# بحران تدوین و مشاجرات تصویب قانون اساسی ۵۱ ماده‌ای

تاریخ: ۲۴ آذر ۱۲۸۵ | شاهنشاهی ۲۴ آذر ۲۴۶۵ | ۱۵ دسامبر ۱۹۰۶ تا ۵ دی ۱۲۸۵ | شاهنشاهی ۵ دی ۲۴۶۵ | ۲۶ دسامبر ۱۹۰۶
رده: رویداد اصلی و بنیادین
موضوع: political

## خلاصه
مناقشه سنگین میان دربار، ولیعهد محمدعلی میرزا و نمایندگان مجلس بر سر پیش‌نویس قانون اساسی. دربار خواستار مجلس سنای تمام‌انتصابی و حق نامحدود انحلال مجلس بود؛ اما با پایداری وکلای اصناف نظیر ملاحسن کفاش، دربار به سنای نیمه‌انتخابی و انحصار بودجه به مجلس شورا تن داد.

## زمینه
با وخامت روزافزون حال مظفرالدین‌شاه در آذر ۱۲۸۵ بر اثر بیماری نفریت و سکته‌های پیاپی، محمدعلی میرزای ولیعهد از تبریز به تهران فراخوانده شد و در ۲۴ آذر به عنوان نایب‌السلطنه زمام امور دربار را در دست گرفت. درباریان مستبد ولیعهد را برانگیختند تا پیش‌نویس ۵۱ ماده‌ای قانون اساسی را که توسط برادران پیرنیا و صنیع‌الدوله از روی قانون اساسی ۱۸۳۱ بلژیک تنظیم شده بود، به نفع اختیارات مطلقه شاهنشاهی بازنویسی کند.

## ۱. مناقشه بر سر ماهیت مجلس سنا و جایگاه وکلای اصناف
دربار در پیش‌نویس ارسالی خود خواستار آن شد که مجلس سنا متشکل از ۶۰ عضو دست‌نشانده شاه، بر تمام مصوبات مجلس شورا حق وتو و نظارت عالیه داشته باشد. در جلسه ۳ دی ۱۲۸۵ مجلس، موجی از خشم پدید آمد. حاجی محمد اسماعیل آقا هشدار داد که با این وضع، مجلس خاصیتی نخواهد داشت. آقا سید محمدتقی هراتی (وکیل مسگرها) گفت اگر قرار بر لوایح مشورتی باشد، روزنامه‌نگاران بهتر می‌نویسند. حاجی محمدابراهیم (وکیل بزازها) فریاد زد که هرچه می‌خواستند در گذشته می‌کردند، اکنون هم بکنند و دیگر از ما سند نخواهند.

سرانجام مصالحه تاریخی حاصل شد: سنا تشکیل شود اما نیمی از اعضای آن (۳۰ نفر) انتخابی از سوی ملت و نیمی دیگر انتصابی از سوی شاه باشند؛ و طبق اصول ۱۸ و ۴۶، کلیه امور مالیه و بودجه کشور منحصراً در اختیار دارالشورای ملی قرار گیرد و نیازی به تصویب سنا نداشته باشد.

## ۲. ایستادگی ملاحسن کفاش در برابر دستخط جداگانه انحلال
ولیعهد خواستار حق قانونی انحلال مجلس شد و در برابر اصرار نمایندگان به مستثنا شدن دوره اول، پیشنهاد داد که استثنا در متن قانون نیاید بلکه دستخطی جداگانه در این باب صادر کند. بهبهانی با این دستخط خارج موافقت کرد، اما آقا ملاحسن (وکیل صنف کفاشان) با بینش حقوقی درخشان برخاست و گفت:

«به این طریق اصل نظام‌نامه از اعتبار می‌افتد؛ زیرا که نظام‌نامه سبب اعتبار همه چیز باید باشد. در اینجا مایه اعتبار نظام‌نامه نوشته خارج می‌خواهد بشود، پس این نظام‌نامه نخواهد بود.»

سعدالدوله پیشنهاد رأی‌گیری با ورقه داد و مجلس با اکثریت قاطع رأی به رد سند جداگانه داد و طبق اصل ۴۸ انحلال مجلس منوط به تصویب دوسوم آرای سنا گردید.

## ۳. تغییر ساختار سوگندنامه به یک قرارداد دوطرفه
در متن اولیه اصل یازدهم، سوگندنامه وکلا صرفاً بر وفاداری مطلق به ذات شاهنشاهی استوار بود. وکلای مجلس این متن را رد کرده و عبارت شرطی حقوقی بی‌نظیری را جایگزین کردند:

«ما خداوند را گواه و شاهد گرفته و به قرآن قسم یاد می‌کنیم که مادام که دولت علیه و پادشاه عادل متبوع ما با مقتضیات این نظام‌نامه همراهی و مساعدت داشته و از اساس مجلس ما تقویت فرمایند، ما نیز نسبت به سلطنت اعلیحضرت خیانت ننموده و نسبت به متبوع معظم خود صادق و راستگو باشیم.»

این تغییر بنیادین، مشروعیت پادشاه را مشروط و مقید به پایبندی او به قانون اساسی ساخت.

## پیامد
پافشاری نمایندگان بر حقوق ملت، قانون اساسی اول را از سندی فرمایشی به متنی ضد استبدادی بدل ساخت که سلطنت را در چارچوب نظارت پارلمان مهار می‌کرد.

## منابع
- [khadem / ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌ودوم] ملاحسن کفاش در صحن مجلس با جسارت گفت نظام‌نامه نباید وابسته به نوشته خارج باشد و انحلال مجلس را ناممکن ساخت.

## کسان
- hassan-pirnia: ترجمه و تطبیق قوانین اساسی بلژیک و فرانسه و انشای اصول ۵۱ گانه.
- hossein-pirnia: مشارکت در نگارش حقوقی پیش‌نویس و تنظیم چارچوب مناسبات قوا.
- mohammad-ali-person: اعمال فشار بر مجلس برای کسب حق انحلال و وتوی مصوبات پارلمان.
- sani-al-dowleh: مدیریت جلسات پرتنش بهارستان و مهار مطالبات خودکامه دربار.
- saad-al-dowleh: هدایت مذاکرات صحن علنی پیرامون مجلس سنا و سازوکار حل اختلاف با دربار.
- behbahani: وساطت در جریان چانه‌زنی‌های نهایی با ولیعهد.
- tabatabai: پشتیبانی از استقلال انحصاری مجلس در امور مالیه و مالیات‌ها.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/fundamental-law-struggle