# تاجگذاری محمدرضا شاه پهلوی

تاریخ: ۴ آبان ۱۳۴۶ | شاهنشاهی ۴ آبان ۲۵۲۶ | ۲۶ اکتبر ۱۹۶۷
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: court

## خلاصه
محمدرضا شاه پهلوی در ۴ آبان ۱۳۴۶، زادروز چهل‌وهشت‌سالگی‌اش، در تالار سلام کاخ گلستان تاج پهلوی را خود بر سر گذاشت و سپس شهبانو فرح پهلوی را تاج‌گذاری کرد.

## زمینه
محمدرضا شاه پهلوی در شهریور ۱۳۲۰، پس از کناره‌گیری رضا شاه، در مجلس شورای ملی سوگند خورد و تاجگذاری نکرد. رابرت استیل می‌نویسد در آن سال ایران در اشغال بود و ماندن دودمان پهلوی مسلم نبود. برنامهٔ رسمی دو دلیل برای این تأخیر آورد: یکی آن‌که ولیعهدی زاده نشده بود، و دیگری آن‌که محمدرضا شاه پهلوی تاجگذاری را تا پیشرفت کشور عقب انداخت. شهبانو فرح پهلوی ولیعهد رضا پهلوی را در ۹ آبان ۱۳۳۹ به دنیا آورد. رابرت استیل، تاریخ‌نگار، می‌نویسد دربار تصمیم برگزاری را دو سال پیش از این زادروز گرفته بود و دلیل نخست با این تاریخ نمی‌خواند. عنوان آریامهر را صادق کیا ساخت و مجلسین در ۲۴ شهریور ۱۳۴۴، به ریاست جعفر شریف‌امامی، در نشست مشترک به محمدرضا شاه پهلوی دادند. از سخنرانان آن نشست، محمود جم، نخست‌وزیر پیشین رضا شاه، هلاکو رامبد و عباس مسعودی بودند.

## شورا و تدارک
استیل نخستین طرح را اواخر دههٔ ۱۳۳۰ می‌گذارد، وقتی دربار می‌خواست تاجگذاری و جشن‌های ۲۵۰۰ ساله را با هم برگزار کند. سفارت بریتانیا پاسخ داد رسم پادشاهی‌های اروپایی این است که پادشاه بر تخت در تاجگذاری پادشاه دیگر شرکت نکند، و الیزابت دوم نمی‌آید. به همین سبب دربار دو جشن را از هم جدا کرد. در ۴ اسفند ۱۳۴۵ فرمانی شورای عالی تاجگذاری را با چهارده کمیته برپا کرد. ریاست شورا با سپهبد مرتضی یزدان‌پناه بود، که در تاجگذاری ۱۳۰۵ رضا شاه نیز پشت سر او ایستاده بود. شورای مرکزی جشن‌های شاهنشاهی کنار این شورا ماند. مهدی بوشهری، قائم‌مقام آن شورا، در اسفند ۱۳۴۵ کمیته‌های محلی را به شرکت خواند و حدود سه میلیون دلار از بودجهٔ همان شورا به تاجگذاری رسید. در مه ۱۹۶۶، برابر اواخر اردیبهشت و اوایل خرداد ۱۳۴۵، فضل‌الله نبیل، رئیس دفتر شهبانو فرح پهلوی، از سفیران ایران در بریتانیا، دانمارک، هلند و سوئد فیلم و عکس تاجگذاری‌های آن کشورها را خواست. اردشیر زاهدی، سفیر در لندن، فیلم رنگی تاجگذاری الیزابت دوم و فیلم تاجگذاری جورج ششم را فرستاد. استیل می‌نویسد ولیعهد را به رفتار پرنس چارلز در مراسم ۱۹۵۳ بریتانیا واداشتند. قصیدهٔ مراسم را ملک‌الشعرا لطف‌علی صورتگر سرود.

## ۴ آبان در کاخ گلستان
دربار مراسم را در ۴ آبان ۱۳۴۶، برابر ۲۶ اکتبر ۱۹۶۷، برگزار کرد. سند ۲۳۹ مجموعهٔ روابط خارجی آمریکا همین تاریخ میلادی را ثبت کرده است. استیل ساعت را چنین می‌نویسد: ساعت ۹ بامداد پانزده گردان از پادگان باغ شاه به مرکز تهران رفتند. ساعت ۱۰ و ۱۰ دقیقه محمدرضا شاه پهلوی و شهبانو فرح پهلوی با کالسکه از کاخ مرمر بیرون آمدند، از در شمالی کاخ گلستان گذشتند، به تالار آینه رفتند و از آنجا به تالار سلام، که همان تالار موزه است، وارد شدند. تخت، تخت نادریِ عهد فتحعلی شاه بود. نخست ولیعهد رضا پهلوی سمت چپ تخت نشست، سپس شهبانو سمت راست، و بعد محمدرضا شاه پهلوی. سید حسن امامی، امام‌جمعهٔ تهران، آیه‌ای و خطبه‌ای خواند و قرآنی را پیش آورد که محمدرضا شاه پهلوی آن را بوسید. برگزارکنندگان این قرآن را قرآن آریامهر نامیدند. سپس نشان‌های سلطنتی را آوردند: شنل، شمشیر، عصا، کمربند زرین و تاج پهلوی. شنل و عصا و تاج را برای تاجگذاری رضا شاه ساخته بودند. کمربند و شمشیر از عهد ناصرالدین شاه قاجار بود. شمشیر را در ۱۸۹۵ میرزا علی‌اصغرخان، صدراعظم، به ناصرالدین شاه قاجار پیشکش کرده بود و نام او بر آن حک بود. تاج کیانی قاجار، که در تاجگذاری ۱۳۰۵ در تالار بود، این بار در میان نشان‌ها نبود. محمدرضا شاه پهلوی تاج را با دو دست گرفت، چنان که بزرگ‌ترین گوهر رو به پیش باشد، و بر سر خود گذاشت. آن‌گاه عصا را گرفت و با سلام صد و یک گلوله بر تخت نشست. شهبانو را درباریان پیش آوردند و او تاج شهبانو را بر سر شهبانو گذاشت. سپس امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر، جعفر شریف‌امامی، رئیس مجلس سنا، عبدالله ریاضی، رئیس مجلس شورای ملی، و لطف‌علی صورتگر سخن گفتند. کالسکه را یوزف کلیمان در وین ساخته بود. دنیس رایت، سفیر بریتانیا، جمعیت خیابان را در حال جشن دید و نوشت هنگام گذشتن کالسکه جمعیت فریاد زنده‌باد شاهنشاه سر داد. آتشبازی را از آلمان آورده بودند. عصر همان روز تالار رودکی را گشودند. در هفتهٔ بعد بالهٔ کلاسیک بزرگ فرانسه، ارکستر فیلارمونیک لس‌آنجلس، ویرتوئوزی دی روما، ارکستر بتهوون‌هالهٔ بن و بالهٔ ملی ایران در آن برنامه دادند.

## تاج شهبانو و نیابت
برای تاج شهبانو سابقه‌ای در ایران نبود. برگزارکنندگان از میان پنجاه طرح، طرح وان کلیف و آرپل را برگزیدند. استیل نگین‌ها را چنین می‌شمارد: ۳۶ زمرد، ۳۴ یاقوت، ۲ لعل، ۱۰۵ مروارید و ۱۴۶۹ الماس از خزانه، و وزن تاج نزدیک یک کیلو و نیم. جامه و شنل را کریستین دیور طراحی کرد و مطبوعات ایران نوشتند دوخت کار یک ایرانی بوده است. مخمل از بیانکینی پاریس، پوست از سوئیس و بلور از اتریش آمد. استیل، به نقل از غلامرضا افخمی، می‌نویسد اصول ۳۸ و ۴۱ و ۴۲ متمم قانون اساسی در روزهای پیش از مراسم تغییر کرد: ولیعهد پیش از بیست‌سالگی به تخت نمی‌رسد و اگر محمدرضا شاه پهلوی پیش از این سن بمیرد، شهبانو تا بیست‌سالگی ولیعهد نایب‌السلطنه است. افخمی این اصلاح را نزدیک به عوض شدن قاعده می‌داند، چون زن می‌توانست در غیاب پادشاه کار او را به عهده بگیرد. تخت همچنان به وارث مرد می‌رسید. میلانی نیز سن ولیعهد را بیست سال و نیابت را از آن شهبانو می‌نویسد و مراسم را در ۴ آبان، زادروز محمدرضا شاه پهلوی، می‌گذارد. 

## شهرستان، خارج و مخالفان
کمیتهٔ تزئینات را استاندار تهران اداره می‌کرد. اطلاعات آن هفته تهران را زیباترین و روشن‌ترین شهر جهان خواند. کمیتهٔ شهرستان‌ها جشن محلی می‌خواست. گزارش ساواک در ۷ آبان نوشت مسافرانی که از مشهد و اصفهان و تهران و کرمان، و حتی قم، به شیراز رفته بودند روشنایی شیراز را کمتر از شهر خود دیدند. در همان گزارش شایعه‌ای آمد که استاندار فارس را به وزارت کشور برگردانده‌اند. استیل می‌نویسد خود گزارش نمی‌گوید این شایعه راست است یا نه. دو روز بعد در سعدآباد سفیران هدیه دادند. سفیر آلمان ماکت تخت جمشید آورد. سفیر هلند جعبه‌ای لامپ گل آورد و استیل از شرمندگی او یاد می‌کند. هارولد ویلسون، نخست‌وزیر بریتانیا، تبریک فرستاد. برگزارکنندگان در دهلی از ۱ تا ۸ آبان پذیرایی و سخنرانی برپا کردند. پاکستان تمبر مخصوص زد و در آنکارا خیابان کنسولگری ایران را فرح دیبا نامیدند. جورج بال، که در مراسم بود، در خاطراتش مراسم را نمایشی پوچ خواند و درآمد سرانه را ۲۵۰ دلار در سال گذاشت. رایت نوشت رژه با تاجگذاری ۱۹۵۳ بریتانیا برابری نمی‌کند. عکاسی ایتالیایی در روستایی در البرز نشانی از جشن ندید. روح‌الله خمینی از نجف نامه‌ای سرگشاده به هویدا نوشت و به تبعید و به تاجگذاری اعتراض کرد. حسینعلی منتظری و همفکرانش در قم هر هفته هزینه را گرد می‌آوردند تا روز مراسم پخش کنند. در قم این گمان هم دهان به دهان می‌گشت که دولت اسرائیل نیم میلیون دلار خرج دو تندیس جمشید و داریوش کرده است. استیل این جمله را گمان اهل قم می‌آورد، نه سند هزینه. داخل کشور نیروی امنیتی بیشتر نگران فروش نشان غیررسمی تاجگذاری بود تا اعتراض خیابانی.

## پیامد
شش روز پس از مراسم، محمدرضا شاه پهلوی برای مبعث به مشهد رفت. علم، هویدا، ریاضی و شریف‌امامی با او بودند. اطلاعات روز ۱۰ آبان عکس او را با همان لباس نظامی تاجگذاری، در حال دست دادن با آیت‌الله میرزا احمد کفایی، بر صفحهٔ اول گذاشت و درون شماره او را در حرم امام رضا در حال نماز نشان داد. دربار جشن‌های ۲۵۰۰ ساله را چهار سال بعد، در مهر ۱۳۵۰، در تخت جمشید برگزار کرد. استیل تاجگذاری را تمرین همان جشن می‌داند.

## منابع
- [steele-coronation / ص ۱۷۵–۱۹۳] استیل مراسم ۴ آبان ۱۳۴۶ را در تالار سلام کاخ گلستان، با تاج‌گذاری خودِ محمدرضا شاه پهلوی و سپس شهبانو، شرح می‌دهد.

کسان: —
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/shah-coronation-1346