# قتل حسینقلی خان ایلخانی بختیاری به دست ظل‌السلطان

تاریخ: ۲۴ خرداد ۱۲۶۱ | شاهنشاهی ۲۴ خرداد ۲۴۴۱ | ۱۴ ژوئن ۱۸۸۲
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: tribal

## خلاصه
قتل ایلخان مقتدر بختیاری در دارالحکومه اصفهان به فرمان ناصرالدین‌شاه و حبس فرزندانش اسفندیار خان و علیقلی خان سردار اسعد؛ ایجاد کینه تاریخی که به فتح تهران در ۱۲۸۸ ش انجامید.

## زمینه
از سلجوقی تا قاجار سلسله‌های مدعی کل ایران از ایل برخاسته بودند. ایل در کاربرد دقیق اتحاد چند طایفه است، نه لزوماً یک خون. صفوی ایلات را چون مهره جابه‌جا کرد: شاهسون شمال زاگرس، بختیاری میان، قشقایی جنوب. ناصرالدین‌شاه ایل خمسه فارس را از پنج طایفه ترک و فارس و عرب ساخت تا قشقایی را مهار کند، و ریاست را به قوام‌الملک شهری شیراز داد. بختیاری نیروی جنگی دولت بود و اگر رام نمی‌ماند طغیان. حسینقلی‌خان هفت‌لنگ از حدود ۱۲۵۰ ایلخان رسمی شد: مالیات می‌رساند و سرکشی بزرگ را می‌خواباند. راهزنی جاده‌های زاگرس تا حدی ماند.

## ۱. توازن ده ساله و دو بدگمانی
پس از یک دهه، همان ایلخان که مایه سکون بود زیاد قدرتمند شد. ظل‌السلطان حاکم اصفهان با بختیاری دوست شد؛ فرهاد میرزا معتمدالدوله حاکم فارس قشقایی را علم کرد. غارت نیابتی در مرز اصفهان و فارس به تهران گزارش‌های ضد شد. همزمان تجار انگلیسی پیش از امتیاز کارون برای کاروانسرا و پل زاگرس با خان‌های بختیاری حرف می‌زدند تا راه شوشتر به اصفهان امن باشد. دربار این را پادشاهی خودمختار دید.

## ۲. سفرنامه خوزستان نجم‌الملک
در آبان ۱۲۶۰ عبدالغفار نجم‌الملک به ظاهر به حج رفت و به دستور شاه خوزستان را دید. نوشت ایلخان پنج ماه ایلات را از دزفول تا رامهرمز و اهواز می‌پراکند و خاک هیچ‌گاه از بختیاری خالی نیست.

«حکومت خوزستان سه شاخه است. اسم و مترس با نواب احتشام السلطنه است. مداخل ولایتی داخل شوشتر و دزفول با آقا محمدرضا پیشکار و میرزا بزرگ مستوفی. مداخل ایالات اعراب و امر و نهی و عزل و نصب شیوخ با ایلخان بختیاری حسینقلی خان و پسرش اسفندیار خان سرتیپ. خوزستان خانه ایلخانی است و اعراب کارون ترس و اطاعت دارند. احدی بدون میل خاطر ایلخانی نمی‌تواند در خاک خوزستان گذر کند.»

احتشام‌السلطنه این صفحه با محمود احتشام‌السلطنه انجمن معارف یکی نیست. مترس یعنی مترسک: حاکم رسمی اسم بود.

## ۳. خفه در دارالحکومه اصفهان ۲۴ خرداد ۱۲۶۱
حسینقلی با اسفندیار چهل‌ساله و علیقلی بیست‌وپنج‌ساله برای تقدیم مالیات اصفهان رفت. پس از تعارف، ظل‌السلطان به دستور پدر پسران را جدا کرد و نوکران ایلخان را خفه کردند. دو پسر را حبس کردند. شاه ایلخان جدید معرفی نکرد تا اتحاد نگیرد.

## ۴. سه شاخه مدعی و سرنوشت پسران
بیش از یک دهه سه گروه پسرعمو ماندند: ایلخانی پسران حسینقلی؛ حاجی‌ایلخانی پسران امامقلی برادر؛ ایل‌بیگی پسران رضاقلی برادر ناتنی. امین‌السلطان علیقلی را پس از یک سال به تهران آورد، سرتیپ سواره صد نفره صدراعظم. اسفندیار تا برکناری ظل‌السلطان از اصفهان در ۱۲۶۷ در بند ماند، سپس لقب سردار اسعد و ایل‌بیگی گرفت و پس از مرگ عمو امامقلی ریاست را برداشت. در ۱۲۸۲ به مرگ طبیعی مرد. لقب سردار اسعد به علیقلی رسید، همان که مشروطه می‌شناسد.

## ۵. علیقلی، پاریس و کینه بیست‌وهفت‌ساله
علیقلی تا سقوط امین‌السلطان در تهران ماند، فرانسه آموخت، به لژ پاریس پیوست. در استبداد صغیر از پاریس با وزارت خارجه انگلیس حرف زد که اگر سواره بختیاری بر شاه بشورند لندن راه نبندد. برادر نجفقلی صمصام‌السلطنه را به تسخیر اصفهان خواند. لطفعلی امیرمفخم از شاخه حاجی‌ایلخانی در جبهه محمدعلی‌شاه ایستاد. فتح تهران ۲۲ تیر ۱۲۸۸ میوه همان قتل ۱۲۶۱ بود: پسر خفه‌شده، سردار مشروطه شد.

## پیامد
قتل ایلخان بختیاری را نشکست؛ رهبری را چندپاره کرد تا دولت آسوده باشد. پاره ایلخانی در ۱۲۸۸ پایتخت را گشود. کینه با قاجار شخصی ماند و سیاسی شد.

## منابع
- [khadem / ماجرای مشروطه؛ گفتار یازدهم] قتل ایلخان شکاف تاریخی میان بختیاری‌ها و قاجار را پدید آورد و زمینه فتح تهران در ۱۲۸۸ را ساخت.

## کسان
- hossein-qoli-bakhtiari: یکپارچه‌سازی کنفدراسیون بختیاری و قتل در اصفهان.
- sardar-asad: تحمل اسارت در اصفهان و عروج بعدی به رهبری فاتحان مشروطه.
- samsam: تحمل فشار پس از قتل پدر در میان طوایف بختیاری.
- zell-e-soltan: اجرای نقشه فریب و قتل ایلخان در دارالحکومه اصفهان.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/hossein-qoli-khan-murder