# بحران داخلی بهارستان و انشقاق میان صنیع‌الدوله و سعدالدوله

تاریخ: ۲۰ اردیبهشت ۱۲۸۶ | شاهنشاهی ۲۰ اردیبهشت ۲۴۶۶ | ۱۰ مه ۱۹۰۷
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: political

## خلاصه
تنش‌های شخصی و سیاسی میان جواد سعدالدوله و مرتضی‌قلی صنیع‌الدوله به صحن علنی کشیده شد. رفتارهای تند سعدالدوله به ترک جلسات انجامید و صنیع‌الدوله استعفا کرد؛ اما نمایندگان به اتفاق آرا به صنیع‌الدوله رأی اعتماد مجدد دادند تا انسجام مجلس حفظ شود.

## زمینه
در بهار ۱۲۸۶ جواد سعدالدوله و مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله هر دو از ارکان بهارستان بودند و هر دو از آن کنار کشیدند. کسروی کنارهٔ سعد را پس از رفتن به خانهٔ اتابک می‌گذارد و کنارهٔ نهایی صنیع را پس از کشته شدن اتابک.

## ۱. سعدالدوله پس از خانهٔ اتابک
سه‌شنبه شانزدهم اردیبهشت چند هزار دادخواه در حیاط بهارستان جمع شدند. سعدالدوله به گردن گرفت که به خانهٔ اتابک رود و برداشتن قوام‌الملک و حاجی آقا محسن و متولی‌باشی و پولکونیک را بطلبد. کسروی نتیجهٔ آن رفتن را کناره‌جویی سعد از نمایندگی می‌داند. اتابک او را به دربار کشید. مردی که در زمان خودکامگی هوادار قانون بود و به یزد رانده شده و لقب ابوالمله گرفته بود، از مجلس کناره جست. کسروی نامه‌های ملکم و طالبوف را انگیزه نمی‌شمارد؛ ناشایستی خود سعد را علت می‌خواند. مشارالملک و برخی دیگر نیز کنار رفتند.

در ۲۰ اردیبهشت رفتار تند سعدالدوله در صحن به قهر او از جلسات انجامید و صنیع‌الدوله استعفا داد. نمایندگان برای نگاه داشتن هیئت رئیسه دوباره به صنیع رأی دادند.

## ۲. صنیع‌الدوله: کناره‌جویی اردیبهشت و کناره پس از قتل اتابک
چهارشنبه بیست‌وچهارم اردیبهشت گروهی از زنان برای طلبیدن قانون به مجلس رفتند. مجلس پاسخ داد شما محرک دارید. فردا صنیع‌الدوله همین را بهانه کرد و از ریاست کناره‌جویی خواست. کسروی او را همیشه هوادار دولت می‌نویسد و از جوش شهرها آزرده.

پس از کشته شدن اتابک در شهریور، صنیع از ریاست پا کشید. خاندانش با اتابک بستگی دیرین داشت و برادرش حاجی مخبرالسلطنه در کابینهٔ او وزیر بود. مجلسیان پیشتر چند بار کناره‌جویی‌اش را نپذیرفته بودند. کسروی او را ایران‌خواه و دلسوز می‌داند، اما ناتوان از همراهی با جنبشی که معنی مشروطه را در ایستادگی انبوه مردم می‌دید:

«اینمرد ایران‌خواه و دلسوز میبود ولی چنانکه رفتارش نشانداد، با جنبش توده انبوه که معنی درست مشروطه همینست همراهی نمی توانست، و از اینرو بمشروطه دلخوشی نشان نمیداد و در کشاکش‌ها بسوی دربار گرایش می‌نمود.»

احتشام‌السلطنه از کمیسیون مرزی به تهران آمد. نمایندگان او را به ریاست برگزیدند و از خانه‌اش به مجلس آوردند. سعدالدوله در کابینهٔ مشیرالسلطنه وزیر خارجه شد؛ کسروی می‌گوید از مجلس بیزاری نموده خود را کنار کشیده بود.

## پیامد
شکاف بهارستان از قهر دو مرد فراتر رفت. کسروی کنارهٔ سعد را پیروزی اتابک می‌خواند و کنارهٔ صنیع را پس از قتل صدر نتیجهٔ بستگی خاندانی و ناآشنایی با معنی مشروطه.

## منابع
- [khadem / ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وپنجم] انشقاق صنیع‌الدوله و سعدالدوله ضربه‌ای سنگین بر انسجام جناح ترقی‌خواه پارلمان در حساس‌ترین مقطع بود.
- [kasravi / گفتار ششم؛ اندیشه‌های اتابک] کسروی کناره‌جویی سعدالدوله را نتیجهٔ رفتن به خانهٔ اتابک می‌داند. نامه‌های ملکم و طالبوف را انگیزه نمی‌شمارد و ناشایستی خود سعد را علت می‌خواند.
- [kasravi / گفتار هشتم؛ بیرون آمدن بست‌نشینان] کسروی می‌نویسد پس از کشته شدن اتابک صنیع‌الدوله از ریاست پا کشید. او را ایران‌خواه می‌داند اما ناتوان از همراهی با معنی مشروطه. احتشام‌السلطنه جای او را گرفت.

## کسان
- sani-al-dowleh: ایستادگی در برابر جنجال‌های شخصی، ارائه استعفای انضباطی و بازگشت به مسند ریاست با رأی قاطع وکلای ملت.
- saad-al-dowleh: قهر از جلسات مجلس و کناره‌گیری از هدایت کمیسیون‌های قانون‌گذاری.
- amin-al-zarb: تلاش برای آشتی دادن دو قطب نیرومند پارلمان و حفظ ثبات بهارستان.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/parliament-internal-schism-sani-saad