{"id":"national-bank-initiative","title":"رد استقراض خارجی و طرح تأسیس بانک ملی ایران","date":{"solarYear":1285,"solarMonth":8,"solarDay":15,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":6},"tier":"primary","category":"economic","summary":"ایستادگی صریح نمایندگان مجلس اول در برابر پیشنهاد وام ۱۰ میلیون تومانی روسیه تزاری و انگلستان. معین‌التجار بوشهری و امین‌الضرب با افشای حساب‌های پیشین دولت، طرح تأسیس بانک ملی با سرمایه مردمی ۱۵ میلیون تومانی را تصویب کردند که به موجی از اهدای طلا و جهیزیه زنان انجامید.","citations":[{"sourceId":"adamiyat","locus":"ایدئولوژی نهضت مشروطیت","text":"آدمیت ایستادگی مجلس بر سر رد وام خارجی را نخستین زورآزمایی موفق نمایندگان ملت با استبداد و دیپلماسی استعماری می‌داند."}],"personIds":["amin-al-zarb","moin-al-tojjar","naser-al-molk","moshir-al-dowleh","sani-al-dowleh"],"personDeeds":{"moin-al-tojjar":"ایراد خطابه تاریخی در مجلس در رد دعاوی کسری بودجه و پیشنهاد تشکیل بانک ملی.","amin-al-zarb":"پذیرش عاملیت تأسیس بانک ملی و تعهد سرمایه‌گذاری سنگین در دفاتر پذیره‌نویسی.","naser-al-molk":"حضور در مجلس به عنوان وزیر مالیه برای دفاع از ضرورت اخذ استقراض خارجی.","moshir-al-dowleh":"تسلیم لایحه استقراض به مجلس و تمکین در برابر تصمیم نمایندگان در رد وام.","sani-al-dowleh":"هدایت پارلمانی جلسات بررسی لایحه و حمایت از تشکیل بانک ملت."},"periodId":"mashruteh","monarchId":"mozaffar-al-din","aliases":["رد وام روس و انگلیس","تأسیس بانک ملی","بانک ملت"],"context":"دولت مشیرالدوله در پاییز ۱۲۸۵ با بحران کسری بودجه، معوق ماندن حقوق سربازان و کارمندان و ناتوانی در پرداخت اقساط وام‌های پیشین روسیه روبرو شد. به دنبال سفر مسیو نوز به برلین برای استقراض از بانک‌های آلمان، دو دولت روس و انگلیس احساس خطر کرده و برای جلوگیری از ورود قدرت سوم، پیشنهاد وام مشترک ۱۰ میلیون تومانی (دو میلیون پوند استرلینگ) را به دولت ایران دادند. وثیقه این وام، گمرکات شمال به نفع روسیه و گمرکات جنوب، پست و تلگراف به نفع بریتانیا بود. مشیرالدوله لایحه استقراض را به مجلس فرستاد.","whatHappened":[{"title":"۱. دفاع ناصرالملک و افشاگری تاریخی معین‌التجار بوشهری","body":"ابوالقاسم خان ناصرالملک، وزیر مالیه، با حضور در مجلس استدلال کرد که کسری بودجه میراث گذشته است و چاره‌ای جز استقراض فوری وجود ندارد. در پاسخ به او، حاج محمدتقی معین‌التجار بوشهری، وکیل اول تجار، نطق کوبنده‌ای ایراد کرد و گفت:\n\n«عقیده من این است که زمینه خالی دولت که بیست کرور است صحت ندارد. ابداً دولت مقروض نیست؛ زیرا که شاهزاده اتابک [عین‌الدوله] بارها فخریه می‌نمود که \"من جمع خرج دولت را موازنه نمودم و ششصد هزار تومان هم فعلاً اضافه دارم که در نزد تومانیانس گذاشته‌ایم.\" ما تا این درجه اتابک را دروغگو و بی‌اطلاع و یاوه‌سرا نمی‌دانیم. باید دولت صورت جمع سه ساله و مخارج آن را به مجلس بفرستد تا از روی دقت رسیدگی نماییم. اگر در شکم‌ها مانده باشد، آن وقت بیرون می‌آوریم، نه محتاج استقراض از خارجه و نه محتاج به قرض داخله شویم. اگر هم محتاج شویم، قرض را ملتی قرار دهیم؛ یعنی تشکیل بانکی به اسم ملت نموده و اسناد آن را در خارجه منتشر نماییم و خود را از این ننگ و عار و نار برهانیم.»"},{"title":"۲. صدور اعلان تأسیس بانک ملی و خیزش ایثار ملی","body":"دارالشورای ملی با رد قاطع استقراض خارجی، اعلان تأسیس «بانک ملی» را با سرمایه اولیه ۳۰ کرور تومان (۱۵ میلیون تومان) منتشر کرد. صد تن از تجار متعهد به پرداخت نفری ۵ تا ۵۰ هزار تومان شدند.\n\nدر سراسر کشور شوری بی‌سابقه پدید آمد؛ خطیبان بر منابر از شرافت استقلال اقتصادی سخن راندند، اصناف روزمزدی‌های خود را پیشکش کردند و زنان در شهرهای گوناگون گوشواره‌ها، دستبندها و طلاهای جهیزیه خویش را به صندوق وکلای مجلس سپردند. حتی امام جمعه تهران نیز به ناچار ۵ هزار تومان سهام خرید."},{"title":"۳. موانع ساختاری شکست طرح: بحران نقره و انحصار بانک شاهنشاهی","body":"با وجود شور ملی، دو مانع ساختاری پولی مانع تحقق بانک گردید: نخست آنکه نظام پولی ایران بر پایه فلز نقره (قران) بود، در حالی که اقتصادهای جهانی به استاندارد طلا پیوسته بودند و نوسان شدید بهای جهانی نقره موجب آب شدن و قاچاق شمش‌ها به خارج می‌شد. دوم آنکه تنها ابزار مهار این نوسانات، انتشار اسکناس بود که طبق قرارداد رویتر، انحصار نشر آن تا دهه‌ها به بانک شاهنشاهی بریتانیا تعلق داشت. بانک ملی جدید بدون حق نشر اسکناس توان مقابله با شبکه مسلط بانک استعماری بریتانیا را نیافت و طرح در این مقطع ابتر ماند."}],"aftermath":"رد استقراض خارجی به استقلال عمل مجلس مشروعیت تاریخی بخشید و انحصار دخل‌وخرج دربار را در برابر نظارت بودجه‌ای پارلمان به زانو درآورد.","chronology":[{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":8,"solarDay":15,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":6},"title":"نطق معین‌التجار و رد استقراض خارجی","text":"حضور ناصرالملک در مجلس و مخالفت قاطع وکلا با پذیرش شروط استعماری وام."},{"date":{"solarYear":1285,"solarMonth":8,"solarDay":23,"gregorianYear":1906,"gregorianMonth":11,"gregorianDay":14},"title":"فراخوان تأسیس بانک ملی","text":"انتشار اعلان رسمی دارالشورای ملی برای پذیره‌نویسی عمومی سهام بانک ملت."}]}