# نگارش رساله دفتر تنظیمات (کتابچه غیبی) توسط ملکم خان

تاریخ: ۱۲۳۷ | شاهنشاهی ۲۴۱۷ | ۱۸۵۸
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: cultural

## خلاصه
نخستین صورتبندی نظری تفکیک قوا و تدوین قوانین اساسی و اداری در ایران به قلم میرزا ملکم خان در قالب الگوی سلطنت مطلق منظم، و پیشنهاد تأسیس نهاد شبه‌تقنینی «دستگاه تنظیمات».

## زمینه
امیرکبیر دارالفنون و وقایع اتفاقیه را از مشاهده عثمانی گرفت، اما سه سال صدارت کرد و منشأ قانون‌گذاری نشد. پس از عزل میرزا آقاخان نوری در ۱۲۳۷ خورشیدی شاه صدارت را برداشت و هشت وزارت زیر نظر خود نهاد. میرزا ملکم‌خان، زاده ۱۲۱۲، پسر یعقوب منشی سفارت روسیه، ارمنی جلفا که ظاهر مسلمان داشت، از ده تا هجده‌سالگی در پاریس درس خواند، مترجم دارالفنون و مترجم همایونی شد و در عهدنامه پاریس ۱۲۳۴ در بیست‌ودوسالگی نماینده بود.

## ۱. سلطنت مطلق منظم در برابر معتدل
دفتر تنظیمات یا کتابچه غیبی نخستین اثر نظری ملکم است، حدود پانزده سال پیش از رساله مدنیه. حکومت را سلطنت موروثی یا جمهوری نوبتی خواند. حکم مبنی بر صلاح عامه را قانون نامید. حکومت را مرکب از اختیار وضع قانون و اختیار اجرا دانست. اگر هر دو در دست شاه باشد سلطنت مطلق است چون روس و عثمانی؛ اگر اجرا با شاه و وضع با ملت باشد سلطنت معتدل است چون انگلیس و فرانسه. واژه مشروطه هنوز از عثمانی به فارسی نیامده بود. گفت اوضاع معتدل به ایران نمی‌خورد. مطلق منظم آن است که شاه هر دو اختیار را دارد اما مخلوط استعمال نمی‌کند.

## ۲. دستگاه تنظیمات و مثال چاپارخانه
شوراى هشت وزارتخانه تا وقتی حد دخالت هر وزیر روشن نباشد بی‌فایده است. دستور نظم چاپارخانه هم به داخله می‌خورد هم به مالیه. چاره ملکم ارگان موازی «دستگاه تنظیمات» بود: قوه مقننه بدون مشروطه.

«اگر دستگاه تنظیمات نکات نظم چاپارخانه را فقره به فقره مشخص نماند و شروط نظم این عمل را به حکم پادشاهی برعهده مجلسِ اجرا گذارند، آن وقت هر وزیری که این عمل به او تعلق دارد یا باید حکم پادشاه را موافق شروط دستگاه تنظیمات نقطه به نقطه مُجرا بدارد یا این که از منصب وزارت استعفا کند.»

## ۳. پیش‌نویس خام و قانون احیای ایران
نیمه دوم کتاب فهرست قوانین است از ساختار سلطنت تا شمار سرباز. قانون دهم «بر احیای ایران»:

«جزای خائن دولت قتل است.»

«هر وزیری که در امور حکومت خلاف قانون نماید خائن دولت است.»

قانون یازدهم مجلس تنظیمات را مکلف می‌کند در یک سال همه احکام شرعی و دولتی ملک‌داری را قانون کند، کمبودها را بنویسد و کل را در پنج قانون‌نامه بگنجاند. محافظه‌کاری نظری با پیش‌نویس یک‌ساله همخوان نیست. ملکم مدارس تربیه و فضلیه و عالیه را نیز بر الگوی سه‌گانه فرانسه نوشت.

## ۴. مصلحت‌خانه بیست‌وپنج نفره
مدرک مستقیم پیوند مصلحت‌خانه با کتاب ملکم در دست نیست، اما همزمانی بعید است تصادف باشد. آبان ۱۲۳۸ کتابچه قواعد مجلس مصلحت‌خانه درآمد. حق دخالت در پولیتیک، یعنی سیاست خارجی، نداشت و در تجارت و زراعت و دخل‌وخرج نظر می‌داد. بیست‌وپنج عضو را شاه برمی‌گزید. قانون‌گذاری چاکرانه بود: اگر شاه پسندید امر می‌شد. صورت‌جلسه‌ای نماند. حدود دو سال بعد مجلس رها شد.

## ۵. تناقض نسل اول قانون‌خواه
ملکم چارچوب سلطنت مطلق را نگه می‌داشت و همزمان همه قوانین را از پیش می‌دوخت. این مخمصه روشنفکر ایرانی بود: هدف حداکثری با تغییر ساختاری اندک. دفتر تنظیمات با این همه نخستین صورت‌بندی تفکیک اختیار وضع و اجرا در فارسی ماند.

## پیامد
شاه مصلحت‌خانه صوری ساخت و رها کرد. یک کلمه و دربار اعظم و پلتیکای دولتی دنباله همین سودایند.

## منابع
- [adamiyat / فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت] آدمیت دفتر تنظیمات را نخستین کوشش مکتوب برای تبدیل خودکامگی فردی به ساختار اداری تفکیک‌شده می‌شناسد.

## کسان
- malkom: تدوین کتابچه غیبی و عرضه ساختار تفکیک قوا به ناصرالدین‌شاه.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/daftar-tanzimat