# درگذشت سید مصطفی خمینی و مجالس سوگواری پاییز ۱۳۵۶

تاریخ: ۱ آبان ۱۳۵۶ | شاهنشاهی ۱ آبان ۲۵۳۶ | ۲۳ اکتبر ۱۹۷۷ تا ۱۷ دی ۱۳۵۶ | شاهنشاهی ۱۷ دی ۲۵۳۶ | ۷ ژانویه ۱۹۷۸
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: political

## خلاصه
سید مصطفی خمینی، پسر بزرگ آیت‌الله سید روح‌الله خمینی، در ۱ آبان ۱۳۵۶ (۲۳ اکتبر ۱۹۷۷) در نجف، جایی که همراه پدر در تبعید می‌زیست، به‌ناگهان درگذشت. اندرو اسکات کوپر او را نزدیک‌ترین دستیار پدر و واپسین صدای میانه‌روی در حلقهٔ درونی او می‌خواند و می‌نویسد که وی از گرفتاری‌های تندرستی مربوط به چاقی رنج می‌برد. با این همه، در ایران و در میان هواداران پدرش در نجف، قم و انجمن‌های اسلامی اروپا و آمریکا شایعه‌ای رواج یافت که او را مأموران ساواک مسموم کرده‌اند. عباس میلانی می‌نویسد که این شایعه هرگز، حتی از سوی خود آیت‌الله خمینی، تأیید نشد. خمینی بعدها مرگ پسر را از «الطاف خفیهٔ الهی» شمرد. دولت جمشید آموزگار، که از مرداد ۱۳۵۶ بر سر کار بود، در آن هنگام سیاست گشایش سیاسی را به فرمان شاهنشاه دنبال می‌کرد. به روایت کوپر، خویشان و نمایندگان آیت‌الله خمینی در ایران از دولت اجازهٔ برگزاری مجالس سوگواری در مسجدها را خواستند. پرویز ثابتی، از مدیران ارشد ساواک، از این درخواست بیمناک بود، اما محمدرضا شاه پهلوی نخواستند خویشان یک مرجع تقلید را از حق سوگواری محروم کنند و اجازه دادند، با این فرمان به نعمت‌الله نصیری، رئیس ساواک، که اگر کار به خیابان کشید جلویش را بگیرد. مجالس سوگواری، به‌ویژه در قم و در مسجد جامع تهران، نام آیت‌الله خمینی را پس از سال‌ها دوباره بر سر زبان‌ها انداخت. کوپر می‌نویسد که در مراسم مسجد جامع تهران، آیت‌الله طاهری اصفهانی برای «رهبر یگانه» دعا کرد و پرهیز چهارده‌ساله از بردن نام خمینی در ایران شکست. ثابتی سال‌ها بعد گفت که دورهٔ چهل‌روزهٔ سوگواری همان زمانی بود که هواداران خمینی به‌راستی سازمان یافتند. دو روز بعد، در ۱۹ دی، آشوب قم روی داد، و از آن پس چرخهٔ مجالس چهلم که شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» آن را شگرد «سوگواری» می‌خوانند، شهر به شهر گسترش یافت.

## زمینه

### مصطفی خمینی و جایگاهش در کنار پدر
سید مصطفی خمینی پسر بزرگ آیت‌الله خمینی بود و، به نوشتهٔ کوپر، برای آموختن علوم دینی تربیت یافته بود. او هم‌نام پدربزرگ خود، سید مصطفی، بود که به روایت کوپر چهار ماه پس از زادن روح‌الله در کمین یکی از خان‌های محلی جان باخت. ابوالحسن بنی‌صدر، به روایت کوپر، در کودکی در تابستان‌های همدان با مصطفی و احمد، دو پسر خمینی، هم‌بازی بود، و در ۱۳۴۳ همین مصطفی بود که آزادی پدرش را تلفنی به او خبر داد. کوپر در جای دیگری از کتاب خود، هنگام شرح روابط امام موسی صدر با خاندان خمینی، مصطفی را «نزدیک‌ترین مشاور پدر» می‌خواند و او را در برابر برادر کوچک‌ترش، احمد، می‌گذارد. در روایت کوپر، مرگ مصطفی جایگاه احمد را در کنار پدر دگرگون کرد: احمد از آن پس دبیر اصلی پدر شد. 

### تبعید آیت‌الله خمینی
آیت‌الله خمینی از آبان ۱۳۴۳ در تبعید بود. او پس از سخنرانی پاییز ۱۳۴۳ در قم علیه لایحهٔ مصونیت مستشاران آمریکایی، با هواپیمای نیروی هوایی به ترکیه رفت و، به روایت کوپر، یازده ماه بعد، در پاییز ۱۳۴۴، به نجف منتقل شد، جایی که دولت ایران می‌توانست او را از نزدیک‌تر زیر نظر داشته باشد. در سال‌های تبعید، نام او در مطبوعات داخلی ایران تقریباً نمی‌آمد؛ کوپر از «پرهیز چهارده‌ساله» از بردن نام خمینی در داخل کشور سخن می‌گوید، که شمارش آن از رویدادهای ۱۳۴۲ آغاز می‌شود. با این همه، هواداران خمینی در داخل کشور فعال ماندند. کوپر از هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی، گروهی که منافع خمینی را در ایران نمایندگی می‌کرد، و از شبکهٔ «سلول‌های انقلابی» آن یاد می‌کند، و می‌نویسد که نوارهای سخنرانی خمینی در سال‌های پایانی دههٔ ۱۳۵۰ پنهانی به کشور می‌رسید.

### گشایش سیاسی ۱۳۵۶
سال ۱۳۵۶ سال گشایش سیاسی بود. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که در مرداد ۱۳۵۶ (اوت ۱۹۷۷) جمشید آموزگار را به نخست‌وزیری گماشتند، و از گزارش مجلهٔ تایم در آبان همان سال نقل می‌کنند که آموزگار به سانسور مطبوعات پایان داده، نظارت‌ها را سبک کرده و چند صد زندانی سیاسی را آزاد کرده بود. میلانی می‌نویسد که سیاست حقوق بشر جیمی کارتر در جان دوباره دادن به جنبش دموکراسی‌خواهی خفته اثر داشت. میلانی همچنین از زنجیرهٔ نامه‌های سرگشاده در این سال یاد می‌کند: نامهٔ ۱۲۴ صفحه‌ای علی‌اصغر حاج سید جوادی به شاهنشاه، نامهٔ پنجاه‌وسه حقوق‌دان و استاد حقوق در اردیبهشت ۱۳۵۶ دربارهٔ استقلال دستگاه قضایی، نامهٔ کریم سنجابی، داریوش فروهر و شاپور بختیار، سه تن از رهبران جبههٔ ملی، و نامهٔ نودوهشت نویسنده و شاعر و مترجم که بازگشت کانون نویسندگان ایران را نشان می‌داد. شب‌های شعر انستیتو گوته در تهران، به برآورد میلانی، نزدیک به ده هزار تن را در هوای باز گرد آورد. کوپر نیز از نخستین سخنرانی عمومی مهدی بازرگان پس از نزدیک به پانزده سال در مسجدی بزرگ در مرکز تهران یاد می‌کند.

### دیدار آبان ۱۳۵۶ از واشینگتن
سه هفته پس از مرگ مصطفی، شاهنشاه و شهبانو برای دیدار رسمی به واشینگتن رفتند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که گفت‌وگوهایشان با کارتر خوب پیش رفت و رابطهٔ ایران و آمریکا در سه دولت پیشین چنان ژرف و دوستانه بود که ادامهٔ آن طبیعی می‌نمود. ایشان دربارهٔ تظاهرات بیرون کاخ سفید گزارش‌هایی را یاد می‌کنند که از بنیادی ساختگی در نیویورک برای پرداخت هزینهٔ آمدن تظاهرکنندگان به واشینگتن خبر می‌داد، و از اتوبوس‌ها و پروازهایی که آنان را از شهرهای دیگر می‌آورد. کوپر، چنان‌که آمد، بر اثر تصویرهای تلویزیونی این رویداد بر افکار عمومی ایران تکیه دارد.

### نشانه‌های تنش در پاییز ۱۳۵۶
در کنار این گشایش، نشانه‌های تنش نیز آشکار بود. کوپر می‌نویسد که در ۱۷ مهر ۱۳۵۶ (۹ اکتبر ۱۹۷۷) بیست تن از تندروهای مذهبی نقاب‌دار به پارکینگ دانشگاه تهران یورش بردند، اتوبوس‌های دانشجویان را به آتش کشیدند و به سلف‌سرویس دانشگاه ریختند تا دانشجویان دختر و پسر را از هم جدا کنند. سه روز بعد، به روایت او، گروهی از هواداران خمینی در شهر ری برای آزادی سید مهدی هاشمی، روحانی محکوم به اعدام به اتهام قتل‌هایی در اصفهان، به خیابان آمدند. شاهنشاه در ۲۲ مهر ۱۳۵۶ (۱۴ اکتبر ۱۹۷۷)، به روایت کوپر، هیئتی از رهبران مجلس را در کاخ پذیرفتند و بیانیه‌ای تند علیه کسانی خواندند که به گمان ایشان از گشایش سیاسی سوءاستفاده می‌کردند. 

### دولت آموزگار و مقرری روحانیان
برکناری امیرعباس هویدا پس از نزدیک به سیزده سال نخست‌وزیری، به نوشتهٔ میلانی، در چشم مخالفان پایان یک دوران بود. آموزگار ناگزیر برنامه‌ای ریاضتی را به اجرا گذاشت و، به گفتهٔ میلانی، در مهار تورم کامیاب بود و آن را از بیش از سی درصد به نزدیک ده درصد رساند؛ اما در سیاست، و به‌ویژه در رابطه با روحانیان، به داوری گزارشی که میلانی نقل می‌کند، کارنامه‌اش «کمابیش فاجعه‌بار» بود. یکی از بحث‌انگیزترین جنبه‌های این برنامه، در روایت برخی هواداران سلطنت، قطع مقرری‌هایی بود که دولت به روحانیان می‌پرداخت. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» به این موضوع اشاره فرموده‌اند. 

میلانی روایتی دیگر دارد. به نوشتهٔ او، مقرری روحانیان ناچیز بود و بیشتر از راه دربار یا ساواک پرداخت می‌شد، و پذیرندگان آن معمولاً از هواداران خمینی نبودند. میلانی از قول ناصر عصار، که سال‌ها رابط دولت هویدا با روحانیان بود، می‌نویسد که روحانیان تندرو «هرگز به گرفتن پول ما تن نمی‌دادند». آموزگار خود، به گفتهٔ میلانی، پس از نزدیک به پانزده سال خاموشی، در ۱۳۷۳ ادعا کرد که از ۱۳۳۲ کاخ سفید مستقیماً به روحانیان پول می‌پرداخت و کارتر بود که این پرداخت‌ها را قطع کرد.

## درگذشت ناگهانی در ۱ آبان ۱۳۵۶
سید مصطفی خمینی در ۱ آبان ۱۳۵۶ (۲۳ اکتبر ۱۹۷۷) به‌ناگهان درگذشت. کوپر می‌نویسد که اندیشهٔ مرگ در آن روزها ذهن آیت‌الله خمینی را مشغول کرده بود. در روایت کوپر، مرگ مصطفی هم‌زمان بود با روزهایی که شهبانو فرح پهلوی در سراسر کشور طرح‌های فرهنگی و اجتماعی را افتتاح می‌کردند و شاهنشاه، به تعبیر کوپر، آرام‌آرام از کانون توجه کنار می‌رفتند. 

## شایعهٔ مسموم شدن به دست ساواک
شایعهٔ دست داشتن ساواک در مرگ مصطفی به‌سرعت رواج یافت. کوپر یادآوری می‌کند که در روایت سنتی شیعه، یازده تن از دوازده امام با زهر جان باختند، و به گفتهٔ او مرگ مصطفی در روایت شیعی رنج بردن به دست فرمانروای ستمگر به‌آسانی جا می‌افتاد. میلانی نیز بر همین نکته تکیه دارد که شایعه بی‌تأیید ماند. 

آیت‌الله خمینی، به روایت کوپر، بعدها مرگ پسر را از «الطاف خفیهٔ الهی» دانست. این تعبیر در گفتار هواداران او معنایی سیاسی یافت: مرگی که در آغاز سوگی خانوادگی بود، در چند هفته به فرصتی برای بسیج بدل شد.

## درخواست برگزاری مجالس سوگواری
سنت شیعی چهل روز سوگواری و سپس مجلس یادبود را در پی مرگ می‌آورد. کوپر می‌نویسد که خمینی اجازهٔ بازگشت به ایران نداشت، اما نمایندگانش در ایران از دولت خواستند اجازه دهد در مسجدها مجالس سوگواری برپا شود. ثابتی، که سرپرستی ادارهٔ سوم ساواک را بر عهده داشت، گمان می‌برد که آنان می‌خواهند مجالس را بهانهٔ سازمان‌دهی کنند و نگرانی خود را با نصیری در میان نهاد. شاهنشاه، به روایت کوپر، نخواستند خویشان یک مرجع را از حق سوگواری بازدارند و پذیرفتند، بی‌آن‌که تردید کنند که نیروهای امنیتی در صورت بروز دردسر نظم را نگاه خواهند داشت. 

این تصمیم با روح سیاست گشایش آن سال همخوان بود. دولتی که در همان هفته‌ها اجازهٔ شب‌های شعر گوته و سخنرانی عمومی بازرگان را داده بود، بستن در مسجدها را بر سوگواران یک مرجع تقلید دشوار می‌یافت. تصمیم شاهنشاه، چنان‌که کوپر روایت می‌کند، بر دو پیش‌فرض استوار بود: نخست، این‌که سوگواری حقی دینی است که نباید از خانوادهٔ یک مرجع دریغ کرد؛ و دوم، این‌که نیروهای امنیتی در صورت کشیده شدن کار به خیابان توان مهار آن را دارند. رویدادهای ماه‌های بعد پیش‌فرض دوم را به آزمونی دشوار کشاند.

## آگهی‌های تسلیت
با این اجازه، خویشان و ستایشگران خمینی، به روایت کوپر، آگهی سوگی در روزنامهٔ کیهان منتشر کردند که مصطفی را فرزند «پیشوای عالیقدر همهٔ شیعیان جهان» می‌خواند. همین آگهی، به نوشتهٔ کوپر، بهانه‌ای شد تا چند صد روحانی همدل آگهی تسلیت جداگانه‌ای امضا کنند. کوپر می‌افزاید که گروه‌های چپ نیز از این فرصت بهره بردند و نامه‌های سرگشاده‌ای در ستایش مصطفی خمینی منتشر کردند. 

## مجالس یادبود در قم و تهران
مهم‌ترین مراسم در تهران، به روایت کوپر، در مسجد جامع برگزار شد. آیت‌الله طاهری اصفهانی، که پیش‌نمازی مراسم را بر عهده داشت، در دعای خود از خمینی با عنوان‌هایی یاد کرد که تا آن روز در هیچ مجلس عمومی در ایران به زبان نمی‌آمد. 

به نوشتهٔ کوپر، در همان لحظه پرهیز چهارده‌ساله از بردن نام خمینی در داخل ایران شکست و فریادهای «الله اکبر» در مسجد طنین انداخت. ثابتی، که از آغاز با برگزاری مجالس مخالف بود، سال‌ها بعد برای کوپر بازگفت که این مجالس چه پیامدی داشت.

## واکنش آیت‌الله خمینی
کوپر می‌نویسد که خمینی، دلگرم از ابراز پشتیبانی‌ها، نتیجه گرفت که ایران در آستانهٔ خیزش است. او اخبار بد اقتصادی، رسوایی‌های فساد و کوشش‌های شاهنشاه برای اصلاح نظام را از نزدیک دنبال می‌کرد و، به تعبیر کوپر، آمادهٔ رویارویی نهایی با مردی بود که او را «آن عنصر نالایق» می‌خواند. میلانی نیز از سخنان تازه و تند خمینی علیه دودمان پهلوی یاد می‌کند که در آن شاهنشاه را «غارتگر پلید» دارایی عمومی خوانده بود. در آذر ۱۳۵۶ (دسامبر ۱۹۷۷)، به روایت کوپر، خمینی از نجف فتوایی صادر کرد که پادشاه را نامشروع و فرمانروایی او را غیرقانونی می‌خواند و ادعا می‌کرد که او پادشاه را «خلع» و قانون اساسی را «لغو» کرده است. کوپر می‌نویسد که این نامه را خمینی به پسر کوچک‌ترش، احمد، املا کرد؛ احمد از هنگام مرگ برادرش دبیر اصلی پدر شده بود. به روایت کوپر، روشنفکران ایرانی این فتوا را چنان دور از باور یافتند که گمان بردند ساواک آن را ساخته است تا خمینی را دیوانه جلوه دهد.

## خشم دربار و کمیتهٔ ویژه
شاهنشاه، به روایت کوپر، یک هفته پس از پخش فتوا و از راه سفیر عراق از آن آگاهی یافتند. امیر طاهری، سردبیر کیهان، که در آغاز آذر به حضور شاهنشاه رسید و برای کوپر نقل کرد که ایشان هنوز چنان خشمگین بودند که خود موضوع را پیش کشیدند و آن را محور گفت‌وگو کردند. 

کوپر می‌نویسد که با نزدیک شدن پایان آذر، شاهنشاه کمیتهٔ ویژه‌ای برپا کردند و از آن خواستند فهرستی از راهبردها و اقدام‌ها برای منزوی کردن و بی‌اعتبار ساختن اسلام‌گرایان فراهم کند. در همان حال، به روایت کوپر، خمینی در نامه‌ای به رهبران هیئت‌های مؤتلفهٔ اسلامی از آنان خواست خیزش دیرینه‌انتظار را آغاز کنند.

## گسترش ناآرامی در آبان و آذر
کوپر زنجیره‌ای از رویدادها را در هفته‌های پس از مرگ مصطفی برمی‌شمرد و آن‌ها را به فرمان هیئت‌های مؤتلفه برای افزایش تحریک‌ها نسبت می‌دهد؛ این نسبت از آنِ کوپر است. در ۱۴ آبان ۱۳۵۶ (۵ نوامبر) تماس‌گیرنده‌ای ناشناس سینما پارامونت را در خیابان تخت جمشید تهران به نمایش «هرزه‌نگاری» غربی متهم کرد و بمبی در دستشویی سینما پیدا شد که پیش از انفجار خنثی شد. در ۲۴ آبان (۱۵ نوامبر) دیدار رسمی شاهنشاه و شهبانو از واشینگتن با تظاهرات تند بیرون کاخ سفید و گاز اشک‌آور همراه شد، و به نوشتهٔ کوپر بسیاری از ایرانیان، با دیدن تصویرهای تلویزیونی، گمان بردند رئیس‌جمهور آمریکا این آشوب را عمداً پدید آورده است. در ۳ آذر (۲۴ نوامبر)، به روایت کوپر، هواداران خمینی در شیراز بیرون مسجدی شیشه‌ها را شکستند، دو سینما را به آتش کشیدند و به کنیسهٔ اصلی شهر یورش بردند. تهدید بمب‌گذاری به بیش از صد مرکز رفاه خانواده، که وزارت امور زنان برای مادران محله‌های تهیدست برپا کرده بود، تلفنی رسید. 

در ۱۶ آذر (۷ دسامبر)، به روایت کوپر، نخستین حمله به شهروندان آمریکایی روی داد: گروهی از دانشجویان ایرانی با شعارهای ضدآمریکایی به تیم کشتی دانشگاهی آمریکا در سلف‌سرویس دانشگاه آریامهر یورش بردند. در هفته‌های پایانی آذر نیز، به نوشتهٔ کوپر، سفارت ایران در دانمارک اشغال و غارت گشت و بانک‌ها و کسب‌وکارهای وابسته به آمریکاییان، یهودیان و بهاییان در تهران و شهرهای بزرگ آماج حمله قرار گرفتند.

## سیاست «دست نگاه داشتن» دولت
ناآرامی‌های پاییز ۱۳۵۶ در فضایی روی داد که دولت آگاهانه از سرکوب پرهیز می‌کرد. کوپر می‌نویسد که ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، در ۱۶ آذر ۱۳۵۶ (۷ دسامبر ۱۹۷۷)، همان روزی که کشتی‌گیران آمریکایی در دانشگاه آریامهر آماج حمله بودند و شاهنشاه در سفر رسمی عمان به سر می‌بردند، با آموزگار دیدار کرد و از او اطمینان گرفت که دولت برای فرونشاندن اعتراض‌های آرام به زور دست نخواهد برد. سالیوان در تلگرافی به سایروس ونس نتیجهٔ دیدار را گزارش کرد. 

به روایت کوپر، آموزگار به سالیوان گفت که مخالفان می‌کوشند شماری از اعضای خود را به بازداشت بکشانند، خبر را به رسانه‌های خارجی برسانند و گزارش‌های اغراق‌آمیز را در آمریکا پراکنده کنند، و دولت به گروه‌های مخالف اجازه می‌دهد نشست‌های عمومی برگزار کنند و نامه امضا کنند. کوپر این سخنان را بازتاب دیدگاه شاهنشاه می‌داند که حزب رستاخیز باید شور سیاسی مردم را به سوی کارهای سازنده و نه به سوی خیابان هدایت کند. کوپر همچنین می‌نویسد که سالیوان و مشاوران سیاسی‌اش در آغاز ریشهٔ ناآرامی‌ها را درست درنیافتند و این توضیح مخالفان میانه‌رو را پذیرفتند که ادارهٔ ثابتی خود تحریک‌ها را سامان می‌دهد تا ثابت کند گشایش سیاسی از اندازه گذشته است. این ارزیابی از آنِ کوپر است.

## دستگاه تکثیر و کمیسیون شاهنشاهی
دو پدیدهٔ دیگر پاییز ۱۳۵۶، به روایت کوپر، فضای پس از مرگ مصطفی را شکل داد. نخست، دستگاه‌های تکثیر که در آن سال‌ها در اداره‌های پایتخت رواج یافته بود. کوپر از قول آمریکایی‌ای که در پاییز ۱۳۵۶ از تهران دیدن کرد می‌نویسد که ده‌ها هزار نسخه از طومارهای اعتراضی دست‌به‌دست می‌گشت، زیرا تقریباً هر اداره‌ای در تهران دستگاه تکثیر داشت. نیروهای امنیتی، به تعبیر کوپر، همان‌گونه که نمی‌توانستند جلوی ورود نوارهای سخنرانی خمینی را بگیرند، از مهار این دستگاه‌ها نیز ناتوان بودند. دوم، کمیسیون شاهنشاهی رسیدگی به فساد و اتلاف. کوپر می‌نویسد که این کمیسیون از پیشنهاد ثابتی به آموزگار برای گشودن میدانی عمومی برای طرح شکایت‌ها سرچشمه گرفت، و شاهنشاه، که برگزاری آن را در ورزشگاه «مسخره» شمردند، آن را به دربار بردند و ارتشبد حسین فردوست را به ریاستش گماشتند. نشست‌های کمیسیون به‌طور زنده از تلویزیون پخش می‌شد. در هفتهٔ دوم آبان ۱۳۵۶ کمیسیون گزارش‌هایی دربارهٔ تأخیر در ساخت راه، راه‌آهن و بندر و گرفتاری‌های شبکهٔ برق منتشر کرد، و نصرت‌الله معینیان، رئیس دفتر مخصوص شاهنشاه، از «بی‌کفایتی و سهل‌انگاری» برخی مدیران دولتی سخن گفت. کوپر داوری می‌کند که این کمیسیون، به جای بازگرداندن اعتماد عمومی، در بی‌اعتبار کردن نهادهای دولتی نقش داشت؛ این داوری از آنِ کوپر است.

## شب سال نو در نیاوران
در میانهٔ این تنش‌ها، جیمی کارتر، رئیس‌جمهور آمریکا، در ۱۰ دی ۱۳۵۶ (۳۱ دسامبر ۱۹۷۷) برای گذراندن شب سال نو میلادی به تهران آمد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که هرگز از هیچ دولتمرد خارجی چنین سخنان ستایش‌آمیزی دربارهٔ خود نشنیده بودند. 

## مقالهٔ «ایران و استعمار سرخ و سیاه»
میلانی می‌نویسد که بسیاری انتشار مقاله‌ای نسنجیده در روزنامهٔ اطلاعات را آغاز انقلاب می‌دانند. به روایت او، این مقاله از خشم شاهنشاه از سخنان تازه و تند خمینی، و در پی مرگ پسر او و شایعه‌های پیرامون آن، سرچشمه گرفت. شاهنشاه به ساواک و به هویدا، که در آن هنگام وزیر دربار بود، فرمان دادند حمله‌ای تند فراهم کنند. ساواک، به تعبیر میلانی «به‌حق»، از برانگیختن لانهٔ زنبور بیمناک بود، و هویدا با شوق فرمان را اجرا کرد و دو روزنامه‌نگار را به نوشتن مقاله گماشت. کوپر روایتی نزدیک دارد و مقاله را ثمرهٔ همان کمیتهٔ ویژه‌ای می‌داند که یک ماه پیش از آن برپا شده بود، و از قول ثابتی نقل می‌کند که به نصیری هشدار داده بود. 

به روایت میلانی، داریوش همایون، وزیر اطلاعات، پاکتی زرد با مهر دربار دریافت کرد و بی‌آن‌که مقاله را بخواند آن را برای چاپ به اطلاعات فرستاد. سردبیر و ناشر روزنامه، پس از خواندن متن، خطر آن را دریافتند و با همایون تماس گرفتند. نظر آموزگار را هم جویا شدند و او نیز، به گفتهٔ میلانی، بی‌آن‌که مقاله را بخواند فرمان چاپ داد. کوپر از قول فرهاد مسعودی، ناشر جوان اطلاعات، می‌افزاید که او متن را شخصی و زهرآگین و بسیار ناشایست یافت و نخست تصمیم گرفت آن را چاپ نکند، و کارکنان روزنامه سرانجام برای کاستن از اثرش آن را با حروف ریز در کنار آگهی بزرگ ماشین‌آلات چاپ کردند. 

تاریخ انتشار مقاله در منابع یکسان نیست. کوپر می‌نویسد که نسخه‌های روزنامه تا هنگام شام ۱۷ دی به قم رسید و در دو ساعت هواداران خمینی دکه‌های فروش اطلاعات را به آتش کشیدند و روز بعد به خانهٔ سه مرجع برجستهٔ شهر رفتند تا از آنان بخواهند حکومت را محکوم کنند.

## آشوب ۱۹ دی در قم
بعدازظهر دوشنبه ۱۹ دی ۱۳۵۶ (۹ ژانویهٔ ۱۹۷۸)، به روایت کوپر، هنگامی که شاهنشاه برای گفت‌وگو با انور سادات در اسوان بودند، چند هزار آشوبگر در قم به مأموران پلیس یورش بردند. کوپر می‌نویسد که جمعیت بانک‌ها، ادارات دولتی، مدرسه‌های دخترانه، کتاب‌فروشی‌ها و خانه‌های مقامات را به آتش کشید، و نخستین بار فریاد «مرگ بر شاه» در قم به گوش رسید. مأموران کلانتری شمارهٔ یک، که در محاصره بودند، به بام رفتند و به سوی جمعیت آتش گشودند. به روایت کوپر، شش تن جان باختند و ده‌ها تن زخمی شدند، و پسری سیزده‌ساله زیر پای جمعیت گریزان جان سپرد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» تاریخ آشوب را ۱۷ دی (۷ ژانویه) آورده‌اند و شمار جان‌باختگان را شش تن می‌فرمایند، که به گفتهٔ ایشان رسانه‌ها آن را به ده‌ها کشته و صدها زخمی بزرگ کردند. ایشان می‌افزایند که چند روز بعد سی هزار تن در قم در پشتیبانی از دولت راهپیمایی کردند، «اما دیگر دیر شده بود».

## دیدگاه‌ها

### محمدرضا شاه پهلوی
شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» از مرگ مصطفی خمینی نام نمی‌برند، اما سازوکاری را که از مجالس سوگ آن پاییز آغاز شد به تفصیل وصف می‌فرمایند. در روایت ایشان، نخستین تظاهرات قم به روحانیان «شهیدانشان» را داد و آنان توانستند شگردی پالوده برای سوگواری را به شهرهای دیگر بگسترانند. ایشان گسترش ناآرامی را کار «اتحاد نامقدس سرخ و سیاه» می‌دانند، یعنی هم‌پیمانی کمونیست‌ها و روحانیان ناراضی، و بر این باورند که عناصر کمونیست در میان طلاب معترض قم نفوذ کرده بودند. 

به فرمودهٔ شاهنشاه، مخالفان پیکرهای درگذشتگان را از خانواده‌های داغدار می‌گرفتند و در خیابان‌ها می‌گرداندند و فریاد می‌زدند که این قربانی دیگری از جنایت‌های ساواک است، در حالی که بسیاری از این درگذشتگان به مرگ طبیعی مرده بودند. ایشان این چرخه را «چرخهٔ خودگستر ویرانی» می‌خوانند که هر بار با خشونت و جان‌باختگان تازه همراه بود.

### آیت‌الله خمینی
روایت خمینی از مرگ پسر، به نقل کوپر، دو لایه داشت. از یک سو، او شایعهٔ مسموم شدن را اصلاح نکرد، و از سوی دیگر، بعدها مرگ را از «الطاف خفیهٔ الهی» شمرد. میلانی تأکید دارد که خمینی خود هرگز دست داشتن ساواک را تأیید نکرد.

### ساواک و پرویز ثابتی
روایت ثابتی، که در کتاب کوپر آمده، بر دو نکته تکیه دارد: نخست، او از آغاز با برگزاری مجالس سوگواری مخالف بود و نگرانی خود را به نصیری گفت؛ دوم، او دورهٔ چهل‌روزهٔ سوگواری را زمان سازمان‌یابی واقعی هواداران خمینی می‌داند. ثابتی همچنین، به روایت کوپر، با انتشار مقالهٔ اطلاعات مخالفت کرد. در این روایت، کوتاهی از سوی دستگاه امنیتی نبود، بلکه از تصمیم‌های سیاسی برتر بود؛ این برداشت از آنِ ثابتی است.

### عباس میلانی
میلانی مرگ مصطفی را بیشتر در زنجیرهٔ علت‌هایی می‌گذارد که به مقالهٔ اطلاعات انجامید، و بر این نکته تکیه دارد که شاهنشاه در دو سال پایانی پادشاهی در هر لحظهٔ حساس بدترین گزینه را برگزیدند: آنجا که باید نیرومندی نشان می‌دادند ناتوانی نشان دادند، و آنجا که نیرویی نداشتند وانمود به نیرومندی کردند. این داوری از آنِ میلانی است. او همچنین یادآوری می‌کند که آغاز انقلاب را برخی در نامهٔ حاج سید جوادی، برخی در شب‌های شعر گوته و برخی در مقالهٔ اطلاعات می‌جویند.

### اندرو اسکات کوپر
کوپر مرگ مصطفی را هم پایان میانه‌روی در حلقهٔ درونی خمینی می‌داند و هم آغاز سازمان‌یابی هواداران او. در روایت او، ناآرامی‌های آبان و آذر ۱۳۵۶ نتیجهٔ فرمان هیئت‌های مؤتلفه به سلول‌های انقلابی خود بود. کوپر همچنین تصمیم شاهنشاه به اجازه دادن مجالس سوگواری را نشانهٔ اطمینان ایشان به توانایی نیروهای امنیتی می‌خواند.

### روشنفکران و گروه‌های چپ
واکنش روشنفکران و گروه‌های چپ به رویدادهای پاییز ۱۳۵۶، به روایت کوپر، آمیزه‌ای از همدلی و بدگمانی بود. از یک سو، گروه‌های چپ با انتشار نامه‌های سرگشاده در ستایش مصطفی خمینی به موج سوگواری پیوستند. از سوی دیگر، بسیاری از آنان دست ساواک را در پس رویدادهای تند می‌دیدند: دانشجویان چپ‌گرا گمان می‌بردند پلیس امنیتی خود یورش به سلف‌سرویس دانشگاه تهران را سامان داده است تا خمینی را متعصب جلوه دهد، و روشنفکران فتوای آذر ۱۳۵۶ را چنان دور از باور یافتند که آن را ساختهٔ ساواک پنداشتند. کوپر می‌افزاید که حتی مهناز افخمی، وزیر امور زنان، ادارهٔ ثابتی را در پس یورش به دانشگاه می‌دید. در این فضا، شایعهٔ مسموم شدن مصطفی به دست ساواک با بدگمانی گسترده‌تری به دستگاه امنیتی همخوان بود.

### الگار و مانسون
حامد الگار و هنری مانسون مرگ مصطفی خمینی را آغاز زنجیره‌ای می‌دانند که به انقلاب انجامید. دیگران آغاز را در مقالهٔ ۱۷ دی اطلاعات و تظاهرات ۱۹ دی قم می‌جویند.

## پیامدها

### از قم تا تبریز: چرخهٔ چهلم‌ها
مجالس سوگواری مصطفی خمینی نخستین نمونهٔ الگویی بود که در ماه‌های بعد بارها تکرار شد. پس از آشوب ۱۹ دی در قم، چهلم جان‌باختگان آن به تبریز رسید. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که موج بعدی خشونت در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ (۱۸ فوریهٔ ۱۹۷۸) تبریز را فراگرفت و به‌زودی به قم و مشهد رسید؛ این ناآرامی‌ها مهار شد، اما به فرمودهٔ ایشان با نیرویی چشمگیر، «شاید بیش از اندازه». ایشان می‌افزایند که دولت در ۱۴ اسفند ۱۳۵۶ (۵ مارس ۱۹۷۸) شماری از مأموران پلیس و ساواک را به سبب شیوهٔ رفتارشان در این آشوب‌ها تنبیه کرد، و این را نشانهٔ آن می‌دانند که ساواک هرگز بی‌نظارت کار نمی‌کرد. 

کوپر نیز، پس از شرح آشوب قم، یادآوری می‌کند که در آن روزها کسی نمی‌دانست نخستین گلوله‌های انقلاب شلیک شده است. 

### برآمدن احمد خمینی
مرگ مصطفی ساختار حلقهٔ نزدیک خمینی را دگرگون کرد. به نوشتهٔ کوپر، احمد خمینی، پسر کوچک‌تر، از آن پس دبیر اصلی پدر شد. کوپر احمد را مردی کارآزموده در جنگ چریکی می‌خواند که در درهٔ بقاع لبنان آموزش دیده بود، و او را در برابر برادر بزرگ‌ترش می‌گذارد که در روایت او صدای میانه‌روی بود. این سنجش از آنِ کوپر است. فتوای آذر ۱۳۵۶، که خمینی آن را به احمد املا کرد، نخستین سند بزرگ این دورهٔ تازه بود. امیر طاهری، سردبیر کیهان، به روایت کوپر، نامهٔ دست‌نویس دوصفحه‌ای این فتوا را با چند غلط املایی دریافت کرد. خمینی در این نامه پادشاه را «طاغوت» خواند، خود را «امام» امضا کرد و مردم را به نپرداختن مالیات، سرپیچی از قانون و نرفتن به مدرسه فراخواند. کوپر امضای «امام» را گامی بی‌سابقه و سخت تحریک‌آمیز می‌خواند.

### پیشنهاد عذرخواهی و پیشنهادهای دیگر
پس از آشوب قم، به روایت میلانی، آیت‌الله سید کاظم شریعتمداری، که از خطر این وضع آگاه بود، بی‌درنگ با دربار تماس گرفت و پیشنهاد کرد شاهنشاه به‌سرعت عذرخواهی کنند و شعله را پیش از گسترش خاموش سازند. میلانی می‌نویسد که این پیشنهاد نادیده ماند، و در چند روز شریعتمداری نیز چاره‌ای جز پیوستن به گروه منتقدانی ندید که عذرخواهی می‌خواستند. میلانی همچنین گزارش می‌دهد که با بالا گرفتن جنبش هواداران خمینی، صدام حسین به نشانهٔ حسن نیت پیشنهاد کرد که خمینی را از میان بردارد، و شاهنشاه نپذیرفتند، با این استدلال که کشتن خمینی تنها از او قهرمانی جان‌باخته می‌سازد. به روایت میلانی، دستگاه اطلاعاتی فرانسه نیز پیشنهادی مشابه داد و همان پاسخ را شنید. میلانی از قول سفیر ایران در عراق می‌افزاید که چند ماه پیش از آغاز ناآرامی‌ها، یکی از نزدیکان خمینی دربارهٔ امکان بازگشت او به ایران «برای مردن» پرسیده بود و شاهنشاه این درخواست را بی‌درنگ رد کرده بودند.

### گسترش نامه‌ها و انجمن‌ها
مجالس سوگ آبان ۱۳۵۶ در فضایی برگزار شد که میدان اعتراض مدنی نیز گسترش می‌یافت. میلانی می‌نویسد که چون هر روز آشکارتر می‌شد که حکومت دیگر امضاکنندگان نامه‌های سرگشاده را کیفر نمی‌دهد، شمار آنان ناگهان فزونی گرفت. کمیتهٔ ایرانی دفاع از آزادی و حقوق بشر بنیاد یافت و، به نوشتهٔ میلانی، بیشتر رهبران جبههٔ ملی و نیز مهدی بازرگان، نخست‌وزیر آیندهٔ جمهوری اسلامی، در آن جای داشتند. میلانی همچنین از کمیسیون‌های شاهنشاهی برای رسیدگی به سوءمدیریت در دولت هویدا یاد می‌کند و می‌نویسد که یافته‌های آن‌ها، که بخشی از رادیو و تلویزیون پخش می‌شد، ادعاهای مخالفان را دربارهٔ فساد گسترده در نظر مردم تأیید می‌کرد.

### دولت آموزگار و پس از آن
ناآرامی‌هایی که از پاییز ۱۳۵۶ آغاز شد، در تابستان ۱۳۵۷ به برکناری آموزگار انجامید. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه، چون آموزگار از مهار بحران ناتوان ماند، جعفر شریف‌امامی را برای تشکیل دولت «آشتی ملی» برگزیدند، و دولت تازه برای جلب روحانیان گاه‌شمار را به تاریخ هجری بازگرداند و قمارخانه‌ها را بست. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» افسوس می‌خورند که در جایگزینی آموزگار شتاب کردند. هویدا، که مقالهٔ اطلاعات را به فرمان شاهنشاه فراهم کرده بود، در ۱۶ آبان ۱۳۵۷ (۷ نوامبر ۱۹۷۸) بازداشت شد.

### مقالهٔ اطلاعات در روایت‌ها
محتوای مقاله، به روایت کوپر و میلانی، آمیزه‌ای از واقعیت و افسانه بود. مقاله، که به‌ظاهر نامه‌ای به سردبیر و بی‌امضا بود، خمینی را به خیانت و فریب متهم می‌کرد، او را هندی‌تبار و دارای پیوند با «کانون‌های استعمار انگلیس» می‌خواند، و از او به‌عنوان برانگیزانندهٔ اصلی رویدادهای ۱۳۴۲ و دشمن اصلاحات ارضی، حقوق زنان و ملی شدن جنگل‌ها یاد می‌کرد. میلانی یادآوری می‌کند که کوچ پدربزرگ خمینی به هند را بعدها برادر خمینی و زندگی‌نامه‌نویسانش تأیید کردند، اما در آن روزها بسیاری مقاله را ترور شخصیتی شوم می‌دانستند. کوپر می‌نویسد که اسدالله علم، وزیر پیشین دربار، هرگز اجازه نمی‌داد روزنامه‌ای آشکارا به یک مرجع بتازد، و جانشین او هویدا در این کار فرصتی برای دردسر ساختن برای آموزگار دید؛ اردشیر زاهدی نیز به کوپر گفت که هویدا نامه را برای اثبات وفاداری نوشت و سپس گناهش را به گردن آموزگار انداخت. این داوری‌ها از آنِ کوپر و زاهدی است. میلانی، در برابر، از کسانی یاد می‌کند که شوق هویدا را به دشمنی او با آموزگار و امید بازگشت به قدرت نسبت می‌دهند، و تأکید دارد که فرمان از شاهنشاه بود.

### جایگاه رویداد در تاریخ‌نگاری
شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» آشوب ۱۷ دی را «نخستین آشوب» با محوریت روحانیان می‌خوانند. میلانی از مقالهٔ اطلاعات، نامهٔ حاج سید جوادی و شب‌های شعر گوته به‌عنوان نقطه‌های آغاز پیشنهادی یاد می‌کند. کوپر دورهٔ سوگواری مصطفی را زمان سازمان‌یابی هواداران خمینی می‌داند. آنچه این روایت‌ها در آن همداستان‌اند پیوند زمانی است: از ۱ آبان تا ۱۹ دی ۱۳۵۶، در کمتر از سه ماه، نام خمینی از خاموشی چهارده‌ساله به مرکز گفتار سیاسی ایران بازگشت. سخن شاهنشاه به نصیری، که اگر کار به خیابان کشید جلویش را بگیرد، نشان می‌دهد که دربار در آبان ۱۳۵۶ مجالس سوگواری را در چارچوب حق دینی خویشان یک مرجع می‌دید و نه در چارچوب بسیج سیاسی.

## منابع
- [cooper-fall-of-heaven / ص ۲۴۹ تا ۲۶۰] اندرو اسکات کوپر درگذشت مصطفی، مجالس سوگواری و مقالهٔ اطلاعات را روایت می‌کند.
- [milani-shah / ص ۴۵۶ تا ۴۶۵] عباس میلانی شایعهٔ ساواک و پیشنهاد شریعتمداری را می‌آورد.
- [answer-to-history / ص ۱۵۰ تا ۱۵۵] محمدرضا شاه پهلوی آشوب قم و شگرد سوگواری را می‌نویسد.

## کسان
- mostafa-khomeini: در ۱ آبان ۱۳۵۶ در نجف درگذشت.
- ruhollah-khomeini: به مرگ پسر واکنش نشان داد و در آذر فتوا داد.
- mohammad-reza-person: مجالس سوگواری را اجازه داد و فرمان تهیهٔ مقالهٔ اطلاعات را داد.
- ahmad-khomeini: پس از مرگ برادر دبیر پدر شد.
- parviz-sabeti: با برگزاری مجالس و با چاپ مقاله مخالف بود.
- nematollah-nassiri: فرمان شاهنشاه را دربارهٔ مجالس گرفت.
- taheri-esfahani: پیش‌نماز مراسم مسجد جامع تهران شد.
- jamshid-amouzegar: فرمان چاپ مقالهٔ اطلاعات را داد.
- amir-abbas-hoveyda: مقاله را به فرمان شاهنشاه فراهم کرد.
- dariush-homayoun: مقاله را به روزنامهٔ اطلاعات فرستاد.
- farhad-masoudi: نخست با چاپ مقاله مخالفت کرد.
- william-sullivan: در ۱۶ آذر با آموزگار دیدار کرد.
- hossein-fardoust: کمیسیون شاهنشاهی را پیش برد.
- kazem-shariatmadari: پس از آشوب قم عذرخواهی شاهنشاه را پیشنهاد کرد.
- amir-taheri: در آذر با شاهنشاه دیدار کرد.
- mahnaz-afkhami: از تهدید بمب علیه مراکز رفاه خانواده خبر داد.
- jimmy-carter: شب سال نو در نیاوران ایران را جزیرهٔ ثبات خواند.
- saddam-hussein: از میان برداشتن خمینی را پیشنهاد کرد و شاهنشاه نپذیرفت.
- nasser-assar: گفت روحانیان تندرو پول دولت را نمی‌پذیرفتند.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/mostafa-khomeini-1356