# تجاوز نظامی عثمانی به سرحدات غربی و بحران ارومیه

تاریخ: ۱۵ تیر ۱۲۸۶ | شاهنشاهی ۱۵ تیر ۲۴۶۶ | ۶ ژوئیه ۱۹۰۷ تا ۱۰ شهریور ۱۲۸۶ | شاهنشاهی ۱۰ شهریور ۲۴۶۶ | ۱ سپتامبر ۱۹۰۷
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: international

## خلاصه
تهاجم بیش از پنج هزار تن از قوای ایلیاتی و نظامی عثمانی به خاک آذربایجان و تصرف مناطق مرگور و ترگور و پیشروی تا دروازه‌های ارومیه. این بحران با غارت روستاهای منطقه، التهاب گسترده در مجلس، اعزام عبدالحسین میرزا فرمانفرما و وساطت مشترک دیپلمات‌های روس و انگلیس مهار گردید.

## زمینه
مرزهای غربی ایران در آذربایجان به دلیل آشفتگی مالیه تهران و اشتغال شاه و مجلس به منازعات داخلی دستخوش ناامنی شد. امپراتوری عثمانی با استفاده از ضعف مفرط قشون قاجار، پنج هزار تفنگچی ایلیاتی و نظامی را در قالب جنگی نیابتی روانه خاک ایران ساخت.

## ۱. شبیخون عثمانی و تصرف دره‌های ارومیه
در تیرماه ۱۲۸۶، قوای عثمانی با شبیخون به اردوی مرزبانی ایران در روستای تولی، مناطق ترگور، مرگور و سیلوانه را اشغال کردند و تا روستای بند در حومه ارومیه پیش راندند. آبادی‌های شیعه، ارمنی و آسوری غارت شدند و دامنه ناامنی تا حاشیه دریاچه ارومیه گسترش یافت.

## ۲. طوفان اعتراض در مجلس و نطق تلخ مخبرالسلطنه
در جلسه ۱۴ مرداد ۱۲۸۶ مجلس، نمایندگان به شدت برآشفتند. مهدی‌قلی‌خان مخبرالسلطنه (وزیر علوم) پرده از فقر مطلق خزانه و بن‌بست تسلیحاتی ارتش برداشت:

«شما چند نفر وزیر مسئول دارید اما معنی مسئولیت را نمی‌دانیم چیست. برای تجهیز قشون پول و باروت لازم است. به رئیس قشون آذربایجان گفته شد افواج حاضر شوند، گفت پول می‌خواهند. در این حالت انقلاب و هیجان مملکت، اتصالاً چماق استعفا را بر سر ما می‌کوبید. اقدام فوری ابزار می‌خواهد؛ کو راه‌آهن ما؟ کو پول؟ کو فشنگ؟»

## ۳. انتصاب فرمانفرما و مهار بحران با فشار دیپلماتیک
اتابک اعظم شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما را به حکومت آذربایجان و فرماندهی قشون غرب گمارد. همزمان سفرای روس و انگلیس در استانبول بر پایه هماهنگی‌های قرارداد ۱۹۰۷، باب عالی را برای توقف پیشروی زیر فشار دیپلماتیک گذاشتند و کمیسیون مرزی تشکیل گردید.

## ۴. انکار ارفع‌الدوله و کمیسیون بی‌اثر
کسروی می‌نویسد پس از شکست مجدالسلطنه کسی جلوگیری نکرد. انجمن ارومی پیاپی دادخواهی کرد. ارفع‌الدوله سفیر استانبول به روزنامهٔ روس گفت:

«آنچه در این باره نوشته میشود انجمن تبریز ساخته پراکنده میگرداند»

کمیسیون محتشم‌السلطنه و طاهر پاشا با نمایندگان روس و انگلیس در آبان روانه شد؛ عثمانیان همچنان جلو می‌آمدند. حاجی صمدخان از ساوجبلاغ گریخت. کسروی سازش عبدالحمید و محمدعلی را از سکوت دربار در برابر نقل روزنامهٔ فرانسوی مصر نتیجه می‌گیرد.

## پیامد
کسروی می‌گوید کمیسیون و نوید پس‌کشیدن سپاه عملی نشد و عثمانیان در آبان همچنان جلو می‌آمدند.

## منابع
- [khadem / ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وهشتم] دولت عثمانی با استفاده از ضعف مفرط بنیه مالی تهران، نوعی جنگ نیابتی ایلیاتی را برای دست‌اندازی به جلگه ارومیه پیش برد.
- [kasravi / گفتار هشتم؛ تاخت‌وتاز عثمانیان در ارومی] کسروی لشکرکشی عثمانی به مرز آذربایجان را می‌نویسد. آبادی‌های شیعه و مسیحی غارت شد. مجلس نه پول داشت و نه سپاه منظم.

## کسان
- amin-al-soltan: تلاش برای مهار بحران از طریق مذاکره سیاسی با سفرای عظام و انتصاب فرمانفرما به ایالت آذربایجان.
- farmanfarma-person: پذیرش فرماندهی قشون غرب و حرکت با سواران قزوینی و خمسه برای حراست از سرحدات ارومیه.
- mostashar-al-dowleh: هشدار به وکلا و دولت پیرامون لزوم حراست از تمامیت ارضی و تجهیز نیروهای ملی آذربایجان.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/ottoman-incursion-urmia-1286