# کشته شدن سید عبدالحمید و بست مسجد جامع تهران

تاریخ: ۱۹ تیر ۱۲۸۵ | شاهنشاهی ۱۹ تیر ۲۴۶۵ | ۱۱ ژوئیه ۱۹۰۶ تا ۲۴ تیر ۱۲۸۵ | شاهنشاهی ۲۴ تیر ۲۴۶۵ | ۱۶ ژوئیه ۱۹۰۶
رده: رویداد اصلی و بنیادین
موضوع: religious

## خلاصه
بامداد چهارشنبه ۱۹ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی، دسته‌ای از سربازان فوج قزوین به فرماندهی میرزا احمدخان، صاحب‌منصب آن فوج، حاج شیخ محمد واعظ اصفهانی، از واعظان نامدار تهران، را در محلهٔ سرپولک گرفتند تا به خانهٔ شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، صدراعظم مظفرالدین شاه قاجار، ببرند. طلاب مدرسهٔ حاج ابوالحسن معمارباشی و اهل گذر راه را بر آنان بستند و سربازان واعظ را در قراولخانهٔ نزدیک مدرسه نگاه داشتند. چون مردم در قراولخانه را گشودند و واعظ را بیرون آوردند، سربازان شلیک کردند. در این میان طلبه‌ای جوان به نام سید عبدالحمید، که از درس بازمی‌گشت، فرمانده را به سبب فرمان شلیک سرزنش کرد و تیری که به روایت منابع ایرانی خود فرمانده انداخت، او را از پای درآورد.

طلاب و سادات پیکر سید عبدالحمید را از دست قزاقان بازپس گرفتند و به مسجد جامع تهران بردند. سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، دو مجتهد پیشروِ خواست عدالتخانه، و سپس شیخ فضل‌الله نوری با پیروان خود به مسجد آمدند و بازار تهران بسته ماند. روز آدینه ۲۱ تیر، سربازان راه دستهٔ عزاداری را که پیراهن خون‌آلود سید را بر چوبی برافراشته بود در نزدیکی چهارسوق بستند و بر مردم شلیک کردند. حاج سید حسین، مردی سالخورده، و شماری دیگر جان باختند. منابع شمار کشتگان این روز را از حدود دوازده تن تا بیش از صد تن نوشته‌اند و این نوشتار هر رقم را با نام گویندهٔ آن می‌آورد.

پس از چند روز محاصرهٔ مسجد و بستن آب و نان، علما سه راه پیش نهادند: برپایی عدالتخانه، کشتن خودشان، یا اجازهٔ بیرون رفتن از شهر. دولت راه سوم را پذیرفت و بامداد دوشنبه ۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) بهبهانی و طباطبایی و همراهانشان به سوی ابن‌بابویه و از آنجا به قم رفتند. این رویداد، که در زبان روزگار خود به «واقعهٔ مسجد جامع» شهرت یافت، زنجیرهٔ مهاجرت علما به قم، بست بزرگ اصناف در باغ سفارت بریتانیا، کناره‌گیری عین‌الدوله و صدور فرمان مشروطیت را به حرکت درآورد. این نوشتار روایت احمد کسروی، ناظم‌الاسلام کرمانی، یحیی دولت‌آبادی، ادوارد براون، امیر خادم و دانشنامهٔ ایرانیکا را کنار هم می‌گذارد و هر داوری را به گویندهٔ آن نسبت می‌دهد.

## زمینه

### عدالتخانهٔ وعده‌داده و درنگ دولت
در دی ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۰۶ میلادی) گروهی از علمای تهران به رهبری بهبهانی و طباطبایی در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و مظفرالدین شاه قاجار در پایان آن بست دستخطی برای برپایی «عدالتخانهٔ دولتی» صادر کرد. شرح آن بست در مدخل جداگانه آمده است. دانشنامهٔ ایرانیکا، در مقالهٔ ونسا مارتین دربارهٔ رویدادهای انقلاب مشروطه، می‌نویسد که پس از آن دستخط دوره‌ای از بی‌کاری فرا رسید، زیرا دولت در اصلاحات درنگ می‌کرد و می‌کوشید مخالفان را از هم جدا کند و مخالفان نیز خود نمی‌دانستند گام بعدی چیست. امیر خادم، پژوهشگر تاریخ مشروطه، در قسمت بیستم پادکست «ماجرای مشروطه» همین دوره را چنین وصف می‌کند که عین‌الدوله بی‌آن‌که آشکارا با عدالتخانه مخالفت کند، می‌کوشید موضوع را به گذر زمان بسپارد تا خودبه‌خود فرسوده گردد و از یادها برود.

در اواخر بهار ۱۲۸۵، طباطبایی به اصرار یارانش نامه‌ای به مظفرالدین شاه نوشت و وعدهٔ عدالتخانه را یادآوری کرد. خادم این نامه را از کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» ناظم‌الاسلام کرمانی نقل می‌کند و می‌افزاید که نامه به دست پادشاه بیمار نرسید و عین‌الدوله به جای او پاسخ کوتاهی داد. طباطبایی در آن نامه از ستم حکام، از فروش دختران قوچانی در برابر مالیات معوق و از گریز هزاران رعیت به خاک روسیه یاد کرد و چاره را «مجلس عدالت» دانست.



### شب‌نامه‌ها، منع آمد و شد و تبعید سه تن
یحیی دولت‌آبادی، از کوشندگان مشروطه و نویسندهٔ خاطرات «حیات یحیی»، می‌نویسد که در اوایل خرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، دولت در شهر جار زد که هر کس پس از ساعت چهار از شب از خانه بیرون آید، پاسبانان او را با گلوله خواهند زد. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، این کار دو هدف داشت: یکی جلوگیری از شب‌نامه‌هایی که شبانه بر ضد دولت پخش می‌شد و دیگری آن‌که اگر دولت خواست کسی را بگیرد، مردم مزاحم نشوند. خادم این منع آمد و شد را، به زبان امروز، نوعی «حکومت نظامی» می‌نامد و می‌نویسد که عین‌الدوله اجرای آن را به محمدولی‌خان تنکابنی نصرالسلطنه سپرد و لقب سپهدار اعظم را به او داد.

دولت‌آبادی می‌افزاید که مأموران دولت شبی سه تن را از خانه‌هایشان گرفتند و به اتهام شب‌نامه‌نویسی به کلات تبعید کردند: مجدالاسلام کرمانی، مدیر روزنامهٔ «ادب»؛ میرزا آقا تاجر اصفهانی؛ و حاجی میرزا حسن رشدیه، مدیر پیشین مدرسهٔ رشدیه. خادم تاریخ این دستگیری را ۲۵ خرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئن ۱۹۰۶ میلادی) می‌نویسد و یادآور می‌شود که ناظم‌الاسلام کرمانی نیز در همان نشست شبانه حاضر بود، اما مأموران به سبب نزدیکی او به طباطبایی متعرض وی نشدند.

ناظم‌الاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» فهرستی را یاد می‌کند که عین‌الدوله به دست اعظام‌الممالک داد و نام بیش از صد تن از اطرافیان علما در آن بود. به نوشتهٔ ناظم، حاج شیخ محمد واعظ نیز در این فهرست جای داشت، زیرا او در روزهای سوگواری وفات حضرت فاطمه بر منبرها آشکارا بر ضد صدراعظم سخن می‌گفت.

### حاج شیخ محمد واعظ و منبرهای تیرماه
احمد کسروی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ «تاریخ مشروطهٔ ایران»، می‌نویسد که حاج شیخ محمد واعظ «در این روزها زبان خود را نگه نمی‌داشت» و در منبرها از کارهای عین‌الدوله نکوهش می‌کرد، تا آن‌جا که صدراعظم دستور گرفتن او را داد. ادوارد براون، خاورشناس بریتانیایی و نویسندهٔ کتاب «انقلاب ایران»، پیش از این ماجرا از تبعید سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی به قم به دستور عین‌الدوله یاد می‌کند و گرفتن حاج شیخ محمد را گام بعدی همان سیاست می‌شمارد.

دولت‌آبادی می‌نویسد که با فرا رسیدن روزهای وفات حضرت فاطمه، بهبهانی و طباطبایی در خانه‌های خود مجلس روضه برپا کردند، زیرا مردم جز به عنوان روضه کمتر گرد می‌آمدند و روضه‌خوانان هر چه می‌توانستند بر ضد دولت سخن می‌گفتند. به نوشتهٔ او، دولت سرانجام شب چهارشنبه حکم گرفتن دو تن از اهل منبر را صادر کرد.



### گریز ملک‌المتکلمین و دیدار دولت‌آبادی با صدراعظم
دولت‌آبادی می‌نویسد که مأموران ساعت شش از شب به خانهٔ ملک‌المتکلمین، واعظ و همسایهٔ او، ریختند، اما او در خانه نبود و مأموران دو پسرش را به ادارهٔ نظمیه بردند. خادم، به استناد کتاب مهدی ملک‌زاده، پسر ملک‌المتکلمین، می‌نویسد که احمد دبیر حضور، منشی عین‌الدوله که بعدها به احمد قوام‌السلطنه شهرت یافت، پیشاپیش ملک‌المتکلمین را از دستگیری آگاه کرده بود و او به خانهٔ حسن وثوق‌الدوله، برادر بزرگ‌تر دبیر حضور، در شمیران پناه برد.

دولت‌آبادی خود همان بامداد در باغ مبارک‌آباد، عمارت ییلاقی عین‌الدوله، به دیدار صدراعظم رفت. به روایت او، عین‌الدوله از علما بد گفت و او را تهدید کرد. دولت‌آبادی پاسخی داد که در خاطراتش با تفصیل آمده است.



دولت‌آبادی می‌افزاید که سخن او در صدراعظم «سخت اثر» کرد و او انگشت بر پیشانی نهاده به سکوت فرو رفت. در همین هنگام زنگ تلفن به صدا درآمد و از دربار ییلاقی نیاوران عین‌الدوله را شتابان خواستند. دولت‌آبادی در راه بازگشت از سردار اسعد بختیاری، علیقلی‌خان، شنید که مأموران حاج شیخ محمد را در کوچه گرفته‌اند و کار به خون کشیده است.

## گرفتن حاج شیخ محمد واعظ در سرپولک
ناظم‌الاسلام کرمانی، که خود از نزدیکان طباطبایی و از اعضای انجمن مخفی بود، می‌نویسد که روز چهارشنبه، دو ساعت از آفتاب گذشته، حاج شیخ محمد واعظ اصفهانی سواره به نزدیکی خانهٔ قنبرعلی‌خان در محلهٔ سرپولک رسید و با مأموران دولت روبه‌رو شد. به نوشتهٔ ناظم، مأموران یک صاحب‌منصب به نام میرزا احمدخان و دویست سرباز از فوج قزوین بودند. ناظم همین‌جا داوری خود را نیز می‌آورد و می‌نویسد که عین‌الدوله در این مقام خطا کرد، زیرا یک فراش می‌توانست واعظ را با احترام نزد صدراعظم ببرد. گفت‌وگوی میان واعظ و فرمانده را ناظم چنین ثبت کرده است.



به روایت ناظم، واعظ پذیرفت که با آنان برود، اما خواهش کرد که سربازان از پشت سر بیایند تا اهالی او را اسیر نبینند و فتنه برنخیزد. میرزا احمدخان نپذیرفت و سربازان گرد الاغ واعظ را گرفتند. کسروی همین صحنه را با اندکی تفاوت می‌آورد: فرمانده را «احمدخان یاور» می‌نامد و می‌نویسد که سربازان «باشتاب» از پشت سر رسیدند و فرمانده گفت که واعظ باید با آنان به خانهٔ عین‌الدوله برود. هر دو نویسنده همداستان‌اند که چون دسته به نزدیکی مسجد و مدرسهٔ حاج ابوالحسن معمارباشی رسید، طلاب مدرسه و اهل بازارچه راه را بستند و فرمانده واعظ را پیاده کرد و در قراولخانهٔ نزدیک مدرسه بند کرد.

## هجوم به قراولخانه و نخستین شلیک
ناظم می‌نویسد که دقیقه‌به‌دقیقه انبوهی مردم بیشتر می‌گشت و خبر به بهبهانی رسید و او پسرش سید احمد را با گروهی از طلاب و سادات برای رهانیدن واعظ فرستاد. در این هنگام شیخ حسین ادیب‌الذاکرین کرمانی، واعظی که بعدها لقب ادیب‌المجاهدین گرفت، رو به مردم کرد و آنان را به یاری «مظلوم» خواند و خود پیش افتاد. مردم در قراولخانه را گشودند و واعظ را بیرون آوردند. به نوشتهٔ ناظم، فرمانده بار نخست فرمان شلیک داد و سرباز اطاعت نکرد؛ بار دوم چند تیر خالی شد و یکی به ران ادیب‌الذاکرین خورد. کسروی نیز می‌نویسد که سربازان شلیک هوایی کردند و تنها یک تیر به ران ادیب‌الذاکرین نشست.

دولت‌آبادی همین رویداد را از زبان سردار اسعد بختیاری کوتاه‌تر می‌آورد: مأموران واعظ را از قاطر فرود آوردند و در قراولخانه حبس کردند؛ مردم و طلاب در اتاق را شکستند و او را بیرون آوردند؛ مأموران «دو سه تیر تفنگ» انداختند و سیدی طلبه جان باخت و چند تن زخمی شدند. ادوارد براون در «انقلاب ایران» روایتی دیگر دارد که در نام و تاریخ با منابع ایرانی یکی نیست.



## گلوله‌ای که سید عبدالحمید را از پای درآورد
ناظم‌الاسلام می‌نویسد که سید عبدالحمید، طلبه‌ای از اهل علم، با زبان روزه از درس میرزا محمدتقی مجتهد گرگانی بازمی‌گشت و کتاب‌های درسش را زیر بغل داشت که به آن محل رسید و هنگامهٔ شلیک را دید. به روایت ناظم، او رو به میرزا احمدخان کرد و او را سرزنش کرد.



ناظم می‌افزاید که میرزا احمدخان از خشم تفنگ یکی از سربازان را گرفت و به سوی سید خالی کرد. او روایت دیگری را نیز با عبارت «بعضی گویند» نقل می‌کند که در شلیک نخست تیر احمدخان به سید و تیر پسر احمدخان به ادیب‌الذاکرین خورد. کسروی می‌نویسد که تیر از پستان چپ سید خورد و از پشت سر بیرون رفت. مردم او را به مدرسهٔ معمارباشی بردند، به روایت هر دو نویسنده، سید هنوز جان داشت و آب خواست.



## کشمکش بر سر پیکر و رفتن به مسجد جامع
ناظم و کسروی هر دو می‌نویسند که شاهزاده سیف‌الدین میرزا، مدیر توپخانه، با دسته‌ای قزاق به یاری احمدخان رسید، اما دیر رسید. قزاقان پیکر سید را برداشتند و بردند. ناظم علت این کار را چنین توضیح می‌دهد که رسم دیوانیان آن بود که در این‌گونه موارد کشته را ببرند تا «مستمسکی به دست علماء و اهالی نباشد». مردم ادیب‌الذاکرین زخمی را بر پشت گرفتند و به خانه‌اش رساندند.

در این میان میرزا سید جعفر صدرالعلماء با گروهی بزرگ از سادات و طلاب رسید. ناظم و کسروی می‌نویسند که جوانی از اهل محله به نام علی کوهی، چون صدرالعلماء را دید، با کسانی از پی قزاقان شتافت و پیکر را با زور از آنان بازپس گرفت. به دستور صدرالعلماء، طلاب و سادات پیکر را به مسجد جامع تهران، که کسروی «مسجد آدینه» می‌نامد، بردند. دولت‌آبادی می‌افزاید که طلاب پیراهن خون‌آلود سید را بر سر چوب کردند و قرآنی بالای آن بستند و چندین هزار تن گریه‌کنان در کوچه و بازار گشتند و کسبه دکان‌ها را بستند.

ناظم یادآور می‌شود که ادیب‌الذاکرین در خانه‌اش با ران خونین افتاده بود و بیم داشت او را نزد عین‌الدوله ببرند. به نوشتهٔ ناظم، مظفرالدین شاه قاجار بعدها دستخط داد که او را به مریضخانهٔ دولتی ببرند و طبیب و جراح برایش فرستادند و پس از چهار ماه از بستر برخاست. ناظم می‌افزاید که همو در روز به توپ بستن مجلس نیز تیر خورد.

## گرد آمدن علما و پیوستن شیخ فضل‌الله
به روایت ناظم، بهبهانی پیش از دیگران خود را به مسجد جامع رساند و دیگر علما چون شنیدند او به مسجد رفته است، هر یک خود را به او رساندند. شیخ محمدرضا قمی، مجتهد سالخورده‌ای که در بست حضرت عبدالعظیم نیز حاضر بود، با گروهی از طلاب آمد. طباطبایی نخست در مسجد شیخ عبدالحسین فرود آمد و چون پیک بهبهانی رسید و گفت که مسجد جامع برای گرد آمدن مناسب‌تر است، او نیز در نیمروز با بیش از پانصد تن از سادات و طلاب و کسبه به آنجا رفت. ناظم می‌نویسد که در آن روز جوانان و کودکان این شعر را بلند می‌خواندند: «برس فریاد امت یا محمد».

ناظم سپس از آمدن شیخ فضل‌الله نوری یاد می‌کند که «تا به آن روز وارد حوزهٔ اسلامیه نشده بود». به نوشتهٔ او، شیخ با کوکبه و گروهی از اهل محلهٔ سنگلج وارد مسجد شد و هنگامی که سید احمد پامناری برای گشودن راه دست به قداره برد، همراهان شیخ پنداشتند کار به نزاع کشیده است و آمادهٔ دفاع شدند تا آن‌که خردمندان اشتباه را برطرف کردند. دولت‌آبادی پیوستن شیخ فضل‌الله را چنین تفسیر می‌کند.



دانشنامهٔ ایرانیکا نیز، به استناد همین کتاب دولت‌آبادی، پیوستن شیخ فضل‌الله را نتیجهٔ فشار مردم می‌داند.



امیر خادم تفسیر دیگری پیش می‌نهد. او می‌گوید که از نیت درونی شیخ فضل‌الله خبر نداریم، اما به نظر او علت اصلی این چرخش آن بود که شیخ دید «ستارهٔ بخت» عین‌الدوله رو به افول است و ماندن در کنار صدراعظمی ناتوان دیگر به صلاح نیست. خادم یادآور می‌شود که در رقابت‌های میان علمای تهران، با روی کار آمدن عین‌الدوله، بهبهانی که در حلقهٔ هواداران امین‌السلطان بود به حاشیه رفت و شیخ فضل‌الله در دستگاه دولت محترم‌تر شد. این نوشتار سه تفسیر دولت‌آبادی، ایرانیکا و خادم را کنار هم می‌آورد و میان آنها داوری نمی‌کند.

## خواست عدالتخانه در مسجد
ناظم می‌نویسد که طباطبایی در مسجد خطاب به مردم سخنی گفت که هم بر یگانگی تأکید داشت و هم بر خواست «سلطنت اساسی».



به نوشتهٔ ناظم و کسروی، چون کسانی پیشنهاد کردند که برکناری عین‌الدوله را بخواهند، طباطبایی پاسخ داد: «اگر عدالتخانه را برپا نمودیم، دیگر عین‌الدوله داخل آدمی نیست». ناظم می‌افزاید که رأی همگان بر این قرار گرفت که در مسجد بمانند و دیگر علما را نیز حاضر کنند. گروهی به خانهٔ سید ریحان‌الله مجتهد بروجردی رفتند و او را که ناتوان و بیمار بود سواره به مسجد آوردند؛ او پس از یک ساعت با این سخن بازگشت که «در مقاصد شما حاضرم و مخالفت نمی‌کنم». بزازان چادری بزرگ آوردند و در صحن مسجد سراپردهٔ عزا برپا کردند و پیکر سید عبدالحمید را در میان مسجد نهادند.

## پنجشنبه ۲۰ تیر: پیام صدراعظم و پاسخ علما
ناظم می‌نویسد که روز پنجشنبه ۲۰ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۲ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) دکان‌ها و سراها بسته ماند و تجار و کسبه در مسجد و پیرامون آن گرد آمدند و سربازان در کوچه و بازار جای گرفتند. عین‌الدوله همراه نصرالسلطنه و امیر بهادر جنگ، وزیر دربار، از نیاوران به شهر آمد. ناظم علت این شتاب را چنین می‌آورد که کشته شدن سیدی عالم و غریب در نزد پادشاه بیمار «امری فوق‌العاده» به نظر می‌آمد و صدراعظم بیم داشت خبر به گوش او برسد. کسروی نیز می‌نویسد که عین‌الدوله با همراهان به رایزنی نشست و رأی آنان بر ایستادگی و به کار بردن زور قرار گرفت.

صدراعظم پیام داد که علما به خانه‌های خود بروند تا دولت خواست آنان را برآورد. ناظم و کسروی پاسخ علما را با عبارتی تقریباً یکسان آورده‌اند.



عصر همان روز بزازان پیراهن خون‌آلود سید را بر چوبی نصب کردند و دسته‌دسته در بازارها و پیرامون مسجد جامع و مسجد شاه گشتند و به مسجد بازگشتند. ناظم تصریح می‌کند که در این روز «کسی متعرض و مانع آنها نشد». کسروی می‌نویسد که میرزا مهدی، پسر شیخ فضل‌الله نوری، از پیشگامان این دسته بود و بنیادگذاران آن دو هدف داشتند: یکی آن‌که مردم به حرکت درآیند و دیگر آن‌که دل سربازان و توپچیان را به سوی خود بگردانند. کسروی در همین گفتار می‌نویسد که دولت شبانه در شهر جار زد که هر کس فردا دکان یا حجرهٔ خود را باز نکند، کالایش تاراج و خود او کیفر خواهد یافت.

## شبِ پای‌قاپوق و سخنان عباسقلی‌خان آدمیت
ناظم‌الاسلام از کوشش انجمن‌های مخفی در آن شب یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، میرزا عباسقلی‌خان قزوینی، مدیر «جامع آدمیت»، شنید که دولت سربازان را عوض کرده و به فوج تازه فرمان قتل و غارت داده است. او ساعت سه از شب به قراولخانهٔ میدان پای‌قاپوق رفت، که صاحب‌منصبان فوج شقاقی در آن گرد آمده بودند، و تا ساعت پنج از شب آنان را اندرز داد.



ناظم می‌نویسد که صاحب‌منصبان و رؤسای فوج شقاقی قول دادند و سوگند خوردند که به مردم شلیک نکنند و اگر دولت فرمان شلیک داد، مخالفت کنند. خادم دربارهٔ اثر این کوشش جانب احتیاط را نگه می‌دارد و می‌گوید روشن نیست سربازان تا چه اندازه به سخنان آدمیت گوش دادند، زیرا فردای آن شب کار به تیراندازی کشید، هرچند به کشتاری گسترده نینجامید.

## آدینه ۲۱ تیر: شلیک در راه چهارسوق
ناظم می‌نویسد که روز آدینه ۲۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) همهٔ بازارها بسته بود و عین‌الدوله سربازان پیرامون مسجد را عوض کرد. طلاب و سادات پیراهن و عمامهٔ خون‌آلود سید را باز بر چوبی کردند. چون هوای مسجد گرم و انبوه بود، خواستند مانند روز پیش به بازار بروند و سینه بزنند. به روایت ناظم و کسروی، بهبهانی مانع شد و گفت که سربازان امروز جز سربازان دیروزند و به آنان دستور شلیک داده‌اند. طلاب پاسخ دادند که سلاحی ندارند و با کسی سر جنگ ندارند و بیشتر این جماعت سادات‌اند و کسی متعرض آنان نخواهد شد. کسروی می‌افزاید که کوشندگان راستی گمان نمی‌کردند سربازان به سید و ملا شلیک کنند.

به نوشتهٔ هر دو، دسته‌ای از کودکان سید در جلو و گروهی از سادات و طلاب، عمامه به گردن پیچیده و قرآن به دست، در پشت آنان از مسجد بیرون آمدند. نزدیک مدرسهٔ میرزا موسی، میان مسجد جامع و چهارسوق، سربازان راهشان را بستند. ناظم فرمان شلیک را به میرزا احمدخان آشتیانی، صاحب‌منصب فوج، نسبت می‌دهد و شرح شلیک را چنین می‌آورد.



یحیی دولت‌آبادی شلیک را به دستور سپهدار نسبت می‌دهد. به نوشتهٔ او، نصرالسلطنه به سربازان دستور داده بود که اگر جماعت خواستند گروهی از مسجد بیرون بروند، شلیک کنند. دولت‌آبادی شمار بیرون‌آمدگان را دو سه هزار تن می‌نویسد و می‌افزاید که گروهی از سادات را با قرآن در دست پیشاپیش نهادند «به خیال آن‌که به سید قرآن به دست گرفته کسی شلیک نخواهد کرد».



ناظم حاج سید حسین را مردی بیش از پنجاه‌ساله، از صالحان و زاهدان، می‌نامد که چند بار به حج رفته بود و آن روز روزه داشت. کسروی از دو کشته نام می‌برد که مردم توانستند پیکرشان را بیرون آورند: سید مصطفی پیشنماز و حاج سید حسین. به روایت ناظم، مردم پس از شلیک گریختند و کفش و کلاه بسیاری بر در مسجد ماند. گروهی از مردم از علما «اذن جهاد» خواستند تا با سربازان روبه‌رو شوند، اما علما اذن دفاع ندادند. ناظم می‌افزاید که نصرالسلطنه در چهارسوق بود و چون رئیسی مسلمان بود، از شلیک بیشتر جلوگیری کرد، و علیخان، که بعدها لقب منتصرالدوله گرفت، در آن روز «اظهار کفایت» کرد.

## شمار کشتگان و روایت‌های ناسازگار
دربارهٔ شمار کشتگان این روز هیچ دو منبعی همداستان نیستند. ناظم‌الاسلام خود سه رقم را از دیگران نقل می‌کند و یکی را برنمی‌گزیند.



ناظم روایت سربازی را نیز می‌آورد که زخمیان را در زندان چهارسوق روی هم ریخته بودند و رئیس کل دستور داده بود «احدی نفهمد و نداند» که آنان آنجا هستند. کسروی می‌نویسد که سربازان افتادگان را، خواه کشته و خواه زخمی، به انبار کشیدند و شبانه چند گاری پر از کشتگان به بیرون شهر فرستادند.



براون شمار کشتگان را «حدود پانزده تن» می‌نویسد. امیر خادم، پس از نقل رقم بیش از صد تن از ناظم و حدود شصت تن از دولت‌آبادی، گزارش سفارت بریتانیا را پایه می‌گیرد.



این نوشتار همهٔ این رقم‌ها را با نام گویندهٔ آن می‌آورد و از سوی خود عددی را برنمی‌گزیند. آنچه همهٔ منابع دربارهٔ آن همداستان‌اند این است که حاج سید حسین در همان روز جان باخت و پیکرش را به مسجد آوردند و کنار پیکر سید عبدالحمید نهادند.

## دو تیر در صحن مسجد و ایستادگی بهبهانی
چند ساعت پس از شلیک، به روایت ناظم و کسروی، ناگهان از میان مردم در صحن مسجد دو تیر تپانچه پی‌درپی خالی شد. مردم پنداشتند سربازان به مسجد ریخته‌اند و گریختند و علما با رنگ‌های پریده به ایوان و شبستان پناه بردند. ناظم صادقانه از ترس خود نیز می‌نویسد که با شیخ محمد فیلسوف به اتاق خادم مسجد پناه برد و خادم آنان را راه نداد. در این میان بهبهانی بر بلندی رفت و سینهٔ خود را گشود.



ناظم می‌افزاید که بستگان بهبهانی میان مردم افتادند و گفتند آن دو تیر از دولتیان نبود و یکی از خود آنان شلیک کرده است تا سربازان بدانند در مسجد سلاح هست و پیشتر نیایند. در همان دو روز، به روایت ناظم و کسروی، سید محمدرضا شیرازی، که بعدها نام «مساوات» بر روزنامه‌اش نهاد، با تپانچه به قزاقی تیر زد و قزاق پس از چند ساعت درگذشت. کسروی این کار را «نابجا» می‌خواند. ناظم جزئی دیگری از همین ماجرا ثبت کرده است.



امیر خادم این تیر را نخستین نمونهٔ خشونت مسلحانه از سوی مشروطه‌خواهان می‌شمارد، اما می‌افزاید که در میان آن هیاهو اثر چندانی بر روند رویداد نگذاشت.

## محاصره، بستن آب و میانجی‌گری‌ها
ناظم و کسروی می‌نویسند که پس از شلیک، نصرالسلطنه و سیف‌الدین میرزا در چهارسوق نشستند تا از نزدیک فرمان دهند. زمان‌خان میرپنج با پنجاه توپچی در پشت‌بام بازار سنگر بست و دسته‌ای تفنگچی بالای عمارت شمس‌العماره رفتند که بر مسجد مشرف بود. به دستور رئیس کل، آب جاری مسجد را بستند. ناظم در پانوشت می‌نویسد که هنگام چاپ کتاب «آن آزادی» را نداشت که نام بازدارندهٔ آب را بیاورد.

میانجیان یکی پس از دیگری آمدند. ناظم از آمدن حاج آقا محسن عراقی، مجتهد اراک، یاد می‌کند و می‌نویسد که طباطبایی با تندی او را بازگرداند. میرزا مصطفی آشتیانی با امیر بهادر رفت و آمد کرد و پیام آورد که پادشاه فرمان داده است تا فردا کار را یکسره کنند: یا قتل و تبعید یا بازگشت علما به خانه‌هایشان. مشکوة‌الدوله از سوی کامران میرزا نایب‌السلطنه آمد و همین پیام را آورد. علما پاسخ دادند که مردم را به گشودن دکان‌ها و پراکنده شدن فرمان می‌دهند، اما خود تا اجرای دستخط پادشاه و برپایی عدالتخانه و برکناری عین‌الدوله در مسجد می‌مانند.

نزدیک غروب همان روز دستخطی از مظفرالدین شاه قاجار در پاسخ به عریضهٔ پسرش عضدالسلطان رسید. کسروی می‌نویسد که بهبهانی و طباطبایی همین دستخط را دستاویز کردند و از مردم خواستند پراکنده شوند. بهبهانی قرآن به دست گرفت و مردم را سوگند داد، به روایت کسروی، گفت: «ای مردم، شما از دولت دادگری خواستید جز با گلوله پاسخ نشنیدید». پیکر سید عبدالحمید را در صحن مسجد به خاک سپردند و پیکر حاج سید حسین را به امامزاده زید بردند.

## سه پیشنهاد و بیرون رفتن از شهر
روز شنبه بازارها باز شد، اما به روایت کسروی و دولت‌آبادی، مأموران به دستور عین‌الدوله حلقهٔ محاصره را تنگ‌تر کردند و از رساندن نان و آب جلو گرفتند. کسروی از گزارش روزنامهٔ «حبل‌المتین» نقل می‌کند که قرار بود سربازان به مسجد بریزند و چهار تن از واعظان، سید جمال، حاج شیخ محمد، حاج شیخ مهدی و میرزا باقر، را زنجیر کنند و بیرون ببرند، اما چنین نکردند. نزدیک نیمروز نصرالسلطنه به مسجد آمد و گفت که مأمور است علما را با احترام به خانه‌هایشان بازگرداند. علما پاسخ دادند که تا سرباز نیاید و آنان را مجبور نکند، بیرون نخواهند رفت.

روز یکشنبه ۲۳ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۵ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)، به نوشتهٔ کسروی، علما آخرین پیشنهاد خود را دادند.



دولت راه سوم را پذیرفت و مظفرالدین شاه قاجار دستخطی داد که علما آزادانه به هر کجا که می‌خواهند بروند. علما گفتند به عتبات خواهند رفت و به همین نام از پادشاه اجازه خواستند. شب دوشنبه، یک ساعت از شب رفته، مسجد را ترک کردند و بامداد دوشنبه ۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) بهبهانی، طباطبایی و صدرالعلماء از شهر بیرون رفتند و به ابن‌بابویه رسیدند. دولت‌آبادی تاریخ این حرکت را نیز، برابر با همان دوشنبه، می‌نویسد. شیخ فضل‌الله نوری دو روز بعد به راه افتاد و در کهریزک به آنان پیوست. دانشنامهٔ ایرانیکا تاریخ رفتن علما به قم را ۱۵ ژوئیه می‌آورد و امیر خادم آن را ۲۳ تیر می‌نویسد. شرح راه قم و ماندن علما در آن شهر در مدخل «مهاجرت کبری علمای تهران به قم» آمده است.

## دیدگاه‌ها

### روایت احمد کسروی
کسروی ماجرا را از دید جنبشی می‌نگرد که کوشندگانش آگاهانه راه ایستادگی بی‌جنگ را برگزیدند. او پاسخ کسانی را می‌دهد که بعدها خرده گرفتند چرا بست‌نشینان مسجد جامع جنگ نکردند و سلاح فراهم نیاوردند.



در روایت کسروی، کار سید محمدرضا شیرازی در تیر زدن به قزاق کاری فردی و «نابجا» بود و نشانهٔ اندیشهٔ رهبران نبود. کسروی همچنین بر نقش میرزا مهدی، پسر شیخ فضل‌الله، و بر کوشش گروه سید جمال و ملک‌المتکلمین در به راه انداختن دسته‌های عزا تکیه دارد و بست را بیشتر کار کوشندگان آزادی‌خواه می‌داند تا کار علما به تنهایی.

### روایت ناظم‌الاسلام کرمانی
ناظم خود در مسجد بود و روایتش رنگ گزارش روزانهٔ یک حاضر را دارد. او بر تقدس و بی‌گناهی کشتگان، بر روزه‌دار بودن حاج سید حسین و بر سخنان سید عبدالحمید پیش از تیر خوردن تکیه می‌کند و از ترس و گریز خود و همراهان نیز پنهان‌کاری نمی‌کند. ناظم رقم‌های گوناگون کشتگان را کنار هم می‌گذارد و میان آنها داوری نمی‌کند، و در چند جا یادآور می‌شود که هنگام نوشتن کتاب آزادی آوردن نام برخی دست‌اندرکاران را نداشته است. او نقش انجمن مخفی و کوشش کسانی چون عباسقلی‌خان آدمیت را در دلجویی از سربازان برجسته می‌کند.

### روایت یحیی دولت‌آبادی
دولت‌آبادی، که خود در این روزها با صدراعظم و با رهبران بست در گفت‌وگو بود، ماجرا را از درون کشمکش سیاسی دربار می‌بیند. در روایت او، شلیک آدینه به دستور سپهدار نصرالسلطنه رخ داد، شمار کشتگان و زخمیان «تقریباً» شصت تن بود و پیوستن شیخ فضل‌الله نوری به بست بیشتر ظاهری بود. دولت‌آبادی همچنین ریشهٔ بخشی از پایداری دولت را در کشمکش عین‌الدوله با هواداران اتابک پیشین، میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان، می‌جوید و کار را صرفاً رویارویی ملت و دولت نمی‌بیند.

### روایت امیر خادم
امیر خادم، در پادکست «ماجرای مشروطه»، روایت‌های ایرانی را با گزارش‌های سفارت بریتانیا می‌سنجد. او رقم‌های بالای کشتگان را اغراق‌آمیز می‌داند و گزارش ده دوازده تن سفارت را پایهٔ تخمین می‌گیرد. خادم پیوستن شیخ فضل‌الله را نشانهٔ آن می‌داند که ستارهٔ عین‌الدوله رو به افول بود و رقیبان او در دربار و میان علما این را دریافته بودند. او همچنین تیر سید محمدرضا شیرازی را نخستین نشانهٔ خشونت مسلحانه در صف مشروطه‌خواهان می‌شمارد.

### روایت ادوارد براون و گزارش یک شاهد انگلیسی
ادوارد براون، که روایتش را از نامه‌ها و گزارش‌های رسیده به انگلستان فراهم آورد، تاریخ‌ها و نام‌ها را با فاصله از منابع ایرانی آورده است: او کشته شدن طلبه را نزدیک ۲۱ ژوئن می‌نویسد و نام او را «سید حسین» ثبت می‌کند. براون نامهٔ شاهدی انگلیسی را نیز نقل می‌کند که ماجرای مسجد را از بیرون دید.



دانشنامهٔ ایرانیکا، در مقالهٔ «انقلاب مشروطه، بخش دوم»، رویداد را حلقهٔ پیوند میان تحصن حرم حضرت عبدالعظیم و مهاجرت به قم می‌داند و بر این تکیه دارد که فشار جماعت شیخ فضل‌الله را به پیوستن واداشت.

### روایت هواداران دولت و روزنامهٔ حبل‌المتین
کسروی گزارش نویسندهٔ تهرانی روزنامهٔ «حبل‌المتین» را نمونهٔ دید هواداران دولت می‌آورد. به نوشتهٔ کسروی، این گزارش چند ماه پس از رویداد چاپ شد و از کوشندگان نامی نبرد و بست‌نشینان را نادان و فریب‌خورده نامید.



از سوی دیگر، دولت در روزهای بست مسجد بر این پای می‌فشرد که خواست علما را برآورده است و پافشاری بر بست کار کسانی است که در پی آشوب‌اند. این نوشتار هیچ‌یک از این روایت‌ها را بر دیگری برتری نمی‌دهد و هر یک را با نام راوی آن آورده است.

## پیامدها

### مهاجرت به قم
پایان بست مسجد جامع آغاز مهاجرتی بود که در منابع ایرانی «مهاجرت کبری» نام گرفت. کسروی شمار همراهان علما را نزدیک هزار تن می‌نویسد. براون، از قول سید حسن تقی‌زاده، می‌نویسد که راه تهران و قم «مانند کوچهٔ یک شهر» شده بود. علما در قم تهدید کردند که اگر خواسته‌هایشان برآورده نشود، به عتبات خواهند رفت و ایران را بی‌مرجع خواهند گذاشت.

### بست در سفارت بریتانیا
هم‌زمان با رفتن علما، بازرگانان و صرافان تهران، که از تهدید عین‌الدوله به تاراج دکان‌ها نگران بودند، با گرانت داف، کاردار سفارت بریتانیا، در قلهک دیدار کردند و پرسیدند که اگر در سفارت بست بنشینند بیرونشان خواهند کرد یا نه. به نوشتهٔ براون و ایرانیکا، نخستین گروه از ۲۷ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) در باغ سفارت چادر زدند. شمار بست‌نشینان در چند هفته به هزاران تن رسید. شرح این بست در مدخل «بست در سفارت بریتانیا» آمده است.

### برکناری عین‌الدوله و فرمان مشروطیت
زیر فشار مهاجرت قم و بست سفارت، مظفرالدین شاه قاجار در مرداد ۱۲۸۵ عین‌الدوله را از صدارت برداشت و میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله را به جای او نشاند. فرمان تأسیس مجلس در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی) صادر شد. همان شاهد انگلیسی که براون نامه‌اش را آورده، دستاوردهای مردم را در پایان این دوره چنین برمی‌شمارد.



### یاد سید عبدالحمید پس از مشروطه
گور سید عبدالحمید در صحن مسجد جامع تا دو سال بعد نشانهٔ آغاز جنبش ماند. پس از به توپ بستن مجلس در تیر ۱۲۸۷ خورشیدی، محمدعلی شاه قاجار دستور داد گور او را بشکافند. براون این خبر را در پانوشت کتاب خود ثبت کرده است.



کسروی نیز در شرح روزهای باغشاه می‌نویسد که با دستور باغشاه گورهای عباس آقا، کشندهٔ اتابک، و سید عبدالحمید و حاج سید حسین را شکافتند. این کار نشان می‌دهد که دو سال پس از رویداد، نام سید عبدالحمید هنوز برای هر دو سوی کشمکش بار نمادین داشت.

### جایگاه رویداد در تاریخ‌نگاری مشروطه
در بیشتر تاریخ‌های مشروطه، کشته شدن سید عبدالحمید نقطهٔ گذار از خواست «عدالتخانه» به خواست «مجلس» است. پیش از آن، علما و بازرگانان در پی اجرای وعدهٔ عدالتخانه بودند؛ پس از آن، و در جریان مهاجرت قم و بست سفارت، خواسته‌ها به مجلس شورای ملی و قانون رسید. بست مسجد جامع همچنین نخستین بار نشان داد که رهبران روحانی جنبش در برابر زور، به جای رویارویی مسلحانه، راه بیرون رفتن از شهر را برمی‌گزینند.

## منابع
- [kasravi / بخش یکم، ص ۹۶ تا ۱۰۷] شرح گرفتاری شیخ محمد واعظ، کشته شدن سید عبدالحمید، بست مسجد جامع و بیرون رفتن علما.
- [nazem / ج ۱، بخش سوم، ص ۴۷۷ تا ۴۸۹] گزارش روزبه‌روز ناظم‌الاسلام کرمانی از درون بست مسجد جامع.
- [dowlatabadi / ج ۲، ص ۷۳ تا ۷۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)] خاطرات یحیی دولت‌آبادی از منبرهای تیرماه، دیدار با صدراعظم و شلیک آدینه.
- [khadem / قسمت بیستم] سنجش روایت‌های ایرانی با گزارش‌های سفارت بریتانیا دربارهٔ تیر ۱۲۸۵.
- [browne / ص ۱۱۷ تا ۱۲۱] روایت ادوارد براون و نامهٔ یک شاهد انگلیسی از بست مسجد جامع و پیامدهای آن.
- [martin-iranica / انقلاب مشروطه، بخش دوم] گزارش دانشنامهٔ ایرانیکا از رویدادهای تابستان ۱۹۰۶.

## کسان
- seyyed-abdolhamid: در کشمکش بر سر آزادی حاج شیخ محمد واعظ با گلولهٔ سربازان جان باخت و کشته شدنش آغاز بست مسجد جامع بود.
- sheikh-mohammad-vaez: گرفتاری او در سرپولک آغازگر درگیری بود.
- behbahani: از دو رهبر بست بود و در هنگامهٔ تیرهای صحن مسجد مردم را آرام کرد.
- tabatabai: از دو رهبر بست بود و در مسجد مردم را به یکدلی خواند.
- sheikh-fazlollah: به بست مسجد جامع پیوست و دو روز پس از دیگران روانهٔ قم شد.
- mozaffar-person: با دستخط‌های خود نخست مردم را به پراکندگی خواند و سپس رفتن علما را پذیرفت.
- ain-al-dowleh: سیاست ایستادگی دولت را رهبری کرد و چند هفته بعد از صدارت کنار رفت.
- sepehdar: فرماندهی سربازان پیرامون مسجد را داشت و دولت‌آبادی شلیک آدینه را به دستور او نسبت می‌دهد.
- amir-bahador: با عین‌الدوله از نیاوران به شهر آمد و میان دربار و علما پیام برد.
- seyyed-jamal-vaez: از چهار واعظی بود که به گزارش حبل‌المتین قرار بود دستگیرشان کنند.
- malek-al-motekallemin: پیش از رویداد از دستگیری گریخت.
- yahya-dowlatabadi: در روزهای پیش از رویداد با صدراعظم دیدار کرد و ماجرا را در «حیات یحیی» نوشت.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/killing-of-seyyed-abdolhamid