# شیخ فضل‌الله نوری

نقش: پیشوای شرعی مخالف مشروطهٔ عرفی
القاب: حاج شیخ فضل‌الله، مجتهد تهران
زاد: ۱۲۲۲ | شاهنشاهی ۲۴۰۲ | ۱۸۴۳
مرگ: مرداد ۱۲۸۸ | شاهنشاهی مرداد ۲۴۶۸ | ژوئیه ۱۹۰۹
تبار: نور مازندران؛ درس نجف؛ رخت در تهران.
خانواده: شیخ فضل‌الله نوری. فرزند روحانی مازندرانی. داماد و پسران در حاشیهٔ محاکمه ماندند.
پایگاه اجتماعی: مجتهد طراز اول تهران. نه درباری، نه بازاری به معنای بهبهانی.
اهمیت: بزرگ‌ترین فقیه مخالف مشروطهٔ بی‌حد. دار زدن او زخم ماندگار است.

## خلاصه
مجتهد متنفذ تهران. نخست با دو سید همراه بود، سپس مشروعه را در برابر مشروطه علم کرد و در استبداد صغیر کنار دربار ایستاد. پس از فتح تهران اعدام شد. کسروی جدایی را بر سر شریعت می‌نویسد، نه بر سر جاه.

## از همراهی تا جدایی
در بست‌های اول با دو سید بود. بعد جدا شد. کسروی از گفتارهای او علیه مجلس نقل می‌کند. آدمیت او را فقیه مشروعه می‌خواند.

## لوایح و باغشاه
در استبداد صغیر جانب شاه گرفت. لوایحش را مخالفان «مشروعه» نامیدند.

## محاکمه
پس از فتح تهران محاکمه و دار شد. کسروی حکم را روا می‌داند. ملک‌زاده نیز. براون سنگینی اعدام مجتهد را می‌فهمد. این سه نگاه را کنار هم باید خواند.

## چرا مهم است
بزرگ‌ترین فقیه مخالف مشروطهٔ بی‌حد است. روایت مزدور دربار، جدایی فقهی را می‌پوشاند. کسروی جدایی را بر سر شریعت نوشته. ناظم‌الاسلام همراهی نخستین را هم ثبت کرده. هر دو لایه لازم است.

## پایگاه
مجتهد طراز اول تهران است. نه درباری به معنای امیربهادر، نه بازاری به معنای بهبهانی. قدرتش از درس و مقلد و منبر است. دار زدنش زخم ماند چون این پایگاه را نمی‌شود با ترور اتابک یکی گرفت.

## سال‌شمار
- مرداد ۱۲۸۸ | شاهنشاهی مرداد ۲۴۶۸ | ژوئیه ۱۹۰۹ — دار: در میدان توپخانه.

## داوری منابع
- [kasravi / گفتار ششم؛ اندیشه‌های حاجی شیخ فضل‌الله] «حاجی شیخ فضل‌الله رواج شریعت را می‌طلبید و به یکبار از هم جدا می‌بودند.» کسروی نزاع را فقهی‌سیاسی می‌بیند. این با روایتی که شیخ را فقط مزدور دربار می‌کند یکی نیست.
- [nazem / جدایی علما و تحصن عبدالعظیم] ناظم‌الاسلام همراهی نخستین و سپس جدایی را روزبه‌روز نوشته است. شیخ در این روایت از مدافع عدالتخانه به نقاد قانون عرفی بدل می‌شود.
- [browne / مشروعه در برابر مشروطه] براون او را رأس مخالفان متمم قانون اساسی می‌شناسد. همدلی براون با مجلس است؛ با این حال وجود یک جبههٔ شرعی را جدی می‌گیرد.

صفحه: https://mashrooteh.org/shakhs/sheikh-fazlollah