# محمدعلی‌شاه

نقش: شاه کودتا و استبداد صغیر
القاب: شاه ایران، ولیعهد تبریز
زاد: ۱۲۵۱ | شاهنشاهی ۲۴۳۱ | ۱۸۷۲
مرگ: ۱۶ فروردین ۱۳۰۴ | شاهنشاهی ۱۶ فروردین ۲۴۸۴ | ۵ آوریل ۱۹۲۵
تبار: دارالسلطنه تبریز؛ پرورش‌یافته در دربار ولیعهدی آذربایجان و مستشاران روسی.
خانواده: فرزند مظفرالدین‌شاه از تاج‌الملوک (دختر امیرکبیر)؛ پدر سلطان احمدشاه قاجار.
پایگاه اجتماعی: پادشاهی مستبد قاجار؛ چهره شاخص استبداد نظامی و روس‌گرایی دربار.
اهمیت: عامل اصلی کودتای ۲ تیر ۱۲۸۷، به توپ بستن مجلس شورای ملی و آغاز دوران خونین استبداد صغیر.

## خلاصه
ولیعهدی‌اش در تبریز با بدنامی نزد آزادیخواهان گذشت. شاهی‌اش با بی‌اعتنایی به مجلس آغاز شد و با توپ لیاخوف به استبداد صغیر رسید. خلع شد، به روسیه رفت، و یک‌بار برای بازگشتن کوشید و شکست خورد.

## حکومت آذربایجان و خوی خودکامه
محمدعلی میرزا در دوران طولانی ولایتعهدی در تبریز، با تشکیل قشون ایلی و اتکا به آموزگاران روسی چون سرگی شابشال، روحیه‌ای سرکوبگر و خودرأی یافت. او از نخستین روزهای برپایی انجمن تبریز با آن به مخالفت برخاست و در ایام تاجگذاری در تهران، با دعوت نکردن نمایندگان مجلس به دربار، دشمنی بنیادین خود را با حکومت قانون آشکار ساخت.

## کودتای بهارستان و استبداد صغیر
پس از ترور اتابک و سوءقصد نافرجام دوشان‌تپه، محمدعلی‌شاه به باغشاه رفت و با صدور مانیفست «راه نجات و امیدواری»، بریگاد قزاق را به فرماندهی کلنل لیاخوف مأمور به توپ بستن مجلس و ویرانی بهارستان نمود. او در باغشاه آزادی‌خواهانی چون ملک‌المتکلمین و میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل را به دار آویخت و تبریز را به مدت یازده ماه به محاصره و قحطی کشاند.

## خلع و فرجام در تبعید
با ورود مجاهدان شمال و سواران بختیاری به پایتخت در تیر ۱۲۸۸، محمدعلی‌شاه به سفارت روسیه در زرگنده پناهنده شد. مجلس عالی بهارستان او را از سلطنت خلع کرد. وی به روسیه تبعید شد و سال‌ها بعد تلاشی نافرجام برای تجاوز نظامی و بازپس‌گیری تاج‌وتخت از طریق گمیشان و استرآباد انجام داد که با شکست قوایش درهم شکست و سرانجام در سان‌رموی ایتالیا درگذشت.

## سال‌شمار
- دی ۱۲۸۵ | شاهنشاهی دی ۲۴۶۵ | ژانویه ۱۹۰۷ — تاجگذاری در دارالخلافه: آغاز پادشاهی بدون دعوت از نمایندگان مجلس شورای ملی.
- ۲ تیر ۱۲۸۷ | شاهنشاهی ۲ تیر ۲۴۶۷ | ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸ — به توپ بستن بهارستان: آغاز دوران استبداد صغیر با فرماندهی کلنل لیاخوف.
- ۲۵ تیر ۱۲۸۸ | شاهنشاهی ۲۵ تیر ۲۴۶۸ | ۱۶ ژوئیه ۱۹۰۹ — خلع رسمی از سلطنت: تصویب خلع محمدعلی‌شاه در مجلس عالی پس از فتح تهران.

## داوری منابع
- [kasravi / بدیهای محمدعلی میرزای ولیعهد؛ گفتار یازدهم] کسروی دشمنی او با مشروطه را از تبریز پیش از تاجگذاری می‌نویسد. تاجگذاری را نمایش بی‌پروایی می‌داند، نه تغییر کیش.
- [browne / سلطنت ۱۹۰۷–۱۹۰۹] براون شاه را وابسته به روس می‌بیند. کودتا را با چراغ سبز سفارت‌ها می‌نویسد، به‌ویژه پس از قرارداد ۱۹۰۷.
- [malekzadeh / باغشاه] ملک‌زاده او را قاتل پدر می‌داند. این داوری پسر است؛ واقعهٔ قتل در باغشاه را دیگران هم نوشته‌اند.

صفحه: https://mashrooteh.org/shakhs/mohammad-ali-person