{"id":"algiers-accord-1353","title":"قرارداد الجزایر","date":{"solarYear":1353,"solarMonth":12,"solarDay":15,"gregorianYear":1975,"gregorianMonth":3,"gregorianDay":6},"tier":"secondary","category":"international","summary":"قرارداد الجزایر توافقی بود که محمدرضا شاه پهلوی و صدام حسین، معاون رئیس‌جمهور عراق، در ۱۵ اسفند ۱۳۵۳ (۶ مارس ۱۹۷۵) در حاشیهٔ نشست سران اوپک در الجزایر بستند. هواری بومدین، رئیس‌جمهور الجزایر، میانجی این توافق بود. بر پایهٔ آن، مرز رودخانه‌ای دو کشور در اروندرود بر خط تالوگ، یعنی میانهٔ آبراه کشتیرانی، تعیین شد. مرز زمینی بر پایهٔ پروتکل ۱۹۱۳ قسطنطنیه و صورت‌جلسه‌های کمیسیون مرزی ۱۹۱۴ مشخص شد. دو کشور همچنین متعهد شدند بر مرزهای مشترک نظارتی دقیق برقرار کنند و به هرگونه رخنهٔ خرابکارانه پایان دهند. این تعهد در عمل به معنای پایان کمک ایران به شورش کردهای عراق بود. توافق در ۲۳ خرداد ۱۳۵۴ با عهدنامه‌ای و سه پروتکل در بغداد رسمیت یافت. برآورد اطلاعات ملی آمریکا نوشت که با این قرارداد، روابط دو کشور «از لبهٔ جنگ» به سوی نوعی همزیستی رفت.","citations":[{"sourceId":"answer-to-history","locus":"ص. ۱۳۳","text":"محمدرضا شاه پهلوی در این اثر از دیدار با صدام حسین، اروندرود، اصل امنیت سخن می‌گوید."},{"sourceId":"milani-shah","locus":"صفحه‌های ۴۲۹–۴۳۲ نسخهٔ الکترونیکی","text":"عباس میلانی در این اثر از نفوذ شوروی، عملیات سه‌جانبه، کمک‌های مالی، نیروهای ایرانی در عراق، پیوست پنهان، بارزانی سخن می‌گوید."},{"sourceId":"frus-1969-76-v27","locus":"اسناد ۱۲۱، ۱۲۵، ۲۷۱، ۲۷۳، ۲۷۴، ۲۷۵، ۲۸۴، ۲۸۶، ۲۹۰ (پانویس)، ۳۰۶","text":"برآورد اطلاعات ملی، گفت‌وگو با فورد، تلگرام بغداد، یادداشت آژانس اطلاعات دفاعی، مفاد توافق، پیام هلمز، تحلیل سفارت، گزارش سیا، عهدنامهٔ بغداد، گزارش اداره اطلاعات و پژوهش."}],"personIds":[],"personDeeds":{},"periodId":"pahlavi-ii","monarchId":"mohammad-reza-shah","aliases":["قرارداد الجزایر"],"context":"بر پایهٔ گزارشی که دفتر اطلاعات جاری سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ (۱ مه ۱۹۷۵) تهیه کرد، ایران از دیرباز می‌کوشید عراق را به پذیرش تعریف تهران از مرز دو کشور، به‌ویژه در اروندرود، وادارد. به نوشتهٔ این گزارش، عراق پیش‌تر پافشاری می‌کرد که عهدنامهٔ ۱۹۳۷، که مرز را در کرانهٔ ایرانی اروندرود نهاده بود، کنترل کامل کشتیرانی در رودخانه را به عراق می‌دهد. این ادعا دسترسی به پالایشگاه آبادان و بندر خرمشهر را نیز در بر می‌گرفت. گزارش می‌افزاید که بغداد نتوانسته بود این ادعا را به اجرا بگذارد.\n\nعباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که عراق در آغاز دههٔ ۱۳۵۰ به اتحاد شوروی نزدیک‌تر می‌شد. به نوشتهٔ میلانی، ساواک در آبان ۱۳۵۰ به محمدرضا شاه پهلوی و آمریکا گزارش داد که اگر شوروی ائتلافی میان حزب بعث، حزب کمونیست عراق و کردهای عراق پدید آورد، عراق جایگاهی «همانند اروپای شرقی» خواهد یافت. بر پایهٔ اسناد «روابط خارجی ایالات متحده»، مجموعهٔ رسمی اسناد دیپلماتیک وزارت خارجهٔ آمریکا، عراق در فروردین ۱۳۵۱ با اتحاد شوروی عهدنامهٔ دوستی بست و از «اتحادی راهبردی» با مسکو سخن گفت. میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در دیدار با ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور آمریکا، و هنری کیسینجر گفت که ایران می‌تواند در مسئلهٔ کرد یاری کند.\n\nمیلانی می‌نویسد که وزارت خارجه و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در آغاز به دوری از درگیری در عراق گرایش داشتند. اما نیکسون سرانجام با دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی همراه شد. به نوشتهٔ میلانی، از ۱۰ مرداد ۱۳۵۱ (۱ اوت ۱۹۷۲) عملیاتی پنهان و سه‌جانبه از سوی ایران، اسرائیل و آمریکا برای یاری به کردهای عراق آغاز شد. شاهنشاه در آغاز پذیرفت سالانه ۳۰ میلیون دلار به این طرح بپردازد و این رقم را به‌زودی به ۷۵ میلیون دلار رساند. میلانی می‌افزاید که شاهنشاه می‌دانست کردستانی مستقل در عراق کردهای ایران را به خود جذب خواهد کرد.\n\nمیلانی می‌نویسد که در ۱۳۵۲، هنگامی که حملهٔ تازهٔ عراق جنبش کرد را تهدید می‌کرد، محمدرضا شاه پهلوی به یگان‌هایی از ارتش ایران فرمان داد با جامهٔ پیشمرگه وارد عراق شوند. به نوشتهٔ او، این عملیات از مردم ایران، بیشتر اعضای دولت و همهٔ نمایندگان مجلس پنهان ماند. میلانی نیز می‌نویسد که عراق بارها هزاران ایرانی مقیم عراق را بیرون رانده و به گروه‌های مخالف ایرانی پناه داده بود.\n\nدفتر حافظ منافع آمریکا در بغداد در تلگرامی به تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۵۳ (۱ فوریهٔ ۱۹۷۵) نوشت که از دید بغداد، اختلاف‌های رایج میان دو کشور مسئلهٔ اصلی نیستند. به نوشتهٔ این تلگرام، عراق ظاهراً آماده بود تالوگ را بپذیرد، به شرط آن‌که راهی آبرومندانه برای مذاکره دربارهٔ عهدنامه‌ای تازه یافت شود. تلگرام مسئلهٔ اصلی را «تفاوت ژرف تاریخی و ایدئولوژیک همراه با نبود کامل اعتماد متقابل» می‌خواند.","whatHappened":[{"title":"نشست الجزایر","body":"بر پایهٔ یادداشت آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا به تاریخ ۱۶ اسفند ۱۳۵۳ (۷ مارس ۱۹۷۵)، محمدرضا شاه پهلوی و صدام حسین در نشست سران اوپک در الجزایر، که از ۱۳ تا ۱۵ اسفند برگزار شد، دو بار با هم دیدار کردند. به نوشتهٔ این یادداشت، گفت‌وگوها پس از میانجی‌گری مصر و اردن، به ابتکار هواری بومدین و در حضور او انجام شد. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که در این نشست «به‌تفصیل» با صدام حسین سخن گفت. به نوشتهٔ شاهنشاه، دو طرف توافق کردند اختلاف‌هایشان را کنار بگذارند و به سوءتفاهم‌هایی که «نفوذ استعمار» میان دو کشور نگاه داشته بود، پایان دهند.","quotes":[{"original":"During the Algiers oil conference in 1975, I spoke at length with Saddam Hussein, the president of Iraq. We agreed to bury our differences and succeeded in ending the misunderstandings which colonialist influences had maintained between us.","translation":"در کنفرانس نفتی الجزایر در ۱۹۷۵، به‌تفصیل با صدام حسین، رئیس‌جمهور عراق، سخن گفتم. توافق کردیم اختلاف‌هایمان را به خاک بسپاریم و توانستیم به سوءتفاهم‌هایی که نفوذهای استعماری میان ما نگاه داشته بودند، پایان دهیم.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۳۳","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه از دیدار با صدام حسین در الجزایر یاد می‌کند."},{"original":"In principle, I told President Hussein that the happiness and prosperity of Iraq were important to the security of Iran.","translation":"در اصل، به رئیس‌جمهور حسین گفتم که خوشبختی و رفاه عراق برای امنیت ایران مهم است.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"پاسخ به تاریخ","workType":"خاطرات سیاسی","page":"ص. ۱۳۳","date":"۱۳۵۹ / ۱۹۸۰","context":"شاهنشاه اصل راهنمای خود را در رابطه با عراق بیان می‌کند."},{"original":"I had to make a quick agreement with Iraq. I have to say this in the face of all the press reports that I had abandoned them. They weren’t fighting—we were. The Kurds weren’t fighting.","translation":"ناچار بودم با عراق توافقی سریع کنم. باید این را در برابر همهٔ گزارش‌های مطبوعات بگویم که می‌گفتند آنان را رها کرده‌ام. آنان نمی‌جنگیدند، ما می‌جنگیدیم. کردها نمی‌جنگیدند.","speaker":"محمدرضا شاه پهلوی","speakerTitle":"پادشاه ایران","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۱۲۵","workType":"صورت‌جلسهٔ گفت‌وگو در کاخ سفید","page":"سند ۱۲۵","date":"۲۵ اردیبهشت ۱۳۵۴ / ۱۵ مه ۱۹۷۵","context":"شاهنشاه به جرالد فورد دربارهٔ رها کردن کردها پاسخ می‌دهد."},{"original":"With the Algiers accord of March 6, Iraqi-Iranian relations moved from the brink of hostilities toward a semblance of coexistence.","translation":"با قرارداد الجزایرٔ ۶ مارس، روابط عراق و ایران از لبهٔ جنگ به سوی نوعی همزیستی رفت.","speaker":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا","speakerTitle":"جامعهٔ اطلاعاتی ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۱۲۱","workType":"برآورد اطلاعات ملی","page":"بند ۵۴","date":"۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۴ / ۹ مه ۱۹۷۵","context":"ارزیابی کلی پیامد قرارداد بر روابط دو کشور."},{"original":"we believe thalweg was more of a condition than a motive for the Accord. Without thalweg there would have been no Accord, but it was not sufficient reason in itself for Iran to conclude broad agreement with Iraq.","translation":"بر این باوریم که تالوگ بیشتر شرط قرارداد بود تا انگیزهٔ آن. بی تالوگ قراردادی در کار نبود، اما تالوگ به‌تنهایی دلیل بسنده‌ای برای بستن توافقی گسترده با عراق نبود.","speaker":"سفارت آمریکا در تهران","speakerTitle":"نمایندگی دیپلماتیک ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۲۸۴","workType":"تلگرام دیپلماتیک","page":"سند ۲۸۴، بند ۱","date":"۵ فروردین ۱۳۵۴ / ۲۵ مارس ۱۹۷۵","context":"سفارت جایگاه تالوگ را در تصمیم ایران می‌سنجد."},{"original":"Statements and actions by both sides since March 6 point to the existence of a secret understanding, the exact terms of which are still unknown. The Shah clearly promised to withdraw Iran’s military assistance from the Kurds.","translation":"گفته‌ها و کارهای دو طرف از ۶ مارس به وجود تفاهمی پنهان اشاره دارد که شرایط دقیق آن هنوز روشن نیست. شاه آشکارا وعده داد کمک نظامی ایران به کردها را پس بگیرد.","speaker":"سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا","speakerTitle":"دفتر اطلاعات جاری","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۲۸۶","workType":"گزارش اطلاعاتی","page":"بند ۳","date":"۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ / ۱ مه ۱۹۷۵","context":"گزارش به تفاهم پنهان دربارهٔ کردها اشاره می‌کند."},{"original":"RCC Vice Chairman Saddam Hussein made major concessions to obtain accord with Shah. If carried out, accord could be historic turning point in Iraqi-Iranian relations and augur well for regional stability.","translation":"صدام حسین، نایب‌رئیس شورای فرماندهی انقلاب، برای رسیدن به توافق با شاه امتیازهایی بزرگ داد. اگر توافق اجرا شود، می‌تواند نقطهٔ عطفی تاریخی در روابط عراق و ایران باشد و نوید ثبات منطقه را بدهد.","speaker":"دفتر حافظ منافع آمریکا در بغداد","speakerTitle":"نمایندگی دیپلماتیک ایالات متحده","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۲۷۴","workType":"تلگرام دیپلماتیک","page":"بند ۱","date":"۱۷ اسفند ۱۳۵۳ / ۸ مارس ۱۹۷۵","context":"چکیدهٔ ارزیابی تلگرام از توافق."},{"original":"Problems may yet develop, however. The Shah, in effect, traded performance for promises in Algiers","translation":"با این همه، ممکن است مشکلاتی پدید آید. شاه در عمل در الجزایر عملکرد را با وعده معاوضه کرد.","speaker":"سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا","speakerTitle":"دفتر اطلاعات جاری","work":"روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۶۹–۱۹۷۶، ج. ۲۷، سند ۲۸۶","workType":"گزارش اطلاعاتی","page":"بند ۱۸","date":"۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ / ۱ مه ۱۹۷۵","context":"گزارش خطرهای آیندهٔ توافق را می‌سنجد."}]},{"title":"مفاد توافق","body":"دفتر حافظ منافع آمریکا در بغداد در تلگرامی به تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۵۳ (۸ مارس ۱۹۷۵) مفاد اصلی توافق را بر پایهٔ متن منتشرشده در بغداد چنین گزارش کرد:\n- تعیین مرز رودخانه‌ای بر پایهٔ خط تالوگ؛\n- تعیین مرزهای زمینی بر پایهٔ پروتکل ۱۹۱۳ قسطنطنیه و صورت‌جلسه‌های کمیسیون تحدید حدود ۱۹۱۴؛\n- نظارت دقیق و کارآمد بر مرزها برای پایان دادن به هرگونه رخنهٔ خرابکارانه از هر سو؛\n- تقسیم‌ناپذیری این سه بند به‌عنوان اجزای یک حل‌وفصل جامع، و تماس پیوستهٔ دو طرف با بومدین در اجرای توافق؛\n- دیدار وزیران خارجه در ۲۴ اسفند در تهران برای سازمان دادن کمیسیون مشترک اجرا؛\n- پذیرش دعوت سفر محمدرضا شاه پهلوی به عراق و سفر صدام حسین به ایران.\n\nهمین تلگرام می‌افزاید که رسانه‌های عراق توافق را با آب‌وتاب پوشش دادند و تصویرهای تلویزیونی دو طرف را در آغوش هم نشان دادند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که صدام حسین پذیرفت مسئلهٔ اروندرود بر پایهٔ حقوق بین‌الملل حل شود. به نوشتهٔ شاهنشاه، همانند رود ارس، آب‌ها در میانه میان دو کشور تقسیم شد و همهٔ اختلاف‌های زمینی نیز حل‌وفصل شد."},{"title":"تفاهم پنهان دربارهٔ کردها","body":"گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ می‌نویسد که گفته‌ها و کارهای دو طرف از وجود «تفاهمی پنهان» حکایت دارد که شرایط دقیق آن هنوز روشن نیست. به نوشتهٔ گزارش، محمدرضا شاه پهلوی آشکارا وعده داد کمک نظامی ایران به کردها را قطع کند. این وعده در متن علنی نیامد، زیرا تهران همواره دادن چنین کمکی را انکار کرده بود. میلانی نیز به نقل از سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا می‌نویسد که قرارداد پیوستی پنهان داشت که ایران را به پایان دادن به پشتیبانی از کردهای عراق و بستن مرز به روی کوشندگان کرد گریزان متعهد می‌کرد.\n\nریچارد هلمز، سفیر آمریکا در ایران، در ۱۷ اسفند ۱۳۵۳ گزارشی را که تیمسار نصیری، رئیس ساواک، به فرمان شاهنشاه به او داده بود، برای برنت اسکوکرافت، معاون دستیار رئیس‌جمهور در امور امنیت ملی، فرستاد. به نوشتهٔ این گزارش، ایران تا آن زمان هرچه ملا مصطفی بارزانی، رهبر کردهای عراق، می‌خواست، از پول تا توپ صحرایی و ضدهوایی و نیروی ایرانی بی‌یونیفورم، فراهم کرده بود. بارزانی پیش از سفر شاهنشاه به الجزایر پیام داده بود که کردها می‌توانند مواضعی را بگیرند، اما نگاه داشتن آن‌ها برایشان ناممکن است. گزارش نصیری می‌افزاید که در الجزایر و در حضور بومدین تصمیم گرفته شد به کردها یک هفته فرصت داده شود. هر کس می‌خواست می‌توانست در کردستان عراق بماند و بجنگد، به ایران بیاید یا تسلیم دولت عراق شود. به گفتهٔ نصیری، تبلیغات رادیویی عراق علیه ایران از ۱۶ اسفند متوقف شد."},{"title":"محمدرضا شاه پهلوی","body":"محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» قرارداد را پایان سوءتفاهم‌هایی می‌شمارد که نفوذ استعمار میان دو همسایه نگاه داشته بود. او می‌نویسد که در اصل به صدام حسین گفت که خوشبختی و رفاه عراق برای امنیت ایران مهم است. شاهنشاه در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۵۴ (۱۵ مه ۱۹۷۵) در کاخ سفید به جرالد فورد، رئیس‌جمهور آمریکا، گفت که ناچار بود با عراق «توافقی سریع» کند. به گفتهٔ او، برخلاف گزارش‌های مطبوعات که می‌گفتند کردها را رها کرده است، «آنان نمی‌جنگیدند، ما می‌جنگیدیم». شاهنشاه افزود که انور سادات، ملک حسین و بومدین از او خواسته بودند به عراق فرصت دهد تا از اتحاد شوروی جدا شود."},{"title":"ارزیابی‌های آمریکا","body":"سفارت آمریکا در تهران در تلگرام ۵ فروردین ۱۳۵۴ پنج انگیزه برای تصمیم ایران برشمرد: امتیاز تالوگ، احتمال شکست کردها بدون افزایش کمک ایران، خطر برای رهبری ایران در اوپک، دشواری‌های داخلی، و برداشت تهران از دگرگونی خاورمیانه. به نوشتهٔ سفارت، تالوگ «بیشتر شرط بود تا انگیزه». سفارت می‌افزاید که محمدرضا شاه پهلوی نمی‌خواست بیشتر درگیر مسئلهٔ کرد شود. ایران ناچار بود یا شکست کردها را تماشا کند یا کمک نظامی را به‌طور چشمگیر افزایش دهد و خطر جنگ آشکار با عراق را بپذیرد.\n\nبرآورد اطلاعات ملی آمریکا در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۴ (۹ مه ۱۹۷۵) قرارداد الجزایر را یکی از دو تصمیم ناگهانی مهم اوایل اسفند ۱۳۵۳ شمرد. به نوشتهٔ این برآورد، تصمیم دیگر اعلام نظام تک‌حزبی در ایران بود. گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا داوری کرد که محمدرضا شاه پهلوی در الجزایر «عملکرد را با وعده معاوضه کرد». به نوشتهٔ همین گزارش، تضمین چندانی وجود نداشت که عراق پس از چیرگی بر مسئلهٔ کرد همهٔ آن وعده‌ها را پاس بدارد."},{"title":"ارزیابی دیپلمات‌های آمریکایی در بغداد","body":"دفتر حافظ منافع آمریکا در بغداد در تلگرام ۱۷ اسفند ۱۳۵۳ نوشت که صدام حسین برای رسیدن به توافق «امتیازهایی بزرگ» داد. به نوشتهٔ این تلگرام، اگر توافق اجرا می‌شد، می‌توانست نقطهٔ عطفی تاریخی در روابط دو کشور و نوید ثبات منطقه باشد."},{"title":"کردها و نگرانی همسایگان","body":"برآورد اطلاعات ملی آمریکا می‌نویسد که تصمیم محمدرضا شاه پهلوی به پایان دادن پشتیبانی از کردها در ذهن برخی کشورها دربارهٔ تهران تردید پدید آورد. گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا می‌نویسد که این توافق اعتبار و اقتدار ملا مصطفی بارزانی را «به‌گونه‌ای جبران‌ناپذیر» آسیب زد. میلانی می‌نویسد که بارزانی و خانواده‌اش نخست به تهران و سپس به آمریکا برده شدند، اما دیگر اعضای جنبش به حال خود رها شدند."}],"aftermath":"گزارش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ می‌نویسد که مرز در ۱۲ فروردین ۱۳۵۴ (۱ آوریل ۱۹۷۵) بسته شد. به نوشتهٔ این گزارش، بغداد به اصرار تهران مهلت بازگشت پناهندگان کرد از ایران را تا پایان آوریل و سپس بیست روز دیگر تمدید کرد. گزارش می‌افزاید که تعیین و نظارت مرز به سرپرستی کمیسیون‌های وزیران خارجه به‌آرامی پیش رفت و اروندرود نقشه‌برداری شد. پست‌های مشترک نظارت نیز در هر دو کشور برپا شد. صدام حسین خود پذیرفت که جنگ با کردها جان ۱۰ هزار سرباز عراقی را گرفته بود.\n\nبر پایهٔ اسناد «روابط خارجی ایالات متحده»، عهدنامه و سه پروتکل در ۲۳ خرداد ۱۳۵۴ (۱۳ ژوئن ۱۹۷۵) در بغداد، در جریان سفر خلعتبری، وزیر امور خارجهٔ ایران، بسته شد. این عهدنامه را وزیران خارجهٔ ایران، عراق و الجزایر امضا کردند. گزارش اداره اطلاعات و پژوهش وزارت خارجهٔ آمریکا در ۱ اردیبهشت ۱۳۵۵ نوشت که صدام حسین در فروردین ۱۳۵۴ به ایران سفر کرد. به نوشتهٔ این گزارش، ایران از بازگرداندن پناهندگان کرد به عراق خشنود بود و در سطح اجرایی کمترین اصطکاک وجود داشت."}