# محاکمه و اعدام شیخ فضل‌الله نوری

تاریخ: ۹ مرداد ۱۲۸۸ | شاهنشاهی ۹ مرداد ۲۴۶۸ | ۳۱ ژوئیه ۱۹۰۹
رده: رویداد اصلی و بنیادین
موضوع: political

## خلاصه
روز شنبه ۹ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، حاج شیخ فضل‌الله نوری، مجتهد سرشناس تهران و نامدارترین روحانی مخالف مشروطه، پس از محاکمه در دادگاهی ویژه که فاتحان تهران برپا کرده بودند، در میدان توپخانهٔ تهران بر دار رفت. دو هفته پیش از آن، مجاهدان گیلان به فرماندهی محمدولی‌خان سپهدار اعظم و سواران بختیاری به فرماندهی علیقلی‌خان سردار اسعد تهران را گشوده بودند، محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه پناه برده و از سلطنت برکنار گشته بود، و پسر خردسالش احمد شاه قاجار با نیابت سلطنت عضدالملک بر تخت نشسته بود.

شیخ فضل‌الله در آغاز جنبش با علمای مشروطه‌خواه همراه بود و در مهاجرت به قم شرکت کرد، اما از بهار ۱۲۸۶ خورشیدی با مجلس و متمم قانون اساسی درافتاد، تابستان آن سال در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشست، در آذر ۱۲۸۶ در گردهمایی میدان توپخانه بر ضد مجلس حاضر شد، و در دوران استبداد صغیر از پشتیبانان دربار و از نویسندگان فتواهایی بود که مشروطه را با شرع ناسازگار می‌خواند. پس از فتح تهران، او از پناه بردن به سفارت‌های بیگانه سر باز زد و در خانهٔ خود ماند تا مجاهدان او را بازداشت کردند.

دادگاه، که اعضای آن بیشتر از سران مجاهدان و هواداران تندرو مشروطه بودند، او را به اتهام «فساد» و شرکت در خون‌ریزی‌های دوران استبداد صغیر محکوم کرد. شیخ ابراهیم زنجانی، نمایندهٔ زنجان در مجلس اول، کیفرخواست را خواند. منابع در جزئیات بازداشت، اتهام اصلی، شمار و نام اعضای دادگاه، واپسین سخنان شیخ و رفتار پسرش در پای دار با هم یکسان نیستند.

اعدام یک مجتهد بلندپایه در میدانی همگانی در تاریخ ایران کم‌مانند بود. مهدی ملک‌زاده آن را رویدادی می‌خواند که «در قرون اخیر نظیر نداشت»، عبدالله مستوفی آن را خطایی بزرگ می‌داند، و در دهه‌های بعد، به ویژه پس از ۱۳۵۷ خورشیدی، این رویداد به یکی از پرمناقشه‌ترین صحنه‌های حافظهٔ تاریخی مشروطه بدل شد.

## زمینه

### شیخ فضل‌الله پیش از مشروطه
حاج شیخ فضل‌الله نوری در ۳ دی ۱۲۲۲ خورشیدی (۲۴۰۲ شاهنشاهی، ۲۴ دسامبر ۱۸۴۳ میلادی) در نور مازندران زاده شد، در نجف و سامرا نزد میرزا محمدحسن شیرازی درس خواند و پس از بازگشت به تهران از مجتهدان بانفوذ پایتخت شد و در جنبش تحریم تنباکو نیز نامش در میان علما بود. ملک‌زاده، با آن‌که از مخالفان سرسخت اوست، جایگاه علمی‌اش را چنین وصف می‌کند.



### از همراهی تا جدایی
ملک‌زاده می‌نویسد که شیخ در آغاز مشروطه با دیگر روحانیان مشروطه‌خواه «همفکر و همقدم» بود، با آن‌که با عین‌الدوله دوستی داشت، در مهاجرت به حرم حضرت عبدالعظیم و قم شرکت کرد و تا صدور فرمان مشروطه و گشایش مجلس کمترین مخالفتی از او دیده نشد. به داوری ملک‌زاده، جدایی او از اختلاف با بهبهانی و طباطبایی آغاز شد: آن دو در نتیجهٔ «پافشاری و فداکاری» در چشم مردم مظهر مشروطه به شمار می‌آمدند، و شیخ مشروطه را «ملک طلق» رقیبان خود پنداشت. مهدیقلی هدایت، مخبرالسلطنه، که در مجلس اول حاضر بود، همین را در جمله‌ای کوتاه می‌گوید.



داوری‌هایی که شیخ را رقیب‌جو یا آرمان‌خواه می‌خوانند از آنِ راویان است. خود شیخ، چنان‌که در روایت محمد قزوینی خواهیم دید، در واپسین ساعت زندگی همین رقابت را پذیرفت، اما آن را به هر دو سو نسبت داد.

### بست حرم حضرت عبدالعظیم و لوایح
ونسا مارتین در ایرانیکا می‌نویسد که شیخ فضل‌الله و گروهش در، برابر با ۳۰ خرداد ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۱ ژوئن ۱۹۰۷ میلادی)، در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و تا پایان تابستان از آنجا بر ضد مشروطه تبلیغ کردند. به گفتهٔ امیر خادم، چون چاپخانه‌های تهران حاضر به چاپ نوشته‌های آنان نشدند، یک دستگاه چاپ سنگی خریدند و به حرم بردند و «لوایح» خود را از آنجا به شهرها فرستادند. نخستین لایحه، به تاریخ ۶ مرداد ۱۲۸۶، با این بند پایان می‌یابد.



در کیفرخواستی که دو سال بعد در دادگاه به خوانش درآمد، همین بست و نوشته‌های آن، و این‌که شیخ نمایندگان را «بابی و دهری» خوانده بود، از اتهام‌های اصلی بود.

### میدان توپخانه، آذر ۱۲۸۶
در آذر ۱۲۸۶ (دسامبر ۱۹۰۷)، پس از استعفای کابینهٔ ناصرالملک در، برابر با ۲۱ آذر (۱۳ دسامبر)، گروه‌های هوادار دربار در میدان توپخانه چادر زدند و منبر برپا کردند، و هواداران مجلس در بهارستان و مدرسهٔ سپهسالار گرد آمدند. کسروی می‌نویسد که اوباش به خانه‌های شیخ فضل‌الله و چند ملای دیگر ریختند و آنان را «خواه ناخواه» به میدان آوردند، و بهبهانی همان روز کسی نزد شیخ فرستاد و او را به مجلس خواند، اما شیخ بهانه آورد و نیامد. کسروی این بردن به میدان را صحنه‌سازی می‌داند.



مارتین با استناد به گزارش هارتویگ، وزیرمختار روسیه، می‌نویسد که این گردهمایی برای نشان دادن نارضایتی مردم از قانون اساسی سامان یافته بود. ملک‌زاده در بخش‌های بعدی کتابش، و شیخ ابراهیم زنجانی در کیفرخواست، کشتار و خون‌ریزی روزهای میدان توپخانه را به شیخ نسبت می‌دهند. ملک‌زاده می‌افزاید که یک سال و نیم بعد، شیخ «در همان میدان توپخانه» به دار رفت که در آن روزها برایش منبر و چادر سلطنتی برپا کرده بودند.

### استبداد صغیر
پس از به توپ بسته شدن مجلس در ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی، ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸ میلادی)، شیخ فضل‌الله در شمار نزدیکان دربار بود. مارتین در ایرانیکا، با استناد به ملک‌زاده و ظهیرالدوله، می‌نویسد که شیخ مجلس، و به ویژه مفهوم قانون‌گذاری و نمایندگی پارلمانی، را مخالف شریعت خواند و سلطنت را یکی از «دو رکن» اسلام دانست. ملک‌زاده می‌نویسد که در روزهای پایانی استبداد صغیر، حتی هنگامی که محمدعلی شاه قاجار و سعدالدوله تن به بازگرداندن مشروطه داده بودند، شیخ «با منتهای سرسختی» از دستگاه استبداد دفاع کرد. به نوشتهٔ ملک‌زاده، شیخ در نامه‌هایی به کامران میرزا نایب‌السلطنه بر این ایستادگی پای می‌فشرد و جمعی را با تفنگ‌هایی که از دولت گرفته بود مسلح کرد.

در، برابر با ۱۵ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۵ مه ۱۹۰۹ میلادی)، محمدعلی شاه قاجار زیر فشار روسیه و بریتانیا بازگشت قانون اساسی را اعلام کرد. در کیفرخواست زنجانی آمده است که شیخ و همفکرانش پس از این اعلام نیز با «احکام» و مهرهای خود گفتند «مشروطه حرام است». این ادعا در کیفرخواست زنجانی آمده است.

### فتح تهران
مجاهدان گیلان و سواران بختیاری در، برابر با ۲۲ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)، وارد تهران شدند، و سه روز بعد، در ۲۵ تیر (۱۶ ژوئیه)، محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد. «مجلس عالی»، مرکب از صدها تن از نمایندگان گروه‌های گوناگون، او را از سلطنت برکنار کرد و احمد شاه قاجار را به جای او نشاند. ناظم‌الاسلام کرمانی تلگراف آخوند خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی را از نجف آورده است که برکناری محمدعلی شاه قاجار را «شرعاً و قانوناً لازم» خواندند. ملک‌زاده می‌نویسد که مجلس عالی چون کارش با شمار زیاد اعضا کند پیش می‌رفت، «هیئت مدیره»‌ای دوازده‌نفره را با همهٔ اختیارات خود برگزید که سپهدار، سردار اسعد، تقی‌زاده، وثوق‌الدوله و حکیم‌الملک از اعضای آن بودند.

## دادگاه ویژه
ادوارد براون می‌نویسد که دادگاه ویژه‌ای برای محاکمهٔ مجرمان سیاسی در ۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹، برابر با ۴ مرداد ۱۲۸۸، برپا شد و نام «محکمهٔ قضاوت عالی» داشت.



نخستین متهمان، به نوشتهٔ براون، صنیع حضرت، از سرکردگان آشوب آذر ۱۲۸۶، و مفاخرالملک، معاون حکومت تهران، بودند که هر دو به تحریک قتل چهار مشروطه‌خواه در حرم حضرت عبدالعظیم در ۳ فروردین ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۳ مارس ۱۹۰۹ میلادی) محکوم شدند. حکم آنان در عصر ۲۹ ژوئیه، برابر با ۷ مرداد ۱۲۸۸، اجرا شد. ناظم‌الاسلام کرمانی در یادداشت روز پنجشنبه می‌نویسد که اقرارهای صنیع حضرت در میدان توپخانه «علی رؤوس‌الاشهاد» به خوانش درآمد و او را همان غروب در آنجا به دار آویختند، و مفاخرالملک را در باغشاه تیرباران کردند. ملک‌زاده از گفتهٔ صنیع حضرت در دادگاه یاد می‌کند که شیخ فضل‌الله دستور کشتن سید علی آقا یزدی و میرزا مصطفی آشتیانی را به او داده بود، و این اقرار بعدها در محاکمهٔ شیخ به کار آمد.

## پناه نبردن به سفارت
ملک‌زاده می‌نویسد که بسیاری از سران دربار، از جمله سعدالدوله، پس از فتح تهران به سفارت روسیه پناه بردند و شیخ را نیز به این کار خواندند.



مرکز اسناد انقلاب اسلامی می‌نویسد که شیخ می‌توانست با پناه بردن به سفارت روسیه یا افراشتن پرچم روسیه بر بام خانه‌اش جان به در برد، اما آن را نپذیرفت. به نوشتهٔ ملک‌زاده، کسانی که با پنجاه تفنگ سه‌تیر از سوی شیخ مسلح شده بودند و تا واپسین ساعت در پیرامون خانه‌اش جنگیده بودند، پراکنده شدند، و از «صدها نفر پیروان و مریدان» جز چند خدمتکار و افراد خانواده کسی نزد او نماند.

## بازداشت
منابع در روز بازداشت یکسان نیستند. ناظم‌الاسلام کرمانی آن را در یادداشت روز پنجشنبه، برابر با ۷ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)، آورده است، همان روز که صنیع حضرت را به دار آویختند. ملک‌زاده بازداشت را در، برابر با ۸ مرداد (۳۰ ژوئیه)، می‌نویسد، و فیروز کاظم‌زاده نیز، بر پایهٔ اسناد روسی و بریتانیایی، بازداشت گستردهٔ هواداران محمدعلی شاه قاجار را در ۳۰ ژوئیه می‌گذارد. ناظم‌الاسلام جزئیات بازداشت را چنین ثبت کرده است.



به نوشتهٔ ملک‌زاده، شیخ را با درشکه به میدان توپخانه آوردند و در یکی از اتاق‌های طبقهٔ بالای عمارت نظمیه زندانی کردند. ملک‌زاده، که خود از هواداران پرشور مشروطه و پسر ملک‌المتکلمین بود که در باغشاه به قتل رسیده بود، تأکید می‌کند که مجاهدان در زندان «کوچکترین بی‌احترامی» به شیخ روا نداشتند، و می‌افزاید که شیخ از هنگام بازداشت تا اعدام «تمام ساعات را با بردباری و خونسردی و متانت» گذراند و «راه عجز و ناله و توسل» به این و آن را پیش نگرفت.

## ترکیب دادگاه
ملک‌زاده دادگاه را از نظر ترکیب و شیوه چنین وصف می‌کند.



محمد قزوینی، دانشمند ایرانی که نزد شیخ درس خوانده بود، فهرست اعضای دادگاه را به نقل از یکی از آنان، اعتلاءالملک، برای براون فرستاد. به روایت او اعضا ده تن بودند: شیخ ابراهیم زنجانی نمایندهٔ زنجان، میرزا محمد مدیر روزنامهٔ «نجات»، جعفرقلی‌خان بختیاری، سید محمد امامزاده امام جمعهٔ بعدی تهران، اعتلاءالملک، جعفرقلی‌خان از ایرانیان مقیم استانبول، حاج میرزا عبدالحسین‌خان وحیدالملک کاشانی، یمین نظام، و دو مجاهد به نام‌های میرزا علی‌محمدخان و احمدعلی‌خان. روایتی دیگر شمار اعضا را سیزده تن می‌نویسد و منتصرالدوله پیشکار سپهدار، حمیدالملک شیبانی، سالار فاتح و عمیدالسلطان را نیز در آن می‌آورد. حضور جعفرقلی‌خان بختیاری در فهرست قزوینی با گفتهٔ ملک‌زاده دربارهٔ کناره‌گیری سران بختیاری ناهمخوان است، قزوینی ده تن را نام می‌برد و ملک‌زاده کناره‌گیری سران بختیاری را.

## پرسش و پاسخ
ملک‌زاده یادآوری می‌کند که با همهٔ جست‌وجو، صورت‌جلسه‌ای از این دادگاه به دست نیاورد و گمان می‌برد که یا تنظیم نشد یا در همان روزها از میان رفت، و آنچه می‌آورد از گفتهٔ اعضای دادگاه و سران مجاهدان است. ناظم‌الاسلام، که این واپسین روزها را با اندکی فاصله ثبت کرده، آغاز بازپرسی را در روز شنبه چنین آورده است.



به روایت ناظم‌الاسلام، پرسشگران گفتند پس چرا بعدها نوشت که مشروطه حرام است، و شیخ نوشتن آن را انکار کرد. آنگاه نوشته‌ای را به او نشان دادند که در آن آمده بود «ما مشروطه نمی‌خواهیم و مشروطه مخالفت با قوانین اسلام دارد».



ملک‌زاده روایتی دیگر از پاسخ‌ها می‌دهد. به نوشتهٔ او، بخشی از اتهام‌ها، از جمله منبر رفتن در میدان توپخانه، بابی خواندن نمایندگان، رساله‌ای که در تحریم مشروطه به خط خود نوشته بود، تلگراف‌هایش به روحانیان شهرستان‌ها که پس از تصرف تلگرافخانه به دست مجاهدان افتاده بود، و فتوایی که با مهر خود و جمعی از علما در باغشاه به محمدعلی شاه قاجار داده بود، «مسلم و غیرقابل انکار» بود. شیخ در پاسخ به این بخش گفت که «مجتهد» است و راهی را که مطابق شرع تشخیص داده پیروی کرده است. چون یکی از اعضا یادآوری کرد که قانون اساسی با موافقت خود او به نگارش درآمده بود، به روایت ملک‌زاده شیخ گفت که چند تن از دشمنانش مشروطه را «منحصر به خودشان» کرده بودند و می‌خواستند او در آن راهی نداشته باشد.

به نوشتهٔ ملک‌زاده، ابوالفتح‌زاده از قتل میرزا مصطفی آشتیانی به اقرار صنیع حضرت پرسید، و شیخ آن را رد کرد و مفاخرالملک و مجلل‌السلطان را عامل آن دانست. میرزا علی‌خان دیوسالار از دیدارهای پنهانی او با وزیرمختار روسیه پرسید، و شیخ پاسخ داد که دیدارهایش با سفیران علنی بوده و جنبهٔ «سیاسی و مشورتی» نداشته است. منتصرالدوله از نامه‌ای به خط شیخ به شیخ‌الاسلام قزوین پرسید که در آن به جنگ با ملیون فرمان داده بود. شیخ اتهام تحریک محمدعلی شاه قاجار به کشتن ملک‌المتکلمین، میرزا جهانگیرخان و قاضی قزوینی را «یکلی» انکار کرد، و دربارهٔ نامه‌هایش به عین‌الدوله، فرمانده سپاه محاصرهٔ تبریز، گفت که «دوستانه و برای احوال‌پرسی» بوده است.

میرزا علی‌محمدخان، به روایت ملک‌زاده، از او پرسید چرا گروهی را با تفنگ‌هایی که از محمدعلی شاه قاجار، به میانجی کامران میرزا نایب‌السلطنه، گرفته بود مسلح کرد و تا آخر با ملت جنگید. شیخ پاسخ داد که هر کس «مکلف است از خود دفاع کند» و او برای دفاع از خود و بستگانش چنین کرده است. ملک‌زاده پیش‌تر نوشته بود که در روز فتح تهران کسانی که شیخ با پنجاه تفنگ سه‌تیر دولتی مسلحشان کرده بود در پیرامون خانه‌اش سنگر گرفتند و تا ساعت آخر جنگیدند و سپس پراکنده شدند، و از صدها مرید که هر روز گرد او جمع می‌شدند، جز چند خدمتکار و افراد خانواده کسی در خانه‌اش نماند. روایتی دیگر از درخواست صد قبضه سلاح از نایب‌السلطنه، به میانجی مشیرالسلطنه صدراعظم، در روزهای پیشروی سپهدار و سردار اسعد به سوی تهران یاد می‌کند. ملک‌زاده و روایت دیگر در شمار تفنگ‌ها یکسان نیستند.

## کیفرخواست شیخ ابراهیم زنجانی
پس از پرسش‌ها، شیخ ابراهیم زنجانی «ورقهٔ الزامیه»‌ای را که از پیش نوشته بود خواند. ناظم‌الاسلام می‌نویسد که در مدت خواندن آن، شیخ فضل‌الله «ساکت و سرش را روی عصای خود گذارده گوش می‌داد». هستهٔ استدلال کیفرخواست، چرخش شیخ از همراهی به مخالفت بود.



زنجانی در کیفرخواست سوگندهای پی‌درپی شیخ را یادآوری کرد: شبی در خانهٔ سید محمد طباطبایی، در حضور بهبهانی و بیست و پنج تن از نمایندگان، شیخ بر قرآن سوگند خورد که «خیانت به ملت» نکند، و بار دیگر، پس از آن‌که گفت اختلافش تنها بر سر «یک ماده» از قانون اساسی است و نمایندگان همان ماده را در خانهٔ او بررسی کردند، سوگند خورد که فردا به مجلس بیاید، اما به حرم حضرت عبدالعظیم رفت.



به روایت ملک‌زاده، در پایان جلسه زنجانی برخاست و آشکارا گفت که شیخ «مفسد فی‌الارض» است و باید بر پایهٔ قوانین اسلام با او رفتار شود. شیخ را به اتاقش بازگرداندند و اعضای دادگاه پس از حدود یک ساعت گفت‌وگو به اتفاق رأی دادند که چون او بر ضد حکومت ملی قیام کرده و مایهٔ قتل نفوس و ویرانی شهرها شده است، محکوم به اعدام است. ملک‌زاده در متن حکم به رأی «حجج اسلام» دربارهٔ «مفسد فی‌الارض» بودن او نیز اشاره می‌کند، و روایت‌های بعدی از «فتوای علمای نجف» سخن می‌گویند. متن چنین فتوایی در دست نیست.

## اتهام از نگاه براون
براون، بر پایهٔ گزارش‌های روزنامه‌های بریتانیایی، اتهام اصلی را جز آنچه ملک‌زاده و ناظم‌الاسلام آورده‌اند می‌نویسد.



## در پای دار
ناظم‌الاسلام واپسین دقایق را چنین ثبت کرده است. به نوشتهٔ او، یک ساعت به غروب مانده شیخ را از بالای عمارت توپخانه پایین آوردند و «با نهایت احترام و وقار» به سوی دار بردند.



ملک‌زاده بر آرامش شیخ تکیه می‌کند. به نوشتهٔ او، سطح میدان را هزاران تن از مردم تهران پوشانده بودند، فریاد «زنده باد مشروطه و مرگ بر مستبدین» فضای میدان و خیابان‌ها را پر کرده بود، و برق سرنیزه‌ها در زیر آفتاب تابستان چشم را خیره می‌کرد.



روایت محمد قزوینی، که براون در یادداشت‌های پایان کتاب آورده، با گزارش روزنامهٔ تایمز دربارهٔ بوسیدن طناب به دست شیخ و پذیرفتن عدالت حکم مخالف است.



قزوینی می‌نویسد که شیخ را با عمامه و عبا به دار آویختند و تنها حدود ده دقیقه بر دار ماند، و پس از آن پیکرش را پایین آوردند و به خویشانش سپردند. ناظم‌الاسلام، چنان‌که آمد، از برداشتن عمامه پیش از دار سخن می‌گوید. روایتی دیگر زمان اعدام را «حدود یک ساعت و نیم مانده به غروب» می‌نویسد.

## پسر شیخ در میدان
حضور پسر بزرگ شیخ، میرزا مهدی، در میدان از نکته‌های اختلافی این رویداد است. قزوینی می‌نویسد که میرزا مهدی در پای دار به پدرش دشنام می‌داد و مجاهدان را به شتاب در کار برمی‌انگیخت، و برای این رفتار «دیوانگی» را بخشنده‌ترین توضیح می‌داند. کاظم‌زاده نیز، بر پایهٔ اسناد دیپلماتیک، از جمعیتی «شادمان» یاد می‌کند که پسر شیخ نیز در میانشان بود.



ملک‌زاده این شهرت را «خالی از حقیقت و راستی» می‌خواند. به نوشتهٔ او، شیخ مهدی با مسلک پدر همراه نبود و با او رفت‌وآمد نداشت، اما میرزا محمد نجات برای او نقل کرد که در همان هنگام اعدام به عمارت تخت مرمر رفت و «شیخ مهدی را دیدم زیر درخت چناری نشسته و گریه می‌کند». قزوینی دشنام در پای دار را می‌نویسد و ملک‌زاده گریه زیر درخت چنار را.

## جسد و خاکسپاری
ناظم‌الاسلام و قزوینی هر دو می‌نویسند که پیکر شیخ را همان شب به خانواده‌اش سپردند. خاطرات مدیر نظام نوابی و مشهدی نادعلی، خدمتکار شیخ، روایت دیگری دربارهٔ ساعات پس از اعدام می‌آورند که بر پایهٔ آن یپرم‌خان، رئیس نظمیه، نخست از سپردن جسد سر باز زد و تنها با هشدار یکی از افسران ملتزم نایب‌السلطنه دربارهٔ پیامد این کار در میان مسلمانان، رضایت داد. به نوشتهٔ همان مقاله، خانواده او را در خانه‌اش به خاک سپردند و پس از چندی پیکرش را به قم بردند و در صحن اتابکی حرم حضرت معصومه دفن کردند.

## دیدگاه‌ها

### حال جمعیت در روایت ناظم‌الاسلام
ناظم‌الاسلام کرمانی، که خود از مشروطه‌خواهان نزدیک به روحانیان مشروطه‌خواه بود، حال جمعیت حاضر در میدان را با لحنی تند ثبت کرده است. این بند از واپسین یادداشت‌های چاپ‌شدهٔ اوست و دیدگاه بخشی از مشروطه‌خواهان تهران را در همان روز بازمی‌تاباند.



### مراجع نجف در همان روزها
ناظم‌الاسلام در یادداشت‌های همین هفته تلگراف‌های آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی، دو مرجع مشروطه‌خواه نجف، را آورده است. در تلگرافی که در، برابر با ۶ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۸ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)، به میانجی ملا احمد یزدی به تهران رسید، آن دو خطاب به سپهدار و سردار اسعد خلع محمدعلی میرزا را به سبب «خیانت‌های عظیمه» او به دین و دولت و ملت «شرعاً و قانوناً لازم» خواندند و پادشاهی احمد شاه قاجار با نیابت عضدالملک را تبریک گفتند. در تلگرافی دیگر، سرداران را به نگهداری امنیت همگانی و جلوگیری از غارت فراخواندند تا بهانه‌ای به دست بیگانگان نیفتد. در این تلگراف‌ها، که ناظم‌الاسلام نقل کرده است، نامی از شیخ فضل‌الله نیامده است. شیخ در دادگاه خود را پیرو آخوند خراسانی خواند، و ملک‌زاده در متن حکم به رأی «حجج اسلام» اشاره می‌کند؛ با این همه، متن نوشته‌ای از مراجع نجف دربارهٔ محاکمه یا اعدام او در منابع این مجموعه به دست نیامد، نام شیخ در این تلگراف‌ها نیست.

### ملک‌زاده: دانش شیخ و داوری انقلاب
ملک‌زاده، با آن‌که شیخ را «بزرگترین ارکان استبداد» و حامی محمدعلی شاه قاجار می‌خواند، در آغاز همین فصل از جایگاه علمی او به نیکی یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، شیخ اگرچه مرجع تقلید نبود، در پایتخت بالاترین مقام روحانی را داشت و در ردیف بهبهانی و طباطبایی بود، و «گفته می‌شود» که در دانش دینی از همگنانش برتر و «در قدرت استدلال» بی‌همتا بود. ملک‌زاده سپس استدلال می‌کند که روحانیان طراز اول، با تکیه بر اجتهاد، خود را از نقد بیرون می‌دانستند و این شیوهٔ اندیشه، اگر جامعه آن را بپذیرد، کار را به بی‌پروایی می‌کشاند. داوری او دربارهٔ دادگاه نیز دوگانه است: از یک سو آن را «صورت‌سازی» می‌خواند، چرا که به گفتهٔ او در انقلاب‌ها تکلیف دشمنان سرشناس از پیش روشن است، و از سوی دیگر رفتار مجاهدان با شیخ را محترمانه و حکم را بازتاب خواست انقلاب می‌داند.

ملک‌زاده بازتاب خبر را نیز ثبت کرده است. به نوشتهٔ او، خبر اعدام شیخ «چون برق» به ایران و کشورهای دیگر رسید و روزنامه‌های اروپا دربارهٔ او مقاله‌ها نوشتند، و هنوز بیست و چهار ساعت نگذشته بود که از شهرستان‌ها تلگراف‌های شادباش برای بازگشت مشروطه به سوی سرداران ملی سرازیر شد. او با تلخی یادآوری می‌کند که برخی از فرستندگان این تلگراف‌ها همان کسانی بودند که یک سال پیش‌تر مشروطه‌خواهان را بی‌دین خوانده و محمدعلی شاه قاجار را «اولی‌الامر» شمرده بودند.

### مستوفی: اعدامی بی‌ضرورت
عبدالله مستوفی، دیوانی و نویسندهٔ «شرح زندگانی من»، در آن روزها در اروپا بود و رویدادهای تهران را از نامه‌های برادرش دنبال می‌کرد. او، که خود را مخالف سیاست‌های شیخ می‌داند، اعدام را خطا می‌شمارد.



مستوفی در ادامه، از نگاه سیاسی، اعدام را به سود مخالفان مشروطه می‌داند.



### براون و قزوینی
براون اعدام شیخ را در فصلی می‌آورد که با سنجش رفتار مشروطه‌خواهان ایران با «ترکان جوان» در عثمانی آغاز می‌شود.



براون به گفتهٔ خود به داوری دربارهٔ انگیزه‌های شیخ نمی‌پردازد و تنها دو احتمال باور راستین یا رشک به دو سید را کنار هم می‌گذارد. محمد قزوینی، شاگرد پیشین شیخ، روایت خود را برای رد داستان بوسیدن طناب نوشت، اما سخنی که از شیخ نقل می‌کند، این‌که کشمکش او با دو سید بر سر برتری بود و نه بر سر اصول، خود به یکی از پرنقل‌ترین داوری‌ها دربارهٔ کشمکش‌های روحانیان در مشروطه بدل شد. قزوینی این سخن را از شیخ نقل می‌کند.

### داوری‌های پژوهشگران
منصوره اتحادیه (نظام مافی)، در مقالهٔ خود در دانشنامهٔ ایرانیکا دربارهٔ حزب‌های دورهٔ مشروطه، اعدام شیخ را در کنار قتل بهبهانی از انگیزه‌های گرایش روحانیان به سازمان سیاسی می‌شمارد.



ونسا مارتین در مقالهٔ دیگر ایرانیکا دیدگاه سیاسی شیخ را در دورهٔ استبداد صغیر چنین خلاصه می‌کند که او مجلس، و به‌ویژه اندیشهٔ قانون‌گذاری و نمایندگی پارلمانی، را مخالف شرع می‌شمرد و سلطنت را یکی از دو رکن اسلام می‌دانست، و در پایان از محاکمه و اعدام او و چند تن از هوادارانش به دست «دادگاهی ویژه» یاد می‌کند. محمد توکلی طرقی، در نقد کتاب منگل بیات دربارهٔ انقلاب مشروطه، جایگاه این اعدام را در حافظهٔ تاریخی ایران از زاویه‌ای دیگر می‌نگرد.



### روایت‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷
توکلی طرقی می‌نویسد که بنیان‌گذاران جمهوری اسلامی طرح سیاسی خود را به دیدگاه «مشروعه» پیوند زدند و نام «مجلس شورای ملی» را به «مجلس شورای اسلامی» برگرداندند، و این را بخشی از آنچه «اسلامی‌سازی حافظه» می‌نامد به شمار می‌آورد. در روایت‌های پس از ۱۳۵۷، روح‌الله خمینی از شیخ در جایگاه نماد ایستادگی در برابر استعمار یاد کرده است و سید محمود طالقانی کشتن او را «بدون محاکمه» و «لکهٔ ننگی در تاریخ مشروطیت» خوانده است. مرکز اسناد انقلاب اسلامی روایتی را می‌آورد که بر پایهٔ آن شیخ پیشنهاد افراشتن پرچم روسیه بر خانه‌اش را برای در امان ماندن نپذیرفت. خمینی و طالقانی هر یک جدا از داوری مشروطه‌خواهان هم‌روزگار سخن گفته‌اند.

## پیامدها

### اعدام‌های دیگر و اعتراض روسیه
اعدام شیخ فضل‌الله واپسین اعدام آن هفته نبود. به نوشتهٔ کاظم‌زاده، آجودان‌باشی را در ۱ اوت، برابر با ۱۰ مرداد ۱۲۸۸، به دار آویختند و سابلین، کاردار روسیه، به این اعدام‌ها اعتراض کرد، چرا که روسیه نگران سرنوشت هواداران محمدعلی شاه قاجار بود که بسیاری از آنان در پناه سفارت یا زیر پرچم روسیه به سر می‌بردند. براون نیز شمار اعدام‌شدگان دادگاه ویژه را پنج یا شش تن می‌نویسد. این اعتراض‌ها و پناهندگی‌ها یکی از گره‌های کار دولت تازه در ماه‌های بعد بود و تا امضای پروتکل خروج محمدعلی میرزا از ایران در شهریور ۱۲۸۸ بر جا ماند.

### شکاف در جامعهٔ روحانی
اعدام یکی از سرشناس‌ترین مجتهدان پایتخت به حکم دادگاهی انقلابی، آن هم با ریاست یک روحانی مشروطه‌خواه، شکاف میان روحانیان مشروطه‌خواه و مشروعه‌خواه را ژرف‌تر کرد. مستوفی، چنان‌که آمد، آن را مایهٔ رویگردانی مؤمنان ساده از مشروطه می‌داند. اتحادیه، در کنار قتل سید عبدالله بهبهانی در تیر ۱۲۸۹، اعدام شیخ را از انگیزه‌های سازمان‌یابی سیاسی روحانیان در مجلس‌های بعد می‌شمارد. در همان روزها مجلس دوم در ۲۴ آبان ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۵ نوامبر ۱۹۰۹ میلادی) گشایش یافت،.

### آرامگاه و یادمان
پیکر شیخ، به روایتی، نخست در خانه‌اش در تهران به خاک رفت و پس از چندی به قم انتقال یافت. تاریخ‌نگاری مشروطه‌خواهان، از کسروی تا ملک‌زاده، شیخ را بیشتر در جایگاه مخالف مشروطه می‌نشاند، و پس از انقلاب ۱۳۵۷ روایت رسمی او را در جایگاهی دیگر نشاند و نام او را بر یکی از بزرگراه‌های تهران گذاشت. توکلی طرقی، چنان‌که آمد، اعدام او را هم‌ارز فرهنگی اعدام لویی شانزدهم می‌خواند، و همین سنجش نشان می‌دهد که این رویداد تا امروز در کانون کشمکش روایت‌ها دربارهٔ معنای مشروطه مانده است.

## منابع
- [malekzadeh / ج ۳، کتاب ششم، ص ۱۲۵۷ تا ۱۲۷۲] بازداشت، دادگاه، پرسش و پاسخ، اعدام، پسر شیخ، بازتاب خبر.
- [nazem / ج ۲ (جلد پنجم چاپی)، ص ۵۳۵ تا ۵۳۸] بازداشت، بازپرسی، کیفرخواست زنجانی، واپسین سخنان، حال جمعیت.
- [browne / ص ۳۲۹ و ۳۳۰؛ یادداشت ۲۴، ص ۴۴۴ و ۴۴۵] دادگاه ویژه، اتهام قتل‌های عبدالعظیم، روایت قزوینی و فهرست اعضای دادگاه.
- [mostowfi / ج ۲، ص ۳۸۹] نقد اعدام.
- [hedayat / ص ۲۱۸] جدایی شیخ از مشروطه‌خواهان.
- [kasravi / بخش دوم، ص ۵۰۵] میدان توپخانه.
- [khadem / قسمت سی‌ام، بخش دوم] لایحه‌های حرم حضرت عبدالعظیم.
- [martin-iranica / بخش استبداد صغیر و فتح تهران] دیدگاه سیاسی شیخ و دادگاه ویژه.
- [martin-iranica / بخش «هیئت علمیه»] پیامد اعدام برای روحانیان.

## کسان
- sheikh-fazlollah: رهبر مشروعه‌خواهان که دادگاه ویژه او را به اعدام محکوم کرد.
- yeprem: نگهبانی زندان و میدان و سپردن پیکر به خانواده زیر نظر او بود.
- sardar-asad: به روایت ملک‌زاده، سران بختیاری از عضویت در دادگاه سر باز زدند.
- sepehdar: از سرداران فاتح تهران و وزیر جنگ دولت تازه بود.
- mohammad-ali-person: شیخ از پشتیبانان اصلی او در دورهٔ استبداد صغیر بود.
- ahmad-person: اعدام دو هفته پس از آغاز پادشاهی او رخ داد.
- akhund-khorasani: شیخ در دادگاه خود را پیرو او خواند.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/nuri-executed