# شیخ فضل‌الله نوری

نقش: پیشوای شرعی مخالف مشروطهٔ عرفی
القاب: حاج شیخ فضل‌الله، مجتهد تهران
زاد: ۱۲۲۲ | شاهنشاهی ۲۴۰۲ | ۱۸۴۳
مرگ: ۱۱ مرداد ۱۲۸۸ | شاهنشاهی ۱۱ مرداد ۲۴۶۸ | ۳۱ ژوئیه ۱۹۰۹
تبار: لاشت (نور مازندران)؛ مقیم دارالخلافه تهران.
خانواده: حاج شیخ فضل‌الله نوری؛ از شاگردان طراز اول میرزای شیرازی در سامرا.
پایگاه اجتماعی: فقهای عالی‌رتبه اصولی و مجتهدان صاحب فتوا در پایتخت.
اهمیت: بزرگ‌ترین نظریه‌پرداز اسلام سنتی و جریان «مشروطه مشروعه» در نفی قانون‌گذاری عرفی پارلمان.

## خلاصه
مجتهد متنفذ تهران. نخست با دو سید همراه بود، سپس مشروعه را در برابر مشروطه علم کرد و در استبداد صغیر کنار دربار ایستاد. پس از فتح تهران اعدام شد. کسروی جدایی را بر سر شریعت می‌نویسد، نه بر سر جاه.

## از همراهی در مهاجرت تا علم کردن مشروعه
در مهاجرت کبری به قم همراه علما شد، اما با گشایش مجلس اول و تدوین متمم قانون اساسی، اصل مساوات حقوقی و آزادی مطبوعات را بدعت و در تعارض با احکام شریعت خواند. او با خروج به حرم شاه عبدالعظیم و انتشار لوایح اعتراضی، کانون جریان مشروعه‌خواهی را پایه‌گذاری کرد و بر نظارت پنج فقیه طراز اول پای فشرد.

## استبداد صغیر و محاکمه در میدان توپخانه
در دوره استبداد صغیر کنار دربار محمدعلی‌شاه ایستاد و مجلس را خلاف اسلام دانست. پس از فتح تهران از پناهندگی به سفارتخانه‌های روس و عثمانی امتناع ورزید. او در دادگاه انقلابی محاکمه و در غروب ۱۱ مرداد ۱۲۸۸ در میدان توپخانه به دار آویخته شد.

## سال‌شمار
- تیر ۱۲۸۶ | شاهنشاهی تیر ۲۴۶۶ | ژوئن ۱۹۰۷ — تحصن مشروعه در شاه عبدالعظیم: خروج اعتراضی علیه اصول متمم قانون اساسی مجلس اول.
- ۱۱ مرداد ۱۲۸۸ | شاهنشاهی ۱۱ مرداد ۲۴۶۸ | ۳۱ ژوئیه ۱۹۰۹ — اعدام در میدان توپخانه: اجرای حکم دار توسط دادگاه انقلابی مشروطه.

## داوری منابع
- [kasravi / گفتار ششم؛ اندیشه‌های حاجی شیخ فضل‌الله] «حاجی شیخ فضل‌الله رواج شریعت را می‌طلبید و به یکبار از هم جدا می‌بودند.» کسروی نزاع را فقهی‌سیاسی می‌بیند. این با روایتی که شیخ را فقط مزدور دربار می‌کند یکی نیست.
- [nazem / جدایی علما و تحصن عبدالعظیم] ناظم‌الاسلام همراهی نخستین و سپس جدایی را روزبه‌روز نوشته است. شیخ در این روایت از مدافع عدالتخانه به نقاد قانون عرفی بدل می‌شود.
- [browne / مشروعه در برابر مشروطه] براون او را رأس مخالفان متمم قانون اساسی می‌شناسد. همدلی براون با مجلس است؛ با این حال وجود یک جبههٔ شرعی را جدی می‌گیرد.

صفحه: https://mashrooteh.org/shakhs/sheikh-fazlollah