# عصر تنظیمات عثمانی و صدور خط شریف گلخانه

تاریخ: ۱۲ آبان ۱۲۱۸ | شاهنشاهی ۱۲ آبان ۲۳۹۸ | ۳ نوامبر ۱۸۳۹
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: international

## خلاصه
قرائت فرمان خط شریف گلخانه در استانبول به تدبیر مصطفی رشید پاشا و آغاز عصر ۳۷ ساله تنظیمات در عثمانی؛ تضمین امنیت جان، مال، ناموس و برابری حقوقی کلیه اتباع مسلمان و غیرمسلمان در برابر قانون.

## زمینه
سلطان سلیم سوم همزمان با تاجگذاری آقامحمدخان به تخت نشست. عثمانی کریمه را به روسیه باخته بود، انقلاب صنعتی به مرز رسیده بود و ولایات دور نیمه‌مستقل شده بودند. نخستین اصلاح از ارتش آمد نه از پارلمان.

## ۱. نظام جدید، ینی‌چری و محمود دوم
سلیم سوم به سال ۱۸۰۵ میلادی ارگان «نظام جدید» را با جامه اروپایی گشود تا جای قشون کهنه را بگیرد. ینی‌چری که دیگر حریف اروپا نبود اما در داخل زور داشت، با مفتی اعظم شورید، نظام جدید را در دو سالگی برچید، سلطان را خلع کرد و حدود یک سال بعد کشت. محمود دوم درس گرفت. ارگان تازه را عسکر منصور محمدیه نامید، ینی‌چری را سرکوب و منحل کرد و بازوی نظامی علما را شکست. مکتب علوم حربیه، روزنامه تقویم وقایع و به سال ۱۸۳۸ مدارس رشدیه آمد؛ در حیات او فقط دو رشدیه در استانبول گشوده شد. دفتر ترجمه (ترجمه‌خانه) مسلمانان را به لندن و پاریس و وین فرستاد تا جای مترجمان مسیحی را بگیرند. نسل تنظیمات از همین دفتر برخاست. تیمار عثمانی را نیز خواست جمع کند، شبیه تیول ایران.

## ۲. خط شریف گلخانه
با مرگ محمود، عبدالمجید شانزده‌ساله نشست. مصطفی رشید پاشا فرمان یازده‌بندی خط شریف گلخانه را در باغ گلخانه استانبول انشا کرد، با الهام از بیانیه حقوق انسان و شهروند فرانسه. اصل برائت مگر پس از دادگاه صالح، امنیت جان و مال و ناموس، و برابری همه اتباع در برابر قانون در آن آمد. واژه قانون به معنای مدرن اینجا وارد زبان سیاسی عثمانی شد. سلطان هنوز خود را خلیفه می‌خواند؛ برابری مذهبی کشمکش آورد و رشید پاشا پنج بار از وزارت افتاد و بازگشت.

## ۳. جزیه، سربازی و کلاه شرعی
جزیه اهل کتاب را برداشتند چون با حقوق مدنی نمی‌ساخت. انحصار مسلمان در لشکر نیز رفت و خدمت برای همه ادیان اجباری شد. مسیحی و یهودی که قرن‌ها سرباز نبودند نخواستند به صف بروند. دولت به‌جای جزیه بدل نقدی خدمت گرفت. برابری روی کاغذ با حیل شرعی اجرا شد. خط همایون ۱۸۵۶ دامنه تنظیمات را گسترد. دارالترجمه، اوقاف متمرکز و رشدیه نسل عالی‌پاشا و فؤادپاشا را ساخت.

## ۴. قانون اساسی ۱۸۷۶ و مجلس یک‌ساله
مدحت پاشا و نامق کمال قانون اساسی را به عبدالحمید قبولاندند. انتخابات ۱۸۷۷ نخستین انتخابات جهان اسلام بود، برابر ۱۲۵۵ خورشیدی و سال بیست‌ونهم ناصرالدین‌شاه. سلطان در گشایش گفت امضا برای خوشامد انگلیس است. پالمرستون در دفترش فقط «قانون اساسی ترک» نوشت و سه علامت تعجب گذاشت. عبدالحمید صدراعظم قانون‌نویس را به استناد بندی که خود گنجانده بود تبعید کرد، فهرست سه‌نفره رئیس مجلس را به هم ریخت و نقش نظارتی را بست. مجلس عریضه‌خوان مظالم ولایات شد. جنگ روسیه ۱۸۷۷ بهانه انحلال شد. ده رهبر نماینده تبعید شدند. مردم یک روز شنیدند قانون دارند و یک سال بعد که کنسل شد. نامق کمال به خیوس رفت.

## پیامد
تنظیمات الگوی حکومت قانون در همسایگی غربی ایران بود. دیپلمات ایرانی مقیم استانبول، از جمله سپهسالار، همان تجربه را به تهران آورد. سرمقاله اختر برگ فارسی همین داستان است.

## منابع
- [khadem / ماجرای مشروطه؛ گفتار سوم] تنظیمات عثمانی با شکستن هیمنه ینی‌چری‌ها و تأسیس دیوان ترجمه، نخستین الگوی عینی حکومت قانون را در همسایگی غربی ایران برپا ساخت.

## کسان
- sepahsalar: مشاهده دست‌اول ساختار تنظیمات در دوران سفارت استانبول.
- malkom: اقتباس واژگان و الگوهای دیوانی تنظیمات در رسائل سیاسی خود.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/ottoman-tanzimat-gulhane