# همه‌پرسی انقلاب سفید

تاریخ: ۶ بهمن ۱۳۴۱ | شاهنشاهی ۶ بهمن ۲۵۲۱ | ۲۶ ژانویه ۱۹۶۳
رده: رویداد اصلی و بنیادین
موضوع: political

## خلاصه
در ۶ بهمن ۱۳۴۱ مردم ایران در همه‌پرسی سراسری به شش اصل برنامه‌ای رأی دادند که محمدرضا شاه پهلوی آن را «انقلاب شاه و ملت» یا «انقلاب سفید» نامید. این شش اصل اصلاحات ارضی، ملی شدن جنگل‌ها، فروش سهام کارخانه‌های دولتی، سهیم شدن کارگران در سود کارگاه‌ها، اصلاح قانون انتخابات برای دادن حق رأی و انتخاب شدن به زنان و تشکیل سپاه دانش بود. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «انقلاب سفید» می‌نویسد که این قانون «تقریباً باتفاق آراء» تصویب شد. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، از پشتیبانی ۹۹ درصدی رأی‌دهندگان خبر می‌دهد. روحانیان طراز اول با دو اصل اصلاحات ارضی و حق رأی زنان به سختی مخالفت کردند و این مخالفت زمینهٔ آشوب‌های ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ را فراهم آورد.

## زمینه
محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در سال ۱۳۲۹ فرمان تقسیم املاک سلطنتی میان کشاورزان را صادر کرد. به نوشتهٔ او، دولت محمد مصدق، که خود مالک بزرگی بود، این تقسیم را متوقف کرد و برنامه تنها پس از سقوط او اجرا شد. شاهنشاه می‌نویسد که تا پایان ۱۳۳۷ بیش از پانصدهزار اکر از املاک سلطنتی میان بیش از ۲۵ هزار کشاورز تقسیم شد. او در «انقلاب سفید» می‌افزاید که مجلسین قانون اصلاحات ارضی را در خرداد ۱۳۳۹ چنان تغییر دادند که «یکلی ناقض هدف و منظور طرح اصلی» شد.

یک برآورد اطلاعاتی ملی آمریکا به تاریخ ۲۰ مه ۱۹۶۴، که در مجموعهٔ اسناد سیاست خارجی آمریکا منتشر شده است، می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در اردیبهشت ۱۳۴۰ علی امینی را با اختیار گسترده برای دگرگونی به نخست‌وزیری گماشت. به نوشتهٔ همین سند، اصلاحات امینی محافظه‌کاران را رنجاند و پشتیبانی جبههٔ ملی را نیز به دست نیاورد. سند می‌افزاید که شاهنشاه در تیر ۱۳۴۱ دولت امینی را کنار گذاشت و خود مسئولیت حملهٔ بنیادی‌تری به مشکلات ایران را بر عهده گرفت.

یک گزارش پیش‌زمینه‌ای وزارت خارجهٔ آمریکا به تاریخ ۲۷ مه ۱۹۶۴ یادآوری می‌کند که شاهنشاه این برنامه را «در غیاب مجلس» به همه‌پرسی گذاشت. به نوشتهٔ همین گزارش، انتخابات پاییز ۱۳۴۲ به «فترت غیرقانونی بیش از دو سالهٔ» مجلس پایان داد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که شاهنشاه در پاسخ به این ایراد که قانون اساسی همه‌پرسی را پیش‌بینی نکرده است، به اصول ۲۶ و ۲۷ متمم قانون اساسی استناد کرد. به گفتهٔ او، این اصول قوای کشور را «ناشی از ملت» می‌دانند. کوپر در کتاب «سقوط بهشت» می‌نویسد که شاهنشاه و اسدالله علم دریافتند که اگر انقلاب سفید به دست مجلس محافظه‌کار سپرده شود، شکست خواهد خورد. به نوشتهٔ او، این دو تصمیم گرفتند مجلس را کنار بگذارند و طرح را مستقیماً به همه‌پرسی سراسری بسپارند.

## اعلام شش اصل
محمدرضا شاه پهلوی در «انقلاب سفید» می‌نویسد که این برنامه را در ۱۹ دی ۱۳۴۱ در کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی اعلام کرد. حسن ارفع، سپهبد بازنشسته و سفیر پیشین ایران در ترکیه و پاکستان، در کتاب خاطرات خود می‌نویسد که شاهنشاه در گشایش این کنگره برای چهار هزار نماینده سخن گفت. به نوشتهٔ ارفع، شاهنشاه اعلام کرد که دولت قصد دارد شش اصلاح بنیادی را اجرا کند که دو تای آن‌ها پیش‌تر آغاز شده بود. شاهنشاه در همان سخنرانی اعلام کرد که به نام رئیس قوای سه‌گانه برای استقرار این اصلاحات مستقیماً به آرای عمومی مردم ایران رجوع می‌کند. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه در ۱۹ دی تصمیم خود را به برگزاری همه‌پرسی در ۶ بهمن اعلام کرد. به نوشتهٔ او، این تاریخ را برگزیدند تا کار پیش از آغاز ماه روزه به پایان برسد.

## پیش از رأی‌گیری
میلانی به استناد گزارش سازمان سیا می‌نویسد که حکومت در ۳ بهمن ۱۳۴۱ سه هزار کشاورز از ورامین و دوازده اتوبوس از کرج به خیابان‌های تهران آورد تا به پشتیبانی شاهنشاه شعار دهند. به نوشتهٔ او، یک گردان چترباز در همان روز در تهران رژه رفت. میلانی می‌افزاید که در همان روز حدود سیصد طلبه در قم نزدیک به سه هزار تظاهرکننده را در راهپیمایی بر ضد همه‌پرسی رهبری کردند. به گفتهٔ او، حکومت در بعدازظهر پنج هزار کشاورز را به قم آورد. کوپر می‌نویسد که اعلام همه‌پرسی در قم نگرانی پدید آورد اما آشوب فوری به همراه نداشت. به نوشتهٔ او، دیگر مراجع به رسم معمول بی‌طرف ماندند و این سکوت سید روح‌الله خمینی را برآشفت.

## رأی‌گیری
میلانی می‌نویسد که در این همه‌پرسی زنان برای نخستین بار اجازهٔ رأی دادن یافتند، اما آرای آنان شمرده نمی‌شد. به نوشتهٔ کوپر، همه‌پرسی با پشتیبانی ۹۹ درصدی تصویب شد و کاخ سفید تلگراف تبریکی ستایش‌آمیز برای شاهنشاه فرستاد. محمدرضا شاه پهلوی در نامه‌ای به لیندن جانسون، رئیس‌جمهور آمریکا، به تاریخ ۱۷ دی ۱۳۴۲ می‌نویسد که همه‌پرسی دی‌ماه ۱۳۴۱ پشتیبانی بی‌دریغ مردم ایران از این اصلاحات را نشان داد.

## محمدرضا شاه پهلوی
محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» انقلابی بنیادی را برای پایان دادن به بی‌عدالتی، ستم و نیروهای ارتجاعی ضروری می‌خواند. به نوشتهٔ او، زنان، که نیمی از جمعیت بودند، باید برابر شمرده می‌شدند و دیگر در کنار دیوانگان و تبهکاران قرار نمی‌گرفتند. شاهنشاه در «انقلاب سفید» همه‌پرسی را «بزرگترین جهش تاریخ ایران بنفع طبقه کشاورز» می‌نامد.

## ناظران ایرانی و خارجی
ارفع پیش‌بینی می‌کند که این برنامه زندگی اقتصادی و اجتماعی کشور را بی‌خونریزی دگرگون خواهد کرد. میلانی از قول سفارت بریتانیا اصلاحات ارضی را «یکی از انقلابی‌ترین اقدام‌ها در تاریخ سه‌هزارسالهٔ ایران» می‌خواند. به نوشتهٔ میلانی، کاخ سفید از تصمیم به همه‌پرسی خشنود نبود. او می‌نویسد که مقام‌های آمریکایی نگران بودند تقسیم زمین بی‌اصلاحات اجتماعی گسترده به آشوب بینجامد.

## مخالفان
کوپر می‌نویسد که نتیجهٔ همه‌پرسی را گزارش‌های تخلف در رأی‌گیری و فراخوان مراجع به تحریم تیره کرد. میلانی سخن خمینی را نقل می‌کند که دربار را به زیر پا گذاشتن احکام قرآن و شریعت با برابر کردن حقوق زن و مرد متهم کرد. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه پس از همه‌پرسی روحانیان مخالف را در سخنرانی‌هایی تند «مرتجع» خواند.

## پیامد
برآورد اطلاعاتی ملی آمریکا می‌نویسد که اصلاحات ارضی ستون اصلی برنامه بود و به سرعت در کانون توجه مردم قرار گرفت. به نوشتهٔ همین سند، حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی، برنامه را نخست به سرعت پیش برد و دولت در شهریور ۱۳۴۲ پایان مرحلهٔ نخست را اعلام کرد. گزارش وزارت خارجهٔ آمریکا می‌افزاید که اصول دیگری، از جمله حق رأی زنان و سپاه بهداشت، بعدها به برنامه افزوده شد. همین گزارش می‌نویسد که شاهنشاه با این اصلاحات مالکان و روحانیان محافظه‌کار را از خود دور کرد. به نوشتهٔ این سند، این گروه‌ها در تابستان ۱۳۴۲ آشوب‌های سختی را در تهران و دیگر شهرها برانگیختند. کوپر می‌نویسد که در بهار و آغاز تابستان ۱۳۴۲ درگیری‌های پراکنده‌ای میان طلاب هوادار خمینی و نیروهای امنیتی در قم رخ داد. محمدرضا شاه پهلوی در «انقلاب سفید» آشوب‌های خرداد ۱۳۴۲ را نتیجهٔ تحریک «عوامل ارتجاع» می‌داند.

## منابع
- [pahlavi-enqelab-sefid / همه‌پرسی ۶ بهمن ۱۳۴۱] محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از قانون ۱۳۳۹، اعلام ۱۹ دی، تصویب «تقریباً باتفاق آراء»، عوامل ارتجاع سخن می‌گوید.
- [answer-to-history / صص. ۱۰۱–۱۰۲ و پیوست ص. ۱۹۳] محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از هدف‌های انقلاب، املاک سلطنتی، گاه‌شمار اصول سخن می‌گوید.
- [arfa / ص ۴۴۶–۴۴۷ (نسخهٔ الکترونیکی)] حسن ارفع در این اثر از کنگرهٔ تعاونی‌ها، شش اصل، پیش‌بینی بی‌خونریزی سخن می‌گوید.
- [milani-shah / ص ۳۵۰–۳۵۲ (نسخهٔ الکترونیکی)] اعلام برنامه، تاریخ رمضان، اصول ۲۶ و ۲۷، ورامین و قم، آرای شمرده‌نشدهٔ زنان.
- [cooper-fall-of-heaven / ص ۱۱۲، ۱۱۵ (نسخهٔ الکترونیکی)] اندرو اسکات کوپر در این اثر از کنار گذاشتن مجلس، ۹۹ درصد، تحریم مراجع سخن می‌گوید.
- [frus-1964-68-v22 / اسناد ۲، ۲۳، ۲۵] نامهٔ شاهنشاه، برآورد اطلاعاتی، گزارش پیش‌زمینه‌ای.

کسان: —
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/white-revolution-referendum-1341