# خیزش انجمن اصفهان، تحصن کنسولگری و برکناری ظل‌السلطان

تاریخ: ۲۴ اسفند ۱۲۸۵ | شاهنشاهی ۲۴ اسفند ۲۴۶۵ | ۱۵ مارس ۱۹۰۷
رده: رویداد اصلی و بنیادین
موضوع: political

## خلاصه
در پی خطابه آتشین آقا نورالله نجفی و همراهی انجمن ولایتی، شش هزار تن از اصناف و مردم اصفهان در کنسولگری بریتانیا بست نشستند. ظل‌السلطان از شهر گریخت و به اروپا رفت و محمدعلی‌شاه تحت فشار مجلس و انجمن، حکم عزل حاکم سی‌ساله اصفهان را صادر نمود.

## زمینه
مسعود میرزا ظل‌السلطان، فرزند ارشد ناصرالدین‌شاه، نزدیک به سه دهه با استبدادی خونین بر اصفهان و ولایات مرکزی حکومت می‌کرد و با احتکار غله و ستم مالیاتی خشم همگانی را برانگیخته بود.

## ۱. قیام عمومی و تحصن در کنسولگری بریتانیا
در اسفند ۱۲۸۵، در پی نطق آتشین حاج آقا نورالله نجفی در مسجد دروازه نو و همراهی انجمن ولایتی، شش هزار تن از اصناف و مردم اصفهان در کنسولگری بریتانیا بست نشستند. ظل‌السلطان کاخ خود را در محاصره دید و شبانه به تهران گریخت و عازم اروپا شد. محمدعلی‌شاه زیر فشار مجلس و تحصن‌کنندگان، در ۲۴ اسفند ۱۲۸۵ حکم عزل عموی مقتدر خود را صادر نمود.

کسروی در گفتار چهارم انگیزش را به آقانجفی و دیگران می‌دهد. اصفهانیان بازار بستند و برداشتن ظل‌السلطان را خواستند. چون تهران نمی‌پذیرفت پافشاری کردند. مجلس برافتادن فرمانروایان ریشه‌دار را سود مشروطه دید و همراهی کرد. ظل‌السلطان از آنجا برداشته شد.

کسروی رویهٔ دیگری از همان ماه‌ها را از روزنامهٔ بلدیه می‌آورد. ثقةالاسلام اصفهان، که با میرزا علی ثقةالاسلام تبریزی یکی نیست، و حاج آقا نورالله به سده رفتند. شخصی خواب حضرت حجت را نقل کرد که مجلس را یاری کنید. هفتصد جوان نام نوشتند تا لباس و نشان «سرباز فدوی مجلس مقدس» بپوشند و روی نشان رئیس‌ها این بیت آمد:

«فدای مجلس ملی و حکم نورالله
اقول اشهد ان لا اله الا الله»

کسروی این را هوسبازی ملایان می‌خواند، نه فتح نظامی اصفهان.

## پیامد
سرنگونی مقتدرترین حاکم قاجار نشان داد که انجمن‌های ولایتی قدرت براندازی پایگاه‌های سنتی استبداد را دارا هستند. کسروی عزل را سود مشروطه در برابر فرمانروای ریشه‌دار می‌نویسد.

## منابع
- [khadem / ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وپنجم] عزل مسعود میرزا ظل‌السلطان نشان داد که انجمن‌های ولایتی قادرند دیرپاترین کانون‌های استبداد قاجاری را ساقط سازند.
- [kasravi / گفتار چهارم؛ کارهای ارجدار دارالشوری] کسروی انگیزش آقانجفی و بستن بازار اصفهان را می‌نویسد و مجلس را همراه برافتادن فرمانروای ریشه‌دار می‌داند.
- [kasravi / گفتار پنجم؛ نقل بلدیه دربارهٔ سده] کسروی نقل روزنامهٔ بلدیه را می‌آورد که ثقةالاسلام اصفهان و حاج آقا نورالله به سده رفتند و از خواب حجت سخن گفتند. هفتصد تن نام نوشتند تا نشان سرباز فدوی مجلس بپوشند. کسروی این را هوسبازی ملایان می‌خواند و از بست کنسولگری تبریز جدا می‌کند.

## کسان
- zell-e-soltan: فرار پنهانی از اصفهان به سوی پایتخت و عزیمت به اروپا در پی محاصره کاخ حکومتی.
- aqa-najafi: صدور فتوای همراهی با متحصنان اصفهان علیه قدرت استبدادی حاکم.
- aqa-nurullah-isfahani: نطق مسجد دروازه نو و نام روی نشان سربازان نمایشی سده در نقل بلدیه.
- mohammad-ali-person: صدور حکم رسمی عزل عموی خود از حکومت اصفهان به دلیل وحشت از سقوط ولایات مرکزی.
- saad-al-dowleh: استدلال در مجلس پیرامون ضرورت سلب اقتدار خودکامه از حکام ولایات.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/zell-e-soltan-dismissal-isfahan