# حکومت نظامی در تهران و تبعید رشدیه و مجدالاسلام به کلات

تاریخ: ۲۵ خرداد ۱۲۸۵ | شاهنشاهی ۲۵ خرداد ۲۴۶۵ | ۱۵ ژوئن ۱۹۰۶
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: political

## خلاصه
به دستور عین‌الدوله و اجرای محمدولی‌خان سپهدار تنکابنی، حکومت نظامی شبانه در تهران مستقر شد و فعالان برجسته انجمن‌های مخفی (میرزا حسن رشدیه، مجدالاسلام کرمانی و میرزا آقا اصفهانی) پس از جلسه شبانه دستگیر و به کلات نادری در خراسان تبعید شدند.

## زمینه
در پی شکست کمیسیون درباری عدالتخانه و سخنرانی‌های اعتراضی در منابر، عبدالمجید میرزا عین‌الدوله برای ایجاد ارعاب عمومی و قطع شریان‌های اطلاع‌رسانی انقلابیون، محمدولی‌خان تنکابنی (نصرالسلطنه / سپهدار اعظم) را به عنوان حاکم نظامی پایتخت منصوب کرد تا مقررات منع آمدوشد شبانه را برقرار سازد. کسروی آگهی را چنین می‌نویسد: پس از سه ساعت از شب کسی در بیرون نباشد؛ شیپور می‌کشیدند و هر که را می‌یافتند می‌گرفتند.

## ۱. برقراری حکومت نظامی و گشت‌های شبانه قزاقان
در خرداد ۱۲۸۵ فضای دارالخلافه تهران به شدت امنیتی شد. عبور و مرور شبانه گروه‌های بیش از دو نفر غدغن گردید و بریگاد قزاق در تمامی چهارراه‌ها و میادین مستقر شدند. سپهدار اعظم با اختیارات تام مأمور شناسایی و بازداشت عناصر مشکوک و نویسندگان شب‌نامه‌ها گردید.

## ۲. یورش شبانه ۲۵ خرداد و بازداشت سه تن
در شامگاه ۲۵ خرداد ۱۲۸۵ (۲۴ ربیع‌الثانی)، مأموران نظامی به خانه‌ها ریختند. کسروی می‌نویسد شب شنبه سه تن را از خانه‌هاشان دستگیر کردند: حاج میرزا حسن رشدیه، مجدالاسلام کرمانی و میرزا آقا اصفهانی. هر یکی را به دستهٔ دیگری از سواران کشیکخانه سپردند و به کهریزک فرستادند، و از آنجا هر سه را به درشکه نشانده با سوار رو به سوی کلات نادری روانه گردانیدند. ناظم‌الاسلام کرمانی نیز در آن جلسه حضور داشت اما مأموران از بیم خشم آیت‌الله طباطبایی از بازداشت او چشم‌پوشی کردند.

## ۳. کسروی: اینان از دستهٔ کوشندگان اصلی نبودند
کسروی حکم می‌کند که هیچ‌یک از دستهٔ کوشندگان نمی‌بودند. رشدیه بنیادگزار دبستان بود، زباندار و بی‌پروا، و از بدگویی به عین‌الدوله باز نمی‌ایستاد. مجدالاسلام یکی از کارکنان عین‌الدوله و به گفتهٔ آن زمان راپورتچی او می‌بود و از دستگاه او نان می‌خورد؛ این هنگام چون کار کوشندگان را در پیشرفت می‌دید دوراندیشانه جایی برای خود می‌جست. میرزا آقا از استانبول تازه آمده بود و نزد عین‌الدوله خود را قانون‌دان نشان داده بود.

عین‌الدوله چون اینان را گرفت چنین پراکند که بابی (بهایی) می‌بودند، و به طباطبایی که میانجیگری دربارهٔ مجدالاسلام می‌کرد همین را پیام فرستاد. برای فریب مردم دستور داد سه تن از بازرگانان را که به بهاییگری شناخته می‌بودند گرفتند و بند کردند و سپس از هر کدام یکصد و پنجاه تومان گرفته رها گردانیدند. تهمت بابی برای ترساندن طباطبایی بود، نه گزارش بی‌طرف از عقیدهٔ تبعیدیان.

## ۴. اعزام در غل‌وزنجیر به دژ کلات نادری
دستگیرشدگان بدون محاکمه و در شرایطی تحقیرآمیز، شبانه از کهریزک رو به دژ کلات نادری در مرزهای شمال شرقی خراسان تبعید شدند. عین‌الدوله می‌پنداشت با حذف این سه چهره، موتور محرکه تبلیغاتی آزادی‌خواهان خاموش خواهد شد. کسروی می‌گوید نتیجه دوگانه بود: یک دسته سخت ترسیدند و کنار کشیدند؛ یک دسته به خشم افزودند و در راه کوشش پافشارتر گردیدند.

## پیامد
تبعید این نخبگان نه تنها اعتراضات را فرو ننشاند، بلکه بهانه لازم را برای خیزش طلاب در واقعه مسجد جامع و شهادت سید عبدالحمید در کمتر از یک ماه بعد فراهم کرد. خواست دوم بستیان سفارت بعدها عودت مطرودین را جدا نشاند.

## منابع
- [khadem / ماجرای مشروطه؛ گفتار بیستم] عین‌الدوله با برقراری حکومت نظامی و تبعید سران آزادی‌خواه به کلات، کوشید کانون‌های شب‌نامه‌نگاری پایتخت را سرکوب کند.
- [kasravi / گفتار دوم؛ بیرون کردن رشدیه و دیگران] شب شنبه ۲۵ خرداد رشدیه و همراهان را به کهریزک سپس به کلات بردند. کسروی می‌گوید هیچ‌یک از دستهٔ کوشندگان اصلی نبودند و عین‌الدوله پراکند که بابی‌اند.
- [nazem / دستگیری آزادی‌خواهان] ناظم‌الاسلام ماجرای جلسه شبانه، دستگیری یارانش و رهایی خود به سبب قرابت با طباطبایی را شرح داده است.

## کسان
- ain-al-dowleh: صدور فرمان حکومت نظامی و دستگیری فعالان شبکه‌های مخفی آزادی‌خواه.
- sepehdar: فرماندهی نیروهای نظامی در برقراری مقررات منع آمدوشد شبانه و اجرای بازداشت‌ها.
- rushdiyeh: دستگیری در پی نشست شبانه و تبعید اجباری به دژ کلات نادری.
- majd-al-islam: بازداشت و تبعید به خراسان به دلیل فعالیت‌های انتشاراتی و نگارش مقالات تند.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/exile-roshdiyeh-majdoleslam