# تخریب عمارت بانک استقراضی بر گورستان وقفی تهران

تاریخ: ۴ آذر ۱۲۸۴ | شاهنشاهی ۴ آذر ۲۴۶۴ | ۲۵ نوامبر ۱۹۰۵
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: political

## خلاصه
شیخ فضل‌الله بیع زمین وقف آشتیانی را برای بانک روس امضا کرد. خاکبرداری اجساد وبایی را نمایاند و جماعت عمارت نیمه‌کاره را خراب کردند.

## زمینه
مسجد و گورستان کهنه در محله‌ای از تهران، تولیت قدیم میرزا حسن آشتیانی، سال‌ها مخروبه و انبار زغال. بانک استقراضی روس زمین می‌خواست برای خانهٔ رئیس. فقه تبدیل به احسن راه فروش وقف بایر را باز می‌گذارد. گفتار هجدهم ۴ آذر را بلوای قبر می‌خواند. کسروی فروش وقف از کار افتاده را رسم دیرین برخی علما می‌داند و رقم شیخ را هفتصد و پنجاه تومان می‌نویسد.

## ۱. امضای هفتصد تومانی شیخ
تاجری مدعی بود زمین را در حیات آشتیانی خریده است. طباطبایی و بهبهانی به شبهه امضا نکردند. بانک هفتصد تومان به شیخ فضل‌الله داد. او به عنوان اعلم تهران بیع را امضا کرد. این حرکت او را بالای مجتهد مرده نشاند و کدورت با طباطبایی را تیره کرد.

## ۲. نبش قبر و تخریب عمارت
در وبا، اهل محله مرده را بی‌اجازه در گورستان متروک خاک کرده بودند. کارگران بانک اجساد تازه را به چاه ریختند. ۴ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴)، برابر ۴ آذر ۱۲۸۴، واعظی از دارودستهٔ دو سید بر منبر فریاد کرد روس کافر جنازهٔ مسلمان را بی‌حرمت کرده و تقصیر از شیخ است که وقف دیگران را فروخته. نزدیک هزار تن ساختمان نیمه‌کاره را با دست خراب کردند. دولت جرأت قوه نداشت. عضدالملک، ریش‌سفید ایل، غائله را خواباند. فروش را همچنان غیرشرعی خواندند. بهبهانی از عضدالملک عزل عین‌الدوله خواست؛ طباطبایی بازگشت اتابک را نخواست.

## ۳. شب‌نامهٔ فردای فطر
۹ آذر در واقعات اتفاقیه شریف کاشانی ورقه‌ای آمده که جواب شبنامهٔ از ۸ آبان ۱۲۸۴ تا ۷ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) است. هواخواهان ملت وزرا را یک‌به‌یک ناسزا گفتند و علما را به مسجد یا زاویهٔ مقدسه خواندند:

دو هفته بعد علاءالدوله تجار قند را فلک کرد.


## ۴. کسروی: هفتصد و پنجاه تومان و ویرانی شنبه
کسروی زمین را مدرسهٔ چال و گورستان کهنه پشت بازار کفشدوزان می‌داند. بانک مستشارالتجار را میانجی کرد. نخست نزد طباطبایی آمدند؛ او نخرید. سپس نزد شیخ فضل‌الله رفتند. کسروی بها را هفتصد و پنجاه تومان می‌نویسد. خادم هفتصد تومان.

از تاریخ بیداری، کسروی پیام طباطبایی به رئیس بانک را چنین می‌آورد:

پاسخ رئیس بانک:

طباطبایی به مشیرالدوله و مشیرالسلطنه نامه نوشت. رونویس قبالهٔ شیخ را فرستادند. استخوان زن تازه‌مدفون به چاه رفت. میرزا مصطفی آشتیانی ویرانی را به گردن گرفت. شنبه ۴ آذر ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴) در مسجد خازن‌الملک حاج شیخ محمد واعظ منبر رفت و گفت:

دو ساعت نکشید که سرای نیمه‌ساز فروریخت. گفته‌اند چهل مرد و بیست زن هر یک سه تومان مزد گرفتند. کسروی ویران کردن ساختمان نو را ستودنی نمی‌داند. بهره‌برداری سیاسی دو سید را می‌ستاید، چون نیرو افزود و از قدر شیخ فضل‌الله کاست. مظفرالدین شاه قاجار دستور داد زیان بانک پرداخته شود و به علما کاری نباشد.


## پیامد
قبرستان بانک شهر را پیش از چوب قند گرم کرد. صف شیخ و امام جمعه از دو سید جدا ماند. کسروی فروش وقف بایر را رسم کهنه می‌داند. ویرانی ساختمان را نمی‌ستاید، مگر از آن جهت که در نبرد دو سید با شیخ نیرو افزود.

## منابع
- [khadem / قسمت ۱۸، بخش ۳] خلاصهٔ روایت خادم. خادم بلوای ۴ آذر را پس‌لرزهٔ امضای هفتصد تومانی شیخ و مقدمهٔ فلک تجار می‌خواند.
- [kasravi / گفتار دوم؛ ویرانی سرای بانک] کسروی بها را هفتصد و پنجاه تومان می‌نویسد و ویران کردن ساختمان نو را ستودنی نمی‌داند. بهره‌برداری دو سید را می‌ستاید، چون از قدر شیخ فضل‌الله کاست.

## کسان
- tabatabai: از امضای بیع شبهه‌ناک سر باز زد و غائله را با وساطت عضدالملک خواباند.
- behbahani: از عضدالملک عزل عین‌الدوله خواست.
- sheikh-fazlollah: در برابر هفتصد تومان فروش وقف را امضا کرد و هدف منبر ۴ آذر شد.
- ain-al-dowleh: جرأت قوهٔ قهریه نداشت؛ غائله تا فطر کشید.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/esteqrazi-bank-cemetery