# ابلاغ نظام‌نامه و تعرفه جدید گمرکی ۱۹۰۳

تاریخ: ۲۳ بهمن ۱۲۸۱ | شاهنشاهی ۲۳ بهمن ۲۴۶۱ | ۱۲ فوریه ۱۹۰۳
رده: رویداد فرعی و زمینه‌ای
موضوع: economic

## خلاصه
توشیح تعرفه جدید گمرکی نوز، لغو عوارض راهداری محلی، افزایش تعرفه بر کالاهای تجار ایرانی و غیرروسی، و اعتصابات گسترده بازرگانان در لنگه، شیراز و تبریز.

## زمینه
وام‌های روس خزانه را به درآمد گمرک گرو بست. ژوزف نوز بلژیکی گمرک را از اجارهٔ حکام به ادارهٔ دولتی بدل کرد و در ۲۳ بهمن ۱۲۸۱ فرمان تعرفه را به مهر مظفرالدین‌شاه رساند. تجار ایرانی تا آن روز با رشوه و تغییر نام کالا از عوارض می‌گریختند. اجرای دقیق همان ارقام کاغذی، بازار لنگه و شیراز و تبریز را به هم زد و نوز را نوکر روس خواندند. گفتار سیزدهم و چهاردهم همین گره را مبدأ خشم بازار می‌گذارد.

## ۱. تمرکز گمرک و وزارت نوز
امین‌الدوله سه مستشار بلژیکی آورد: نوز، پریم و تونیس. نوز در ۲۵ اسفند ۱۲۷۶ به تهران رسید. برنامهٔ او معافیت صادرات، بازنگری ترکمانچای، حمایت از تولید داخل و عوارض سنگین بر تجمل بود. امین‌السلطان چون وثیقهٔ وام روس گمرک بود با او همراه شد. پریم در تبریز درآمد یک‌ساله را از یک میلیون و صد هزار تومان به یک میلیون و پانصد هزار رساند، بی‌آنکه هنوز تعرفه عوض شده باشد. در ۱۲۸۰ پست و ضرابخانه هم به بلژیکی‌ها رفت. تابستان ۱۲۸۱، در سفر دوم فرنگ شاه، نوز وزیر گمرکات شد: نخستین غیر ایرانی در کابینهٔ ایران نوین.

## ۲. فرمان ۱۵ ذی‌القعده و لغو راهداری حکام
متن فرمان در منتخب‌التواریخ مظفری مانده است. بند چهارم راهداری و قپان‌داری ولایات را برای همیشه برداشت و حق عوارض جادهٔ شوسه را به فرمان پایتخت سپرد:

«فصل ۴: نظر به ادای حقوق گمرکی مقرره در فصل سابق‌الذکر حقوق راهداری و خانات و میدان و قپان‌داری و یا سایر عوارض دیگر که سابق بر این در جزو گمرکات اجاره داده می‌شد، بکلی موقوف و ابدالدهر احدی از حکام و غیره هرکه باشد حق ایجاد و وصول این قبیل مالیات و عوارض را نخواهد داشت و همینطور راهداریهایی که در داخله مملکت برای حفظ طرق و شوارع وصول و دریافت می‌شد بالمره منسوخ و هیچکس حق اخذ آن را به هیچ اسم و رسم ندارد.»

تجار می‌بایست از این بند شاد شوند. شاد نشدند. شفافیت مسیر فرار را بست. لمبرت مولیتور در بندر لنگه فرمان را خواند و فردای آن اعتصاب دید. سیدی با عمامهٔ سبز گفت قانون را نمی‌شناسند. در شیراز تجار به تهران و بوشهر تلگراف زدند. علاءالدوله، حاکم فارس، سید محمد فال‌اسیری را ترساند و شورش را در نطفه کشت. در تبریز اعتراض به پریم با خشم از وام روس در هم آمیخت و به خشونت خیابان رسید.

## پیامد
تعرفه نوز را به هدف شمارهٔ یک بازار بدل کرد. عکس بالماسکه و فلک تجار قند همان نفرت را به منبر و مسجد شاه برد. سقوط امین‌السلطان در شهریور ۱۲۸۲ این گره را نبُرید؛ عین‌الدوله نوز را نگه داشت.

## منابع
- [kasravi / داستان نوز] کسروی تعرفه ۱۹۰۳ را مایه زیان بازرگانان ایرانی و سرآغاز همبستگی بازار علیه نوز می‌داند.

## کسان
- joseph-naus: تدوین و اجرای تعرفه جدید گمرکی متمرکز.
- amin-al-soltan: امضای قرارداد گمرکی با روسیه تزاری.
- mozaffar-person: توشیح فرمان نظام‌نامه گمرکی ۱۵ ذی‌القعده ۱۳۲۰ ق.
صفحه: https://mashrooteh.org/ruydad/customs-tariff-1903