# دستگیری شبنامه‌نویسان و قصیدهٔ فخرالواعظین

تاریخ: مهر ۱۲۸۰ | شاهنشاهی مهر ۲۴۶۰ | اکتبر ۱۹۰۱
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: political

## خلاصه
شبنامه‌ها وام روس و اتابک را نواختند. مظفر در نیاوران موقرالسلطنه را در آینه دید؛ مهر ۱۲۸۰ آقابالاخان به دستور شاه دستگیر کرد. کسروی می‌گوید اگر نرمدلی شاه نبود کمتر یکی زنده می‌ماند.

## زمینه
پس از وام نخست روس، مردم بدیها را از اتابک می‌شمردند و او را افزار همسایهٔ شمالی می‌دانستند. انجمن معارف پس از برافتادن امین‌الدوله از سرپرستی دبستان رشدیه برید. کسروی می‌نویسد دبستان، که هنوز زیر نگهداری امین‌الدوله بود و در نبود او شیخ هادی نجم‌آبادی سرکشی می‌کرد، از رنجیدگی کارکنان کانون بدگویی از صدر شد. شبنامه پاسخ کوشندگانی است که ورود روزنامه‌های فارسی بسته شده بود.

## ۱. شبنامه و قصیدهٔ فخرالواعظین
کسروی می‌گوید اتابک آمدن روزنامه‌های فارسی را بست. کوشندگان پاکت شبنامه به اینجا و آنجا انداختند. چند تن از نزدیکان شاه پاکتها را روی میز او می‌نهادند و شاه می‌خواند بی‌آنکه آورنده را بشناسد. شیخ یحیی کاشانی آموزگار دبستان بود. سید حسن برادر دارندهٔ حبل‌المتین و مثمرالملک نیز به ناهار دبستان می‌آمدند و آموزگاران را در میان درس به بدگویی از اتابک وامی‌داشتند.

ناظم دبستان، محمد امین، آگاهی به کارکنان صدر داد. به میانجیگری او میرزا حسین برادر کوچک رشدیه را به نام گردش به قلهک خواندند و نزد اتابک بردند تا چگونگی دبستان را از او بکشند. در همان روزها شبنامه‌ای نوشتند که نکوهش وام روس را با قصیدهٔ فخرالواعظین کاشانی درآمیخت. کسروی چند بیت را می‌آورد:

«ارمنی‌زاده میازار مسلمانان را / بکف کفر مده سلطنت ایمان را»

«عاقبت خانهٔ ظلم تو کند شاه خراب / پس چه حاجت که بافلاک کشی ایوانرا»

«داس غیرت چو شود در کف ملت ظاهر / پاک از لوث وجود تو کند بستانرا»

«کاسه‌لیسی تو ازروس ندارد ثمری / کاین سیه کاسه در آخر بکشد مهمانرا»

## ۲. آینهٔ نیاوران و فهرست دستگیرشدگان
شاه در نیاوران بود. کسروی می‌نویسد به هنگامی که موقرالسلطنه پاکت را روی میز می‌نهاد، شاه در برابر آینه ایستاده بود و کار او را در آینه دید. آورنده شناخته شد. به فشار و چوب به پا نامهای انجمن را یکایک شمرد. به دستور شاه آقابالاخان همه را گرفت.

کسروی نامها را چنین می‌آورد: شیخ یحیی کاشانی نویسندهٔ گفتارها؛ سید حسن برادر دارندهٔ حبل‌المتین؛ میرزا مهدیخان وزیر همایون که وزیر پست بود و در سفر اروپا همراه شاه؛ میرزا محمدعلی خان قوام‌الدوله از درباریان توانگر و دشمن سخت اتابک؛ ناصر خاقان پیشخدمت شاه و همراه سفر اروپا؛ موقرالسلطنه داماد شاه؛ مثمرالملک قفقازی که از میوه کنسرو می‌ساخت و ماهانه از شاه می‌گرفت؛ میرزا سید محمد مؤتمن لشکر نوری؛ میرزا محمدعلیخان نوری.

میرزا محمدعلیخان را شب از پشت‌بام خوابیده برکندند؛ از سراسیمگی از بام افتاد و پس از چند ساعت در ادارهٔ شهربانی درگذشت. شیخ یحیی را دست‌بسته بر اسب نشاندند و به اردبیل فرستادند. سید حسن را به پاس برادر و به میانجیگری عین‌الدوله که حکمران تهران بود به ده او مبارک‌آباد روانه کردند. دیگران را هر یک به جایی فرستادند. حاجی میرزا حسن رشدیه به خانهٔ شیخ هادی نجم‌آبادی پناهید و از گزند جست.

این پیش‌آمد مهر ۱۲۸۰ بود، جمادی‌الآخره ۱۳۱۹. روزنامه‌های روسستان آن را «یک بدخواهی بشاه» بزرگ کردند. کسروی می‌گوید اگر نرمدلی مظفر نبود کمتر یکی از اینان زنده می‌ماند. اندکی پس از آن ده میلیون منات دیگر از روس گرفتند و امتیاز راه شوسهٔ جلفا تا تهران را دادند.

## پیامد
دستگیری پرده از ناخشنودی وام برداشت و کسی را از راه وام بازنداشت. سفر دوم اروپا در تابستان ۱۲۸۱ از همین کیسه رفت. کسروی می‌نویسد این پیش‌آمدها در شاه و اتابک نهنایید.

## منابع
- [kasravi / گفتار یکم؛ وامهای ایران] کسروی می‌نویسد شبنامه‌ای وام روس را نواخت و قصیدهٔ فخرالواعظین را در خود گنجاند. شاه آورندهٔ پاکت را در آینهٔ نیاوران دید. فهرست دستگیرشدگان را می‌آورد و مرگ میرزا محمدعلیخان نوری را از افتادن از بام شهربانی می‌نویسد. زنده‌ماندن بیشتر آنان را از نرمدلی مظفرالدین‌شاه می‌داند.

## کسان
- amin-al-soltan: جستجوی کوشندگان با دست آقابالاخان؛ خواندن برادر کوچک رشدیه به قلهک برای آگاهی از دبستان.
- rushdiyeh: دبستان او کانون بدگویی از اتابک شد؛ به خانهٔ شیخ هادی پناهید و از گزند جست.
- sheikh-hadi-najmabadi: سرکشی دبستان در نبود امین‌الدوله؛ پناه دادن به رشدیه پس از دستگیری‌ها.
- mozaffar-person: دیدن آورندهٔ پاکت در آینهٔ نیاوران؛ دستور دستگیری؛ کسروی زنده‌ماندن بیشتر آنان را از نرمدلی او می‌داند.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/shabnameh-arrests-1319