛ تهران.","family":"علی‌اکبر. بعدها لغت‌نامه.","socialClass":"اهل قلم و وکیل.","importance":"چرند و پرند. پس از باغشاه زنده ماند و در اروپا نوشت.","life":[{"title":"از طنز تا لغت","body":"بخش مشروطه‌اش در صور اسرافیل است. بقیهٔ عمر از مدار این کتاب خارج است."}]},{"id":"malkom","name":"میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله","titles":["ملکم‌خان","ناظم‌الدوله"],"aliases":["ملکم","ملکم خان","میرزا ملکم خان","ناظم‌الدوله"],"summary":"ارمنی جلفا، فراماسون، نویسندهٔ قانون و مدیر قانون در لندن. کسروی او را در مقدمات بیداری می‌آورد. آدمیت اندیشه‌اش را می‌کاود. زندگی‌اش پر از امتیاز و سفارت است؛ پیغمبر پاک نیست.","role":"نویسندهٔ قانون و از پیشاهنگان فکر مشروطه","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ میرزا ملکم‌خان و سید جمال‌الدین","text":"کسروی ملکم را در کنار سید جمال از بیدارکنندگان می‌شمارد. شرح فساد امتیاز را در این گفتار فرعی می‌گذارد."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"اندیشهٔ قانون","text":"آدمیت ملکم را معمار واژگان قانون‌خواهی می‌داند و در عین حال امتیاز لاتاری و سفارت را از کار فکری جدا نمی‌کند."}],"eventIds":["tobacco"],"relatedPersonIds":["asadabadi"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"جلفا؛ ارمنی مسلمان‌شده در روایت رسمی.","socialClass":"دیپلمات و امتیازگیر و روزنامه‌نویس.","importance":"قانون و لندن. کسروی بیداری را به او نسبت می‌دهد و بدگمانی مالی را پنهان نمی‌کند.","life":[{"title":"کاغذ فرنگ","body":"آدمیت فکر قانون را در او می‌جوید. زندگی امتیازش از مدار ستایش بیرون است."}]},{"id":"asadabadi","name":"سید جمال‌الدین اسدآبادی","titles":["سید جمال"],"aliases":["سید جمال","اسدآبادی","افغانی","سید جمال الدین","سیدجمال‌الدین"],"summary":"سیاح و خطیب. کسروی او را دلیر می‌داند و این خرده‌گیری را هم دارد که به جای اصلاح مردم به اصلاح سلاطین پرداخت. نامه به ناصرالدین‌شاه در گفتار یکم آمده است. هویت افغانی/اسدآبادی را جدل کرده‌اند؛ برای مشروطه اثر او مهم‌تر از شناسنامه است.","role":"بیدارگر سیّار؛ منتقد دربار ناصری","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ نامهٔ سید جمال","text":"کسروی مردی دلیرش می‌خواند و راهش را خطا می‌بیند: اصلاح سلطان به جای اصلاح توده. این جمله کلید فهم کسروی از علت مشروطه است."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"اندیشه‌های سید جمال","text":"آدمیت اثر او را در بیداری سیاسی می‌پذیرد و دعوی‌های مبالغه‌آمیز پیرامونش را می‌پیراید."}],"eventIds":[],"relatedPersonIds":["malkom"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"اسدآباد همدان یا کابل؛ محل نزاع تذکره است.","socialClass":"سیاح و آشوب‌گر فکری؛ نه مجتهد مستقر.","importance":"سایه بر میرزا رضا و بیدارگران. کسروی نامش را در مقدمات می‌آورد.","life":[{"title":"بی‌وطن فکری","body":"آدمیت او را جدی‌تر از کسروی می‌گیرد. در این سایت مدخل کوتاه است چون کتاب کسروی او را محور نکرده."}]},{"id":"sepasalar","name":"میرزا حسین‌خان سپهسالار","titles":["سپهسالار","مشیرالدوله"],"aliases":["سپهسالار","میرزا حسین خان","مشیرالدوله سپهسالار"],"summary":"صدراعظم ناصرالدین‌شاه پس از امیرکبیر. قانون عدلیه و مناسبات فرنگ را پیش برد و امتیاز رویتر را هم او زمینه ساخت. کسروی برنامه‌اش را اصلاحی می‌داند. خواننده باید هم عدلیه را ببیند هم امتیاز را.","role":"اصلاحگر دیوانی عهد ناصری","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ حاجی میرزا حسین‌خان سپهسالار","text":"کسروی او را سال‌ها پس از امیرکبیر دارای برنامهٔ اصلاح می‌نویسد. ستایش محدود است؛ نامش را در شمار مقدمات می‌آورد."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"اصلاحات سپهسالار","text":"آدمیت سپهسالار را جدی‌ترین کوشش نهادسازی پیش از مشروطه می‌داند، و شکستش را به دربار و سفارت‌ها نسبت می‌دهد."}],"eventIds":[],"relatedPersonIds":["amir-kabir"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"قزوین؛ دیوان ناصری.","family":"میرزا حسین‌خان مشیرالدوله سپهسالار.","socialClass":"صدراعظم اصلاح‌گر. نه مجتهد نه ایلخان.","importance":"عدلیه و امتیاز رویتر در یک زندگی. کسروی او را در مقدمات می‌گذارد.","life":[{"title":"اصلاح و امتیاز","body":"پس از امیرکبیر جدی‌ترین کوشش نهادسازی است. آدمیت شکستش را به دربار و سفارت نسبت می‌دهد. خواننده باید هم عدلیه را ببیند هم رویتر را."}]},{"id":"amir-kabir","name":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر","titles":["امیرکبیر","امیرنظام"],"aliases":["امیر کبیر","امیرکبیر","میرزا تقی خان","امیرنظام"],"died":{"solarYear":1230,"solarMonth":10,"gregorianYear":1852,"gregorianMonth":1},"summary":"صدراعظم سه سالهٔ ناصرالدین‌شاه. دارالفنون، روزنامهٔ وقایع اتفاقیه، و اصلاح مالیه. در فین کاشان کشتندش. مشروطه نیم‌قرن بعد است؛ اما هر روایت بیداری از او می‌گذرد.","role":"اصلاحگر کشته‌شدهٔ آغاز ناصری","judgments":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"امیرکبیر و ایران","text":"آدمیت امیر را جد اصلاح دولتی می‌داند. کتاب جداگانه‌اش در این باره از منابع لیبرال‌ملی است، نه از مکتب طبقاتی."},{"sourceId":"kasravi","locus":"ایران پیش از جنبش","text":"کسروی نام امیر را در پیش‌زمینه می‌آورد. شرح زندگانی او کار این کتاب نیست؛ جای او را در علت‌های دور می‌گذارد."}],"eventIds":[],"relatedPersonIds":["sepasalar"],"monarchId":"naser-al-din","origin":"هزارهٔ فراهان؛ پسر آشپز قائم‌مقام.","family":"میرزا تقی خان. داماد شاه شد. پسرش در سیاست نماند.","socialClass":"دیوانی برکشیده؛ صدراعظم. نه شاهزاده.","importance":"اصلاح پیش از مشروطه. قتل فین. کسروی او را در مقدمات بیداری می‌گذارد.","life":[{"title":"صدارت و حمام","body":"دارالفنون و روزنامه و بریدن مستمری. مخبرالسلطنه و آدمیت هر دو قتلش را زخم ناصرالدین‌شاه می‌دانند. مشروطه سی و چند سال بعد آمد."}],"chronology":[{"date":{"solarYear":1230,"gregorianYear":1851},"title":"دارالفنون","text":"تأسیس مدرسه."},{"date":{"solarYear":1230,"solarMonth":10,"gregorianYear":1852,"gregorianMonth":1},"title":"قتل فین","text":"حمام کاشان."}]},{"id":"rushdiyeh","name":"میرزا حسن رشدیه","titles":["رشدیه"],"aliases":["رشدیه","میرزا حسن رشدیه","حسن رشدیه"],"summary":"بنیانگذار دبستان به شیوهٔ نو. کسروی می‌نویسد یک تنه مدارس را به راه انداخت و از ضرب شتم کودکان کاست. بیرونش کردند از تهران. برای کسروی، دبستان از مجلس کم‌اهمیت‌تر نیست.","role":"بنیانگذار دبستان نو","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ روزنامه و دبستان","text":"کسروی رشدیه را نمونهٔ کاری می‌داند که توده را برای فهم مشروطه آماده می‌کرد. «جنبش خام بود» چون چنین کارهایی کم بود."}],"eventIds":[],"relatedPersonIds":[],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"تبریز؛ بعد تهران.","family":"میرزا حسن رشدیه.","socialClass":"معلم نو؛ بیرون از دستگاه علما و دربار.","importance":"دبستان. برای کسروی از مجلس کم‌اهمیت‌تر نیست.","life":[{"title":"الفبا و چوب","body":"کسروی می‌نویسد یک تنه مدارس را به راه انداخت و از ضرب شتم کودکان کاست. از تهران بیرونش کردند. «جنبش خام بود» چون چنین کارهایی کم بود."}]},{"id":"shuster","name":"ویلیام مورگان شوستر","titles":["خزانه‌دار کل"],"aliases":["شوستر","شوشتر","مورگان شوستر","مستر شوستر"],"summary":"حقوق‌دان آمریکایی که مجلس دوم او را خزانه‌دار کل کرد. خواست مالیه را از دست روس و بلژیک درآورد. پترزبورگ اولتیماتوم داد و مجلس را بست. کتاب The Strangling of Persia گزارش خود اوست.","role":"خزانه‌دار مجلس دوم؛ بهانهٔ اولتیماتوم روس","judgments":[{"sourceId":"browne","locus":"سال‌های پس از ۱۹۰۹","text":"براون شوستر را درستکار و ناسازگار با نفوذ روس می‌نویسد. همدلی آشکار است."},{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"اولتیماتوم و اشغال","text":"کسروی فرجام کار را از تبریز می‌بیند: اشغال، دار ثقةالاسلام، و خفگی مجلس. شوستر را علت نمی‌داند؛ بهانه می‌داند."}],"eventIds":["shuster-ultimatum"],"relatedPersonIds":["seqat-al-islam"],"monarchId":"ahmad-shah","origin":"آمریکا؛ حقوقدان مالی.","family":"ویلیام مورگان شوستر. مأمور مجلس دوم.","socialClass":"مستشار خارجی منصوب مجلس، نه سفارتخانه.","importance":"خزانه‌داری و اولتیماتوم ۱۲۹۰.","life":[{"title":"پنج ماه","body":"کتاب خودش The Strangling of Persia سند این دوره است. کسروی در هیجده‌ساله دنباله را می‌نویسد."}]},{"id":"sani-al-dowleh","name":"مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله","titles":["صنیع‌الدوله","رئیس مجلس اول"],"aliases":["صنیع الدوله","صنیع‌الدوله","مرتضی قلی خان هدایت"],"died":{"solarYear":1289,"gregorianYear":1911},"summary":"از خاندان هدایت و نخستین رئیس مجلس شورای ملی. مهندس و رجل، نه مجاهد کوچه. ترور شد. مخبرالسلطنه برادر اوست؛ پس خاطرات خانواده را باید با فاصله خواند.","role":"نخستین رئیس مجلس","judgments":[{"sourceId":"kasravi","locus":"بازشدن دارالشوری","text":"کسروی ترکیب مجلس را ضعیف می‌داند و از نام بقال و پلوپز می‌رنجد. صنیع‌الدوله در این تصویر از معدود مردان کارآمد است."},{"sourceId":"hedayat","locus":"خاندان هدایت","text":"مخبرالسلطنه برادر را مرد فن و نظم می‌نویسد. جانب خانواده پیداست."}],"eventIds":["farman"],"relatedPersonIds":[],"monarchId":"mozaffar-al-din","origin":"خاندان هدایت.","family":"مرتضی‌قلی خان. برادر مخبرالسلطنه.","socialClass":"رجل فن و دیوان؛ نخستین رئیس مجلس.","importance":"ترکیب مجلس را کسروی ضعیف می‌داند؛ او را از معدود مردان کارآمد می‌گذارد.","life":[{"title":"رئیس و ترور","body":"مهندس بود و رئیس دارالشوری شد. در ۱۲۸۹ ترور شد. خاطرات برادر را با فاصله بخوان."}]}],"events":[{"id":"tobacco","title":"نهضت تنباکو","date":{"solarYear":1269,"solarMonth":10,"gregorianYear":1891,"gregorianMonth":1},"endDate":{"solarYear":1270,"solarMonth":2,"gregorianYear":1892,"gregorianMonth":4},"summary":"امتیاز تالبوت بر خرید و فروش توتون. میرزای شیرازی استعمال دخانیات را حرام کرد. دربار عقب نشست. کسروی این را در شمار بیداری توده می‌آورد: علما و بازار یک‌بار هماهنگ شدند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"مقدمات بیداری","text":"کسروی تنباکو را پیش‌درآمد می‌بیند: مردم فهمیدند امتیاز خارجی و خودکامگی دربار یک چیزند."},{"sourceId":"adamiyat","locus":"شورش تنباکو","text":"آدمیت واقعه را نخستین جنبش سراسری ضد امتیاز می‌نویسد. رهبریش فقهی است، مطالبه‌اش اقتصادی‌سیاسی."}],"personIds":["malkom"],"personDeeds":{"malkom":"روزنامهٔ قانون را از لندن می‌نوشت و امتیازفروشی دربار را رسوا کرد. در حکم تحریم و بست بازار دستی نداشت."},"periodId":"tobacco","monarchId":"naser-al-din","aliases":["تنباکو","رژی","تالبوت","امتیاز تنباکو"],"context":"ناصرالدین‌شاه امتیاز خرید و فروش توتون را به تالبوت داد. بازار شیراز و اصفهان و تهران زیان دید. علما پیش از لفظ مشروطه یک‌بار هماهنگ شدند.","whatHappened":[{"title":"امتیاز","body":"رژی حق انحصار را خرید. دهقان و تاجر ایرانی واسطهٔ اجباری یک شرکت فرنگی شدند. کسروی این را از جنس همان امتیازهایی می‌داند که دربار برای سفر و قرض می‌فروخت.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"مقدمات بیداری","text":"تنباکو را پیش‌درآمد می‌بیند: امتیاز و خودکامگی یک چیزند."}]},{"title":"حکم میرزای شیرازی","body":"استعمال دخانیات حرام شد. قلیان از خانهٔ شاه هم برخاست. این قدرت مرجع بیرون از تهران است؛ همان الگویی که بعداً نجف برای مشروطه تکرار کرد."},{"title":"عقب‌نشینی دربار","body":"امتیاز لغو شد. غرامت ماند. آدمیت واقعه را نخستین جنبش سراسری ضد امتیاز می‌نویسد. رهبری فقهی است؛ مطالبه اقتصادی‌سیاسی."}],"aftermath":"درس برای بازار و علما: فشار هماهنگ دربار را می‌لرزاند. درس برای سفارت‌ها: ایران آرام نیست. مشروطه چهارده سال بعد آمد."},{"id":"bast-abdolazim","title":"بست شاه عبدالعظیم","date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12},"summary":"علاءالدوله به پای بازرگانان قند چوب زد. دو سید و جمعی به شاه عبدالعظیم رفتند. خواست عدالتخانه بر زبان آمد. شاه پذیرفت و کوچندگان برگشتند. عین‌الدوله کارشکنی کرد و آتش خاموش نشد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ چوب علاءالدوله و رفتن به عبدالعظیم","text":"کسروی مبدأ جنبش را همین آزار بازار و همدستی دو سید می‌داند، نه توطئهٔ سفارت."},{"sourceId":"nazem","locus":"روزشمار بست عبدالعظیم","text":"ناظم‌الاسلام نام‌ها و درخواست‌ها را جزبه‌جز نوشته. عدالتخانه در این روایت هنوز مجلس نیست."}],"personIds":["tabatabai","behbahani","ain-al-dowleh","mozaffar-person"],"personDeeds":{"tabatabai":"با بهبهانی به شاه عبدالعظیم رفت و خواست عدالتخانه را بر زبان آورد.","behbahani":"بست را کشاند و دربار را به گفتگو واداشت.","ain-al-dowleh":"صدراعظم بود؛ وعدهٔ شاه را خواباند و آتش را خاموش نکرد.","mozaffar-person":"عدالتخانه را پذیرفت و کوچندگان را بازگرداند؛ عمل نکرد."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["شاه عبدالعظیم","عبدالعظیم","چوب تجار","علاءالدوله"],"context":"وام روس و بلژیکی‌های گمرک و گرانی قند تهران را تند کرده بود. عین‌الدوله صدراعظم بود. علاءالدوله حاکم تهران به پای چند بازرگان چوب زد.","whatHappened":[{"title":"چوب قند","body":"بهانهٔ قیمت قند بود. کسروی مبدأ را همین آزار بازار می‌داند، نه توطئهٔ سفارت. دو سید به شاه عبدالعظیم رفتند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم","text":"آزار بازار و همدستی دو سید را مبدأ می‌گذارد."}]},{"title":"خواست عدالتخانه","body":"هنوز لفظ مجلس همه‌گیر نیست. ناظم‌الاسلام درخواست‌ها را جزبه‌جز نوشته. شاه پذیرفت؛ عین‌الدوله کارشکنی کرد."}],"aftermath":"کوچندگان برگشتند و آتش خاموش نشد. مهاجرت قم دنبالهٔ همین ناتمامی است.","chronology":[{"date":{"solarYear":1284,"solarMonth":9,"gregorianYear":1905,"gregorianMonth":12},"title":"بست","text":"علما و جمعی از بازار به عبدالعظیم رفتند."}]},{"id":"qom-migration","title":"مهاجرت قم و بست سفارت انگلیس","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":4,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":7},"summary":"کشته‌شدن سید عبدالحمید، داستان مسجد آدینه، کوچ علما به قم، و بست بازرگانان و طلاب در سفارت انگلیس. خواست از عدالتخانه به مجلس رسید. عین‌الدوله افتاد و فرمان صادر شد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"مسجد آدینه؛ کوچیدن علما به قم","text":"کسروی کشته‌شدن سید عبدالحمید را نقطهٔ جوش می‌نویسد. بست سفارت را کار مردم می‌داند، نه هدیهٔ انگلیس؛ هرچند مکان، سفارت است."},{"sourceId":"nazem","locus":"مهاجرت کبری","text":"ناظم‌الاسلام فهرست درخواست‌ها و آمدوشد سفارت را آورده. روایت تهرانی است."},{"sourceId":"browne","locus":"بست در سفارت","text":"براون ازدحام باغ سفارت را از نزدیک شنیده و برای فرنگ نوشته است. همدلی با بست‌نشینان پیداست."}],"personIds":["tabatabai","behbahani","ain-al-dowleh","mozaffar-person"],"personDeeds":{"tabatabai":"با علما به قم رفت و فشار را از بست عبدالعظیم به مهاجرت کشاند.","behbahani":"مهاجرت کبری را پیش برد تا خواست از عدالتخانه به مجلس رسید.","ain-al-dowleh":"ایستادگی‌اش خریدار نماند و از صدارت افتاد.","mozaffar-person":"عین‌الدوله را برداشت و راه صدور فرمان را باز کرد."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["مهاجرت قم","بست سفارت","مهاجرت کبری","مسجد آدینه"],"context":"عین‌الدوله به وعدهٔ عدالتخانه وفا نکرد. کشته‌شدن سید عبدالحمید و درگیری مسجد آدینه شهر را جوشاند.","whatHappened":[{"title":"مسجد آدینه","body":"کسروی کشته‌شدن سید عبدالحمید را نقطهٔ جوش می‌نویسد. علما راه قم گرفتند. این مهاجرت کبری است."},{"title":"بست سفارت","body":"بازرگانان و طلاب به باغ سفارت انگلیس رفتند. مکان، سفارت است؛ کسروی کار را کار مردم می‌داند نه هدیهٔ لندن. براون ازدحام را برای فرنگ نوشته.","citations":[{"sourceId":"browne","locus":"بست در سفارت","text":"همدلی با بست‌نشینان پیداست."}]},{"title":"سقوط عین‌الدوله","body":"خواست از عدالتخانه به مجلس رسید. شاه صدراعظم را برداشت و فرمان را آماده کرد."}],"aftermath":"فرمان در مرداد آمد. بست سفارت بعدها، پس از ۱۹۰۷، دیگر آن پناهگاه نبود."},{"id":"farman","title":"فرمان مشروطه","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":5,"solarDay":14,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":5},"summary":"مظفرالدین‌شاه فرمان تشکیل مجلس شورای ملی را دستینه کرد. کسروی شادی چراغان را می‌نویسد و همان‌جا می‌گوید ساده‌دلانه قانون را چارهٔ همهٔ دردها پنداشتند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"فرمان مشروطه","text":"«ایراد ما از آن است که ساده‌دلانه تنها داشتن این قانون را چارهٔ همهٔ دردها می‌شمردند.» شادی را ارج می‌نهد؛ خام‌اندیشی را نه."},{"sourceId":"nazem","locus":"روز صدور فرمان","text":"ناظم‌الاسلام متن و شرایط صدور را ثبت کرده. فرمان در این روایت پایان فشار است، نه آغاز بهشت."}],"personIds":["mozaffar-person","tabatabai","behbahani","sani-al-dowleh"],"personDeeds":{"mozaffar-person":"فرمان تشکیل مجلس شورای ملی را دستینه کرد.","tabatabai":"بازگشت علما و فشار منبر، زمینهٔ صدور فرمان شد.","behbahani":"فشار روحانیان تهران را تا امضای فرمان نگاه داشت.","sani-al-dowleh":"رئیس نخستین مجلسی شد که این فرمان گشود."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["فرمان مشروطیت","فرمان مجلس","۱۴ مرداد"],"context":"شاه بیمار بود و رجال وام‌زده. فشار قم و سفارت او را به امضا رساند.","whatHappened":[{"title":"دستینه","body":"چهاردهم مرداد ۱۲۸۵ فرمان تشکیل مجلس شورای ملی صادر شد. ناظم‌الاسلام متن و شرایط را ثبت کرده."},{"title":"چراغان","body":"کسروی شادی را می‌نویسد و همان‌جا می‌گوید ساده‌دلانه قانون را چارهٔ همهٔ دردها پنداشتند. این جمله کلید کتاب است.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"فرمان مشروطه","text":"شادی را ارج می‌نهد؛ خام‌اندیشی را نه."}]}],"aftermath":"مجلس باز شد. صنیع‌الدوله رئیس شد. قانون اساسی در دی همان سال، در بستر مرگ شاه، امضا شد."},{"id":"constitution-signed","title":"امضای قانون اساسی","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":10,"solarDay":9,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":12,"gregorianDay":30},"summary":"قانون اساسی در بستر مرگ مظفرالدین‌شاه امضا شد. چند روز بعد شاه مرد و محمدعلی بر تخت نشست. متمم، که حقوق و حدود را روشن‌تر می‌کرد، سال بعد آمد و همان کشاکش مشروعه را باز کرد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"داده‌شدن قانون اساسی؛ مرگ مظفرالدین‌شاه","text":"کسروی قانون را دستاورد می‌داند و ترکیب مجلس را ضعیف. مرگ شاه را آغاز فصل محمدعلی می‌نویسد."}],"personIds":["mozaffar-person","mohammad-ali-person"],"personDeeds":{"mozaffar-person":"قانون را در بستر مرگ امضا کرد و چند روز بعد مرد.","mohammad-ali-person":"پس از مرگ پدر بر تخت نشست و با همان قانون درافتاد."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["قانون اساسی","دستینه قانون","قانون مشروطه"],"context":"فرمان مجلس را ساخته بود؛ قانون حدود شاه و مجلس را هنوز ننوشته بود.","whatHappened":[{"title":"بستر مرگ","body":"نهم دی ۱۲۸۵ مظفرالدین‌شاه قانون را امضا کرد و چند روز بعد مرد. محمدعلی از تبریز آمد."}],"aftermath":"متمم سال بعد آمد و همان متن نزاع مشروعه را باز کرد. ترکیب مجلس را کسروی ضعیف می‌داند."},{"id":"anglo-russian-1907","title":"قرارداد ۱۹۰۷ روس و انگلیس","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":9,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"summary":"ایران را میان منطقهٔ نفوذ روس در شمال و انگلیس در جنوب تقسیم کردند. همان روزها اتابک کشته شد. کسروی این پیمان را در گفتار آرامش دروغین دربار می‌آورد: فرنگ مشروطه را تنها نگذاشت.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"پیمان ۱۹۰۷ در میان روس و انگلیس","text":"کسروی قرارداد را پشت صحنهٔ بی‌پناهی مجلس می‌نویسد. پس از این، انگلیس دیگر آن پناهگاه بست ۱۲۸۵ نیست."},{"sourceId":"browne","locus":"انگلو-روسی ۱۹۰۷","text":"براون از این پیمان شرمنده است. آن را خیانت لندن به مشروطه‌خواهان می‌داند."}],"personIds":["amin-al-soltan","mohammad-ali-person"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"صدراعظم بازگشت‌کرده بود؛ پیمان در عهد وزارت او بسته شد و همان روز کشته شد.","mohammad-ali-person":"شاه بود؛ تقسیم ایران پشت سر مجلس او انجام شد."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["قرارداد ۱۹۰۷","پیمان ۱۹۰۷","انگلو روس"],"context":"لندن و پترزبورگ بر سر آسیا سازش کردند. ایران در این سازش موضوع است نه طرف.","whatHappened":[{"title":"دو منطقه","body":"شمال نفوذ روس، جنوب نفوذ انگلیس، میانه بی‌طرفِ کاغذی. همان روز شهریور، اتابک در تهران کشته شد."},{"title":"شرم براون","body":"براون پیمان را خیانت لندن به مشروطه‌خواهان می‌داند. کسروی آن را پشت صحنهٔ بی‌پناهی مجلس می‌نویسد."}],"aftermath":"بست سفارت ۱۲۸۵ دیگر تکرارپذیر نبود. کودتای سال بعد با چراغ همین سازش خوانده شده."},{"id":"atabak-killed","title":"قتل اتابک","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":6,"solarDay":9,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":8,"gregorianDay":31},"summary":"عباس‌آقای صراف تبریزی امین‌السلطان را کشت و خود را نیز کشت. دربار لرزید و جمعی به مجلس اظهار وفاداری کردند. کسروی قاتل را روسفیدکنندهٔ آزادیخواهان خواند. این داوری اوست، و از بحث‌انگیزترین جمله‌های کتاب.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار ششم و دنباله","text":"«عباس آقا با خون سرخ خود آزادیخواهان را روسفید کرد.» کسروی از اینجا به بعد آشتی با دربار را خطا می‌شمارد."},{"sourceId":"browne","locus":"ترور اتابک","text":"براون واقعه را ثبت می‌کند و اثر سیاسی‌اش را می‌پذیرد. ستایش کسروی‌وار از ترور را ندارد."}],"personIds":["amin-al-soltan","mohammad-ali-person"],"personDeeds":{"amin-al-soltan":"هدف گلولهٔ عباس‌آقا بود؛ با مرگش آشتی دربار و مجلس شکست.","mohammad-ali-person":"دربارش لرزید و جمعی از ترس به مجلس اظهار وفاداری کردند."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["قتل امین‌السلطان","عباس آقا","ترور اتابک"],"context":"اتابک از فرنگ برگشته بود تا میان شاه و مجلس راه باریکی باز کند. مجلس بدگمان بود.","whatHappened":[{"title":"تیر بهارستان","body":"عباس‌آقای صراف تبریزی امین‌السلطان را کشت و خود را کشت. دربار لرزید."},{"title":"داوری کسروی","body":"«عباس آقا با خون سرخ خود آزادیخواهان را روسفید کرد.» این از بحث‌انگیزترین جمله‌های کتاب است. براون ستایش ترور را ندارد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار ششم","text":"پس از این، آشتی با دربار را خطا می‌شمارد."}]}],"aftermath":"شاه ضعیف‌تر شد و کینه ماند. راه باغشاه از همین تابستان بازتر شد."},{"id":"supplementary-law","title":"متمم قانون اساسی و نزاع مشروعه","date":{"solarYear":1286,"solarMonth":7,"solarDay":14,"gregorianYear":1907,"gregorianMonth":10,"gregorianDay":7},"summary":"متمم، حقوق و تفکیک قوا را نوشت و هیئت نظارت مجتهدان را هم در خود جا داد. کشاکش شیخ فضل‌الله با دو سید بر سر همین متن بالا گرفت. مشروطه و مشروعه از اینجا دو جبهه شدند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"کشاکش بر سر قانون اساسی؛ دستبرد علما","text":"کسروی دستبردهای علما در قانون را می‌نویسد و جدایی شیخ را از همین‌جا قطعی می‌داند."},{"sourceId":"nazem","locus":"متمم و تحصن شیخ","text":"ناظم‌الاسلام متن و اعتراضات را روزشمار کرده. مشروعه در این روایت یک لایحه است، نه فحش."}],"personIds":["sheikh-fazlollah","tabatabai","behbahani","taqizadeh"],"personDeeds":{"sheikh-fazlollah":"هیئت نظارت مجتهدان را در متن جا داد و از دو سید جدا شد.","tabatabai":"متمم عرفی را پیش برد و با شیخ بر سر مشروعه درافتاد.","behbahani":"جبههٔ روحانی مشروطه را در برابر شیخ نگاه داشت.","taqizadeh":"از جناح تند مجلس، حقوق و حدود را در متن فشرد."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["متمم","مشروعه","متمم قانون اساسی"],"context":"قانون اول کوتاه بود. حقوق و حدود و دادگاه محتاج متن دوم بود.","whatHappened":[{"title":"متمم","body":"چهاردهم مهر ۱۲۸۶ متمم نوشته شد. تفکیک قوا و حقوقی در آن است و هیئت نظارت مجتهدان هم."},{"title":"جدایی شیخ","body":"شیخ فضل‌الله از دو سید جدا شد. کسروی نزاع را فقهی‌سیاسی می‌بیند نه فقط جاه. مشروطه و مشروعه از اینجا دو جبهه شدند."}],"aftermath":"تحصن و لایحه و بعد باغشاه. دار شیخ پایان سیاسی این جدایی است."},{"id":"majlis-bombarded","title":"به توپ بستن مجلس","date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":2,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":23},"summary":"قزاق لیاخوف بهارستان را توپ بست. ملک‌المتکلمین و جهانگیرخان در باغشاه کشته شدند. تقی‌زاده به سفارت رفت. استبداد صغیر آغاز شد. کسروی آن روز را با قطع سیم تلگراف و کالسکهٔ شاه روایت می‌کند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یازدهم؛ سه‌شنبه دوم تیرماه","text":"کسروی هفتهٔ شور تبریز را در برابر زبونی تهران می‌گذارد. جزئیات باغشاه و سرگذشت کشتگان را جدا نوشته است."},{"sourceId":"browne","locus":"Bombardment of the Majlis","text":"براون تاریخ میلادی را برای فرنگ ثبت کرده و نقش قزاق روس را اصل واقعه دانسته است."},{"sourceId":"malekzadeh","locus":"قتل پدر در باغشاه","text":"ملک‌زاده روایت پسر است. برای ساعت‌های باغشاه نزدیک است؛ برای داوری شاه، خصم است."}],"personIds":["mohammad-ali-person","liakhov","shapshal","amir-bahador","malek-al-motekallemin","jahangir-khan","taqizadeh","sheikh-fazlollah"],"personDeeds":{"mohammad-ali-person":"فرمان توپ را داد و استبداد صغیر را گشود.","liakhov":"قزاق را به بهارستان برد و مجلس را توپ بست.","shapshal":"معلم شاه بود؛ کسروی او را از محرکان کودتا می‌نویسد.","amir-bahador":"از ارکان دربار در باغشاه بود و دستگیری‌ها را پیش برد.","malek-al-motekallemin":"دستگیر شد و در باغشاه کشته شد.","jahangir-khan":"با ملک‌المتکلمین در باغشاه کشته شد.","taqizadeh":"از بهارستان گریخت و به سفارت پناه برد.","sheikh-fazlollah":"کودتا را مشروع دانست و کنار دربار ایستاد."},"periodId":"minor-tyranny","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["بمباران مجلس","توپ بستن","باغشاه","استبداد صغیر","به توپ بستن"],"context":"محمدعلی از روز تاجگذاری با مجلس سر جنگ داشت. لیاخوف و شابشال و امیربهادر ارکان کودتایند.","whatHappened":[{"title":"سه‌شنبه دوم تیر","body":"قزاق بهارستان را توپ بست. کسروی قطع سیم تلگراف و کالسکهٔ شاه را جزءبه‌جزء نوشته. راپورت‌های لیاخوف را می‌آورد تا نشان دهد طراحی بود نه خشم یک‌روزه.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یازدهم","text":"هفتهٔ شور تبریز را در برابر زبونی تهران می‌گذارد."}]},{"title":"باغشاه","body":"ملک‌المتکلمین و جهانگیرخان و سید جمال واعظ کشته شدند. تقی‌زاده به سفارت انگلیس رفت. ملک‌زاده ساعت‌های پدر را نوشته؛ خصم شاه است."}],"aftermath":"استبداد صغیر. تهران خاموش شد. تبریز نماند. محاصره از همین ماه آغاز می‌شود.","chronology":[{"date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":2,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":6,"gregorianDay":23},"title":"توپ بهارستان","text":"مجلس افتاد. باغشاه کشت."}]},{"id":"tabriz-siege","title":"ایستادگی و محاصرهٔ تبریز","date":{"solarYear":1287,"solarMonth":4,"solarDay":15,"gregorianYear":1908,"gregorianMonth":7},"endDate":{"solarYear":1288,"solarMonth":2,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":4},"summary":"انجمن پاشید و امیرخیز به نام ستارخان ماند. عین‌الدوله و رحیم‌خان شهر را بستند. گرسنگی، جنگ ساری‌داغ و عام‌غازان، مرگ باسکرویل. روس برای «رفع قحط» درآمد. کسروی نصف کتاب را به این ماه‌ها داده است.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوازدهم تا پانزدهم","text":"قلب کتاب. کسروی ناظر نوجوان تبریز است. حماسه می‌نویسد و گاهی ویرایش حماسی هم می‌کند."},{"sourceId":"browne","locus":"The Siege of Tabriz","text":"براون گزارش موور و مرگ باسکرویل را به فرنگ برد. تبریز را نجات‌دهندهٔ مشروطه معرفی کرد."}],"personIds":["sattar-khan","baqer-khan","ali-monsieur","ain-al-dowleh","rahim-khan","baskerville","akhund-khorasani"],"personDeeds":{"sattar-khan":"امیرخیز را نگاه داشت و مقاومت شهر را فرمان داد.","baqer-khan":"محلهٔ خیابان را نگاه داشت و خط جنوب شهر را سپرد.","ali-monsieur":"انجمن و مجاهد مخفی تبریز را پیش از محاصره سازمان داده بود.","ain-al-dowleh":"سپاه دولتی را بر شهر کشید و راه آذوقه را بست.","rahim-khan":"ایل را به محاصره آورد و جنگ ساری‌داغ را پیش برد.","baskerville":"با مجاهدان به عام‌غازان رفت و همان‌جا کشته شد.","akhund-khorasani":"از نجف ایستادگی تبریز را امضا کرد و شاه را نکوهید."},"periodId":"minor-tyranny","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["محاصره تبریز","قیام تبریز","امیرخیز","ستارخان"],"context":"انجمن تبریز پس از خبر باغشاه پاشید. عین‌الدوله و رحیم‌خان از بیرون آمدند.","whatHappened":[{"title":"امیرخیز","body":"کسروی جمله را برای ستار نوشته: از مشروطه تبریز مانده بود و از تبریز یک محله امیرخیز. باقر در خیابان است. رقابت دو محله را تاریخ هیجده‌ساله بهتر نشان می‌دهد."},{"title":"قحط و جنگ","body":"ساری‌داغ و عام‌غازان. مرگ باسکرویل در فروردین ۱۲۸۸. گرسنگی از توپ کاری‌تر بود."},{"title":"قزاق روس","body":"به بهانهٔ رفع قحط درآمدند. محاصره شکست؛ استقلال انجمن نیز. براون تبریز را نجات‌دهندهٔ مشروطه به فرنگ شناساند."}],"aftermath":"راه فتح تهران از همین ایستادگی باز شد. ستار و باقر بعداً در تهران مهمان ناخوانده شدند."},{"id":"tehran-opened","title":"فتح تهران","date":{"solarYear":1288,"solarMonth":4,"solarDay":22,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":13},"summary":"ستون بختیاری از جنوب و ستون گیلان از قزوین به تهران رسیدند. شاه به سفارت روس پناه برد. لیاخوف امان خواست. مشروطه با ایل و مجاهد قفقازی برگشت، نه با منبر تنها.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"شهرگشایی و سرفرود آوردن محمدعلی‌میرزا","text":"کسروی پیروزی را می‌نویسد و همان حسرت همیشگی را دارد: این هنوز سامان کشور نیست."},{"sourceId":"browne","locus":"March on Tehran","text":"براون حرکت دو ستون را عملیات هماهنگ می‌بیند. نقش سردار اسعد و یپرم در روایت او پررنگ است."}],"personIds":["sardar-asad","samsam","sepehdar","yeprem","sattar-khan","mohammad-ali-person"],"personDeeds":{"sardar-asad":"ستون بختیاری را از جنوب به تهران رساند.","samsam":"اصفهان را گشود و راه ستون جنوب را باز کرد.","sepehdar":"ستون گیلان را از قزوین به پایتخت آورد.","yeprem":"مجاهدان ارمنی را در ورود به شهر فرمان داد.","sattar-khan":"نماد ایستادگی تبریز ماند؛ ستون فتح کار ایل و گیلان بود.","mohammad-ali-person":"به سفارت روس پناه برد و لیاخوف امان خواست."},"periodId":"minor-tyranny","monarchId":"mohammad-ali-shah","aliases":["فتح تهران","فتح پایتخت","ورود مجاهدین"],"context":"تبریز مانده بود. بختیاری اصفهان را گرفته بود. گیلان با سپهدار و یپرم راه قزوین را باز کرد.","whatHappened":[{"title":"دو ستون","body":"بیست‌ودوم تیر ۱۲۸۸ از جنوب و شمال رسیدند. براون حرکت را عملیات هماهنگ می‌بیند. کسروی پیروزی را می‌نویسد و حسرت سامان را همان‌جا می‌گذارد."},{"title":"پناه شاه","body":"محمدعلی به سفارت روس رفت. لیاخوف امان خواست. مشروطه با ایل و مجاهد قفقازی برگشت، نه با منبر تنها."}],"aftermath":"سه روز بعد مجلس عالی شاه را خلع کرد. احمد کودک بر تخت نشست."},{"id":"ahmad-enthroned","title":"خلع محمدعلی‌شاه و تاج احمدشاه","date":{"solarYear":1288,"solarMonth":4,"solarDay":25,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":16},"summary":"مجلس عالی محمدعلی را خلع کرد و احمدشاه کودک را نشاند. ناصرالملک نایب‌السلطنه شد. استبداد صغیر تمام شد؛ دولت مشروطه تازه باید ساخته می‌شد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"پایان استبداد صغیر","text":"کسروی خلع را فرجام ایستادگی تبریز و حرکت ایالات می‌داند، نه بخشش دربار."}],"personIds":["ahmad-person","mohammad-ali-person","naser-al-molk","sardar-asad"],"personDeeds":{"ahmad-person":"کودک را به جای پدر بر تخت نشاندند.","mohammad-ali-person":"مجلس عالی خلعش کرد و راه تبعیدش باز شد.","naser-al-molk":"نایب‌السلطنه شد و کار دولت را به جای شاه صغیر گرفت.","sardar-asad":"از فاتحان بود؛ خلع بدون ستون بختیاری ممکن نبود."},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["خلع محمدعلی شاه","تاجگذاری احمدشاه","نایب السلطنه"],"context":"فتح شده بود و تخت خالی نمی‌ماند. کودک دوازده‌ساله کم‌خطرترین نام قاجار بود.","whatHappened":[{"title":"مجلس عالی","body":"بیست‌وپنجم تیر محمدعلی خلع شد. ناصرالملک نایب‌السلطنه شد. مخبرالسلطنه او را برای نگاه داشتن تاج مناسب می‌داند و برای پیش بردن مشروطه بی‌رمق."}],"aftermath":"استبداد صغیر تمام شد. دولت تازه باید ساخته می‌شد. مجلس دوم، شوستر، اولتیماتوم در راه است."},{"id":"nuri-executed","title":"اعدام شیخ فضل‌الله نوری","date":{"solarYear":1288,"solarMonth":5,"solarDay":11,"gregorianYear":1909,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":31},"summary":"شیخ را در میدان توپخانه به دار آویختند. مشروطه‌خواهان این را کیفر همدستی با استبداد صغیر دانستند. مخالفان، شهادت مجتهد. کسروی جدایی را فقهی نوشته بود؛ دار، پایان سیاسی آن جدایی است.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"سرانجام حاجی شیخ فضل‌الله","text":"کسروی او را در جبههٔ دربار می‌نویسد. لحن کتاب شماتت است، نه مرثیه."},{"sourceId":"nazem","locus":"محاکمه و دار","text":"ناظم‌الاسلام مسیر جدایی تا دار را از تهران دیده. روایت او برای همراهی نخستین شیخ ضروری است."}],"personIds":["sheikh-fazlollah"],"personDeeds":{"sheikh-fazlollah":"پس از فتح تهران محاکمه شد و در توپخانه به دار رفت."},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["دار زدن شیخ","اعدام نوری","شیخ فضل‌الله"],"context":"شیخ در استبداد صغیر کنار دربار ایستاده بود. فاتحان حساب باز کردند.","whatHappened":[{"title":"دار توپخانه","body":"یازدهم مرداد ۱۲۸۸ شیخ را به دار آویختند. کسروی لحن شماتت دارد نه مرثیه. ناظم‌الاسلام مسیر جدایی تا دار را از تهران دیده."}],"aftermath":"زخم ماند. مشروطه‌خواه این را کیفر همدستی دانست؛ مخالف، شهادت مجتهد. هر دو روایت را باید جدا خواند."},{"id":"shuster-ultimatum","title":"شوستر و اولتیماتوم روس","date":{"solarYear":1290,"solarMonth":9,"gregorianYear":1911,"gregorianMonth":12},"summary":"شوستر مالیه را به هم زد. روس اولتیماتوم داد: اخراج شوستر و مهلت مجلس. مجلس را بستند. در تبریز ثقةالاسلام را دار زدند. مشروطهٔ زنده در همین زمستان خفه شد.","citations":[{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"اولتیماتوم و اشغال تبریز","text":"کسروی این را دنبالهٔ داستان می‌داند: تبریز دوباره قربانی شد، این‌بار مستقیم به دست روس."},{"sourceId":"browne","locus":"The Strangling of Persia، همدلی با شوستر","text":"براون و خود شوستر این را خفه کردن ایران می‌نویسند. جانب آمریکایی‌انگلیسی پیداست؛ واقعهٔ اولتیماتوم اما انکاربردار نیست."}],"personIds":["shuster","seqat-al-islam","ahmad-person"],"personDeeds":{"shuster":"مالیه را به هم زد و بهانهٔ اولتیماتوم شد؛ اخراجش خواست روس بود.","seqat-al-islam":"پس از بستن مجلس، روس او را در تبریز به دار زد.","ahmad-person":"شاه صغیر بود؛ دولت نایب‌السلطنه مجلس را بست."},"periodId":"second-majlis","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["اولتیماتوم","شوستر","بستن مجلس","دار ثقةالاسلام"],"context":"مجلس دوم شوستر را خزانه‌دار کرد تا مالیه از دست روس و بلژیک درآید.","whatHappened":[{"title":"خزانه‌دار","body":"شوستر گمرک و مالیات را به هم زد. کتاب خودش سند این ماه‌هاست. براون همدل است."},{"title":"اولتیماتوم","body":"پترزبورگ اخراج او و مهلت مجلس را خواست. مجلس را بستند. در تبریز ثقةالاسلام را در عاشورا دار زدند.","citations":[{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"اشغال تبریز","text":"تبریز دوباره قربانی شد، این‌بار مستقیم به دست روس."}]}],"aftermath":"مشروطهٔ زنده در همین زمستان خفه شد. کسروی شوستر را علت نمی‌داند؛ بهانه می‌داند."},{"id":"coup-1299","title":"کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹","date":{"solarYear":1299,"solarMonth":12,"solarDay":3,"gregorianYear":1921,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":21},"summary":"رضاخان با قزاق از قزوین به تهران آمد. سید ضیاء رئیس‌الوزرا شد و زود رفت؛ رضاخان ماند. کسروی در دیباچه می‌نویسد یکی از همان قزاقان دشمن مجاهدین به شاهی رسید. گاهنامه این را پل قاجار به پهلوی می‌گذارد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"دیباچهٔ تاریخ مشروطه","text":"کسروی کودتا را شرح نمی‌دهد؛ فرجام را می‌گوید. قزاق بر جای مجاهد نشست."}],"personIds":[],"personDeeds":{},"periodId":"collapse-qajar","monarchId":"ahmad-shah","aliases":["کودتای ۱۲۹۹","سوم اسفند","رضاخان","سید ضیاء"],"context":"جنگ جهانگیر، قرارداد ۱۹۱۹، اشغال و خزانهٔ خالی. احمدشاه در فرنگ دل‌خوش‌تر بود تا در تهران.","whatHappened":[{"title":"قزوین به تهران","body":"سوم اسفند رضاخان با قزاق آمد. سید ضیاء رئیس‌الوزرا شد و زود رفت. رضاخان ماند."},{"title":"دیباچهٔ کسروی","body":"کتاب کودتا را شرح نمی‌دهد. فرجام را می‌گوید: یکی از همان قزاقان دشمن مجاهدین به شاهی رسید."}],"aftermath":"پل قاجار به پهلوی. گاهنامه اینجا تمام می‌شود."}],"monarchs":[{"id":"soltan-hoseyn","name":"شاه سلطان حسین","shortName":"سلطان حسین","dynasty":"safavid","throneTitle":"واپسین پادشاه کاردار صفوی","reignStart":1694,"reignEnd":1722,"reignStartSolar":1073,"reignEndSolar":1101,"reignSolar":"۱۰۷۳–۱۱۰۱","summary":"پادشاهی پارسا و سست‌دست. در روزگار او دستگاه صفوی از درون پوسید و محمود هوتکی اصفهان را گرفت. خط گاهنامه از اینجا آغاز می‌شود چون فرجام صفویه همان آغاز بی‌دولتی است که افشار و زند و قاجار از دل آن برآمدند.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ ایران پیش از جنبش مشروطه","text":"کسروی صفویهٔ پسین را در شمار پیش‌زمینه نمی‌آورد؛ ذکر سلطان حسین در این گاهنامه برای بستن رشتهٔ پادشاهی است، نه برای آنکه کتاب او از اینجا آغاز شود."}],"personIds":[],"aliases":["شاه سلطان حسین","سلطان حسین صفوی","حسین صفوی"]},{"id":"tahmasp-ii","name":"طهماسب دوم","shortName":"طهماسب دوم","dynasty":"safavid","throneTitle":"شاه اسمی پس از سقوط اصفهان","reignStart":1722,"reignEnd":1732,"reignStartSolar":1101,"reignEndSolar":1111,"reignSolar":"۱۱۰۱–۱۱۱۱","summary":"پسر سلطان حسین. پس از گرفتن اصفهان به قزوین و سپس مازندران گریخت و شاهی را در تبعید نگاه داشت. نادر قلی این نام صفوی را نردبان کشورگشایی خود کرد و سرانجام او را کنار زد.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["طهماسب دوم","شاه طهماسب"]},{"id":"nader-shah","name":"نادرشاه افشار","shortName":"نادرشاه","dynasty":"afshar","throneTitle":"بنیانگذار افشاریه","reignStart":1736,"reignEnd":1747,"reignStartSolar":1114,"reignEndSolar":1126,"reignSolar":"۱۱۱۴–۱۱۲۶","summary":"از ایل افشار خراسان. افغان و عثمانی و گورکانی را شکست داد و تخت را از نام صفوی به نام خود برد. کشور را با شمشیر جمع کرد و با بدگمانی از هم پاشاند. پس از قتل او ایران دوباره پاره پاره شد.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["نادرشاه","نادر قلی","نادر شاه افشار","تهماسب‌قلی"]},{"id":"karim-khan","name":"کریم‌خان زند","shortName":"کریم‌خان","dynasty":"zand","throneTitle":"وکیل‌الرعایا؛ شاه نخواند","reignStart":1751,"reignEnd":1779,"reignStartSolar":1130,"reignEndSolar":1158,"reignSolar":"۱۱۳۰–۱۱۵۸","summary":"از ایل زند. عنوان شاه را بر خود نگذاشت و وکیل‌الرعایا خواند. شیراز را تختگاه کرد. در قیاس با نادر، آرام‌تر و کوتاه‌تر حکومت کرد. پس از مرگش جانشینان زند یکدیگر را خوردند.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["کریم خان","کریم‌خان زند","وکیل‌الرعایا"]},{"id":"lotf-ali-khan","name":"لطفعلی‌خان زند","shortName":"لطفعلی‌خان","dynasty":"zand","throneTitle":"واپسین فرمانروای زند","reignStart":1789,"reignEnd":1794,"reignStartSolar":1168,"reignEndSolar":1173,"reignSolar":"۱۱۶۸–۱۱۷۳","summary":"جوان و جنگاور. در برابر آقامحمدخان ایستاد و سرانجام در کرمان شکست خورد. روایت عامیانه او را چهرهٔ تراژیک پایان زند کرده است. با مرگ یا کور شدن او راه قاجار به تخت باز شد.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["لطفعلی خان","لطفعلی‌خان زند"]},{"id":"agha-mohammad-khan","name":"آقامحمدخان قاجار","shortName":"آقامحمدخان","dynasty":"qajar","throneTitle":"بنیانگذار پادشاهی قاجار","reignStart":1796,"reignEnd":1797,"reignStartSolar":1175,"reignEndSolar":1176,"reignSolar":"۱۱۷۵–۱۱۷۶","summary":"از ایل قاجار استرآباد. ایران پراکنده را دوباره زیر یک تخت آورد، با بی‌رحمیٔ مشهور. تاجگذاری کوتاه بود و در شوشی کشته شد. دولتی که ساخت همان دولتی است که مشروطه صد سال بعد با آن درافتاد.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["آقا محمد خان","آقامحمد خان","آغامحمدخان"]},{"id":"fath-ali-shah","name":"فتحعلی‌شاه","shortName":"فتحعلی‌شاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"شاه جنگ‌های ایران و روس","reignStart":1797,"reignEnd":1834,"reignStartSolar":1176,"reignEndSolar":1213,"reignSolar":"۱۱۷۶–۱۲۱۳","summary":"برادرزادهٔ آقامحمدخان. در عهد او گلستان و ترکمانچای بسته شد و قفقاز از ایران جدا گردید. دربار بزرگ و پرلقب ساخت. عباس میرزا ولیعهد در تبریز اصلاح سپاه را آزمود و ناکام ماند.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["فتحعلی شاه","فتح على شاه"]},{"id":"mohammad-shah","name":"محمدشاه","shortName":"محمدشاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"شاه حاج میرزا آقاسی","reignStart":1834,"reignEnd":1848,"reignStartSolar":1213,"reignEndSolar":1227,"reignSolar":"۱۲۱۳–۱۲۲۷","summary":"پسر عباس میرزا. سلطنت او را بیشتر به نام صدر اعظمش حاج میرزا آقاسی می‌شناسند. محاصرهٔ هرات و دخالت انگلیس در همین عهد است. میراث او برای خوانندهٔ مشروطه، ناتمامی اصلاح سپاه عباس میرزاست.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["محمد شاه قاجار","محمدشاه قاجار"]},{"id":"naser-al-din","name":"ناصرالدین‌شاه","shortName":"ناصرالدین‌شاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"شاه نیم‌قرن ناصری","reignStart":1848,"reignEnd":1896,"reignStartSolar":1227,"reignEndSolar":1275,"reignSolar":"۱۲۲۷–۱۲۷۵","summary":"درازترین سلطنت قاجار. امیرکبیر را آورد و کشت. امتیازها داد و پس گرفت. سفر فرنگ دید و روزنامه و دارالفنون را تاب آورد تا جایی که به تخت آسیب نزند. با گلولهٔ میرزا رضای کرمانی افتاد. کسروی بیداری توده را از همین عهد می‌آغازد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم","text":"کسروی عهد ناصری را زمینهٔ بیداری می‌نویسد: سپهسالار، ملکم، سید جمال، روزنامه، دبستان، و سپس امتیازها و وام‌ها. شاه را خودکامه می‌بیند اما علت را فقط در شخص او نمی‌گذارد."}],"personIds":["amir-kabir","sepasalar","malkom","asadabadi"],"aliases":["ناصر الدین شاه","ناصرالدین شاه","ناصردین‌شاه"]},{"id":"mozaffar-al-din","name":"مظفرالدین‌شاه","shortName":"مظفرالدین‌شاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"شاه فرمان مشروطه","reignStart":1896,"reignEnd":1907,"reignStartSolar":1275,"reignEndSolar":1285,"reignEndMonth":10,"reignEndDay":12,"reignSolar":"۱۲۷۵–۱۲۸۵","summary":"بیمار، خرج‌کننده، و در برابر فشار بست‌نشینان نرم. فرمان مشروطه را امضا کرد و قانون اساسی را در بستر مرگ دستینه نهاد. کسروی با او سر سازگاری دارد، بیشتر از «ساده دلی» تا از کیاست.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار دوم؛ فرمان مشروطه","text":"کسروی مظفرالدین را در قیاس با پسرش کسی می‌داند که با مجلس سر سازگاری داشت. ضعف تن و سستی اراده را پنهان نمی‌کند."},{"sourceId":"nazem","locus":"رویدادهای سال ۱۳۲۴ قمری","text":"ناظم‌الاسلام شاه را تحت تأثیر درباریان و عین‌الدوله می‌بیند؛ صدور فرمان را نتیجهٔ فشار بست سفارت و مهاجرت علما می‌نویسد، نه بخشش شاهانه."}],"personIds":["mozaffar-person","ain-al-dowleh","amin-al-soltan","amin-al-dowleh"],"aliases":["مظفر الدین شاه","مظفرالدین شاه","مظفرالدین‌شاه قاجار"]},{"id":"mohammad-ali-shah","name":"محمدعلی‌شاه","shortName":"محمدعلی‌شاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"شاه به توپ بستن مجلس","reignStart":1907,"reignEnd":1909,"reignStartSolar":1285,"reignStartMonth":10,"reignStartDay":12,"reignEndSolar":1288,"reignEndMonth":4,"reignEndDay":25,"reignSolar":"۱۲۸۵–۱۲۸۸","summary":"ولیعهد تبریز و سپس شاه تهران. مشروطه را برنتافت. مجلس را با قزاق روس به توپ بست، استبداد صغیر آورد، و پس از فتح تهران خلع شد. کسروی او را از روز ولیعهدی در تبریز بدخواه آزادی می‌نویسد.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار سوم و یازدهم","text":"کسروی بدیهای محمدعلی میرزای ولیعهد را پیش از تاجگذاری می‌آورد و تاجگذاری را آغاز بی‌پروایی با مجلس می‌داند. روایت رفتن به باغشاه، با شابشال و لیاخوف، از صفحات مشهور کتاب است."},{"sourceId":"browne","locus":"فصول مربوط به کودتای ۱۹۰۸","text":"براون شاه را متکی به سفارت روس و بریگاد قزاق می‌بیند. همدلی او با مجلس آشکار است؛ گزارشش از بمباران، گواه معاصر اروپایی است."}],"personIds":["mohammad-ali-person","liakhov","amir-bahador","shapshal","sheikh-fazlollah"],"aliases":["محمد علی شاه","محمدعليشاه","محمدعلی‌شاه قاجار"]},{"id":"ahmad-shah","name":"احمدشاه","shortName":"احمدشاه","dynasty":"qajar","throneTitle":"واپسین شاه قاجار","reignStart":1909,"reignEnd":1925,"reignStartSolar":1288,"reignStartMonth":4,"reignStartDay":25,"reignEndSolar":1304,"reignSolar":"۱۲۸۸–۱۳۰۴","summary":"کودک بر تخت، با نایب‌السلطنه. سلطنت او سال‌های مجلس دوم، اولتیماتوم روس، جنگ جهانگیر، قرارداد ۱۹۱۹ و کودتای ۱۲۹۹ است. خود شاه کم‌کار و گریزان از تهران بود. مجلس مؤسسان تاج را به رضاخان داد.","citations":[{"sourceId":"kasravi-azarbaijan","locus":"سال‌های پس از فتح تهران","text":"کسروی در هیجده‌ساله بیشتر به آذربایجان و خیابانی می‌پردازد تا به شخصیت احمدشاه. شاه در این روایت حاشیه است؛ میدان در دست سپهدار و سردار اسعد و سپس رضاخان است."}],"personIds":["ahmad-person","naser-al-molk","sepehdar","sardar-asad"],"aliases":["احمد شاه","احمدشاه قاجار","سلطان احمدشاه"]},{"id":"reza-shah","name":"رضاشاه","shortName":"رضاشاه","dynasty":"pahlavi","throneTitle":"بنیانگذار پهلوی","reignStart":1925,"reignEnd":1941,"reignStartSolar":1304,"reignEndSolar":1320,"reignSolar":"۱۳۰۴–۱۳۲۰","summary":"از بریگاد قزاق برآمد؛ همان نیرویی که مجلس را به توپ بسته بود. دولت متمرکز ساخت، القاب قاجاری را برانداخت، و مشروطه را بر کاغذ نگاه داشت. کسروی می‌نویسد رضاخان در صف دشمنان مجاهدین ایستاده بود و به شاهی رسید.","citations":[{"sourceId":"kasravi","locus":"دیباچه و حسرت فرجام","text":"کسروی سی سال پس از جنبش می‌نویسد که از آن نهضت چیزی نمانده و رضاخان، یکی از همان قزاقان، به شاهی رسیده است. این داوری اوست دربارهٔ فرجام، نه شرح سلطنت پهلوی."}],"personIds":[],"aliases":["رضا شاه","رضاخان","رضا خان میرپنج","رضاشاه پهلوی"]},{"id":"mohammad-reza-shah","name":"محمدرضاشاه","shortName":"محمدرضاشاه","dynasty":"pahlavi","throneTitle":"واپسین شاه ایران","reignStart":1941,"reignEnd":1979,"reignStartSolar":1320,"reignEndSolar":1357,"reignSolar":"۱۳۲۰–۱۳۵۷","summary":"جانشین پدر پس از شهریور ۲۰. مشروطهٔ اسمی، حزب‌ها، کودتای ۲۸ مرداد، و سپس دولت تک‌حزبی. گاهنامه در اینجا بسته می‌شود چون رشتهٔ پادشاهی ایران با خروج او از کشور به پایان رسید. کتاب کسروی تا اینجا نمی‌رسد.","citations":[],"personIds":[],"aliases":["محمد رضا شاه","محمدرضا شاه","محمدرضاشاه پهلوی","شاه"]}],"periods":[{"id":"fall-safavid","title":"فرجام صفویه","start":1694,"startSolar":1073,"end":1736,"endSolar":1114,"weight":"thin","summary":"پوسیدگی درون دستگاه صفوی، سقوط اصفهان، و شاهی اسمی طهماسب دوم زیر سایهٔ نادر.","aliases":["سقوط اصفهان","هجوم افغان","صفویه"]},{"id":"naderi","title":"کشورگشایی نادری","start":1736,"startSolar":1114,"end":1747,"endSolar":1126,"weight":"thin","summary":"جمع کردن ایران با شمشیر و پاشیدن آن با بدگمانی و قتل.","aliases":["افشاریه","نادرشاه"]},{"id":"zand","title":"فاصلهٔ زند","start":1751,"startSolar":1130,"end":1794,"endSolar":1173,"weight":"thin","summary":"آرام شیراز در عهد کریم‌خان و جنگ داخلی تا برافتادن لطفعلی‌خان.","aliases":["زندیه","کریم‌خان"]},{"id":"qajar-founding","title":"بنیان قاجار","start":1794,"startSolar":1173,"end":1848,"endSolar":1227,"weight":"thin","summary":"یکپارچگی دوباره، جنگ‌های روس، گلستان و ترکمانچای، ناتمامی اصلاح عباس میرزا.","aliases":["قاجاریه","ترکمانچای","گلستان","بنیان‌گذاری قاجار","بنیاد قاجار"]},{"id":"naseri","title":"عصر ناصری","start":1848,"startSolar":1227,"end":1896,"endSolar":1275,"weight":"medium","summary":"نیم‌قرن ناصرالدین‌شاه: امیرکبیر، سپهسالار، امتیازها، دارالفنون، روزنامه. کسروی بیداری را از اینجا می‌آغازد.","aliases":["ناصرالدین‌شاه","عهد ناصری","دارالفنون"]},{"id":"tobacco","title":"نهضت تنباکو","start":1890,"startSolar":1269,"end":1892,"endSolar":1271,"weight":"medium","summary":"امتیاز تالبوت، حکم میرزای شیرازی، بست و تحریم. نخستین هماهنگی بزرگ علما و بازار در برابر دربار و امتیاز خارجی.","aliases":["تنباکو","تالبوت","رژی","میرزای شیرازی"]},{"id":"mashruteh","title":"جنبش مشروطه","start":1905,"startSolar":1284,"end":1908,"endSolar":1287,"weight":"thick","summary":"چوب تجار، بست شاه عبدالعظیم، مهاجرت قم، بست سفارت، فرمان، مجلس اول، قانون اساسی. قلب کتاب کسروی.","aliases":["مشروطه","مشروطیت","فرمان مشروطه","مجلس اول"]},{"id":"minor-tyranny","title":"استبداد صغیر","start":1908,"startSolar":1287,"end":1909,"endSolar":1288,"weight":"thick","summary":"به توپ بستن مجلس، باغشاه، ایستادگی تبریز، حرکت بختیاری و گیلان، فتح تهران.","aliases":["استبداد صغیر","بمباران مجلس","محاصره تبریز","فتح تهران"]},{"id":"second-majlis","title":"مجلس دوم و اولتیماتوم","start":1909,"startSolar":1288,"end":1911,"endSolar":1290,"weight":"thick","summary":"خلع محمدعلی‌شاه، اعدام شیخ فضل‌الله، شوستر، اولتیماتوم روس، بستن مجلس. پایان داستان کوتاه مشروطهٔ زنده.","aliases":["مجلس دوم","شوستر","اولتیماتوم"]},{"id":"collapse-qajar","title":"جنگ و برافتادن قاجار","start":1914,"startSolar":1293,"end":1925,"endSolar":1304,"weight":"medium","summary":"اشغال، قرارداد ۱۹۱۹، کودتای ۱۲۹۹، خیابانی، و انتقال تاج به پهلوی.","aliases":["کودتای ۱۲۹۹","قرارداد ۱۹۱۹","خیابانی"]},{"id":"pahlavi-i","title":"پهلوی نخست","start":1925,"startSolar":1304,"end":1941,"endSolar":1320,"weight":"thin","summary":"دولت متمرکز رضاشاه. مشروطه بر کاغذ، قدرت در دربار و ارتش.","aliases":["رضاشاه","پهلوی اول"]},{"id":"pahlavi-ii","title":"پهلوی دوم","start":1941,"startSolar":1320,"end":1979,"endSolar":1357,"weight":"thin","summary":"از شهریور ۲۰ تا خروج واپسین شاه. پایان رشتهٔ پادشاهی در این گاهنامه.","aliases":["محمدرضاشاه","پهلوی دوم","۲۸ مرداد"]}],"sources":[{"id":"kasravi","title":"تاریخ مشروطهٔ ایران","author":"احمد کسروی","kind":"primary","note":"روایت تبریزمحور، جستجوگر علت، و غالباً داورانه. کسروی خود را مورخ حرفه‌ای نمی‌خواند. داوری‌هایش را باید به نام او آورد، نه به نام واقع."},{"id":"kasravi-azarbaijan","title":"تاریخ هیجده‌سالهٔ آذربایجان","author":"احمد کسروی","kind":"primary","note":"دنبالهٔ تاریخ مشروطه، تا مرگ شیخ محمد خیابانی. برای سال‌های پس از فتح تهران آبشخور اصلی کسروی است."},{"id":"nazem","title":"تاریخ بیداری ایرانیان","author":"ناظم‌الاسلام کرمانی","kind":"participant","note":"روزنوشت تهرانی یک ناظر درگیر. بر انجمن‌های سری و برخی روشنفکران تکیه دارد. کسروی همین را از وجه مورخانهٔ کار او می‌کاهد."},{"id":"dowlatabadi","title":"حیات یحیی","author":"یحیی دولت‌آبادی","kind":"participant","note":"خاطرات یک مشروطه‌خواه حاضر در ماجرا. سودمند است اگر جانب نویسنده را از گزارش جدا نگاه داریم."},{"id":"malekzadeh","title":"تاریخ انقلاب مشروطیت ایران","author":"مهدی ملک‌زاده","kind":"participant","note":"پسر ملک‌المتکلمین. روایت خانوادگی و حزبی است، نه داوری بی‌طرف. برای قتل پدر و روزهای باغشاه گواه نزدیکی است."},{"id":"browne","title":"The Persian Revolution of 1905–1909","author":"ادوارد گرانویل براون","kind":"contemporary","note":"ناظر انگلیسی همدل با مشروطه، نه مورخ مکتب مسکو. نامه‌ها و گزارش‌های همان سال‌ها را نگاه داشته است."},{"id":"hedayat","title":"خاطرات و خطرات","author":"مهدی‌قلی هدایت (مخبرالسلطنه)","kind":"memoir","note":"وزیر و رجل قاجاری. برای خوی دربار و رجال، گواه از درون است؛ برای داوری اخلاقی، جانب خود را دارد."},{"id":"adamiyat","title":"ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران","author":"فریدون آدمیت","kind":"synthesis","note":"تاریخ‌نگاری لیبرال‌ملی. برای اندیشه‌ها و رساله‌ها قوی است. مارکسی نیست؛ توده‌ای هم نیست."}]}