{"id":"reuter-concession","title":"امتیازنامه انحصاری بارون جولیوس دو رویتر","date":{"solarYear":1251,"solarMonth":4,"solarDay":25,"gregorianYear":1872,"gregorianMonth":7,"gregorianDay":25},"tier":"secondary","category":"economic","summary":"واگذاری انحصار ۷۰ ساله راه‌آهن سراسری، معادن، جنگل‌ها، گمرکات و بانک دولتی به بارون جولیوس دو رویتر؛ شورش درباریان و علما و لغو یک‌طرفه قرارداد در سفر اول فرنگ در بندر انزلی.","citations":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"امتیازنامه رویتر","text":"آدمیت قرارداد رویتر را قماری ژئوپلیتیک برای کشاندن بریتانیا در برابر توسعه‌طلبی سرزمینی روسیه می‌داند."},{"sourceId":"kasravi","locus":"گفتار یکم؛ امتیاز راه آهن","text":"کسروی نام رویتر را در این گفتار نمی‌آورد. می‌گوید در زمان سپهسالار امتیاز کشیدن راه‌آهن از بوشهر تا گیلان به انگلیسیان داده شد، آن را از لغزشهای سپهسالار می‌شمارد، و می‌نویسد کار بسته نشد و پس از ده و اند سال پس گرفتند."}],"personIds":["sepahsalar","malkom"],"personDeeds":{"sepahsalar":"طراحی و پیشبرد قرارداد رویتر و پذیرش عزل در بندر انزلی.","malkom":"تحقیق و وساطت در انعقاد قرارداد و دریافت حق‌العمل."},"periodId":"naseri","monarchId":"naser-al-din","aliases":["قرارداد رویتر","امتیاز رویتر ۱۸۷۲"],"context":"کسری خزانه و سودای سپهسالار برای کشیدن سرمایه انگلیس در برابر پیشروی ارضی روسیه، زمینه امتیاز بارون جولیوس دو رویتر شد.","whatHappened":[{"title":"۱. امتیاز هفتادساله","body":"در ۲۵ تیر ۱۲۵۱ قراردادی برای انحصار راه‌آهن سراسری، معادن، جنگل، گمرک و بانک دولتی بسته شد. منتقدان بعدها آن را ننگ استثمار خواندند. در ظرف زمان، بند سرمایه اولیه و تضمین سود پس از دایر شدن خط، دست ایران را از قرارداد بعدی روسی بازتر می‌گذاشت."},{"title":"۲. سفر فرنگ، جعل حرم و عزل انزلی","body":"در سفر اول فرنگ شاه، روسیه برآشفت و انگلیس حمایت نکرد. مؤتمن‌الملک ترجمه جعلی ویرانی بقعه شاه‌عبدالعظیم را میان علما پخش کرد. شاه در انزلی سپهسالار را عزل کرد و قرارداد را یک‌طرفه لغو نمود. رویتر وثیقه چهل هزار پوند را پس گرفت؛ ادعای غرامت شانزده سال بعد به امتیاز بانک شاهنشاهی انجامید."},{"title":"۳. طرح فالکن‌هاگن","body":"روسیه ژنرال بازنشسته آدولف فالکن‌هاگن را برای خط جلفا تا تبریز، هفتاد ساله، با معادن شعاع پنجاه مایل و تضمین سود شش و نیم درصد بر سرمایه نامعلوم و وثیقه گمرک تبریز پیش نهاد. نزدیک‌ترین ایستگاه روس تفلیس بود، پانصد کیلومتر آن‌سوتر؛ خط صد کیلومتری به شبکه جهان وصل نمی‌شد. مشیرالدوله که وزیر خارجه شده بود مستشارالدوله و حسنعلی‌خان گروسی را به چانه‌زنی فرستاد تا کار بی‌آبرو بمیرد: سود را سه درصد، وثیقه را حذف، تضمین را مشروط به وصل تفلیس. روس کنار کشید."},{"title":"۴. روایت کسروی: امتیاز راه‌آهن بی‌نام رویتر","body":"کسروی نام بارون رویتر را نمی‌آورد. در گفتار دربار اعظم می‌نویسد هنگام گفتگوی کشیدن راه‌آهن امتیازی به انگلیسیان داده شد و از چگونگی آن آگاهی نیافته است. سپس در آغاز داستان تنباکو همان خط را چنین می‌آورد که در زمان سپهسالار امتیاز کشیدن راه‌آهن از بوشهر تا گیلان به انگلیسیان داده شد، و می‌نویسد:\n\n«می‌باید آن را از لغزشهای سپهسالار شمرد»\n\nبه روایت او این امتیاز به کار بسته نشد و پس از ده و اند سال پس گرفته شد. شناسایی قرارداد با نام رویتر از روایت خادم و آدمیت است. متن کسروی آن نام را ندارد."}],"aftermath":"رویتر دروازه سیاست موازنه را در امتیازفروشی ایران گشود. رساله پلتیکای دولتی همان در را تئوریزه کرد. کسروی همان امتیاز را لغزش سپهسالار می‌شمارد و می‌گوید پس از ده و اند سال از میان رفت."}