# نگارش رساله یک کلمه توسط مستشارالدوله در پاریس

تاریخ: ۱۲۴۹ | شاهنشاهی ۲۴۲۹ | ۱۸۷۰
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: cultural

## خلاصه
تطبیق نوزده اصل قانون اساسی و اعلامیه حقوق بشر فرانسه با آیات قرآن و روایات فقهی توسط میرزا یوسف خان مستشارالدوله؛ تعریف قانون به عنوان کالبد مصالح دنیوی و تفکیک آن از عبادات اخروی.

## زمینه
یوسف‌خان تبریزی، پسر حاج محمدکاظم بازرگان، از منشی کنسولگری انگلیس به وزارت خارجه رفت، کاردار حاجی‌ترخان و رئیس کنسولگری تفلیس شد و از ۱۲۴۵ تا ۱۲۴۸ در سفارت پاریس زیست. یک کلمه را همان‌جا چاپ سنگی کرد و نسخه‌اش در ایران پخش شد، برخلاف دفتر تنظیمات که کمتر به دست آمد.

## ۱. خواب و هاتف و نوزده فقره
هر دو رساله ملکم و مستشارالدوله چارچوب رؤیا دارند. یوسف می‌گوید اوضاع فرانسه را دید، به خواب رفت، هاتف ملامت کرد، از خواب پرید و از دوست دانشمند تعبیر خواست. استدلال کتاب جواب همان دوست است. رمز ترقی غرب را یک کلمه می‌داند: قانون. سپس نوزده اصل بیانیه حقوق فرانسه را با آیه و حدیث می‌سنجد تا بگوید پیاده کردن آن با مسلمانی نمی‌ستیزد.

## ۲. شایسته‌سالاری و آیات
«منصب و رتبه دولت برای هیچ کس ممنوع نیست اگر اهل باشد.»

«فقره ثانویه از فقرات نوزده‌گانه کونستیتوسیون فرانسه عبارت از امتیاز فضلی است، یعنی نائب شدن به منصب و رتبه دولت از روی فضل و علم... در این باب نیز خدای مهربان ما را از ارشاد و هدایت محروم نفرموده، چنانکه در سوره حجرات می‌فرماید: «إنَّ اکرمکم عندالله اتقاکم»... و باز در سوره هود می‌فرماید: «ویؤتِ کلَّ ذی‌فضلٍ فضلهُ»... باز در سوره آل عمران می‌فرماید: «لا اُضیع عمل عاملٍ منکم»... باز در سوره النجم می‌فرماید: «لیجزی الذین اسآؤا بما عملوا و یَجزیَ الذین احسنوا بالحُسنی».»

مالکیت را با حد سرقت، آزادی بیان را با امر به معروف می‌سنجد. فقره دهم مالیات بر ثروت را با زکات برابر می‌نهد.

## ۳. تفریق تشریع از تنفیذ
«فقره سیزدهم تفریق قدرت تشریع از قدر تنفیذ. مقصود از این سخن آن است که وضع و تنظیم قوانین در اختیار مجلسی باشد و تنفیذ و اجرای آن در دست مجلس دیگر... الان هرگونه ترقی و قدرت و قوت و ثروت و معموریت و تجارت در دول فرنگستان دیده می‌شود از نتایج جدایی دو اختیار است... بالجمله این قانون مستحسنه‌ی فرنگستان نیز از قوانین قدیمه اسلامیه است چنانکه در ایام پیشین مجتهد و مفتی در وظیفه خود و والیان و محتسبان در وظیفه اجرا و تنفیذ مستقل بودند.»

مجلس اینجا پارلمان ملت نیست. تطبیق با مجتهد و محتسب نیز در عمل تاریخ اسلام غالباً در هم آمیخته بوده است.

## ۴. پنج فرق کود و شرع
در آغاز کتاب پنج فرق کود فرانسه با شرع می‌آید: نوشته دولت و ملت است نه رأی واحد؛ واضح و جامع است نه تابع قوت روایت هر مجتهد؛ به زبان عامه است؛ فقط مصالح دنیا را در بر دارد و عبادت کتاب جدا دارد؛ عرف را مکتوب می‌کند تا ظلم به اسم عادت آسان نباشد.

«فرق چهارم که عمده و اهم است آنست که کود فقط مصالح دنیویه را شامل است... اما در کتاب شرعی مسلمانان مصالح دنیا با امور اخرویه چون صلوه و صوم و حج مخلوط و ممزوج است.»

مهم‌ترین فرق همان اول است، یعنی دموکراسی، و نویسنده از آن سرسری می‌گذرد. آخوندزاده در نامه گفت آشتی شرع با حقوق مدرن ناسازگار است. مستشارالدوله در اواخر عمر مغضوب شد، در انبار قزوین به زنجیر رفت و در ۱۲۷۴ در حبس مرد.

## پیامد
یک کلمه مانیفست تنظیمات به زبان فقه شد. همان بن‌بست ملکم را دارد: شرع را برندارد و کود سکولار بخواهد.

## منابع
- [adamiyat / ایدئولوژی نهضت مشروطیت] آدمیت یک کلمه را مانیفست فکری تنظیمات و حقوق اساسی پیش از مشروطه می‌داند که با زبان شرع سد تعصب را شکافت.

## کسان
- mostashar-al-dowleh: تألیف و نشر کتاب یک کلمه در پاریس.
- akhundzadeh: نگارش نامه انتقادی در رد امکان سازگاری شریعت سنتی با حقوق اساسی دموکراتیک.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/yek-kalameh