{"id":"vaqaye-ettefaqiyeh","title":"انتشار روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","date":{"solarYear":1229,"solarMonth":11,"solarDay":18,"gregorianYear":1851,"gregorianMonth":2,"gregorianDay":7},"tier":"secondary","category":"cultural","summary":"میرزا تقی‌خان امیرکبیر، صدراعظم ناصرالدین‌شاه قاجار، نخستین شمارهٔ روزنامهٔ دولتی تهران را روز جمعه ۱۸ بهمن ۱۲۲۹ (۲۴۰۹ شاهنشاهی) با نام «روزنامچهٔ اخبار دارالخلافهٔ طهران» منتشر کرد و از شمارهٔ دوم نام آن را به «روزنامهٔ وقایع اتفاقیه» گرداند. این نشریهٔ هفتگی نزدیک به ده سال دوام آورد، زبان رسمی دولت را به چاپ سپرد و سرسلسلهٔ روزنامه‌های دولتی ایران تا پس از جنگ جهانی نخست شد. همین روزنامه، پس از برکناری بنیان‌گذارش، خبر خلع و سپس درگذشت او را به روایت دربار به آگاهی مردم رساند.","citations":[{"sourceId":"dji-vaqaye","locus":"مدخل","text":"سید فرید قاسمی در دانشنامهٔ جهان اسلام وقایع اتفاقیه را نخستین نشریهٔ فارسی‌زبان چاپ ایران در دورهٔ ناصری می‌نامد."},{"sourceId":"iranica-censorship","locus":"مدخل","text":"دانشنامهٔ ایرانیکا در مدخل سانسور، نظارت بر مطبوعات دولتی را از ۱۲۲۹ تا ۱۲۷۴ (شاهنشاهی ۲۴۰۹ تا ۲۴۵۴) پی می‌گیرد."},{"sourceId":"amanat-pivot","locus":"ص ۷۵، ۱۵۴، ۱۶۵، ۱۶۸، ۲۰۵–۲۰۶، ۲۱۳، ۲۱۵، ۲۳۷–۲۳۸، ۲۸۱–۲۸۲","text":"عباس امانت در قبلهٔ عالم خبر خلع و مرگ امیرکبیر را از خود وقایع اتفاقیه نقل می‌کند."},{"sourceId":"mostowfi","locus":"ج ۱، ص ۷۰","text":"عبدالله مستوفی در شرح زندگانی من پیوند وقایع اتفاقیه را با دارالفنون می‌نویسد."},{"sourceId":"khadem","locus":"مدخل","text":"قسمت ۲، دربارهٔ الگوی عثمانی اصلاحات امیرکبیر."}],"personIds":["amir-kabir"],"personDeeds":{"amir-kabir":"در ۱۸ بهمن ۱۲۲۹ نخستین شمارهٔ روزنامهٔ دولتی را منتشر کرد و از شمارهٔ دوم نام وقایع اتفاقیه را بر آن گذاشت."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["وقایع اتفاقیه"],"context":"پیش از دورهٔ ناصری، دولت ایران نشریهٔ خبری پایداری نداشت و اخبار رسمی را با فرمان، نامه و جار به گوش مردم می‌رساند. سید فرید قاسمی، پژوهشگر تاریخ مطبوعات، در مدخل دانشنامهٔ جهان اسلام وقایع اتفاقیه را «نخستین نشریهٔ فارسی‌زبان چاپ ایران» در دورهٔ ناصرالدین‌شاه قاجار می‌نامد.\n\nدر تبریز، شهری که در دههٔ ۱۲۲۰ بزرگ‌ترین شهر ایران به شمار می‌رفت، چاپخانه‌ها و روزنامه‌های اروپایی زمینه را فراهم کرده بودند. عباس امانت، تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه ییل، در کتاب پژوهشی «قبلهٔ عالم» از نامه‌های ادوارد برجیس، بازرگان انگلیسی مقیم تبریز، نقل می‌کند که در آن شهر شانزده چاپخانه کار می‌کرد و کتاب چنان ارزان شده بود که کار نسخه‌نویسان را کساد کرده بود. برجیس روزنامه‌های انگلیسی و فرانسوی را برای حلقهٔ بهمن‌میرزا، حاکم آذربایجان، به فارسی برمی‌گرداند و امانت احتمال می‌دهد که ناصرالدین‌میرزای ولیعهد و میرزا تقی‌خان، وزیر نظام آذربایجان، هر دو از خوانندگان این ترجمه‌ها بوده‌اند.\n\nمیرزا تقی‌خان در سفرهای مأموریتی خود به روسیه و عثمانی دستگاه خبررسانی دولت‌های همسایه را از نزدیک دیده بود. قاسمی نام «وقایع» را برگرفته از «تقویم وقایع»، روزنامهٔ رسمی عثمانی، یا «وقایع مصریه» در قاهره می‌داند. حسن خادم، پژوهشگر تاریخ مشروطه، در برنامهٔ «ماجرای مشروطه» تأسیس دارالفنون و انتشار روزنامهٔ دولتی وقایع اتفاقیه را از پیامدهای همین آشنایی امیرکبیر با اصلاحات عثمانی می‌شمارد.","whatHappened":[{"title":"نخستین شماره","body":"گردانندگان روزنامه نخستین شماره را در هشت صفحه و به شیوهٔ چاپ سنگی در قطع ۳۵ در ۲۲ سانتیمتر آماده کردند. بر بالای سرلوحه عبارت «یا اسدالله الغالب» و نقش شیر و خورشید آمده بود و عنوان «روزنامچهٔ اخبار دارالخلافهٔ طهران» در میان صفحه جای داشت. شمارهٔ نخست هدف نشریه را «تربیت اهل ایران و استحضار و آگاهی آنها از امورات داخله و وقایع خارجه» اعلام کرد. از شمارهٔ دوم، دیوان روزنامه نام «روزنامهٔ وقایع اتفاقیه» را برگزید و تا شمارهٔ ۴۷۰ همین نام را نگه داشت.","quotes":[{"original":"تربیت اهل ایران و استحضار و آگاهی آنها از امورات داخله و وقایع خارجه","speaker":"گردانندگان روزنامچهٔ اخبار دارالخلافهٔ طهران","speakerTitle":"دیوان روزنامهٔ دولتی به سرپرستی میرزا جبار ناظم‌المهام خویی","work":"روزنامچهٔ اخبار دارالخلافهٔ طهران، شمارهٔ ۱ (به نقل سید فرید قاسمی در دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «روزنامه وقایع اتفاقیه»)","workType":"نشریهٔ دولتی (نقل در مقالهٔ دانشنامه‌ای)","page":"ش ۱، ص ۱","date":"۱۸ بهمن ۱۲۲۹ (۲۴۰۹) ","context":"نخستین شماره هدف انتشار روزنامه را در یک جمله اعلام می‌کند."},{"original":"این مدرسه روزنامه‌ای هم به اسم وقایع اتفاقیه همراه داشت که در زمان امیرنظام و قبل از مدرسه به راه افتاده بود.","speaker":"عبدالله مستوفی","speakerTitle":"دیوانی و مورخ، از خاندان مستوفیان دورهٔ قاجار","work":"شرح زندگانی من، جلد ۱","workType":"خاطرات و تاریخ اجتماعی","page":"ج ۱، ص ۷۰","date":"نگارش در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی (۲۵۰۰)","context":"مستوفی پیوند روزنامه با مدرسهٔ دارالفنون و تقدم زمانی آن را یادآوری می‌کند."},{"original":"obliged to consult the prime minister and also sometimes the king himself about articles to be put in the gazette","translation":"ناچارم دربارهٔ مقاله‌هایی که در روزنامه می‌گذارم با صدراعظم و گاه با خود پادشاه مشورت کنم.","speaker":"ادوارد برجیس","speakerTitle":"مترجم و مباشر روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","work":"نامه به برادرش (به نقل مدخل «سانسور» در دانشنامهٔ ایرانیکا)","workType":"نامهٔ خصوصی","page":"نامه‌های برجیس، ص ۱۱۵","date":"پس از برکناری میرزا تقی‌خان امیرکبیر، ۱۲۳۰ تا ۱۲۳۱ (۲۴۱۰ تا ۲۴۱۱)","context":"برجیس از نظارت تازهٔ صدراعظم و دربار بر مطالب روزنامه گلایه می‌کند."},{"original":"publish[ed] nothing except the foreign news, without the prime minister's having previously revised it","translation":"جز اخبار خارجی هیچ چیز منتشر نمی‌کنم، مگر آنکه صدراعظم پیشتر آن را بازبینی کرده باشد.","speaker":"ادوارد برجیس","speakerTitle":"مترجم و مباشر روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","work":"نامه به برادرش (به نقل مدخل «سانسور» در دانشنامهٔ ایرانیکا)","workType":"نامهٔ خصوصی","page":"نامه‌های برجیس، ص ۱۱۶","date":"دورهٔ صدارت میرزا آقاخان نوری، ۱۲۳۰ تا ۱۲۳۱ (۲۴۱۰ تا ۲۴۱۱)","context":"برجیس توضیح می‌دهد که جز اخبار خارجی هیچ مطلبی را بی‌بازبینی صدراعظم چاپ نمی‌کند."},{"original":"world-embellishing royal decision expedient for the welfare of the country and the state and best for the well-being of the throne","translation":"این تصمیم جهان‌آرای همایونی را به صلاح ملک و دولت و بهترین راه برای آسایش تخت سلطنت می‌داند.","speaker":"روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","speakerTitle":"روزنامهٔ رسمی دولت","work":"وقایع اتفاقیه (به ترجمهٔ انگلیسی عباس امانت در قبلهٔ عالم)","workType":"نشریهٔ دولتی","page":"قبلهٔ عالم، ص ۱۵۴","date":"۳۰ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"روزنامه برکناری کامل میرزا تقی‌خان امیرکبیر از همهٔ مناصب را اعلام می‌کند."},{"original":"Mirza Taqi Khan does not feel well. His face and his feet, up to his knees, are swollen.","translation":"میرزا تقی‌خان کسالت دارد؛ صورت و پاهایش تا زانو ورم کرده است.","speaker":"روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","speakerTitle":"روزنامهٔ رسمی دولت","work":"وقایع اتفاقیه (به ترجمهٔ انگلیسی عباس امانت در قبلهٔ عالم)","workType":"نشریهٔ دولتی","page":"قبلهٔ عالم، ص ۱۶۵","date":"۲۶ دی ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"شش روز پس از قتل میرزا تقی‌خان در فین، روزنامه از بیماری او خبر می‌دهد."},{"original":"On Saturday, 18 Rabi' al-Awwal, Mirza Taqi Khan, who previously was the commander in chief and the First Person of this government, died in Kashan.","translation":"روز شنبه ۲۰ دی ۱۲۳۰، میرزا تقی‌خان که پیشتر امیرنظام و شخص اول این دولت بود، در کاشان درگذشت.","speaker":"روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","speakerTitle":"روزنامهٔ رسمی دولت","work":"وقایع اتفاقیه (به ترجمهٔ انگلیسی عباس امانت در قبلهٔ عالم)","workType":"نشریهٔ دولتی","page":"قبلهٔ عالم، ص ۱۶۵","date":"۱۰ بهمن ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)","context":"روزنامه در خبری کوتاه درگذشت امیرکبیر را اعلام می‌کند."},{"original":"injury to all people because of bloodshed, the rape of the women, and violation of other prohibitions","translation":"[اگر کامیاب می‌شدند] با خونریزی و تجاوز به زنان و شکستن دیگر حرمت‌ها به همهٔ مردم آسیب می‌رساندند.","speaker":"روزنامهٔ وقایع اتفاقیه","speakerTitle":"روزنامهٔ رسمی دولت","work":"وقایع اتفاقیه (به ترجمهٔ انگلیسی عباس امانت در قبلهٔ عالم)","workType":"نشریهٔ دولتی","page":"قبلهٔ عالم، ص ۲۱۳","date":"شهریور ۱۲۳۱ (۲۴۱۱)","context":"روزنامه پس از سوءقصد بابیان، خطر پیروزی احتمالی آنان را برای عموم مردم شرح می‌دهد."}]},{"title":"گردانندگان","body":"امیرکبیر میرزا جبار ناظم‌المهام خویی، معروف به تذکره‌چی، را به مدیریت روزنامه گماشت. ادوارد برجیس، که ایرانیان او را «برجیس صاحب» می‌خواندند، کار ترجمهٔ اخبار خارجی و مباشرت مالی و محتوایی را بر عهده گرفت. قاسمی عبدالله نامی خلجستانی و علی نائینی، صفاءالسلطنه، را نیز از گردانندگان اصلی می‌شمارد. دانشنامهٔ ایرانیکا در مدخل «سانسور» یادآوری می‌کند که ناصرالدین‌شاه قاجار شخص برجیس را، که پیشتر عباس‌میرزا نائب‌السلطنه او را به کار چاپ گماشته بود، به نظارت بر مطالب روزنامه منصوب کرد."},{"title":"ساختار و محتوا","body":"روزنامه مطالب خود را در آغاز زیر چهار سرفصل می‌آورد: «اخبار خود دارالخلافه»، «اخبار ولایات»، «اخبار دول خارجه» و «احوالات متفرقه». بعدها، به مناسبت سفرهای ناصرالدین‌شاه قاجار، سرفصل «اردوی همایون» را افزود. بخش‌های «امورات قشونی» و «قیمت اجناس تجارت دارالخلافه» بیشترین حجم را داشتند. دیوان روزنامه اخبار داخلی را از گزارش‌های حکام ولایات می‌گرفت و حکام با دستیاری مباشران خود کار خبرنگاری را انجام می‌دادند. اخبار خارجی را مترجمان از نشریه‌های اروپایی و عثمانی برمی‌گرداندند که با پست به تهران می‌رسید.\n\nوقایع اتفاقیه چند نوآوری را به مطبوعات فارسی آورد. نخستین آگهی‌های بازرگانی فارسی را در شمارهٔ ششم چاپ کرد و برای درج آگهی بها تعیین کرد. برای نخستین بار در مطبوعات فارسی ضمیمه و فوق‌العاده با عنوان‌هایی مانند «اشتهارنامهٔ دولتی» منتشر کرد. نخستین تصویر مطبوعاتی دورهٔ ناصری، نقش سکه‌ای کهن از شوش، را نیز همین روزنامه به چاپ رساند. دیوان روزنامه دفتر خود را در میدان ارگ برپا کرد و دکان میرسید کاظم بلورفروش در بازار را مرکز فروش قرار داد."},{"title":"روزنامه و دارالفنون","body":"عبدالله مستوفی، دیوانی و مورخ، در «شرح زندگانی من» می‌نویسد که مدرسهٔ دارالفنون «روزنامه‌ای هم به اسم وقایع اتفاقیه همراه داشت که در زمان امیرنظام و قبل از مدرسه به راه افتاده بود». این دو نهاد از یک اندیشه برخاستند؛ روزنامه نزدیک به یازده ماه پیش از گشایش مدرسه آغاز به کار کرد و پس از آن چاپخانه و نویسندگانش با دارالفنون پیوند یافتند."},{"title":"روزنامهٔ رسمی در روزهای بحران","body":"وقایع اتفاقیه تا ۲۳ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)، یعنی تا شمارهٔ ۴۱، در دورهٔ صدارت امیرکبیر بیرون آمد. یک هفته پس از آن، روزنامه خلع او را از همهٔ مناصب اعلام کرد و این تصمیم را «جهان‌آرا» و به صلاح ملک و دولت خواند. همین شماره صدارت میرزا آقاخان نوری را نیز برای نخستین بار به اطلاع عموم رساند. امانت نشان می‌دهد که روزنامه شش روز پس از قتل امیرکبیر در فین از ورم صورت و پاهای او خبر داد و دو شماره بعد، در ۱۰ بهمن ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)، درگذشت او را در کاشان در خبری کوتاه گزارش کرد. به داوری امانت، وقایع‌نگاران دربار ناصری نیز از همین روایت رسمی پیروی کردند و برای مرگ امیرکبیر بیماری‌هایی برساختند.\n\nروزنامه در تابستان ۱۲۳۱ (۲۴۱۱) نیز نقش بلندگوی دولت را ایفا کرد. چند روز پیش از سوءقصد بابیان به ناصرالدین‌شاه قاجار، روزنامه قصد شکار پادشاه را در ییلاق‌های شمال تهران اعلام کرده بود. پس از سوءقصد، دیوان روزنامه شماره‌ای ویژه برای اطمینان دادن به مردم از سلامت پادشاه منتشر کرد و در شماره‌های بعد، کیفر بابیان را وظیفه‌ای همگانی و «جهادی بزرگ» شمرد."},{"title":"پایان نام","body":"میرزا آقاخان نوری روزنامه را تا شمارهٔ ۳۹۶، در ۱۱ شهریور ۱۲۳۷ (۲۴۱۷)، اداره کرد و پس از عزل او روزنامه تا شمارهٔ ۴۷۱ ادامه یافت. شمارهٔ ۴۷۱، که در ۲۵ امرداد ۱۲۳۹ (۲۴۱۹) بیرون آمد، تنها نام «روزنامهٔ وقایع» را داشت و از شمارهٔ ۴۷۲ دولت عنوان «روزنامهٔ دولت علیهٔ ایران» را بر آن نهاد. نشریه در نه سال نخست هفتگی بود و از سال دهم نامنظم شد. روز انتشار آن تا شمارهٔ ۱۶ جمعه بود و از شمارهٔ ۱۷ به پنجشنبه تغییر کرد."},{"title":"دیدگاه‌ها","body":"فریدون آدمیت، مورخ و نویسندهٔ «امیرکبیر و ایران»، انتشار این روزنامه را از ارزنده‌ترین اقدامات اجتماعی امیرکبیر می‌شمارد و قاسمی همین داوری را در مدخل خود بازمی‌گوید. محمد صدرهاشمی، نویسندهٔ «تاریخ جراید و مجلات ایران»، بر کمبود مقالهٔ سیاسی و ادبی در این روزنامه انگشت می‌گذارد و آن را بیشتر خبرنامه‌ای دولتی می‌داند.\n\nایرانیکا در مدخل «سانسور» آغاز نظارت دولتی بر مطبوعات ایران را به همین روزنامه بازمی‌گرداند. برجیس پس از برکناری امیرکبیر در نامه‌هایش گلایه می‌کند که جز اخبار خارجی هیچ مطلبی را بی‌بازبینی صدراعظم چاپ نمی‌کند و گاه ناچار است با خود پادشاه مشورت کند. این گواهی نشان می‌دهد که روزنامه در دورهٔ نوری از ابزار آگاهی‌رسانی به ابزار بیان رسمی دربار نزدیک‌تر شد.\n\nعباس امانت ارزیابی دوگانه‌ای دارد. او دارالفنون و وقایع اتفاقیه را دو دستاورد بزرگ امیرکبیر می‌داند که پس از او برجا ماندند، اما می‌افزاید که این دو نهاد پس از وی با همان «بی‌برنامگی» روبه‌رو شدند که بیشتر نوآوری‌های اروپایی دورهٔ ناصری با آن روبه‌رو بودند. از سوی دیگر، امانت به شماره‌هایی از روزنامه در ۱۲۳۵ (۲۴۱۵) اشاره می‌کند که در بحران هرات مقاله‌ای ترجمه‌شده از یک هفته‌نامهٔ بلژیکی را در ستایش استقلال‌خواهی ناصرالدین‌شاه قاجار چاپ کردند. این نمونه نشان می‌دهد که دربار روزنامه را برای بیان موضع ملی در برابر فشار بیگانگان نیز به کار می‌گرفت."}],"aftermath":"وقایع اتفاقیه نخستین بار عادت خواندن خبر منظم را در میان دیوانیان و بازرگانان تهران و شهرهای بزرگ پدید آورد. دولت با این روزنامه فرمان‌ها، انتصاب‌ها و قیمت کالاها را به‌طور هفتگی به اطلاع می‌رساند و بدین‌سان ابزاری تازه برای حکمرانی متمرکز به دست آورد. ناصرالدین پروین، پژوهشگر تاریخ روزنامه‌نگاری، این نشریه را پیشتاز رشته‌ای از روزنامه‌های دولتی می‌داند که با نام‌های گوناگون تا پس از جنگ جهانی نخست ادامه یافتند.\n\nروزنامه همچنین نخستین نمونهٔ پیوند مطبوعات با قدرت را در ایران رقم زد. همان نشریه‌ای که امیرکبیر برای «تربیت اهل ایران» بنیاد نهاد، خبر خلع و مرگ او را به روایتی گزارش کرد که دربار می‌خواست. نسل‌های بعدی روزنامه‌نگاران ایرانی، از روزنامه‌های دورهٔ مشروطه تا مطبوعات دورهٔ پهلوی، کار خود را بر زمینه‌ای آغاز کردند که وقایع اتفاقیه فراهم کرده بود."}