# فتوای تحریم استعمال توتون و تنباکو

تاریخ: ۱۲ آذر ۱۲۷۰ | شاهنشاهی ۱۲ آذر ۲۴۵۰ | ۳ دسامبر ۱۸۹۱
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: religious

## خلاصه
اعلامیه تهران در ۱۲ آذر ۱۲۷۰ که استعمال توتون و تنباکو را به هر نحو در حکم مبارزه با امام زمان خواند؛ ابتدا شایعه استفتای آشتیانی بود و پس از قیام ارگ میرزای شیرازی حکم را گردن گرفت.

## زمینه
حکم تحریم استعمال تنباکو که به نام میرزا محمدحسن شیرازی در تهران پیچید، میوه دو حرکت بود: حکم عملی آقانجفی در اصفهان در ۱ آذر ۱۲۷۰، و شبکه تجار و علمای تهران که کمتر از دو هفته بعد شایعه استفتای آشتیانی را به اعلامیه بدل کردند. تا روز ۱۲ آذر متنی از سامرا در دست نبود. فتوا وقتی سند شد که علما تلگراف زدند حکم منسوب صحیح است و مرجع پس از قیام ارگ آن را گردن گرفت.

## ۱. از حکم اصفهان تا اعلامیه تهران
آقانجفی استعمال را حرام و عمله رژی را نجس خواند و قلیان را شکست. در تهران حاج محمدکاظم ملک‌التجار، همان که پیشتر در شاه‌عبدالعظیم بست نشسته بود، و میرزا حسن آشتیانی شایعه را پراکندند. دولت ملک‌التجار را به قزوین فرستاد. مردم خانه آشتیانی را گرفتند. فردای پنجشنبه بساط قلیان از پایتخت برچیده شد. بهبهانی علناً قلیان کشید تا بگوید مجتهد مقلد مجتهد دیگر نیست.

## ۲. متن کوتاه
اعلامیه‌ای که در سرتاسر تهران نشست یک جمله بود.

«الیوم، استعمال توتون و تنباکو بای نحو کان در حکم مبارزه با امام زمان علیه السلام است.»

حکم بر استعمال نشست، نه فقط بر معامله با فرنگی. از حجره تا اندرونی رسید. انیس‌الدوله قلیان‌های کاخ را جمع کرد. شاه دید فرمان مرجع در خانه‌اش از فرمان او پیش افتاده است.

## ۳. تلگراف علما و سکوت سامرا
در ۱۶ جمادی‌الاولی ۱۳۰۹ علما به میرزا نوشتند شاه انحصار داخل را برداشته و از ایشان پرسیده آیا شهرت حکم صحیح است؛ عرض شد صحیح است.

«امتیازات و اختصاصاتی که در مسئله دخانیات از جانب اولیای دولت ایران به فرنگیان داده شده بود، به حکم اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی خلدالله تعالی ملکه، از کل ممالک ایران برداشته شده و کل اهالی ایران از زارع و کسبه و تجار مملکت و تنباکوفروشان و غیره، از امروز به بعد آزاد و مختارند که تنباکو و توتون و عموم اجناس دخانیه خودشان را به هر کس و به هر قیمت و به هر نحو که دلخواه آنهاست، بیع و شری نمایند. دیروز بنا بر احترام تلگراف جناب عالی و بعض مذاکرات منسوبه به جناب عالی، اعلیحضرت اقدس همایونی ماها را خواسته و تحقیقات فرمودند که آیا این شهرت حکم منسوب به جناب عالی صحیح است یا خیر؟ مجملاً این که عرض شد صحیح است.»

امضا: آشتیانی، شیخ فضل‌الله نوری، سید علی‌اکبر تفرشی، امام جمعه تهران و دیگران. پاسخ میرزا کوتاه بود و از فتوا نام نبرد.

«خدمت آقایان عظام علمای اعلام دارالخلافه ضاعف الله تعالی اقدارهم، بشارت رفع دخانیه موجب مزید تشکر و امیدواری و دعاگویی ذات اقدس همایون اعلیحضرت شاهنشاهی خلد الله تعالی ملکه گردید. انشاءالله تعالی به یمن همت عاطفت ملوکانه دست خارجه بالمره از ایران کوتاه خواهد شد.»

پس از ۱۴ دی، در تلگراف به شهرها نوشت تا نامه پستی نرسیده حکم حرام به قوت خود باقی است. آنجا مسئولیت متن را پذیرفت.

## پیامد
فتوا ابزار ملی شد. میرزا آقاخان کرمانی از استانبول عریضه خواست که مرجع با یک کلمه بنیان ظلم را بشکند. سید جمال‌الدین هم علما را به خلع شاه با فتوا خواند. هیچ‌کدام به آن خلع نرسیدند. آنچه ماند این بود که استعمال حرام، دربار را در پایتخت بی‌دفاع کرد.

## منابع
- [khadem / ماجرای مشروطه؛ گفتار هفتم–دوازدهم] متن کوتاه فتوا استعمال را حرام کرد نه فقط معامله با کمپانی را، و از منبر به اندرونی رفت.

## کسان
- mirzaye-shirazi: گردن گرفتن حکم تحریم استعمال پس از تلگراف علمای تهران و قیام ارگ.
- aqa-najafi: صدور حکم عملی تحریم در اصفهان که الگوی اعلامیه تهران شد.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/shirazi-tobacco-fatwa