# مناقشه بر سر اصل دوم متمم و نظارت پنج مجتهد طراز اول

تاریخ: ۱۰ خرداد ۱۲۸۶ | شاهنشاهی ۱۰ خرداد ۲۴۶۶ | ۳۱ مه ۱۹۰۷
رده: رویداد اصلی و بنیادین
موضوع: religious

## خلاصه
پویش شیخ فضل‌الله نوری برای مشروعه ساختن متمم قانون اساسی و پیشنهاد نظارت پنج مجتهد طراز اول؛ نطق فقهی میرزا فضلعلی آقا در تفکیک احکام اولیه و ثانویه و امور مباحه؛ به نوشتهٔ کسروی، شیوهٔ گزینش این پنج تن به دست خود مجلس از اثر اصل کاست.

## زمینه

### کارزار نوری علیه متمم
شیخ فضل‌الله نوری در اعتراض به نادیده گرفته شدن جایگاه فقهی خود، کارزار گسترده‌ای را علیه متمم قانون اساسی آغاز کرد و قانون‌گذاری عرفی را بدعت خواند و تهدید کرد که در صورت عدم گنجاندن ماده نظارت شرعی، حکم به ارتداد مشروطه‌خواهان خواهد داد.

## ۱. پیشنهاد نظارت پنج مجتهد طراز اول
شیخ فضل‌الله پیشنهاد کرد در هر دوره، بیست مجتهد توسط مراجع نجف معرفی شوند و مجلس پنج تن را به قید قرعه برگزیند تا هر مصوبه‌ای را که با قواعد اسلام مغایر باشد رد کنند و رأی آنان تا زمان ظهور امام غایب مطاع باشد.

## ۲. نطق شاهکار فقهی میرزا فضلعلی آقا
میرزا فضلعلی آقا، وکیل فقیه تبریز، در نطقی درخشان استدلال کرد که قوانین مجلس به دو دسته تفکیک می‌شوند: اموری که شارع بیان داشته و تعیین مصادیق آن بر عهده عقل عرفی است؛ و اموری که شرعاً مباح بوده و مجلس بر اساس مصلحت عمومی برای آنها نظم وضع می‌کند. وی بر پایه قاعده «الضرورات تبیح المحذورات» اثبات کرد احکام ثانویه حکومتی هرگز در تضاد با دین نیست و پارلمان نیازی به شورای بازرسی فرادست ندارد.

## ۳. تصویب تاکتیکی اصل دوم برای خلع سلاح تکفیر
به نوشتهٔ کسروی، شیوهٔ گزینش این پنج تن به دست خود مجلس از اثر اصل کاست. کسروی متن را چنین آورده است؛ پیشنهاد را از خط شیخ پراکندند:



تقی‌زاده اصل ۲۷ را کافی می‌دانست. حاجی میرزا علی تبریزی، نمایندهٔ خراسان، تشخیص موضوع را با عرف دانست نه با علما. کسروی این را فیروزی شریعت‌خواهان می‌خواند.

## دیدگاه‌ها

### رقیق شدن اصل به روایت مارتین
مارتین، به نقل کسروی صفحهٔ ۳۷۲، می‌نویسد اصل دوم عملاً رقیق شد، چون پنج مجتهد را از میان بیست نامزد مراجع خود مجلس برمی‌گزید. متن اصل در همین باره می‌گوید اعضا را مجلس بالاتفاق یا به حکم قرعه تعیین می‌کند.

## پیامدها

### اصل دوم و بست عبدالعظیم
تصویب اصل دوم مانع از تکفیر مجلس شد، اما شیخ فضل‌الله را راضی نکرد و وی در تیرماه ۱۲۸۶ به تحصن شاه‌عبدالعظیم روی آورد.

## منابع
- [khadem / ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وششم] میرزا فضلعلی آقا با تسلط فقهی اثبات کرد قوانین مجلس در قلمرو احکام ثانویه و مصالح جامعه جای دارد و نیازی به هیئت بازرسی دائمی نیست.
- [browne / انقلاب ایران] براون نطق نمایندگان آذربایجان به ویژه تقی‌زاده و میرزا فضلعلی آقا را گواهی بر بلوغ پارلمانی ایران ارزیابی می‌کند.
- [kasravi / گفتار ششم؛ اصل دوم] کسروی متن اصل دوم را تمام می‌آورد. تصویب آن را فیروزی کسانی می‌داند که مشروطه را با نظارت شرع می‌خواستند، نه مصالحه‌ای که دوام آورد.

## کسان
- sheikh-fazlollah: تدوین و تحمیل ماده نظارت پنج مجتهد بر مصوبات مجلس و تهدید به اعلام ارتداد مشروطه‌خواهان.
- mirza-fazl-ali-aqa: ایراد نطق درخشان فقهی در تفکیک احکام شریعت از قوانین عرفی و موضوعه پارلمان.
- tabatabai: پذیرش اصل دوم جهت جلوگیری از تحکیم جبهه ضد مشروطه و مهار تحریکات شیخ فضل‌الله نوری.
- behbahani: حمایت از گنجاندن ماده نظارتی علما به عنوان پلی برای آشتی دادن بدنه سنتی با مجلس.
- taqizadeh: مخالفت مستمر با انحصار نظارت شرعی و روشنگری درباره تفکیک وظایف مقننه از احکام ابدی شریعت.
- saad-al-dowleh: ریاست کمیسیون متمم و مذاکره با علمای متنفذ بر سر صورت‌بندی نهایی اصول قانون اساسی.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/motammam-article-two-debate