# فرمان ناصرالدین شاه در تحریم و انحلال فراموشخانه

تاریخ: ۲۵ مهر ۱۲۴۰ | شاهنشاهی ۲۵ مهر ۲۴۲۰ | ۱۸ اکتبر ۱۸۶۱
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: cultural

## خلاصه
صدور دستخط شاهنشاهی مبنی بر غیرقانونی بودن و مجازات شدید هرگونه فعالیت تحت عنوان فراموشخانه، تبعید ملکم خان و فرار میرزا یعقوب خان در پی مخالفت علمایی چون ملاعلی کنی.

## زمینه
فراماسون از صنف بنایان سنگ بریتانیا آمد. فری به آزادی ربط ندارد؛ فری‌استون سنگی است که از هر سو می‌تراشند. آتش‌سوزی ۱۶۶۶ لندن و شیفتگی اشراف به هندسه، عضو غیر بنا را به لژ کشاند. لژ اعظم لندن ۱۷۱۷ باشگاه آقایان شد با گونیا و پرگار. اصل نظامنامه پرهیز از بحث دین و سیاست حزبی در جلسه بود. گراند اوریان پاریس ۱۷۷۳ شبکه اروپایی ساخت و پس از انقلاب فرانسه آماج توطئه‌اندیشی شد. لژ بی‌مجوز اعظم را غیررسمی می‌خوانند؛ تعطیل قانونی ندارد، فقط از شبکه جداست.

## ۱. تحفه العالم و خانه فراموشی
عبداللطیف شوشتری در سفرنامه هند اواخر سده هجدهم نخستین نثر فارسی درباره فراماسون را نوشت. فارسی‌زبانان هند می‌گفتند فراموشی، چون عضو در پاسخ جزئیات می‌گفت به یاد نیست.

«دیگر از جمله قوانین مشهوره فِرق فرنگ خاصه فرانسیسان، فرامیسن است و فریمیسن نیز گویند. و آن در لغت به معنی بنّا و معمار است... هندیان و فارسی‌زبانان هند آن جماعت را فراموشی گویند... منافاتی با هیچ مذهب ندارد... فایده اینکار این است که در شداید یار و یاور یکدیگر باشند... بسیاری از مسلمانان در کلکته داخل در این زمره‌اند.»

## ۲. ایلچی، میرزا صالح و عضویت دیپلمات
ابوالحسن‌خان ایلچی در فرانسه و میرزا صالح شیرازی در لندن عضو شدند. میرزا صالح در سفرنامه از خانه فراموشی یاد کرد و جزئیات نگفت؛ همان که کاغذ اخبار را آورد. در عهد ناصری کمتر ایرانی مقیم اروپا بود که چندی در لژ ننشسته باشد. مستشارالدوله در پاریس زیر گراند اوریان بود. انگیزه کنجکاوی دوسویه تمدن بود نه تله استعمار به معنای عضویت اجباری.

## ۳. فراموشخانه جلال‌الدین میرزا
ملکم پس از هیئت پاریس در بیست‌ودو سالگی ایده را با اجازه شاه به تهران آورد. لژ غیررسمی بود و او این را از اعضا پنهان داشت تا گمان اتصال به گراند اوریان بماند. نخستین جلسه ۱۲۳۷ یا ۱۲۳۸ در خانه جلال‌الدین میرزا به ریاست یعقوب‌خان برگزار شد. حاضرین هر نشست را حدود هشتاد نود تن نوشته‌اند: رضاقلی‌خان هدایت رئیس دارالفنون، مجدالملک وزیر وظایف، شاگردان دارالفنون، و حاج سید صادق طباطبایی مجتهد تهران که ملکم شخصاً جلبش کرد.

## ۴. اعلان ۲۵ مهر ۱۲۴۰
شاه زود ظنین شد. اعلان در روزنامه رسمی دولت:

«در این روزها به عرض رسید که بعضی از اجامر و اوباش شهر گفتگو و صحبت از وضع و ترتیب فراموشخانه‌های یوروپ می‌کنند و به ترتیب آن اظهار میل می‌نمایند. لهذا صریح حکم همایون شد که اگر بعد از این عبارت و لفظ فراموشخانه از دهن کسی بیرون بیاید، تا چه رسد به ترتیب آن، مورد کمال سیاست و غضب دولت خواهد شد. البته این لفظ را ترک کرده، پیرامون این مزخرفات نروند که یقیناً مواخذه کلی خواهند شد.»

یعقوب گریخت. ملکم به بغداد و استانبول رفت تا سال‌ها بعد با سپهسالار بازگردد. تا ۱۲۶۸ و رسوایی لاتاری راه لژ علنی بسته ماند.

## ۵. از فراموشخانه تا آدمیت و اخوت
تحریم سی‌ساله منورالفکر را به شب‌نامه و سازمان زیرزمینی راند. روزنامه قانون و جامع آدمیت پاسخ لندن است. انجمن اخوت پاسخ درویشی پس از گشایش مظفری. لژ بیداری ایرانیان ۱۲۸۵ نخستین لژ رسمی گراند اوریان در تهران شد و بیرون از این برگ است.

## پیامد
لفظ فراموشخانه جرم دولتی شد. همان حلقه با نام آدمیت و قانون بازگشت.

## منابع
- [khadem / ماجرای مشروطه؛ گفتار پنجم] انحلال فراموشخانه آغازگر انسداد سی‌ساله تشکل‌های علنی و سوق دادن منورالفکران به شبکه‌های زیرزمینی شد.

## کسان
- malkom: تأسیس لژ غیررسمی فراموشخانه و خروج اجباری به سوی عثمانی.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/faramoshkhaneh-ban