# عزل عین‌الدوله و انتصاب مشیرالدوله به صدارت عظما

تاریخ: ۷ مرداد ۱۲۸۵ | شاهنشاهی ۷ مرداد ۲۴۶۵ | ۲۹ ژوئیه ۱۹۰۶
رده: رویداد اصلی و بنیادین
موضوع: court

## خلاصه
در پی فلج شدن کامل امور کشور، تعطیلی بازار و تداوم بست‌نشینی هزاران بازاری در سفارت بریتانیا، مظفرالدین‌شاه استعفای عین‌الدوله را پذیرفت و میرزا نصرالله خان مشیرالدوله نایینی را به صدارت برگزید تا راه مصالحه با ملت هموار شود.

## زمینه
فلج شدن کامل امور بازرگانی و اداری کشور، اعتصاب سراسری بازار تهران و ناتوانی قوای قزاق در سرکوب تحصن سفارت و هجرت قم. کسروی می‌نویسد شاه روز ششم مرداد (هفتم جمادی‌الثانیه) عین‌الدوله را برداشت و جای او را به مشیرالدوله سپرد.

## ۱. استعفای اجباری عین‌الدوله
مظفرالدین‌شاه پس از مشورت با رجال دربار دریافت که با حضور عین‌الدوله امکان مصالحه وجود ندارد. شاه استعفای صدراعظم را پذیرفت و میرزا نصرالله خان مشیرالدوله نایینی، وزیر امور خارجه را به صدارت عظما برگزید. کسروی کناره‌جویی را رویه‌کاری می‌داند نه تسلیم کامل دربار. اندیشه آن بود که عضدالملک و حاج نظام‌الدوله به قم روند، علما را بازگردانند، و به دیگر درخواست‌ها گردن نگذارند. مردم دست برنداشتند.

## ۲. تلگراف تبریز و کینهٔ ولیعهد با عین‌الدوله
کسروی می‌گوید محمدعلی‌میرزا با کوشندگان همآوازی نمود نه از درد مشروطه: چون عین‌الدوله خواسته بود او را از ولیعهدی بردارد، کینه داشت و فرصت جسته برانداختن صدراعظم را می‌خواست. علما را به تلگرافخانه فرستاد. تلگراف تبریز به شاه، وعده‌های پوچ پس از عبدالعظیم و شلیک به طلاب را پیش کشید:

«طلاب علم وذریهٔ رسول را هدف گلوله سرباز کردند مسجد و معبد اسلام و خانه خدا را مثل قلاع اشرار و متمردین محاصره نمودند ببام مساجد سرباز و قراول گذاشتند نان و آب بروی علماء اسلام بستند»

شاه همان روز به علمای تبریز و به ولیعهد پاسخ داد که مشیرالدوله برای معاودت علما روانه شده. کسروی می‌نویسد چون خواست محمدعلی همین بود دیگر خاموش گردید.

## ۳. آغاز مذاکرات دولت جدید با نمایندگان ملت
مشیرالدوله بلافاصله باب گفتگو با متحصنان سفارت و علمای قم را گشود و تضمین‌های لازم را برای حفظ امنیت مهاجران و تدوین فرمان مجلس ارائه داد. بستیان به این دو کار بس ننمودند و از بهبهانی در قم پاسخ گرفتند که سخن فرستادگان دربار را نپذیرند.

## پیامد
برکناری عین‌الدوله بزرگ‌ترین مانع اجرایی مشروطیت را از میان برداشت و صدور فرمان را تسریع نمود. کسروی می‌گوید دربار در نگه داشتن خودکامگی هنوز پافشاری نشان می‌داد.

## منابع
- [kasravi / گفتار دوم؛ برافتادن عین‌الدوله] کسروی عزل عین‌الدوله را نتیجهٔ بست سفارت و کوچ قم می‌نویسد. نخستین عقب‌نشینی دربار در برابر خواست متحصنان است، نه پایان کار.

## کسان
- ain-al-dowleh: تسلیم استعفانامه به شاه پس از شکست راهبرد سرکوب و انزوای مطلق سیاسی.
- moshir-al-dowleh: پذیرش مسند صدارت عظما و آغاز مذاکرات مستقیم با بست‌نشینان و علمای قم.
- mozaffar-person: پذیرش عزل صدراعظم مستبد و امضای فرمان صدارت مشیرالدوله.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/dismissal-of-ayn-al-dowleh